DE NAVORSCHER DE NAVORSCHER. EEN MIDDEL TOT GEDACHTENWISSELING EN LETTERKUNDIG VERKEER TUSSCHEN ALLEN DIE IETS WETEN, IETS TE VRAGEN HEBBEN OF IETS KUNNEN OPLOSSEN N ONDER REDACTIE VAN a FULDAUER. Negen en villtigste jaargang. AMSTERDAM C. L. G. VELDT 1910 GESCHIEDENIS. Het bezoek van Napoleon I aan Bergen-op-Zoom in 1810. Den 27sten April 1810 vertrokken Napoleon en Marie Louise uit Compiegne om een bezoek aan de noordelijke departementen te brengen. Hoofdzakelijk had deze reis ten doel aan de stad Parijs en alle groote staatslichamen de gelegenheid te geven om de feesten voor te bereiden, die aldaar in Juni zouden plaats vinden, ter eere van het op den I en April gesloten huwelijk van Napoleon met de achttienjarige aartshertogin Marie Louise. Met een talrijk gevolg werd deze reis ondernomen, welke eerst ging over Saint-Quentin, Brussel en Antwerpen om vervolgens aan de door Napoleon onlangs geannexeerde provincien Noord- Brabant en Zeeland een bezoek te brengen. Na een vijfdaagsch verblijf te Antwerpen vertrokken de keizer en de keizerin met hun gevolg in den vroegen morgen van den ben Mei naar Breda. Daar bleven ze eenige uren over en hield Napoleon de bekende audientie. 1) Van Breda begaven H.H. M.M. zich naar 's Hertogenbosch om vandaar eerst in den vroegen morgen van den 8sten zich over Geertruidenberg naar Bergen-op- Zoom te begeven. In laatgenoemde plaats bleef het gevolg over- nachten om den volgenden morgen door Zuid-Beveland naar Walcheren te reizen. Toen te Bergen-op-Zoom het bericht kwam , dat de keizer den 30Sten April binnen Antwerpen zou arriveeren riep de burgemeester van eerstgenoemde plaats den Raad voor den /sten Mei bijeen. Het doel daarvan was, zooals uit de raadsnotulen blijkt, om den leden ter approbatie de opschriften der eerepoorten voor te leggen en vender kennis te geven van den inhoud der petitie, welke den keizer bij zijn komst zou worden aangeboden. Daar dit, in het Fransch gestelde, verzoekschrift een interessanten blik geeft op den toenmaligen toestand der plaats, laten we het om zijn belangrijkheid hier in zijn geheel volgen. 1) Zie Navorscher IV, blz. 175 en V, blz. XL. 1910 I 2 GESCHIEDENIS. .La Magistrature de la ville de Berg-op-Zoom a 1' honneur de representer tres respectueuse- ment a Sa Majeste 1' Empereur des Francais Son auguste Souverain: Comme it est a prevolr que Votre Majeste discernera cette forteresse pour une place d'armes pour la Zelande, vu sa bonne situation et son air salubre et qu'en consequence elle sera continuellement pourvu dune forte garnison. ,,L'on supplie a Votre Majeste de nous faire pourvoir de bonnes casernes pour y pouvoir loger des troupes; nos Bourgeois desirerant ardemment cette grace surtout si Sa Majeste jugeat a propos de les y faire loger car quoique une nombreuse garnison est le soutien la Bourgoisie elle s'entrouveroit frustree, si ces troupes devraient etre loges chez elle outre occasionnerait une grande emigration des plus notables citoyens, ce qui ne peut qu'approuvir en plus cette ville ayant ete la frontiere de la Hollande beaucoup de mar- chandises y passoient pour etre transportees de la France en Hollande comme de la Hollande en France ; cette expedition ainsi que la navigation" qui en resulte de peur ont de sorte que bien des habitants seront mis hors d'etat de subsistance et de subvenir au besoin de leurs families; ce que Sa Majeste pourroit gracieusement prevenir en faisant ameliorer et paver les chaussees principales menant a cette ville et en y faisant fixer les Bureaux des Douanes de Westwezel, et en lui accordant un entrepOt. La ville etant charged d' une dette de f 210.939.13,12 courant de Hollande dont les interest annuels montant a f 7260-2-10 outre cette dette fixed beaucoup de pretentions journalieres n'ont pu etre payees a cause des debours et des depenses extraordinaires occasionees par l'invasion des anglais en Mande, ion supplie Sa Majeste gull plaise d'accorder a cette ville la levee d' un octroi municipal afin de pouvoir dorenavant continuer le payement regulier des interets des capitaux hypotheques ainsi que d'autres dettes legitimes La ville est l' arrondissement de Berg-op-Zoom est depuis le mois de fevrier jusqu' a ce jour-ci charged de fournir aux troupes de Sa Majeste les vivres, fourages et chauffages et ce qui est necessaire a 1' Hopital ceci etant insupportable, ion implore que Sa Majeste veuille les en delivrer et liberalement subvenir aux depenses faites a cet egard. Sa Majeste L'Empereur et Roi est respectueusement pride de vouloir accorder a cette ville qui a tant souffert par l'invasion des anglais en Zelande et dont les habitants et la Garde Nationale ont tout sacrifie et constamment coOpere a detourner l'ennemi commun du continent une sousprefecture aux tribunaux avec les bureaux y attaches la situation au centre de son arrondissement et sa communication facile avec le pays confins de Tholen la rendront tres propre a cet object. 'Sa Majeste le Roi de Hollande si assure aux habitants de cette ville la libre peche de huitres, de moules dans l'Escaut et dans les Pays submerges de Riemerswaal dont les pecheurs de cette ville ont joui plus de deux siecles. .L'on prie Sa Majeste qu'il lui plaise d'assurer aux pecheurs de cette vine la paisible et tranquille possession de leurs pecheries d'anchovis aussi bien que de la libre peche d'huitres et de moules dans l'Escaut, absolument attachee a leur subsistance jourrialiere. La Fabrique de pots de terre consistant en onze poteries fournissant a beaucoup d' habitants de l'occupation et de la subsistance est dune grande impertance a cette ville, mais comme les objets de cette fabrique se debitent pour la plus grande partie dans la Hollande cette dite Fabrique tombera in evitablement en vain vu l'enormite du droit d'amarrage et des droit d'entree en Hollande qui montent a 15 pour cent de la valeur. Sa Majeste est pried, que les vaisseaux transportant des toules pour la dite fabrique, et qui en retour se chargent de pots pour la Hollande soient releves et affranchis de ces dreits ou que pour le maintien de cette fabrique si interessante, ils soient moderes comme Sa Majeste le jugera necessaire et raisonnable tandis qu'on prie tres respectueusement Sa Majeste d' effectuer par sa puissante intercession pres son Frere le Roi cl.- Hollande, que les droits d'entree leves sur les pots de terre venant de la France soient ou moderes ou diminues. Les habitants de cette ville doivent la plus grande obligation a Sa Majeste de leur avoir donne pour Gouverneur de cette forteresse, le brave general Laurent, on supplie Sa Majeste de leur laisser en cette qualite honorable si cela ne nuirait pas a sa fortune, ce brave et humain general qui par son gouvernement vraiment paternel a captive les coeurs des habitants. Les membres et les ministres des autorites constitues et les fonctionnaires publiques dans cette ville ont eu la satisfaction de ce concilier l'approbation de leur precedent souverain GESCHIEDENIS, 3 Frere illustre de Sa Majeste Imperiale, pour leur attachement a sa personne sacree, et pour le fidele accomplissement des postes a eux confies aujourd' hui delivre du serment fait a l'illustre Frere de votre Majeste ils ont l'honneur d'offrir tres respectueusement leurs hommages et de presenter leurs services a leur Souverain avec la soumise priere qu'il plaise a Sa Majeste a l'organisation des autorites constituees de les employer et de les continuer dans leurs charges respectives, prenant la liberte d'assurer et de garantir au plus grand Prince de 1' Univers qu'il pourra compter les membres et ministres des autorites et fonctionnaires publiques de cette ville parmi ses plus fideles sujets.. Omtrent dit bezoek valt nog het navolgende te vermelden. Blijkbaar heeft de keizer niet te Bergen-op-Zoom overnacht, waar- van in het gemeente-archief niets te vinden is. Zijn gevolg echter logeerde volgens een H. S. van den Heer Swaying ') bij de in- woners , aldus: Bij den Heer Rauws de Koning van Westphalen (Jerome [Napoleon). » » » » » Koningin van Westphalen. » » ) Miron » Onder-koning van Italie (Eugene [de Beauharnais). » » » Bresman » Prins van Neuchatel en Wagram [Maarschalk Berthier). » Mevrouw Lejeune » Hertog van Bassano (Maret, minister [van Buitenlandsche Zaken). » den Heer Catshoek ) Hertog van Istrie (Maarschalk Bes- [sieres). ) >> ) Gumperts » Grand marechal du Palais (Duroc, [hertog van Frioul). >> Mevrouw van den Broek ) Minister van Marine (graaf Decres). » den Heer Delhey ) Premier Ecuyer de 1'Empereur (ge- [neraal De Caulaincourt, hertog [van Vicenza.) ) ) » Smets » Hertog van Rovigo, aide de camp [de l'Empereur (generaal Savary). ) ) ) Clement Graaf Lauriston (aide-de camp.). ) ) ) Gustenhoven Graaf Bertrand (aide-de camp.). » de wed. van der Schrieck Graaf Bondy, kamerheer van Z. M. » Mevrouw Homan Baron de Canouville, marechal de logis [de S. M. ) den Heer Steynders Mr. d' Hericy, ecuyer. ) ) » Straatman Mr. Mantaran, » » Mej. Meeuwissen Mad. de Hertogin van Montebello [(marechale Lannes). 1) Bibliotheek Ministerie van Oorlog. No. 3 Op 756. 4 CESCHIEDENTS. bij Mej. Janssen Graaf de Beauharnais, chevalier d'hon- neur. » den Heer Drabbe Prince Aldobrandini, premier ecuyer de l'Imperatrice. » » » Verstraten Baron de St. Aignan, ecuyer. ) » ) C. van As Baron de Talhouet, officier d' ordon- [nance. ) ) ) Cuylenburg Baron de la Bourdonnais, ) ) ) ) ) ) Dietvorst Baron de Watteville, » » ) » ds. Schomaker (Sibmacher) Baron l' Epinay. » den Heer Doornik Mr. de Menneval (secretaris v. d. keizer). » Mevrouw van Dort Mr. IJvan (chirurgyn van den keizer). » den Heer Andriessen Mr. Ponthon. Mr. Ballion, fourier des palais. Quatre pages; 20 offic. du Roi de Westphalen. 2 offic. du Vice Roi d' Italie. Twee maanden later, den 9" Juli d.a.v., zou de geheele inlij- ving van ons land bij het Fransche keizerrijk plaats vinden, waar- voor onder meer redenen ook de vruchtelooze onderneming der landing van de Engelschen in Zeeland tot voorwendsel heeft gediend. Vrijenban bij Delft. C. F. GIJSBERTI HODENPIJL. VOICA_CdE AUX. PAYS 113A_S. en 1778. PAR LOUIS EfloSJOHEEVT GRAND-MAITRE DES EAUX ET FORETS DE FRANCE AU DEPARTEMENT DE VALOIS, SENLIS ET SOISSONS. PUBLIE PAR LE VIC. DE GROUCHY. (Suite de pag. 540). Le samedi 23. Nous souparnes, hier au soir, a la table d' hOte de cette auberge assez mediocrement servie. Deux hollandais, s' y disputerent sur le temps necessaire pour aller de Rotterdam a la Haye, 1' un, pretendant qu' it fallait trois heures et demie et I' autre, cinq heures. Notre chambre etant fort triste, quoique tres bien meublee, nous primes le parti de deloger au plus tot; j' allai en consequence, chez Mr. Niel pour me procurer de l'argent, avec la lettre de credit de Mr. Bayard. Mr. Niel fils ne put me donner d' argent immediatement, ayant envoye chez son caissier, qui etait sorti. Il m' apporta, enfin, lui meme, soixante ducats, valant trois cent quinze florins, a midi et demi. Nous nous mimes dans la barque, pour la premiere fois, a une heure; elle nous conduisit a Delft, oil nous arrivAmes a trois heures. Nous all'âmes de suite chercher une autre barque qui repartit a trois heures trois quarts et nous amena a la Haye a cinq heures. Ayant pris notre loge- ment au Parlement d' Angleterre nous allAmes incontinent a la Comedie, on nous vimes representer 5>Heureitsement« et la » Colonie.« Dans cette derniere piece, Mlle Durancy jouant le role de Marine et Calais celui de Blaise, me firent grand plaisir. La salle est petite, mais jolie, bien eclairee et gracieusement ornee. Les loges du prince Stadthouder et des Ambassadeurs de France et d' Angleterre sont particulierement decorees. Le Prince n' y vint point ce jour la ; lorsque la Princesse arriva, tous les hommes se leverent et ceux qui avaient leur chapeau sur la tete, 6 GESCHIEDENIS. quand la piece fut commencee, les Oterent. Il y avait des sol- dats a la porte de la salle, mais je n' en ai pas vu dedans. Outre ce spectacle francais it y en a un autre hollandais, oil nous n'avons pas ete. Nous avons remarque, que les femmes parees qui etaient a la Comedie, n' avaient point de rouge, la Princesse n' en portant pas. Dimanche 21. Nous passAmes une partie de la matinee a nous etablir dans notre nouveau domicile, devant y demeurer quelques jours. A midi, j' allai voir la parade de la place, tout pres de 1' auberge. Le Prince y vint, tenant ses deux jeunes enfants par la main, et se promenant au milieu des officiers, qui lui Otaient leur chapeau, a mesure qu' it passait devant eux, ainsi qu' au Feld- marechal duc de Brunswick, tres gros homme, et colonel des gardes hollandaises. J' ai achete, ensuite, le plan de la Haye chez Josse, Spuistraat. Apres le diner, nous allAmes a Scheveningen, joli vil- lage, sur le bord de la mer, a une demie lieue de La Hay; Ce chemin est une belle promenade, couverte de beaux arbres, qui sont d' autant plus etonnants, qu' on pretend que les arbres ne reussissent qu' a deux ou trois lieues de la mer. Les habitants de Scheveningen ont de singulieres figures et de curieux accoutre- ments. Lundi 25. Partis de La Haye a neuf heures moins un quart, nous arrivames a Delft a dix heures un quart, ayant toujours suivi le canal, quoi qu' it y eut en sortant de la Haye, un chemin borde d' arbres, beaucoup plus court, sur la droite. Nous y dejeunAmes, a un cafe anglais, que nous avions remarque la surveille a notre passage en cette ville. Nous vimes, ensuite les tombeaux de Leeuwenhoeck et des amiraux Tromp et Hein, dans la grande Eglise et, enfin, la maison de Guillaume Ter prince d' Orange. Nous revinmes A. la Haye toujours a pied, par le chemin borde d' arbres qui commence au chateau de Riswick, que nous ne remarquames pas. Comme on peut tout voir a Delft, tres aisement dans l' espace d' une heure, je crois qu'il vaudrait mieux s' y arreter a temps, en venant de Rotterdam a la Haye, surtout le matin, oil it parait que les eglises sont ouvertes jusqu'a midi. La place de l' Hotel de Ville est fort belle, mais nous n' y avons pas vu 1' aigle que l' on y nourrit, suivant le voyage de Mr Sartre. Apres diner, nous fimes, en grand partie, le tour de la ville qui peut durer, en tout, une heure et demie. GESCHIEDENIS. 7 Mardi 26. Le matin, nous fames a 1' Hotel de 1' Ambassadeur de France, Mr le Duc de la Vauguion, ayant pour lui une lettre de Mr Piot d' Auteuil, et une autre pour Mr Berenger, Secretaire d' Ambassade, mais ils n' etaient ni I' un ni 1' autre, a la Haye, en etant partis, pour accompagner la duchesse de Chartres a Amsterdam, Utrecht, etc. Nous n' avons pu trouver, non plus, le beau-frere de Mr Dumont, qui demeure aujourd' hui a Schiedam. Je suis revenu a 1' auberge, pour ecrire a mon papa et a Mr Duray. Apres diner, nous vimes la grande salle tres ancienne oil sont les boutiques des libraires, et de vieux drapeaux, pris sur les en- nemis a la guerre. La salle des Etats generaux est assez grande et ornee, on y remarque deux tableaux, dont 1' un represente la guerre, et est tres expressif. Les fenetres de cette salle donnent sur le Vivier, ce qui en rend la vue tres agreable. Nous visitames encore les salles des ambassadeurs, et celle des Etats de Hollande et enfin la cour de justice, dans la quelle le Stadthouder est rm.'. La justice se rend aux particuliers dans une autre salle. De la, nous allAmes voir la grande Eglise, oil est le torn- beau de 1' amiral Wassenaer, oil du moins, son cenotaphe, car ses cendres ne reposent pas la, ayant fait sauter son vaisseau pour n' etre pas pris par les ennemis. Fombard alla, ensuite, a la comedie, voir la »surprise de l' amoure et »1' amitie af epreuve«. Pour moi, j' allai me promener au jardin de la Vieille cour, et n' ayant point trouve Beauregard, libraire dans la Hoogstraat, j' allai chez Dethane, pres le Marechal de Turenne, et y restai, jusqu' a neuf heures, a mettre a part quelques Elzeviers, et autres petits livres. Mercredi 27. Partis a sept heures pour aller voir I' exercice a feu des troupes hollandaises et leur revue, nous arrivames, au bout d' une heure, au lieu designe en meme temps que les gardes hollandaises, a la tete des quelles le Feld-Marechal se mit, en entrant dans la plaine; les troupes destinees a cet exercice etaient les gardes Hollandaises et Suisses, faisant, pour 1' infanterie, en- viron dix sept cents hommes, et les gardes du corps du Prince Stadthouder, ceux a cheval, et un regiment de dragons, en tout sept a huit cents hommes de cavalerie. Le long de la plaine, le prince les passa en revue, ils firent, ensuite, trois decharges d'artillerie et revinrent a la Haye. Le Prince etant arrive avant elles dans la ville, les vit encore defiler au bout du Voorhout. Le Stadthouder avait un tres beau cheval: nous remarquames un negre 8 GESCHIEDENIS. timbalier et beaucoup de tentes, entre autres celle du Prince, oil etait la Princesse. A la fin de la manoeuvre, les soldats prirent dans le bois de petites branches d' arbres, qu' it mirent a leur chapeau, ce qui fit un joli effet. Les gardes Hollandaises et Suis- ses ont des habits bleus avec des vestes et des culottes blanches, les brandebourgs des premiers sont termines par de petites bouf- fettes. Toute la cavalerie etait aussi en bleu, les officiers de gre- nadiers portent le fusil; les autres officiers d' infanterie n' avaient que des espontons, instruments de cuivre destines a lancer des grenades. Etant revenus nous habiller, nous avons passe chez le libraire Beauregard que Vanduren nous avait cite comme possedant beaucoup d' auteurs classiques. Il n' avait pas de bons Elzeviers, je lui ai seulement pris quelques petites republiques et les memoires de Sallongre, qui en donnent la notice. Apres diner, nous avons ete chez Dethane, pres le Marechal de Turenne, oil nous sommes restes, jusqu' a pres de dix heures du soir, a marchander un grand nombre de petits. livres, que je lui ai achetes. Dethane a presque toujours rabattu au moins la moitie du prix, qu' it demandait tout d' abord. L' auberge du Parlement d' Angleterre est mediocrement bonne. Nous y avons mange a table d' hOte avec des officiers et deux fois avec une femme qui voyageait. Colin de France s' y est aussi trouve le dernier jour. La table, peu abondante, etait pro- prement servie, en fayence anglaise, on y dinait a trois heures. On nous donnait , dans cette auberge, de tres mauvaise eau, et cependant, it y en avait de meilleure, a une pompe dans la cour du chateau, dont nous envoyames chercher pour boire. Outre les canaux bordes d' arbres, comme dans toutes les villes de la Hollande, it y a plusieurs places qui forment d' agre- ables promenades, telles que le Plein, oü se fait 1' exercice, le Voorhout, le Buitenhof, la promenade devant le vivier, le Maliebaan, le Koekamp, etc. Nous avons eu le tort a la Haye de negliger de visiter le cabinet d' Histoire naturelle du Prince. Plusieurs personnes nous ont dit, depuis, qu' it etait tres riche, bien tenu et qu'on y remarquait plusieurs morceaux, qui ne se trouvent point dans celui du Roi a Paris. Jeudi 28, partis de la Haye, a dix heures et demie dans la barque de Leyde; nous arrivAmes dans cette ville a une heure trois quarts, j' ai fait, a pied, une partie du chemin depuis Leid- GESCHIEDENIS. 9 sendam jusqu' a un endroit oil it faut passer de l' autre cote du Canal, lorsqu' on suit le chemin des chevaux qui tirent la barque. J, y suis remonte dans cet endroit et en ai de nouveau, eprouve les desagrements, comme avant Leidsendam, n' ayant pas encore pu avoir le rout, l' ayant trouve pris. Arrives a Leyde, nous allames, d' abord au Doelen, oil it n'y avait pas de logement, et, de la, a la cour de Hollande. (On pourrait aussi loger au Lion d' Or, dont Mr. de Tournay a ete fort content) bonne auberge dans la Grande Rue. Apres avoir dine, nous nous habillames pour aller voir Mr. Gambius, medecin, et ancien professeur a l' universite, pour qui j' avais une lettre de Mr. Sanchet, ami de Mr. Lebegne de Presles. Nous ne le trou- \Tames pas chez lui, et allames chez Mr. Westein, a qui je remis quatre vingt treize florins, dont Mr. Barrois m' avait charge. Ce libraire est loge magnifiquement, sa maison ayant plaot l' air de l' hotel d' un seigneur que d' un magasin de livres. Mr. Westein est, lui meme, un petit homme cacochyme. II nous a montre, d' abord, un livre hollandais, in folio, sur Leyde. Les gravures nous ont plu plus que les objets meme que nous avons vus en realite le lendemain, et telle est, en effet, la difference des beautes de l' art sur celles de la nature que les premieres gagnent souvent beaucoup par l' imagination, au lieu qu' on ne peut jamais Bonner qu' une faible idee des autres a quiconque ne les a pas vues. Je pourrai citer, par exemple, les montagnes, les chutes d' eau, les glaciers, les Lacs, les prairies, admirablement variees, les Bois, que j' ai vus dans mon voyage en Suisse. Mr. Westein, nous conduisit, ensuite, dans son magasin, nous avons vu clairement que sur deux ou trois articles de ses livres, que les libraires de Paris les vendent eminement plus cher que Mr. Westein ne les donnerait ici. Il nous a fait, entre autres, la bonne edition du Lucien, en quatre volumes in 4°, vingt huit florins tandis que Fombard l' a achetee a Paris, quatre vingt seize livres. Nous allames a 1' Eglise St Pierre, tres belle, oil nous entendimes une preche dont le ministre semblait parler avec beaucoup de vehemence, changeant souvent d' intonations. De la, a St Pancrace, oil nous Humes 1' epitaphe du fameux bourgmestre van der Werf. Comme cette eglise n' est pas finie et ne le sera probablement, jamais, ayant ete commencee en 1623, on a laisse les charpentes I 0 GESCHIEDENIS. en dedans, sous la voute. Nous nous y sommes promenes, ce que je n' avais jamais fait nulle part. Apres avoir fait quelques tours dans la Kermesse, qui s' ouvrait aujourd' hui et examine les boutiques, qui nous ont paru tres brillantes, nous nous sommes rendus chez Mr. Gambius. Il est magnifiquement loge; c' est un vieillard de soixante quatorze ans, qui parle tres difficilement le francais; il nous a recus froidement et ne nous a fait iucune offre de service. Nous avons dine a notre auberge avec deux anglais dont l'un ne parlait pas du tout frangais, mais l'autre le savait passablement. Its sont connus d'un jeune homme de Cadix, qui est venu les voir apres le repas. Pour nous, nous allames au Burgh, petite place au milieu de la ville, dont la vue est assez jolie, et oil .il y a un petit bosquet, en forme de labyrinthe, tres agreable. Elle servait, probablement autrefois, de forteresse, et fait, aujourd' hui, partie d'une auberge. Nous entrames au Burgh sans difficultes, les portes en etant ouvertes. En sortant, un homme nous demanda de 1' argent, je lui donnai seulement un sol qui j' avais pour toute monnaie; il ne fut pas satisfait et nous poursuivit quelque temps, pour en avoir davantage; il nous quitta fort mecontent. Il serait assez a propos de voir, dans cette ville, 1' universite, le cabinet d' anatomie, et le jardin de botanique. Nous visitames toutes les boutiques de libraires dont j'avais les noms, pour y chercher des Elzevirs, et n' en trouvai aucun. Les Lutchmann sont tres bien fournis, en »variorum« et en livres classiques, in 8°, et in 4°, mais ils nous ont paru chers, ne dimi- nuant pas leurs premier prix, et, d' ailleurs si peu honnetes, si peu engageants que je ne leur achetai que deux volumes in 8° de peu de prix. Les canaux de cette ville etant formes par le Rhin, les eaux, n' en sont point dormantes; il y en a de tres larges et de tres beaux; nous avons eu, hier au soir, et aujourd' hui, de la pluie a Leyde; il fesait un froid desagreable; nous brul'Ames meme, hier, des tourbes, dont dix nous coilterent six sols. Samedi 30. Partis a neuf heures dans le rouf, que nous avions retenu la veille, nous arrivames a Haarlem a une heure et quart. Repartis de Haarlem a deux heures, aussi dans le rouf, nous change'Ames de barque au bout d' une heure, et entrames enfin GESCHIEDENIS. I I dans Amsterdam a quatre heures et demie. Il nous fallut une grande demie heure pour gagner l' auberge de Mr. Thibaut, aux armes d' Amsterdam, a Russ-Landt, a peu pres au milieu de la ville, ce qui rend la situation des plus avantageuse pour rayonner partout oil on a besoin. La maison est fort grande, les appartements en sont commodes et gais, ayant vue sur le Russ-Landt ou sur le grand canal nomme Kluyventersburghwal (Kloveniersburgwal). La table d' hOte est assez bonne, nous y avons soupe le soir avec sept ou huit personnes, dont une soutenait avec chaleur plusieurs theses absurdes, offrant de tirer a trente pas en marchant, dans une adresse de lettre, avec un pistolet, etc. Il soutint aussi qu'il etait inutile de former les troupes par des exercices, et que cela ne servait a rien un jour de combat. Notre intention etant de ne pas prendre de domestique de place dans cette ville, nous nous fimes conduire, en arrivant, chez Mr. Mortier, libraire, Nadossteeg, pres 1' Hotel de Ville. J'y achetai une carte d' Amsterdam et celle des environs de la ville, ainsi qu'un petit volume in 8°, intitule ,,le Guide d' Amsterdam 1772«. Il vend aussi un petit livret de la demeure de tous les negociants. Nous allames, le dimanche matin, a l' Eglise Catholique, qui est sur le marche aux fleurs, Fombard ayant une lettre pour le Pere Chriso- stOme, carme, autrement nomme Mr. Giraudeau, mais nous ne 'Ames lui parler, parcequ' it sortait de l' office. Nous ne trouvames pas non plus Mr. Bautereau chez lui. Apres diner, nous fimes une promenade des plus agreables dans la ville, et en dehors, sur la digue de St Antony, la quelle nous avait ete tracee par Mr Beaudereau. Nous allames jusqu' a un petit château, oil s' assemble le conseil pour la visite et la reparation des digues. Nous nous y assimes sur des bancs, qui etaient au dehors, pour jouir de la vue du .Zuiderzee, par le plus beau temps du monde. Je dois dire le peu d' honnetete des personnes qui se trouvaient dans cette maison et, surtout, de quelques enfants, qui nous saluerent en francais, par derision, lorsque nous nous levames pour revenir, ce que nous fimes en traversant, dans la ville, le plantage, qui n' est qu' une longue allee d' arbres, avec deux contre-allees fort ordinaires. Lundi I' juin. Nous retournAmes, ce matin chez le pere ChrisostOme qui etait deja parti pour aller a Leyde se reposer I 2 GESCHIEDENIS. jusqu' a Vendredi et mettre sa sante en etat de supporter, les fetes de la PentecOte. J' ai allai, ensuite, chez Mr Schoutter, Calverstraat, oil je trouvai un bel exemplaire du Cesar d' Elzevier, pour trois florins, ce qui m' a fait grand plaisir. De la, nous rendimes a la Bourse, a une heure. Ce bAtiment a deux cent cinquante pieds de longueur sur cent vingt quatre de large. Au milieu est une grande cour en forme de carre long, autour de la quelle regne une galerie; on l'ouvre a midi, et on la ferme a deux heures. Nous montames au dessus de la galerie, dans une salle d'armes, oil un maitre donnait la legon a des ecoliers. Nous y jouimes d'un des spectacles les plus curieux qui se puisse imaginer: toute la cour et la galerie se trouverent pleines d'une foule de negociants et de courtiers, qui allaient et venaient continuellement. Le bourdonnement confus qui en resulte est tres frappant; la galerie est separee de la cour par quarante six pilfers dont chaque negociant choisit un, pour s' y tenir d' ordinaire. Etant descendus trouver Mr Beautereau au pilier 14, it me conduisit a Mr Vernede avec qui j'avais fait connaissance en Suisse, lors de mon dernier voyage. Mr Vernede m' avait deja reconnu, a la fenetre de la salle d' armes; j' en recus les plus grandes honnetetes, it m' invita meme a diner avec Mr Fombard. A quatres heures, nous allames rendre visite a Mr Barthelemy Vernede, nous vimes chez lui ses deux nieces, fort aimables, dont 1' une surtout, la quelle est mariee a Cette, en Languedoc. En sortant et en traversant le pont, presqu' en face de sa maison, nous vimes, dans l'eau verdatre du canal, une ebullition de matieres noires dont un Hollandais, passant en meme temps que nous, parut, lui meme, etonne. Le 23 Mars dernier, une troupe de comediens a commence a jouer, pour la premiere fois, en francais, ce qui n' avait encore jamais eu lieu dans 1' enceinte de cette ville. Leur salle est une vraie barraque des boulevards, a cote du Theatre national, dont on a dit que la salle etait magnifique. Les nouveaux comediens ne pourront jouer que pendant la cessation du spectacle hollandais, c'est a dire pendant les mois de mai, juin et juillet. Its ont donne aujourd' hui »Nanine et Sylvian.« Ces deux pieces furent assez passablement interpretees, elles sont d' ailleurs, si touchantes, que je ne pus retenir mes larmes au denouement de la premiere et a la reconnaissance du pere et du fils dans la seconde. Les GESCHIEDENIS. I 3 femmes etaient, a ce spectacle, avec de hautes coiffures et des chapeaux comme a Paris, et les hommes vetus tres simplement. J' eus beaucoup de peine a entendre le commencement de »Nanine«, tant a cause du bruit considerable que le monde faisait dans la salle, que des carosses et du bruit exterieur, qui m' incommoderent, la salle n' etant construite qu' en planches, et la porte, sans vestibule, se trouvant presque toujours ouverte. J' oubliais de dire que je portai la lettre de Mr. Bayard a Mr. Texier apres diner. Il nous fit peu d' offres, si ce n' est d' user d' un credit que j' avais chez lui. II fut aussi tres etonne de notre maniere d' aller dans les rues d' Amsterdam, sans guide et avec le seul secours du plan, etant bien eloigne de croire cela aussi aise que cela 1' est reellement. Mardi 2. Je commencai ma journee par aller rendre a Mr. de Cheissac la visite que je recus, hier, de lui, m' etant laisse pre- venir de quelques instants, comme j' allais me rendre a sa maison. Nous primes un domestique de louage pour la matinee, et allames faire des visites chez mess. Boutreau , Marselis, Bern et Bicker (nous n' avons pas trouve ce dernier, et ne le verrons guere, car il a sa mere malade.) Hope, (il est meuble a la frangaise, et nous a invites a diner pour demain) et Tindemann (il parle peu le frangais et nous a paru avoir conserve les moeurs Hollandaises dans toute leur purete.) Nous allames avec les lettres de Fombard, chez ces quatre personnes, les memes nous servirent chez messieurs Fauquet, Thym et le Fevre, que nous vimes aussi. Peut-titre, aurais-je mieux fait d' accepter de Mr. Thym le vin de Malaga, qu' il nous offrait. Notre guide nous mena, de la, a l' Hotel de ville, oil nous mon- tames d' abord au dome: on paye au bas de l' escalier, deux sols par personne, prix fait. Nous entrAmes, ensuite dans les salles oil nous remarquames plusieurs excellents tableaux de Van Dick, de Rembrandt, de beaux morceaux de sculpture, plusieurs bas- reliefs tres bien imites. Un des plus grands tableaux que j' aie vu de ma vie, represente Moyse, qui preche dans le desert. Il me serait impossible d' entrer dans tous les details de cet edifice admirable, commence en 1648, tout le monde convient que c' est le premier en ce genre; le plus beau marbre y est prodigne. Il n' est pas inutile, au reste, d' observer que ce qui rend le marbre beaucoup plus cher en France, ce sont les droits exhorbitants de 14 GESCHIEDENIS. 6o a 70 livres qu' it paye l' entree du royaume ; aussi en Hollande, en fait-on grand usage: 1' entree meme des maisons, est toujours payee en marbre. Apres diner nous nous rendimes chez Mr. Fouquet, a qui nous avions donne parole. Il nous fit faire une promenade sur le port, et dans un village de Nord Hollande, nomme Buyksloot a une demie lieue d' Amsterdam. Mr. Fouquet nous y fit entrer dans une tres jolie auberge, oil nous \Times jouer a la crosse, et biimes quelques tasses de the. On se doute bien que notre conducteur ne souffrit pas que nous entrassions dans cette petite depense, ainsi que dans le prix du passage de 1' Y, en allant et en reve- nant. Il a déjà fait vingt huit voyages a Paris et plusieurs en Angleterre. Il nous a raconte la reception que les Anglais font aux strangers, et celui que lui fit, en particulier, un anglais que, lui meme avait recu tres souvent a Amsterdam, et, cela, pendant plusieurs annees. Nous retournames souper chez M. Vernede, tres agreablement et d' une maniere tres instructive. Il n' y avait presque point d' strangers, it nous parla du grand commerce des fleurs qu' on cultive, surtout a Haarlem , tulipes et renoncules, et, a present, jacinthes; mais pour les voir, it faudrait etre ici du 20 abut au commencement de mai, Mr. le marquis de St. Simon, etabli a Utrecht, en est tres amateur. On prend des precautions admirables dans cette ville, contre les incendies; les impOts sont repartis tres sagement, les bourgeois font, eux memes la garde de leur ville, la nuit; leurs colonels ressemblent aux tribuns du peuple chez les Romains. Les domestiques ont, ici, vingt cinq florins de gages outre 1' impOt qu' ils percoivent sur tons ceux qui viennent diner chez leurs maitres. Its sont, d' ailleurs, fort bien habilles, et beaucoup moins actifs que ceux de France, etant tres longtemps a diner, et quelques fois, une heure a prendre leur the a dejeuner. Ayant pense plusieurs fois a 1' usage recu a leur egard, et ayant meme prepare chacun nos deux florins pour le diner et le souper chez Mr. Vernede, nous avons -fini par oublier de les Bonner le soir, en nous retirant. Nous nous empresserons, demain ou apres de reparer cet oubli. Afercredi 3 : Nous fumes, a la Bourse a une heure et demie passee, peut etre un peu trop tard, car nous n' y remarqu'Ames GESCHIEDENIS. I 5 pas plus de monde que lundi passe, quoi qu' on nous eut prevenus que nous en verrions davantage, a cause de la presence des Juifs, qui, hier et avant hier etaient absents pour une fete particuliere. De la nous nous rendimes chez Mr Hope, pour diner, on ne se mit a table qu' a trois heures. Nous conversames, et on nous parla, entre autres choses du danger auquel a ete expose ce pays dans l' automne de 1775, la mer ayant ete sur le point de passer par dessus les digues; it ne s' en fallut que de deux ou trois pouces. La table magnifiquement servie, les plats et les assiettes en belle porcelaine, les verres de yin sur la table; point de domestiques strangers. Les mets etaient generalements accomodes a la francaise; lorsqu' on servait un plat, les domestiques en presentaient a chacun, ainsi que des vins de liqueur. Avec tout cet appareil, ce diner fut tres froid, et fort ennuyeux; on avait l' air de ceremonie et de contrainte des maisons de bonne compagnie a Paris. Apres diner nous vimes le cabinet de tableaux de Mr Hope, tres riche, surtout en peintres Flamands. Il lui a ete legue a la condition de payer soixante mille florins aux autres heritiers. Il a fait mettre sur des morceaux de carton les noms des peintres suivant l' ordre dans lequel sont ranges les tableaux, ce qui est fort commode pour les ignorants et le serail encore plus si on y avait joint les sujets qui sont traites dans chacun. Ayant ete de chez Mr. Hope rendre une visite a Mr. Lefevre, nous allames nous promener vers le pont des Amoureux, et sortimes de la pour remonter sur la rive droite de l' Amstel. Ii faisait beau temps et nous entreprimes de traverser quelques prairies, et etant rentres par le Weseperpoort, nous traversames le quartier des Juifs, beaucoup plus peuple qu' aucun autre, et retrouvAmes notre auberge, ayant ete, cette fois, un peu dans l' incertitude sur notre chemin. 7eudi 4 Yuin. Mr. de Tournay, correcteur des Comptes, qui nous avait ete adresse par Mr. Vernede, vint nous proposer, de sa part, ce matin de nous associer a lui pour notre voyage en Nord Hollande, ce que nous accepthmes avec grand plaisir. Nous lui donnames rendez vows chez Mr. Vernede, pour onze heures et un quart, et nous nous y rendimes apres avoir fini nos lettres. Nous fumes tres embarasses pour avoir l' occasion de donner chacun nos deux florins a son domestique, pour le diner et le souper d' avant hier, et ne trouvames d' autre moyen que de 16 GESCHIEDENIS. nous faire accompagner par lui en sortant, comme pour nous montrer le demeure de Mr. Thym, que nous savions, pourtant tres bien. Le diner chez Mr. Laurent Thym fut tres agreable nous y trouvames pour la premiere fois avec Mu' Thym, niece de Mr. Thym, chez qui nous etions. Leur pere, J. B. Thym, qui y etait aussi, tient une brassserie considerable, sur la Prinsegracht. Apres diner, nous allames en voiture chez Mr. Mai, dont le pere est constructeur de navires, et demeure pres de 1' Amiraute. Mr. May vint avec nous dans un tres joli yacht, qui lui appartient a bord du »Piet Hein», vaisseau de guerre de 50 canons, qui etait pret a passer le Pampus, a une lieue d' Amsterdam. Etant arrives pres du vaisseau, des matelots vinrent nous remorquer avec une chaloupe et nous y montAmes par de petites marches en bois, attachees au corps, du vaisseau, et etant aides par de longs cordons de sole. Les dames furent hissees dans un fauteuil, l'une apres l' autre. A peine etions nous sur le vaisseau qu' it survint qu' it survint un orage; nous vimes les matelots se donner beaucoup de mouvement pour avoir de l' eau, dans le cas oil le tonnerre tomberait et y aurait mis le feu, mais nous ne comprimes rien a leur manoeuvres, n' ayant en personne qui put nous les expliquer, ce qui nous a manqué, d' ailleurs, dans cette partie si agreable, d' ailleurs; de sorte que nous en sommes sortis sans avoir aucune connaissance de l' usage de tout ce que nous avons vu. On nous a seulement dit que le vaisseau avait cent cinquante pieds de long et quarante huit a cinquante de large. Le second capitaine, qui commandait en l' absence du premier, nous recut tres bien dans sa chambre oil it nous fit servir du the, du yin, des massepains. Mlle Thym, cadette chanta plusieurs fois tres agreablement, comme elle l' avait deja, fait plusieurs fois dans le Yacht ; Mr. Devire, second capitaine, se fit beaucoup prier, et chanta tres peu. Nous revinmes dans le Yacht, en jouant avec nos demoiselles, au brelan de commerce, a la peur, au chat qui dort, petits jeux de cartes assez amusants. Les cartes sont singulieres ici, les rois, dames et valets ont deux tetes. Ayant debarque chez Mr. May, nous montAmes dans une espece de caleche, sans glaces ni devant, it y faisait tres froid, a mon avis, ce qui pouvait faire beaucoup de mal, et nous arrivames a notre auberge a neuf heures du soir, nous n' en fumes, pourtant, pas incommodes. GESCHIEDENIS. I7 Vendredi 5. N' etant rentres, hier, qu' apres une heure du matin, nous ne nous levarnes qu' a huit heures, et sortimes a onze pour aller chez Mr. Fouquet, et Mr. J. B. Thym, oil nous vimes les deux soeurs d' hier, et, de plus, une troisieme, qui tient les livres de comptes de la brasserie. Nous allames faire, ensuite, visite a notre futur compagnon de voyage, Mr. de Tournay, a la Ville de Lyon. Il n' etait pas chez lui, mais chez Mr. Lefevre, oil nous dinarnes ensemble. Le fils aine, qui va partir pour Paris, est grand musicien, it touche du clavecin, joue de plusieurs instruments, et, surtout, excelle sur la flute. Le fils cadet, qui etait a Paris, en est revenu ici, pour trois mois; it a beaucoup de gout, a en juger par tous les ouvrages de bijouterie et quin- caillerie que nous avons vus dans leur magasin, qui est tres riche. Cette maison vend de toute espece de marchandises. Mr. Vernede, chez qui nous nous rendimes, a six heures, nous proposa un quatrieme compagnon de voyage, pour la Nord Hol- lande, Mr. Scherer de Lyon et nous montra en detail, le chemin que nous avions a suivre. Mr. Levade nous conduisit aux synagogues des Juifs; celle des Portugais est magnifique, et probablement la plus belle qui existe. Celle des Allemands est moins grande, mais nous y entendimes trois freres, qui chantent ensemble d' une maniere tres singuliere. L' un dit les paroles et l' autre l' accompagne avec un fausset soutenu, comme it n' est gueres possible d' en entendre d' autre: le troisieme fait la basse, aussi tres singulierement. Il est bon de remarquer que ces trois freres chantent ordinairement tous les Vendredis, a l' assemblee de la Synagogue, qui se tient la veille du Sabbat, a la chute du jour. Mr. Levade nous fit faire, ensuite, une petite promenade, en sortant par la porte de Muyden, et rentrant par celle de Wesep, et nous revinmes a notre auberge; apres avoir reconduit Mr. de Tournay a la sienne. Samedi 6. Je sortis vers onze heures du matin, pour aller chez Mr. Thym, nous degager de la partie que nous avions pro- jetee avec sa soeur et ses nieces, d' aller d' aujourd'hui en huit, a Zaandam; j' ai pense qu 'il n' etait pas a propos de laisser sub- sister cet engagement a la veille de notre voyage dans la Nord- Hollande, et que, d'ailleurs, it nous serait bien plus utile d'aller a Zaandam avec Mr. Levade. 18 GESCHIEDENIS. J' allai, de la, chez Mr. Dusaulchoy, qui a une grande quantite de vieux livres, tres en desordre, parmi les quels il doit y en avoir de bons. Ce libraire est fort actif, se melant de faire de la gazette. Je passai, aussi chez la veuve Merkens. Nous dinames chez Mr. Vernede; mr. Levade doit aller a Paris, au mois d' aoilt, et espere avoir quelque entretiens avec Mr. Rousseau, par 1' entremise de Mr. Prevost, genevois, ce a quoi je pense qu' il arriver a difficilement. Il y a beaucoup de ressorts de juridictions pour les affaires entre particuliers, et, au moins, autant qu' en France. L' admi- nistration de la justice criminelle se fait avec beaucoup de douceur, on y pend pas pour vol domestique; tout, dans 1' instruction, est en faveur de 1' accuse, on n'y donne la question que pour decouvrir le crime et non pour augmenter la peine. Il y a certains cas oil 1' instruction se fait publiquement; les maisons de correction sont bien tenues. Apres diner, nous fumes avec Mr. de Tournay, chez le comte Cadeau a qui il etait recommande. Ce dernier nous mena a la Compagnie des Indes Orientales, que nous ne piimes pas voir ce soir. Il etait cinq heures et demie, et les ouvriers en sortaient plus tot qu' a 1' ordinaire, a cause de la veille du dimanche, nous cOtoyames une grande partie du canal a pied et le reste, dans une chaloupe, jusqu' au chantier de Mr. Staats, fameux construc- teur de navires. Nous y montames sur »l' Indien«, tres gros vaisseau qu' il a fait pour la France; il est presque acheve, et a cent quatre vingt six pieds de long, sur quarante six de large; le grand mat a cent dix pieds de haut depuis le fond de cale, et neuf pieds et demie de tour. On voit, en sortant de chez Mr. Staats, sur un mur eleve, le nom de tous les vaisseaux qu' il a construits. Mr. le comte eut, aussi, le complaisance de nous mener aux musicos le meme soir, a dix heures et demie: ce sont des lieux qui servent de rendez-vous a des filles publiques. I1 est d'usage, en entrant de payer une bouteille de yin, qui coke un florin, non pas chacun, mais en tout pour chaque compagnie. Les gens comme il faut n' en boivent ordinairement pas, et 1' abandonnent, soit aux filles, soit au profit du teneur du musicos. Il est aise de reconnaitre les musicos a la lanterne qui est devant la porte de chacun. Its sont tres frequentes depuis dix heures du soir, jusque GESCHIEDENIS. I 9 Bien avant dans la nuit. On entend ordinairement, d' ailleurs, de la rue, le violon et le tympanon, qui jouent presque continuelle- ment, et servent a ceux qui veulent danser. Ces derniers, du reste, payent quelque chose de plus pour chaque danse. Les filles sont rangees autour de la salle, assises sur des bancs de bois; je les aie vues, vetues des deux manieres, a la hollandaise, ou a la francaise, ces dernieres ressemblent assez a nos filles, aux graces pres. Les autres sont coiffees tres bas, ont une mouche a la tempe et une a la joue, et une tres grande quan- tite de jupons. Des souliers tout a fait decouverts, en sorte, que la boucle est au bout de leur pied. Elles sont presque toutes fort laides et tres tristes, baissant, pour la plupart, les yeux, lorsqu' on les regarde. Leurs bras sont tres gros et d' un cramoisi degoutant. Quelques unes, mais en petit nombre, parlent francais. Elles sont toutes, surtout en dansant, d' une facheuse gaucherie, du reste, les dan- seurs ne lear cedent en rien. J' ai, cependant, remarque un matelot qui dansait avec assez de legerete, et en mesure. Au dessus des bancs sont des planches oil on met, avec les bouteilles, les verres de ceux qui boivent; il n' y a au milieu de la chambre ni table ni chaise. On y respire un air empeste par 1' odeur des pipes et des vins. Les filles ne demeurent pas, ordinairement, dans les musicos, mais dans les maisons voisines, oil elles conduisent ceux avec qui elles ont affaire. Aucun voyageur ne manque d' aller voir ces lieux si degoutants, des seigneurs, des eveques, des princes, et meme, en dernier lieu, la duchesse de Chartres et la princesse de Lamballe y ont ete. Nous avons rencontre dans le troisieme et dernier, oil nous fumes, le fils du Gouverneur de Batavia et Mr. Conswell, fils de celui de St. Eustache, avec des dames. Ce qu' il y a de plus etonnant, encore, c'est que les bourgeois et les gens honnetes y vont quelques fois par partie de plaisir, surtout dans les temps de Kermesse. Ces lieux sont frequentes de neuf a dix heures du soir et restent ouverts toute la nuit. Il est bon de rappeler que le jeune Prince de Ligne, ayant voulu faire du tapage, il a quelques annees, dans ces musicos, fut rude- ment maltraite, et que, parlant meme la langue du pays il se fit connaitre inutilement, pour se tirer d' affaire, ni son rang, ni sa naissance ne lui servirent. Le Dimanche 7. Jour de la PentecOte, nous sortimes a neuf 20 GESCHIEDENIS. heures precises, pour courir les eglises, suivant 1' intineraire donne par Mr. Vernede, et sous la conduite de Faas, domestique de louage, qui demeure dans Olieslagerssteeg. Nous ne pCimes entrer dans 1' Eglise neuve, (ce temple merite d' etre vu) malheur- eusement, on n' y peut penetrer, hors les moments de 1' office. Je m' y suis meme pfesente une autre fois inutilement. Comme est aussi tres difficile d' y penetrer durant le service divin, il faudrait y aller, avant'qu' il ne commence, lorsque les lutheriens s' assemblent , la veille de ces fetes, a cause de la grande affluence de peuple qui la remplit. Celle des Moraves flit fermee jusqu' a neuf heures et demie, et nous attendimes a la porte avec quelques fideles; elle est fort petite, et unique dans la ville. Celles des Anabaptistes et des Armeniens etaient presque vides, quoique assez grandes et belles, surtout la derniere; il n' y avait pas, dans chacune, plus d' environ soixante personnes; on nous dit au reste, que la plupart des habitues etait, pour lors, a la campagne. Celle des Quakers est extremement petite, ils n' y etaient qu' au nombre de huit a dix, dans leur silence accoutume. Les eglises des Persans et des Grecs sont aussi petites, surtout la derniere, qui 1' est extremement et fort obscure. Les assistants n' etaient pas tous en longs habits mais pour la plupart, en cos- tumes Europeens. Il n' y a que trois sortes d' Eglises qui ayent une apparence exterieure, celles de la religion reformee, qui est la dominante, celles des Lutheriens et celles des Juifs. Toutes les autres ont 1' aspect de maisons de particuliers ordinaires. On enterre les catholiques dans les Eglises reformees, pour vingt cinq florins, et, en payant aussi, on sonne les cloches pour eux, ce qu' on ne fait jamais pour les protestants. On marie a 1' hotel de Ville tous ceux qui ne sont point de religion reformee, cette ceremonie s' y fait gratis tous les diman- ches, a onze heures et demie, pour tous les couples qui se trou- vent la. Les riches peuvent se marier en particulier, en semaine, mais cela coilte fort cher. Les reformes sont aussi maries dans leurs eglises, plusieurs ensemble, le dimanche; il en est de meme, pour les gens riches. Les nouveaux epoux viennent en flees, Nous vimes, ce matin, la ceremonie de 1' Hotel de ville, les fian- cees m' ont paru laides, et plusieurs fort vieilles. Nous din'Ames a la table d' hOte de notre auberge, j' y appris que de toutes les gazettes de Hollande la meilleure est celle de GESCHIEDENIS. 2I Leyde, redigee par Mr. Luzac, libraire, homme de merite, qui a aussi donne dernierement, la »Richesse de la Hollande, deux volumes in 4°. Fombard alla passer l' apres midi a la campagne, avec la famille Thym, je fus oblige de rester pour finir mes lettres. J' allai a cinq heures, avec Mr. de Tournay, a l' eglise meme, et, de la A la Vieille Eglise, oil nous attendimes plus de trois quarts d' heure, pour entendre les orgues et fumes mal recompenses de notre peine, car elles ne jouerent qu' apres le sermon, pour accompagner les versets, et ensuite, pendant que l' on sortait, d' une maniere lourde et ennuyeuse. (A suivre). De overtocht van den Moerdijk in het begin der 19e eeuw. In het interessant artikel »Voyage aux Pays-Bas en 1778« afl. 1 o/I I 1909, komt de mededeeling voor, dat de toeristen »le fameux Moerdijk« in veertig minuten werden overgezet, hoewel het weer zeer guur en regenachtig was. Dit geeft mij aanleiding een brief te publiceeren van den Commissaris van Politie te Dordrecht aan den Gouverneur-Generaal Lebrun, hertog van Plaisance, in dato 20 Januari 1813, betreffende den overtocht van den Moerdijk van diens echtgenoote. Uit dat schrijven 1) blijkt, dat die breede stroom toen niet vrij van ijs was, tengevolge waarvan het overzetten ongeveer twee uur vorderde. Zie hier den inhoud : Monseigneur! Madame la duchesse de Plaisance que j'ai eu l'honneur de conduire jusqu'au passage d'eaux, du Polder au Lage Zwaluwe a Bien voulu me charger d'informer Son Altesse, qu'elle s'est embarquee a deux heures apres-midi it n'y avait dans l'apparence pas beaucoup de glace, ce qui me fait esperer que Madame la Duchesse passera dans moms de deux heures; demain j'aurai l'honneur d'informer Son Altesse au juste. Mr. le Baron de Stassart prefet de ce depar- tement a conduit Madame la Duchesse jusqu'au point de passage. Recevez Monseigneur, je vous prie, l'assurance de mon respect 1) Papieren, Prins Stedehouder, portefeuille No. 48, Rijksarchief. 22 GESCHIEDENIS. et de la plus haute estime avec la quelle j'ai l' honneur de votre Altesse. Le tres humble et tres obeissant serviteur Buys 't Hooft, commissaire de Police a Dordt. Dordrecht, le 20 Janvier 1813. Naar alle waarschijnlijkheid vertrok de hertogin van uit Amster- dam, waar haar echtgenoot resideerde om zich naar Frankrijk te begeven. Per diligence kon die rein, volgens den Almanak van het Dep. der Monden van de Maas van 1813 op tweeerlei wijze worden aanvaard. Werd de route genomen over Alphen-Gouda- Dordt dan geschiedde de overtocht van den Moerdijk (per veerpont) van den Prinsepolder naar Lage Zwaluwe en bij de route Leiden- 's Gravenhage-Rotterdam van het Strijensas naar Moerdijk. Vrijenban bij Delft. C. F. GIJSBERTI HODENPIJL. Haarlem. In het onlangs verschenen »Archievenblad van Antwerpen« komt het navolgende voor in verband met Haarlem, wij vermeenen goed te doen voor de beoefenaars van Haarlems geschiedenis hierop te wijzen. 6 Nov. 1391. Geschil tusschen de inwoonders van Haarlem en de geleiders op de Schelde, over het »geleyt gelt«, door de stad Antwerpen geregeld. Omstreeks 1398. (19 Nov.) Briefwisseling tusschen de stad Antwerpen, ter eene, en den Graaf van Holland, de stad Haarlem, den Heer van Arkel en den Raad van Vlaanderen, ter andere zijde, »om te hebben restitutie van 't gelt dat sommige cooplieden van Santvliet was affgenomen, op 't water, van eenighe woonende in den Haghe.« Medegedeeld door A. A. V. v. 0. Nay. LVIII, 97. De flood van Karel den Stoute na twaalf jaar nog be- twijfeld. In het boekje van Ludolph Smids getiteld : Emblemata Heroica, of de Medalische Sinnebeelden der 36 Graaven van Holland, GESCHIEDENIS. 2 3 uitgegeven te Leyden bij Dirk Haak, Boekverkooper, in de Klock- steeg 1717 komt omtrent den dood van Karel den Stoute o.a. het volgende voor: I. Dat, naa sijn omkoomen, noch groote weddingschappen ge- schieden, dat hij noch leefde en dat hij daar of daar was gesien; Heuterus, Burgondic, 44 bl. Goudhoeve, 50 pag. want gelijk de lieden hem seer dapper en strijdbaar bevonden, soo geloofden sij ook hem te sijn onverwinnelijk. Bij naar het selve leesen wij bij 7ustinus, wegens Alexander de Groot. Maar, segt hij (13 B.1 H.) de verwonnene volkeren gaven de maare van sijn dood Keen geloof, oordeelende hem onsterAlk te sin, gelijk hij een onverwinnelifk koning was geweest. II. Dat hij van twee verraders schandelijk is opgelicht, ja self doodelijk benadeeld. De eerste was Filip de Kominee 1), vermaard hoveling en historischrijver, de liefste boesemvriend van deese Karel. Maar, op seekeren tijd, nevens den hertogh van de jaght gekeerd, en met den selven alleen in de kamer sijnde, pooghde hij sijn laarssen uit te trekken. Doch te vergeefs. Derhalven versocht hij Karel; welke den eersten uitgetrokken hebbende, met den tweeden hem om de ooren sloegh, daar bij voegende: leer dus geen knecht van uw meester maken. Dit heeft Kominee vervreemd van Karel, voegende sich voortaan aan de sijde van Vrankrijk. De sinlijke Fabelen uit Meyerus, en Marchant-Flandr. Chron. Voorts is de tweede geweest een Italiaan Kampobasso, die merle, door Vrankrijk omgekocht, den hertogh in het laatste ge- vecht verliet en, heimelijk afdruipende, de oorsaak was van sijn omkoomen. Schatkamer, 161 bl.v. R. V. D. K. Nay. LVII, 32, 163. Visioen van Gustaaf III. In Dr. M. Perty's »Blicke in das verborgene Leben des Menschen- geistes« , blz. 907, wordt verteld, dat Koning Gustaaf III van Zweden, die viel door de moordenaarshand van AnkarstrOm, (geb. 1761), op een gemaskerd bal (15 Maart 1792), een bezoek bracht aan eene jonge vrouw te Stockholm, Harrison genaamd, die hem voorspelde, dat hij vermoord zou worden door den eersten mensch, I) Ook Kornineus. 24 GESCHIEDENIS. lien hij, haar verlatend, op de Noorderbrug zou ontmoeten. Gustaaf III ontmoette daar AnkarstrOm, wien hij de voorspelling mede- deelde, zonder lets kwaads te vermoeden. Het door Dr. W. Z. aangehaalde visioen van Karel XII vindt men uitvoerig in I. Yesianu, Wird der Mensch nach dem Tode leben? Jena, z. j., biz. 154-16o. Amsterdam. H. J. SCHARP. Nay. LVIII, 408, 582. Gedicht op de afbeelding van Napoleon I. (Vermoedelijk van het jaar 1812.) Eigenaardige afbeelding des Geweldenaars. Het is gemakkelijk, aan de welgetroffen trekken, Van 't aangezigt, den aard des Dwingelands te ontdekken, Zijn roem en heerschzugt staan, als bronnen van ellend, Door vele Lijken op het barsch gelaat geprent, De kraag verbeeldt het bloed dat hij alom deed stromen, Om tot het schandelijk Joel, door hem beoogd te komen, de rok een Landkaart die een duidelijk denkbeeld geeft; van al de slagen, die den beul verloren heeft; toen hij , door trots vervoerd, de waereld wou doen beven, 't ontbonden Rijnverbond is van zijn magt ontheven, men kent het Roode Lint, ook zonder Ehrfurt's naam; van 't Legioen van Eer, bevlekt door blaam op blaam. Is 't ordeteeken slechts een spinneweb, wier draden, Hoe kunstig toebereid, hun zwakheid ligt verraden, Een windje en 't gansche web vliegt plotseling uit elkaar, Zoo ging 't ook met de magt van den geweldenaar. In d' Epaulette is klaar des Hemelshand te ontdekken, Die, om het menschdom, aan des monsters boei te ontdekken, De kruisspin doodle, die haar hoogst vergiftige aard, De Waereld door verspreid, verderf en onheil baart, Gods almagt zelf trotseert en listig en vermetel, de braafheid en de deugd durft werpen uit den zetel, de Spin, die hier de plaats waar 't hart moest zijn, bekleed, bewerkte lang genoeg der stervelingen leed. des dwingelands val is daar, en 't einde der gevaren! Zijn hoed vertoond hier, hoe de Bloem der Adelaren, Het hoofd geklemd houdt in den ijzeren klaauw met kracht, En dus een einde maakt der Tirannieke magt. M. G. E. Te Amsterdam bij E. Maaskamp, Dam en Kalverstraat N. 1. 's-Gravenhage. M. A. VAN RHEDE VAN DER KLOOT. GESCHIEDENIS. 25 Nay. LVIII, 193, 261, 409 en aanvulling van pag. 583. De inlichtingen van prof. dr. Fruin omtrent het Staatsche leger gedurende den 80jarigen oorlog zijn in krijgsgeschiedkundig op- zicht onvoldoende. Volgens de laatste jaarverslagen van het Krijgsgeschiedkundig Archief is aldaar een uitvoerig gedocumenteerd overzicht van het Staatsche leger van 1568 tot 1795 in bewerking. B. Nay. LVIII, 585. Burgemeester. 1°. Zie Wagenaar, Amsterdam in zijn opkomst, aanwas, ge- schiedenissen enz. III blz. 290 vv. Daar hun bevoegdheid berustte op de privilegien , die natuurlijk alien dagteekenden van voor de afzwering, is er nadien rechtens geen verandering in gekomen ; de daadwerkelijke afwijkingen, die Mijne Heeren zich veroorloofden, zou men een voor een bij Wagenaar moeten zoeken. In andere steden was 't in hoofdzaak hetzelfde; de verschillen zijn na to gaan in de stedebeschrijvingen. 2°. VOOr 1486; zie Wagenaar a. w. 287. 3°. Burgimagistri heeten in de middeneeuwen de beheerders der stedelijke geldmiddelen. Dit fraaie Latijn 1) is waarschijnlijk gevormd uit burchmeester (rent)meester der stad (burg = stad, zie Ned. Woordenb.) of burgermeester (rent)meester der burgerij, beide in tegenstelling met magister fabricae, d. i. A. (rent)meester der Kerk ; en heeft zelf weer 't aanzijn geschonken aan burge- meester ; tot in Wagenaars tijd werd echter ook wel burgermeester geschreven, gelijk Hooft geregeld doet, Vondel daarentegen bur- gemeester. Door het groot gewicht hunner werkzaamheden kregen zij, in een tijd, toen eigenlijk niemands bevoegdheid nauwkeurig omschreven was, allengs meer gezag, zoodat tenslotte de schepenen alleen de rechtspraak behielden. In 1813 heeft men vermoedelijk raadzaam gevonden, het nieuwe hoofd van uitvoerende macht 1) In den herlevingstijd dan ook vervangen door consules — ten onrechte, daar deze een geheel anderen werkkring hadden aedzles zou juister zijn geweest. Maar de stads- republieken namen in alle dingen zoo gaarne Rome tot voorbeeld; en burgemeesteren waren nu de hoogste stedelijke macht; dus moesten zij den hoogsten Romeinschen titel dragen. In de pruikentijds- lof- en bruiloftsdichten voor hen en hun kinderen worden dan ook altijd de .bondelbijlen. er bij gehaald. 26 GESCHIEDENIS. den volke aangenaam te maken door den titel, waaraan zulke schitterende herinneringen van plaatselijk zelfbestuur verbonden waren; de schout, met wiens oorspronklijken werkkring het bur- gemeestersambt der Grondwet veel meer overeenkomt, was in- tusschen enkel politie- en justitie-ambtenaar geworden, en zijn naam had in de meeste ooren een hatelijken kiank gekregen. W. ZUIDEMA. Nay. LVIII, 395 noot 5. VERBETERING. De doortocht van Napoleon had in omgekeerde richting plaats, n.l. van Rotterdam over Gouda naar Utrecht. V. D. S. Stadhouder. Was de taak van een stadhouder oorspronkelijk den vorst te vertegenwoordigen in een stall of was er bij de instelling van het ambt al sprake van het beheer over een of meerdere land- streken ? v. F. VOLKSKUNDE. Amsterdamsch volksgelo of. Een cent (of volgens anderen ieder geldstuk) met een gaatje er in, brengt geluk aan. Sommigen dragen er een aan een lintje om den hals. Wie met den helm geboren is, kan geesten zien en kaartleggen. ('t Eerste is algemeen; 't tweede, zoover ik weet, alleen Amst.) W. ZUIDEMA. Nay. LVIII, 438. Volkslied. De vorm wijst aan, dat het bestemd is om gezongen te worden op de wijze: »Al is ons prinsje nog zoo klein, hoezee!« Omtrent den maker is mij niets bekend. W. Z. OUDHEIDKUNDE. Een 17e Eeuwsch Profeet. De stedelijke bibliotheek to Haarlem bezit een zeer zeldzaam boekje, dat den volgenden titel draagt: Revelatien ofte Openbaeringhen vanden Nieuwen Haerlemschen Propheet Jean Hardy. Gedediceert van de E. Heeren Burger- meesteren der Stadt Haerlem, in October 1635. Gedruckt int Yaer ons Heeren 1635. Aan het slot van het werkje — 4° formaat en 26 bladzijden tellende — is het volgende afgedrukt: Ghedaen ende beschreven by my Jean Hardy, woonende inde Stadt Haerlem, in Schouten Tuyn, in 't Schotsch wapen, den 20 Novemb. 1835. Ik vestig de aandacht op dit curieuse boekje, omdat ik nergens — zoo in gedrukte als ongedrukte bronnen — eenige mededee- ling van dezen profeet heb kunnen ontdekken en ook omdat de inhoud ons een zeer duidelijk beeld geeft van het leven, streven, werken en denken van een 17e eeuwsch dweeper. Bij herhaling kwam hij in gesprek met God, kreeg allerlei ingevingen en zag vele verschillende visioenen. Zijn leven was een aaneenschakeling van zwerven, ellende en vervolging. Voornamelijk veroorzaakt, omdat hij overal aanstaande straffen God's verkondigde, die dan ook volgden. Vooral in Frankrijk heeft hij een bijzonderen rol gespeeld, waar hij ook geruimen tijd gevangen zat. In Alphen aan den Rijn werd hij gevangen genomen en ge- geeseld wegens bedelarij in 1618. Hij profeteerde daarom den inwoners een ernstige straf, een yoorspelling, die spoedig in ver- vulling kwam, want zijn beul stierf plotseling, terwiji een zware brand het dorp teisterde en de kerk vernielde. Volgens het aardrijkskundig woordenboek van van der Aa is dit laatste wer- kelijk geschied. In Leiden brak op zijn voorspelling de pest uit en ook Delft werd geteisterd. Aan het slot deelt hij nog eenige teekenen mede, door hem waargenomen aan den hemel, loch hiervan wilde hij de open- baring niet zeggen dan aan de Staten van Holland. In de resolution echter heb ik daarvan niets kunnen ontdekken. 28 OUDHEIDKUNDE. Uit zijne mededeelingen zou men mogen concludeeren, dat hij aan godsdienstwaanzin leed, Of wel, dat hij een listig bedrieger was, wien het echter tegenliep. H. W. P. J. O. „Sport" in de zestiende eeuw. Meynart Willems wielmaker is gecomdemneert te betalen Jan Frans zijn parteij die helft meer dan hij int gelach verleyt heyft op 't wedtspul over ij jaren gesciet van dat dieselve Meynert ange- nomen hadde te swemmen handen en voeten gebonden over die vest. Camerboek van Delft, 16 Juli 1555. W. Z. Nay. LVIII, 39o. Grenadiersuniform. Bij Kretschmer u. Rohrba, Trachten der Volker, 2 Aufl. Lpz. 1882, vertoont de plaat tegenover blz. 340 o.a. een Franschen grenadier van de lijfwacht onder Lodewijk XV en XVI; tegenover blz. 346 een van 1793 ; tegenover blz. 348 een van Napoleons lijfwacht in 1809 en een Oostenrijkschen van 1813. Een mij gunstig bekend teekenaar is bereid om hiernaar nauwkeurige teekeningen te maken voor f 2.- ieder. W. Z. Nay. LVIII, 39o. De vraag van H. J. S. valt niet te beantwoorden zonder opgave van het regiment en van ongeveer het jaartal. Alle infanterie-regimenten telden een of meer compagnieen grenadiers. Aangezien de kleeding der regimenten, dus ook van de daarbij behoorende grenadiers in opvolging verschilden, kan men niet met een algemeene beschrijving volstaan.B. MUNT- EN PENNINGKUNDE. Eenige wetenswaardigheden over oude munten laten we vooraf- gaan ter opheldering van het verder volgende: In den »Beeldenaer< van 1603, gedrukt bij Aelbrecht Heyn- dricksz (drukker der St. v. Hollant), staan vele afbeeldingen van Spaansche en Italiaansche pistoletten. Ook vindt men daarin ver- melding der dubbele rozenobels van 16 gl. en 8o ct. en de Ne- derlandsche »roosenobeli< van gehalte als de Eng. in de Vereenigde Nederlanden, geslagen op den voet van den jare 1586, ter waarde van 8 gl. 5 st. en de halve van 4 gl. 1 st. De op het vasteland veel voorkomende nobels vertoonen een gekroonden koning, met het zwaard in de hand, in een schip naast den mast geplaatst. De rozenobels dragen onder het schip een roos. Reeds onder Maximiliaan kwamen deze oorspr. Eng. munten (uit den tijd van Eduard III 1327/1377) hier voor. De gouden rijder voor Gelderl. van 1607 draagt aan de voorzijde het opschrift: Mone(ta) au(rea) pro confoederatis Belg(is) Gelr(iae), in het midden een paard met ruiter en aan de keerzij : Concordia res parvae Crescunt, het devies van de Unie van Utrecht. Tot 1644 in alle provincien naar hetzelfde type geslagen, f 1 o—f 12 waard en later f 14, de halve f 7. In de meergenoemde Beeldenaer worden Geldsche, Overijs. en Utr. rozenobels onderscheiden van 8 gl. 5 st. Van de zilveren munten verdienen de aandacht de Carolus guldens, 34 stuivers doende. Onder en om den kop van Karel V ziet men het randschrift: Carolus D(ei) (Gratia) Rom. Imp. Rex. Aan de ommezijde Da mihi virtue(tem) con(tra) hostes tuos. Dozy deelt over den Carolusgulden mede, dat in 152o een gouden Carolusgulden werd geslagen van 20 st. of 40, grooten en in 1542 een zilveren van dezelfde waarde, die hier to lande meer dan 2 eeuwen lang als munteenheid werd gebruikt. Blijkens een quitantie van 14 Febr. 1661 betaalde men een rekening in de Neder-Betuwe met: Schotsche jacobussen van f 12 Halve » » f 6 halve zilv. ducatons a f 1.60 Rosenobels a f II pistoletten a f 9 30 MUNT- EN PENNINGKUNDE. Gouden ducatons a f 15 rijksd. a f 2.50 Halve » ) f 7.50 Henrickx nobels f io Halve » f 5 Halve gouden rij(d)ers f 6 Goudgl. f 3.15 H. Muntwaarden in 1817. Uitdrukking in Cents of in Gulden en Cents van eenige Munt- specien der Noordelijke Provincien. Gulden Cents. Een stuiver is . 5 Een Dubbeltje .. io Een Kwart-Gulden . 25 Een Zesthalf ... 271/2 Een Schelling ........... . Een Achtste van den Zeeuwschen Rijksdaalder of Pietje . . 321/2 Een Kwart van den Acht-en-Twintig of Goud- Gulden ....... 3.5 Het Acht-Stuiver-Stuk . 40 Een Halve Gulden ........ 5o Een Dertiendehalf ........ 621/2 Een Kwart Zeeuwsche Rijksdaalder . . . 65 Een Halve Acht-en-Twintig of Halve Goud-Gulden 7o De Gulden . Too — Een Halve Rijksdaalder of het Vijf-en-Twintig Stuk i 25 Een Halve Zeeuwsche Rijksdaalder . i 30 Een Goud-Gulden of Acht-en-Twintig I 40 Een Daalder ... i 5o Een Halve Dukaton . I 571/2 Een Rijksdaalder . . .. 2 50 Een Zeeuwsche Rijksdaalder 2 6o Een Dukaton ............ 3 15 Men gebruikt ook nog in de wandeling de volgende benamingen : Een blank voor Zes Duiten is . 33/4 Een Braspenning voor Tien Duiten . , . . 61/4 Een Stoter voor Twee Stuiver en een Half . 121/2 Een Reaal voor Drie Stuivers en een Half . 171/2 A. A. A. V. V. O. Overgenomen uit een courant van dien tijd. MUNT- EN PENNINKUNDE. 3 I Nay. LVII, 116, 228. Draagpenning met de wapens van Elzas en Lotharingen. Deze penning is beschreven onder n° '283 in De Historiepenningen en munten betrekking hebbende op het stamhuis van Oranje-Nassau in het Kon. Kabinet van munten, penningen enz. [door H. J. de Dompierre de Chaufepie] met pl. Haarlem 1898. 80. Voorts onder n° 201 in W. F. K. Zwierzina, Beschrijving der Nederlandsche of op Nederland en Nederlanders betrekking hebbende penningen, geslagen van 1864 tot 31 Augustus 1898, Amsterdam 1902/08. De heer Z. schrijft, blz. 144: )In den katalogus Smits van Nieuwerkerk geplaatst op 1874, 25-jarige regeering des Konings, de Kz. wordt aldaar als »fantaisie« beschouwd. (blz. 179, no. 3568). Volgens aanwinsten Kon. Kab. 1876 werden deze penninkjes in 1870 (?) op de markt te Arnhem verkocht. Vermoedelijk is deze penning eene toespeling op 's-Konings anti-Duitsche gevoelens. Men zeide, tijdens den Fransch-Duitschen oorlog, dat Z. M. Koning Willem III met de oorlogsverklaring aan Duitschland »in den zak liep« en dat Z. M. den kapelmeester der Kon. Militaire Kapel Vällmar niet kon zien, omdat deze sterk geleek op Keizer Wilhelm I.« Meer aannemelijk komt mij voor te zijn de meening van den bekenden Amsterdamschen munthandelaar, den heer J. Schulman, dat de penningen geslagen zijn bij gelegenheid van de opening door den Koning-Groothertog, van den Elzas-Lotharinger spoorweg van Luxemburg naar Straatsburg (zie zijn catalogus, n° XLIX, Maart 1908.) Amsterdam. H. J. SCHARP. MEMORANDA. De komeet van Halley en Christus' geboorte. In Hamburger Nachrichten heeft Arthur Stentzel een studie geschreven over „de ster der wijzen en den leeftijd van Jezus", waarvan de slotsom is, dat de wijzen die in de velden van Bethlehem de ster aan den hemel zagen, die bun den weg naar den stal weer, waar het Kindeke in de kribbe lag, geen andere kunnen geweest zijn dan de magiers of astrologen nit Babylonia, van wie verhaald wordt, dat zij in November van bet jaar 12 voor de Dionysische tijdrekening de komeet (later naar Halley genoemd) aan den hemel zagen. Vooraf voert de schrijver bewijsgronden aan voor de bewering, dat de 32 MEMORANDA. Messias den 3en April van 't jaar 33 den kruisdood stierf en den leeftijd van tusscben de 43 en 47 jaren bereikt moet hebben. De tijd van zijn geboorte zou dus moeten geweest zijn tusschen 14 en 10 voor ooze tijdrekening. Het een met bet ander in verband brengende, mag z.i. de maand November van bet jaar 12 onzer tijdrekening als de ware tijd voor deze gebeurtenis aangenomen worden. Daardoor krijgt ook het bericht van den op 't einde der 2e eeuw levenden Alexandrijnschen wijsgeer en kerkvader Titus Flavius Clemens, den leermeester van Origenes, dat Jezus op den 17en November geboren is, een verhoogde beteekenis Neemt men nu den 17en November van 't jaar 12 van de Dionysische tijdrekening voor den waren geboortedag en den 3en April van 't jaar 33 voor den waren kruisigingsdag aan, dan verkrijgt men voor Jezus' ouderdom 44 jaren, 4 maanden en 16 dagen Daarmee stemt overeen, wat Irenaeus in zijn werk Contra haereses (II 22 : 5) beweert, eveneens de NV oorden van Johannes 8 : 57 ll, gij hebt nog geen vijftig jaren" De schrijver besluit zijn studie met de woorden: Wij zullen nu eerlang met eigen oogen de ster mogen bewonderen, die met een bijna tot zekerheid geworden waarschijnlijkheid voor 19211/2 jaar bet grootste keerpunt in de geschiedenis der menschheid heeft gekenmerkt. Wanneer deze hemelbode in deze maand April in de vroege ocbtenduren aan bet oostelijk firmament zal verschijnen om na zijn overgang voorbij de zon van den 18en op den 19en Mei, in het avonduur weer in 't westen op te komen om te midden van bet sterrenheir zijn baan te vervolgen, laat ons dan eens terugdenken aan lien oerouden tijd, toes de vrome kroniek- schrijver den Engel het woord in den mond legde: fiVreest Diet, ziet ik verkondig u groote blijdschap!ll(Nieuwe Courant.) Amplification ingenieuse du Decalogue dont etait accompagnee l'enseigne A 1'Arche d'alliance, detruite it y a une dizaine d'annees, que l'on decouvrit en demolissant la maison dans la rue Bourg- chanin a Paris. Sers Dieu de tout ton coeur; honore pere et mere; Obeis a ton roi, justice aussi revere; Sois humble et debonnaire; evite faux serment; Choisis le vrai ami; vis, toujours sagement; Pour conserver ton bien, l'avoir d'autrui ne touche; Rends le pret, oy parler et clos souvent ta bouche; Ne blame ton prochain, sois clement, hais le tort; Fais bien; plains l'afflige, ne t'esjouis du mort; Choisis un bon conseil, au plus sage te fie; Et lors Dieu benira ta maison et ta vie. 1612. Medegedeeld door M. A. v. R. V. D. K. MEMORANDA. 33 Nay. LVIII, 440, 55'. De Steen aan de Vuursche. In de Haver sumsche Oudheden door D r. L. J. F. Janssen 1856 vindt men over dit »offeraltaar« of »dolmen« gehandeld. D r. Janssen schrijft: »Dit gedenkstuk werd ten jare 1851 naauwkeurig door mij opgenomen, terwijl door den eigenaar, Jhr. Bosch van Drakenstein, welwillend vergund was, niet slechts er bij, maar ook elders op zijne goederen opgravingen te bewerk- stelligen ...... Wijlen de heer J a c. S c h e l t e m a heeft de ver- dienste het eerst openlijk de aandacht op dit steengraf aan de dienste het eerst openlijk de aandacht op dit steengraf aan de Vuurse gevestigd te hebben in het ten jare 1833 uitgekomen tweede stuk des derden deels van zijn bovengenoemd Mengelwerk.« Nu volgt de beschrijving van den steen en van de opgravingen, afgewisseld door: »doch er werd niets opmerkelijks uit den voor- tijd gevonden« ; en verder: »maar ook hier werd niets opmerke- lijks ontdekt dan glas- en andere fragmenten, die echter kennelijk modern en van gebroken gereedschappen uit de nabij gelegen hoeve afkomstig schenen te zijn.« En wederom : »maar aangaande den oorsprong van het hunebed liep eene overlevering, dat het eens onverwacht uit den grond was opgekomen.« »Wat kan«, vraagt D r. Jan s s e n, »de oorzaak zijn van zulk eene vreemdluidende overlevering?« En dan zegt hij, dat daar eerst in de helft der 17e eeuw de weg is aangelegd, waaraan het thans gelegen is, en dat alzoo het vermoeden van S c h e l t e m a hoogst aannemelijk is, dat het bij die gelegenheid ontdekt, althans ontbloot geworden is, nadat het vroeger onder zand bedolven zal zijn geweest. Bij die ontgraving, denkt Dr. J. zullen aarden potjes en steenen gereedschappen, die er mogelijk aanwezig geweest waren, wel zoek zijn geraakt. Nu vind ik in mijn exemplaar van bovengenoemde Hilversumsche Oudheden in margine door mij aangeteekend ten j are I 893 het volgende: »A alt van de Pol, inwoner van Hilversum en geboortig van : »A alt van de Pol, inwoner van Hilversum en geboortig van de Vuursche, thans + 70 jaar, verhaalde mij, dat in zijne jeugd een bejaard man, Jan van Amersfoort geheeten, hem verteld had, dat hij, Jan van A., vroeger had geholpen, de groote steenen, hier bedoeld, met takel en blok uit de diepte op een plek achter den molen naar boven te brengen. Indien dit de waarheid is, en A al t van de Pol is een geloofbaar man, dan blijft er van het hunebed niet veel over.< 1910 3 34 MEMORANDA. Brengen wij deze verklaring in verband met het voorgaande, dan vinden wij, dat Van de Po I, geboren in -1- 1823, in 1833 _.... ongeveer Jo jaar oud was, en dat toen Van A m e r s fo or t hem verteld had, dat hij vroeger, zeg 20 jaren vroeger, omdat V. A. een bejaard man wordt genoemd, geholpen had, den steen naar boven to brengen, dan komen wij tot het resultaat, dat het steen- gevaarte omstreeks 1813 ontbloot is, en niet in de heeft der 17e eeuw. En dit strookt ook volkomen met het stilzwijgen onzer »vroegere geschiedschrijvers« (Dr. J.) en van den schrijver van den Tegenwoordigen Staat; ook is het nu zeer verklaarbaar, dat men bij het graven onder den steen geen oudheden, zooals urnen en pijispitsen, gevonden heeft. Hilversum. J. E. TER GQUW Drenschoten. In het bovengenoemde werk van D r. J a n s s e n, getiteld Hil- versumsche Oudheden, vindt men ook eene beschrijving van de »Stookplaats op den Zwarten Berg« bij Hilversum. De Zwarte Berg is eene hoogte op de Hilversumsche heide, zuidoostelijk van het landgoed de Hoorneboeg en een half uur ten zuiden mijner woonplaats. In deze hoogte werd eene verbazende menigte groote steenen opgegraven, die tot eene diepte van 2I voet als een muur op elkander zaten en dicht tegen die steenen vond men ter diepte van 13 voet onder den beganen grond eene groote menigte bouts- kolen, die zich tot op de diepte van 2I voet, dus ter dikte van 8 voet, uitstrekten. Het is echter niet onwaarschijnlijk, zegt Dr. J., dat daar eene groote offer-stookplaats geweest is, gelijk onze voormelde haardsteden zulks in 't klein waren. Wat deze haard- steden aangaat, de Schr. heeft op de heide ten zuiden van Hil- versum 17 »voorhistorische haardsteden« ontdekt, bestaande uit liggende en staande steenen; de vloer was bedekt met zwarte humusachtige aarde en houtskolen en op en tusschen de steenen vond men steenen gereedschappen, pijlspitsen en dergelijke. Bij de beschrijving der eerste haardstede vindt men deze opmerking: »Nog is bij deze haardstede opmerkelijk, dat op den vloer tusschen de asch een witte beenen knoop gevonden werd, die voorzien was van een doorboord stiftje, waardoor hij aan eenig gewaad kon vastgehecht worden en die volkomen overeenkomstig was met hedendaagsche knoopen, bij landlieden in gebruik. Zeer MEMORANDA. 3 kennelijk op eene draaibank gedraaid en gepolijst, is hij zeker van veel lateren tijd dan de steenen gereedschappen, en ofschoon de haardstede ongerept was, moet men toch veronderstellen, dat de knoop, dien ik zelf het eerst tusschen de asch ontdekte, er toevallig later ingekomen is.» Tot zoover over de »haardsteden.« Keeren wij naar den »Zwarten Berg» terug. Under het artikel van D r. J. heb ik in mijn exemplaar het volgende aangeteekend : »22 December 1892. Heden deelt mijn Vader mij merle, dat hij dezen morgen op zijne wandeling van een arbeider vernomen heeft eene bijzonderheid, hierboven niet vermeld. De arbeider had namelijk voor eenigen tijd in den Zwarten Berg of aan de helling daarvan op eene diepte van naar gissing 5 a 6 Meter een gemetselden steenen put ontdekt, waarvan de middellijn --I- i Meter bedroeg. De put was ...._ natuurlijk geheel met zand gevuld en daarboven had zich ook een zandheuvel gevormd. Het bestaan der oude haardsteden, het vinden van een modernen beenen knoop daarin, de ontdekking van genoemden put, — dit alles stemt tot nadenken. Zou dit alles niet wijzen op het oude dorp Drenschoten of Trinschoten, welks huizen uit plaggen waren opgebouwd en welks haardsteden alleen uit Gooische keien bestonden ? Trinscoten wordt alleen vermeld als een bosch tusschen Hil- versum en de Vuursche, waarin Jan van Blois jaagde. Maar kunnen daar in de 15° of 16° eeuw geen menschen ge- woond hebben, die zich met houthakken en kolenbranden ge- neerden ?« Dat Drinschoten een bosch was, dat de graaf van Holland het zijne noemde, blijkt uit de Amsterdamsche Rekeningen van 1368 en '69 : een man werd beboet »omdat hi bout ghehouwen heeft in die Drynscoten sonder oerlof. 1) In H o r t e n s i u s' Over de opkomst en den ondergang van Naar- den, vert. door p r o f. Peerlk amp met bijvoegsels van A. P e r k, leest men, dat in een stuk van 1085 eenige landerijen en gronden I) Zie J. ter G o u w, Geschiedenis van Amsterdam II bl. 31. 36 MEMORANDA. worden afgestaan door den bisschop van Utrecht aan het kapittel van Sint Jan aldaar. De landen strekten zich uit tot Trenschoten en de Furs. Trenschoten, later Drentschoten, wordt in de stuk- ken van volgende eeuwen herhaaldelijk genoemd en die naam toegepast dan op de scheiding, raaiing of greppels bij het bosch, dan op het bosch zelf. 9 M r. L. P h. C. van den Bergh vermeldt in zijn Hand- bock der Middel-Nederlandsche Geographic, 2e druk 1872 bl. 168 uit dezelfde bron van 1085 Trenscoten vlak achter Furs. Herkent hij dit laatste als de Vuursche, bij het eerste voegt hij de opmerking: »thans onbekend. Merken wij op, dat een aantal plaatsen in ons vaderland namen voeren, die op »schoten« eindigen, zooals Bunschoten, Voorschoten, Winschoten , andere zulke, waarvan 't laatste lid »schot« is, Oorschot, Aarschot, en dat »schot« beteekent omheining, schut, een houten bouwwerk, waarmede men eene plaats afzet, ook een houten gebouwtje (schapenschot, varkensschot) 2), dan is de onder- stelling niet gewaagd, dat Drenschoten, Trinschoten, een bosch was, waarin menschen woonden, die zich met houthakken en kolenbranden geneerden en van wier woningen slechts de steenen haardsteden zijn overgebleven , die men voor eenige jaren op de heide gevonden en aan praehistorische bewoners toegeschreven heeft. Hilversum, J. E. TER GOUW. Nay. LVIII, 433. Geheinizinnige , opschriften. 0 QVID TVAE BE EST BIAE RA RA RA ES ET IN RAM RAM RAM 11 Te lezen als volgt : 0 Superbe, quid superest tuae superbiae? Terra es, et in terram ibis. — Opschrift op een rond wijwatersvat in het Klooster Iviron van den berg Athos, en vroeger ook in de S. Sophiakerk to Constantinopel: 1) T. a. pl. bl. 255. 2) Vergelijk D r. I. V e r d a m Middelned. Woordenb. op Schoot, Schote MEMORANDA. 37 Nipson anomemata, me monan opsin. d.i. Wasch uw zonden af, en niet alleen uw gezicht. Het aardige van dit opschrift is, dat men het ook van achteren naar voren kan lezen. 1) V. D. S. Nay, LVIII, 55o. „Ezel" scheldnaam voor christen. Zooals J. H. F. K. opmerkt, werden de eerste christenen van velerlei beschuldigd en het waren niet de minst ontwikkelde romeinen en grieken die deze beschuldigingen uitspraken. Caecilius, een groot tegenstander van den christelijken godsdienst, zeide niets meer of minder dan 't volgende: »Zij (de christenen) ,dooden onschuldige kinderen, wier bloed zij drinken. Zij ver- »eeren de geslachtsdeelen hunner priesters en het hoofd van een »ezel, het meest verachte dier.« 2) Tacitus spreekt ook van dergelijke vereering, doch zegt, dat de joden zich daaraan schuldig maakten, die, volgens hem, in den tempel een ezelsbeeld hadden 3). Dit ezelsbeeld was, volgens Plu- tarchus, een huldeblijk uit lang vervlogen dagen, want op een der zwerftochten, na den uittocht uit Egypte, werden, door toedoen van ezels, waterbronnen ontdekt. De ezelvereering eerst aan de joden toegeschreven, ging later op de christenen over, iets wat zeer gemakkelijk was, daar de romeinen etc. geen onderscheid maakten tusschen joden en chris- tenen en de laatste secte een of anderen vorm van het jodendom dachten. H. D. V. V. D. S. HzN. In Nay. LVIII, 592 publiceert mijn broeder een en ander over Bartholomeus Kortenaer. Hieraan kan worden toegevoegd, dat deze afstammeling van den admiraal te Delft is overleden in Maart 1711. In het register van de graven der Nieuwe Kerk te Delft toch komt onder 23 Maart 1711 voor: »Bartholomeus Kortenaer B. V. ( bejaard vrijer) op 't Marct- veldt, vervoert naar Rotterdam.« Naar ik vermeen was hij de laatste van zijn geslacht. Vrijenban bij Delft. C. F. G. H. 1) De Grieksche letter psi is een letterteeken, dit komt bij het schrijven van Grieksch in Latijnsche karakters natuurlijk niet tot zijn recht. RED. 2) Tideman en Rovers, uit het oudste christendom 257. 3) Theologisch tijdschrift 1910 afl. 2, pag. 164. TAAL- EN LETTERKUNDE. In mijn bezit is eene collectie autographieen (meest alle brieven) van : da Costa, van Lennep, ter Haar, Tollens, Ledeganck, Con- science, Beets, Hasebroek, ten Kate, Bosboom-Toussaint, de Gene- stet, Opzoomer, Allard Pierson en anderen. Van vele dezer stukken is de inhoud niet belangrijk genoeg om te worden medegedeeld en een enkele is van te intiemen aard om te worden gepubliceerd, van eenige wil ik evenwel den inhoud hier doen volgen. De Bilt. E. E. GEWIN. Brief van de Genestet aan?Amsterdam, 23 Aug. 1848. Weleerwaarde, ZeerGeleerde Heer. Over eenige dagen ontvangt Gij mijne bijdrage voor Uw Almanak en ik vergoed, hoop ik, mijne slordigheid van verleden jaar. Ik moet het vers nog maar retoucheren en overschrijven; en zoo op 't oogenblik ga ik voor een paar, zegge acht dagen, uit stad. 't Is een verjaarsdicht (saai he?) aan Mr. J. v. Lennep, een mo verzen lang, in lange trochaeen, en twee jaar oud. Ik heb toch nog al hoop, dat het U bevallen zal; aan dat vers heb ik mijn weinigje naam te danken. Pedant? Nee. Ik beloof U, 't is nog al niet vervelend en niet ernstig en dat is wel goed in deze tijd. Tot over een dag of tien. Daar moeten nog eenige . . . . (lut- tele?) dingen in veranderd worden en 'k heb juist een uur ge- leden de permissie pas gekregen om het te laten drukken, want ik ben den ganschen zomer uit stad geweest en heb circa aan niets, dan aan de bloemen en de blauwe lucht gedacht. Hier- onder mijn adres, want Uw laatste brief is mij pas een groote veertien dagen na datum geworden en heeft tot in het oneindige gezworven. Met hoogachting, UwEw. Dw. Dienaar, in schrikkelijke haast. P. A. de GENESTET Keizersgracht overt Molenpad n°. 200 ten huize van den Heer J. A. Kruseman. TAAL- EN LETTERKUNDE. 39 Brief van Ledeganck 1) aan N. Beets. Somergem, Juni 1840. WelEdele Heer, Uwe letteren, de uitnoodiging voor den Muzen-almanak verge- zellende, waren mij te vereerend dan dat ik dezelve onbeantwoord zou laten. Eerst vooral zal U.W.Ed. mijne wederkeerige en welge- meende vereering van Uw schoon talent gelieven te ontfangen. Tot heden ken ik slechts Uwe bijdragen in den Muzen-almanak. Eenige derzelve en vooral uwe grootsche en oorspronkelijk ge- dachte »Ode aan het Noorden«, behooren tot de uitmuntendste vruchten van den Nederlandschen zangberg (?). Laetstelijk te Gent zijnde, vernam ik van mijnen hooggeachten kunstvriend, den beer Willems, dat U.W.Ed. een bundel gedichten heeft uit- gegeven. Mag ik zoo vermetel zijn te vragen bij wien dezelve verkrijgbaer is? Wat mij betreft, de dichtkunst heb ik nooit dan om haerzelven beoefend. Die bier te lande met deze beoefening eenig positief voordeel beoogde zou zich bitterlijk teleurgesteld zien. Mijne beste jaren zijn bijna uitsluitelijk door de studie der regtswetenschap en door ambtelijke bemoeyingen verslonden, zoodat ik in de geheimen der kunst nimmer diep genoeg heb kunnen zien, om daermede eenigen roem te bejagen. Eene onbegrensde liefde tot de kunst en een levendig gevoel voor het schoone, zie Baer alles. De Elegie »het graf mijner moeder« was tot een tegenhanger aen »het graf mijns vaders« (in de »Bloemen mijner Lente« gedrukt) alleen door mijn eigen hant geschreven, doch ik stem geredelijk toe dat dezelve, of het eerste gedeelte daervan in uw Muzen al- manak geplaetst worde. Het II" gedeelte is reeds in het Belgische »Letterkundige jaarboekje voor 184o« verschenen; echter indien UwEd. verkiest de geheele Elegie te plaetsen, zie ik daarin geene zwarigheid. UwEd. aanmerking is niet ongegrond. Ik dacht nogtans dat Uw zich niet zou bedriegen . . . . de »apostrophe aen mij zelven«. ,droef gebloemt« schijnt ook niet zeer juist. Men zou kunnen stellen: 1) „Ledeganck (1805-1847) had als knaap en jonkman het tijdvak der vereeniging van de zeventien Nederlandsche provincien beleefd. Hij had zijn jeugd te Eecloo doorgebracht en Willems gekend in de laatste jaren van diens vertoef aldaar. Hij werd vrederechter te Zomerghem en vertaalde de Code civil in het Nederlandsch. In 1845 voltooide hij Brie zijner beste- gedichten : de Boekweit, de Bedelaar en de Laster; in 1846: Drie zustersteden A die alles overtroffen, wat den gevierden zanger, tot hiertoe uit de pen was gevloeidocc Jan ten Brink, geschiedenis der Nederl. Letterkunde. 40 TAAL- EN LETTERKUNDE. Koom, harp, en ween met mij op de asch van mijne moeder, deez bloemen Koom, huldig met uw toon mijn offer . »Mijn offer schijnt het minst slecht. Ik wenschte ook dat in de opdragt de naem mijner echtgenoote (Virginie) voluitgedrukt wierde. Voor al het overige zal UwEd. handelen naar goedvinden, De volgende regels zouden welligt tot bladvulling kunnen dienen In mijner ega's gebedeboek. Zielsbeminde! wen uw bede Vurig door de wolken breekt, Voer de mijne op hare vleuglen; Nimmer wordt vergeefs gesmeekt, Als de Liefde voor de Liefde Tot den God der Liefde spreekt! Aen mijne Gade, met de »bloemen mijner Lente. « Virginie, lees lentebloemen Hebben niets om op te roemen, Niets dat 's kenners aendacht boeit; Maer de kiem waaruit zij sproten Lag mij diep in 't hart besloten En daer zijn zij teer ontbloeid. 't Bied ze U, niet als kostbren bloesem Maar als telgen van een boezem Die voor U slechts jaegt en gloeit. Neem ze, niet als wond're vruchten, Maar als teelt, in zachte luchten Op uw eigendom gegroeid! In de hoop dat de tegenwoordige u wel zal geworden, heb de eer met hoogachting te zijn WelEdele Heer UwEd, toegenegen Dienaer L. LEDEGANCK. Brief van Heye, waarschijnlijk aan Nicolaas Beets. Vriendelijken dank vooraf, mijn waardste! ik heb uw gedicht TAAL- EN LETTERKUNDE. 41 nogmaals met groote belangstelling en verheffing des gemoeds gelezen en toch beklaagde ik mij, het niet nogmaals — te hooren. Er is, vooral bij Poesy, voor mij iets aanlokkelijks in dat vlugtig voorbijsnellen van karakters en denkbeelden, van spraakwendingen en vergelijkingen, 't is of ik in een Broom, of op eenig ander luchtig voertuig, door een bekoorlijk landschap gevoerd worde, en ik geniet liever de geur van den bloem dan dat ik met een vergrootglas uitpluize tot welk een geslacht hij behooren mag. Ontvang heuschelijk mine nederige gave en beknor mij niet, zoo ik, om van eene mij onverwachts gebodene gelegenheid ge- bruik te kunnen maken met eene vriendschappelijke groete van U scheide. t. t. HEYE. Deze vind U, zoo ik verwacht te Heilo, mag ik U bidden, nevensgaande aan onzen Domine te overhandigen, en is het ook te vermetel zoo ik eene beleefde groete aan Uwe Lieve, insluite? Amsterdam, 6 Aug. 1837. 1W00121WEIZIKLA..12I.NO- DOOR G. FULDAUER. I. Onder dit hoofdje zullen van tijd tot tijd woordafleidingen, verklaringen van verschillende uitdrukkingen gegeven worden ook in verband en vergelijking met andere talen in het bijzonder voor die gevallen, waar we in de woordenboeken de bekende uitdruk- king vinden: »afleiding onbekend.« Ik zal me niet vermeten met zekerheid te verklaren, dat door mij dat »onbekende« gevonden is, het zijn slechts veronderstel- lingen en daarom houd ik mij ook ten zeerste voor op- of aan- merkingen van onze lezeressen en lezers aanbevolen, in het bijzonder, waar het geldt de vreemde woorden, die in het dagelijksch leven onzer taal zijn binnengeslopen en vrijwel algemeen worden gebruikt. Ik denk hierin achtereenvolgens die woorden of uitdrukkingen te behandelen, waarnaar door de lezers van dit tijdschrift gevraagd werd en wordt en die nog niet in onze vragenrubriek zijn opgenomen. I. Omtrent het woord basta zegt Kluge in zijn Etymologisch 42 TAAL- EN LETTERKUNDE. woordenboek, dat het uit het Italiaansch en Spaansch tot ons is gekomen, waarschijnlijk in den dertigjarigen oorlog; de Vries en te Winkel onderscheiden twee woorden (I) basta, naam voor de derde troef in het omber- en quadrille spel, uit het Spaansche basto, waar zij de a ontleend meenen aan het homonieme (2) Italiaansche basta, de 3de persoon enkelvoud van het werkwoord bastare = voldoende zijn. Het komt mij voor, dat de band tusschen die beide woorden nauwer moet toegehaald worden dan d. V. en t. W. dat doen, en dat we homonimiteit wel kunnen vervangen door synonimiteit, het verband in beteekenis is immers niet zoover te zoeken. We kunnen om dit nader toe te lichten nog een stapje terug gaan en dan vinden we in de Semietische talen een Hebr. stamwoord bosas of bolas, waarin de medeklinkers bss of bts tot den wortel behooren en de klinkers wijziging ondergaan, zooals dat in die talen steeds geschiedt, met de beteekenis : snijden, afronden, b.v. in Jesajas 7-19 nachalei habattous = steil afgesneden dalen; een voortzetting van den wortel bs komt voor in beser, dat af- gerond stuk beteekent. Ook het Assyrisch heeft mubatittu. Ik heb er reeds vroeger 1) opgewezen, dat het lang niet onmo- gelijk is, geholpen door en gebaseerd op een groote massa voorbeelden, een regelmatige overeenstemming te ontdekken of regelmatige afwijking tusschen de Semietische en Indo-Germaansche talen, waarvoor speciale wetten zouden kunnen ontstaan, de weg van ten Kate, Bopp, e.a. nog meer algemeen toegepast, en de golfslag- of »stamboomtheorie« nog verder uitgebreid, maar daar behoort, zooals gezegd, een enorme voorraad materiaal toe, gepaard aan een even groote voorzichtigheid, omdat we er niet toe komen fouten te begaan op dit gebied, als b.v. het Nederlandsche kop of te leiden van het Latijnsche caput, juist omdat er overeenstem- ming in medeklinkers heerscht, hetgeen juist een bewijs is, dat beide woorden niets met elkaar te maken hebben, maar voor we deze dwaling konden inzien, moest er toch een klankwet zijn en deze moet nu ook voor ons Joel geconstrueerd worden. Wij doen dan ook niet anders dan op schijnbare en echte overeenstem- ming in klanken wijzen, om ons materiaal te vermeerderen en hiermee voorloopig basta. (Wordt voortgezet) 1) Nay. LVIII, 177V. TAAL- EN LETTERKUNDE. 43 Voor spot en spiegel, In het Weekblad De Betuwe, van 5 Maart 1910, leest men in een stukje over Dodewaardse belangen, in Betuwse tongval, o.a.: As 't nie veraandert dan blef Dojewert vur spot en spiegel bij de aandere durpen bekend staon. »Voor spiegel« wil natuurlik zeggen: »in een toestand dat anderen zich daaraan spiegelen zouden. « P. V. M. Nay. LVIII, '77, 545. Mikmak. Van dezelfde soort zijn Gron. hikhakken, twist zoeken; wibbelwabbel, wipplank, ook : wat wankel staat; impamp alleen in de verachtelijke zegswijze: »moager impamp!« dus = scharminkel; daarentegen Fri. himphamp opstapeling, warboel. Verg. nog lif- lafje; Hoogd. Misch-masch mengsel, rommel, en Platd. Rinkrank, een niet veel van een boeman verschillend sprookje-wezen. W. ZUIDEMA. Nay. LVIII, 338. Een archaisme. 1Voenmaal is een in Zuid-Nederland algemeen gebruikt woord voor »diner.« In de omgangstaal spreekt men kortweg van noen, dat ook de beteekenis heeft van middag, het uur waarop men het noenmaal gebruikt. Tot opluistering volgende voorbeelden: Hebt ge den noen al op? hebt ge reeds gedaan met di- neeren. Komt ge mee den noen eten? komt ge mee dineeren. 't Is al noen 't is reeds twaalf uur. Komt ge na den noen bij me? enz. In Gezelle's Meezennestje lezen we: 't Meezenmoertje komt getrouwig, Komt op den lauwen noen Al blauwig en geluwachtig groen. Onze Vlaamsche huisvrouwen koken nog steeds hunnen noen en de kleine kleuters spelen, als waardige kinderen hunner moeders, kokenoen. Het woord noen komt, volgens Vercoullie Etym Wdb. van kerk- latijn nonae: de nonen, de getijden, die gelezen werden op het 44 TAAL- EN LETTERKUNDE. 9e uur (kora nona) van den dag, n.l. om 3 uur 's namiddags. Dit uur was bij de Romeinen en heel de middeleeuwen door het uur van den voornaamsten maaltijd. Nona yr. nonus m. (»novimus) is rangtelwoord van novem negen.« DR. R. VERDEYEN. Nay. LVIII, 342, 426, 548, 586. Dialect in Noord-Frankrijk. Voor een Vlaming schijnt de vraag over het dialect, dat thans in Noord-Frankrijk gesproken wordt, eenigszins zonderling. Steeds heeft hij geweten, dat er nog taalbroeders van hem woonden bezuiden de grens van West-Vlaanderen, die in vroeger eeuwen met hem geleden en gestreden hebben. Dat hij ze echter aan hun lot overliet, hoeft ons niet te verwonderen ! Vooreerst moest hij voor eigen behoud en voor eigen verheffing zorgen, want zijn bestaan was bedreigd. Nu er voor den Vlaming wat betere dagen schijnen aan te breken, heeft hij zijne blikken naar dien verloren gewaanden uithoek gericht en is langzamerhand de belangstelling voor Fransch-Vlaanderen gegroeid, hoofdzakelijk door het optreden van het Algemeen Nederlandsch Verbond. In het Vlaanderen-nummer, in 1904 (Juni en Juli) door het A. N. V. uitgegeven, gaf de beer Meert in zijne bijdrage De Taalgrens in Belgie de 88 gemeenten op uit Fransch-Vlaanderen, waar nog Vlaamsch gesproken wordt. In 't zelfde nummer kwam een ander artikel voor van Prof. P. Fredericq: De Vlaamsche Westhoek van Fr.- V. Deze artikels gingen niet opgemerkt voorbij. In Neerlandia (Nov. 1908) deelt de Heer Besse uit Middelburg zijne uitdrukken mede, opgedaan tijdens een fietstochtje in Noord- Frankrijk. Hierop verscheen een naschrift van de hand van A. B. Cohen Stuart in Neerlandia (Sept. 1907). Verleden jaar deed dichter Pol de Mont eene onderzoekingsreis in dezelfde streek, en over zijne waarnemingen vonden wij een en ander in Neerlandia (Nov. 1909) en in de Vlaamsche Gazet (11 Oct. 1909) Al die bescheiden zijn het er over eens, dat Fransch-Vlaanderen nog steeds Vlaamsch is gebleven van aard en van taal, een won- derlijk iets, daar de Fransche regeering alles te werk stelt om het laatste greintje Vlaamsch te verstikken. (Zie daarover Vlaamsche Gazet. '0 Sept. 1909). Het A. N. V. heeft nu de zaak in harden TAAL- EN LETTERKUNDE. 45 en zal trachten op alle mogelijke wijzen het stambewustzijn wakker te houden dier 350.000 Vlamingen, die sedert eeuwen van alle intellectueel verkeer met hunne stamverwanten zijn verstoken gebleven. In Fransch-Vlaanderen zelf is van Fransche zijde niet alle be- langstelling voor 't Vlaamsch verdwenen. Daar bestaat een Comite fiamand de France, dat echter zuiver taal- en letterkundige doeleinden nastreeft, meenen we. In 1903 bekroonde dat Comite eene studie van onzen Vlaamschen schrijver Dr. Maurits Sabbe over den Duinkerkschen dichter Michiel de Swaen. In 1889 pro- moveerde bij de Katholieke Hoogeschool te Rijssel Pastor C. Looten, (thans professor aldaar) met een proefschrift over Vondel: »Etude litteraire sur le poete neerlandais Vondel«. DR. R. VERDEYEN. Nay. LVIII, 411, 586. Enkhuizer vijgen. 1k weet niet hoe de Enkhuizer vijgen er uitzien, maar 't heeft misschien zijn belang te weten, dat »gesukerde figgen« (Fr. figue) in West-Vlaanderen de bet. heeft van dadels. DR. R. VERDEYEN. Nay. 412. 3. Klapmuts, ook nog: een nauw om het hoofd sluitende muts voor meisjes en vrouwen (in Drente en Overijsel.)1) Nay. LVIII, 413. 4. In Friesl. nog: potschipperszweet, in gelijke beteekenis. S. K. F. Verkooping van tooneelstukken te Rotterdam 1772. »Men zegt dat deze verzameling in haer geheel uit der hand »verkocht werd en thans tot de Koninklyke Boekery te Parijs behoort. Aldus Belgisch Museum IX, 289. Is dit zoo, dan moet zij thans tot de Bibliotheque Nationale behooren. Wie weet hier iets van? W. Z. 1) In Gelderland wordt die ook wel knipmuts genoemd, hoewel eenigszins anders van vorm. RED. 46 TAAL- EN LETTERKUNDE. „Aan Denemarken" door Estella Hertzfeld. Dit is niet in haar verzamelde gedichten opgenomen, maar in 1864 verschenen in een tijdschrift. Wie kan dit noemen en aan- wijzen, waar een ex. van dien jaargang to vinden is? W. Z. In 't Leesboek tot oefening in het )kunstmatig lezen« door N. Anslyn Nz., eerste Stukje, zesde druk, Leiden, by du Mortier en Zoon 1828, komen voor Psalm XXXIII en Psalm XLVII (bladz. 64 en 65). Men vraagt van wie de vertalingen zijn? Van van der Palm of van iemand anders? Verder wordt hooge prijs gesteld op eene opgave, welke vertalingen des bijbels er bestaan behalv de Staten-vertaling. 0. Muts. Wat is de afleiding van het woord routs? Vercoullie verwijst naar het Midd. Latijnsche almutium. Waar is dan dat al gebleven? Of is het misschien juist om dat al van Arabischen oorsprong (lidwoord)? Mutsaard. En waar komt mutsaard vandaan? L. M. Passediesje. Wat is een passediesje en in welke streek wordt dit woord gebruikt ? H. Stoet. Wie kan mij een volledige opgaaf doen van de beteekenissen en afleidingen van het woord stoet?H. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Wapens van Nederlandsche Geslachten niet voor- komende in het Armorial General van Rietstap. (Vervolg van pag. 547). 2e SERIE. Arkema. Van zilver, met een kruis van goud en in het Ie en 4e kwartier een zespuntige ster, vermoe- delijk van lazuur, omdat de dekkleeden zilver en lazuur zijn. Baak. 's Gravenhage. 1800. Doorsneden en tweemaal gedeeld. I. Van keel, met een van baak van goud. 2. Van zilver, met drie omgevende hoorns van azuur, gemond van goud. 3. Van zilver, met een hangslot van azuur. 4. Van goud, met een halven zwarten adelaar komende uit de deelingslijn. 5. Van azuur, met een lelie van goud. 6. Van zilver, met een hertenkop van keel. Allianties : Ontijd, van der Meersch enz. Bakker. 1805. Van azuur, met een keper van zilver. Allianties : Van der Meersch, Van Maanen enz. Bouttens.Haarlem. 1560. Van azuur, met een keper van zilver gedeeltelijk bedekt door een vrijkwartier van goud, beladen met een klimmenden leeuw van zilver. Alliantie: Van der Meersch. Brugmans. Amsterdam. 1780. Doorsneden. I. Van zilver met een gevaand kas- keel van keel met twee torens en drie poorten. 2. Gedeeld. a. van goud met een handboog overkruist door een pijl, de punt naar rechts, bandsgewijs. b. Van azuur met een omgewenden wassenaar van zilver. Allianties : Van der Meersch , van Maanen enz. 48 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Cam'. Amersfoort. 1785. Doorsneden. a. Van goud, met 3 adelaartjes van sabel (1 . 2). b. Van zilver, met 4 golvende dwars- balken van azuur. Alliantie: Van Lennep. Van der 's Gravenhage. 1738. Croght. Van azuur, met een rechter arm komende uit den linker schildrand, een bundel van 3 pijlen van goud vasthoudende, de punten omhoog. Allianties: Van der Meersch, Heuveling. Hardus. Dordrecht. Van zilver met een scheper en twee schapen, de rechtsche springend naar rechts, de linksche gaand naar links, alles van keel. De 7onge van Zeeland. der Halen. Gevierendeeld. I en 4 van goud, met 3 klaver- bladen van sinopel 2 . I. 2 en 3 van zilver, met een St. Andrieskruis van ...... vergezeld van 4 lelien van ...... Helm- teeken een lelie uit het veld. Van Limborch.Holland. 1761. Van sabel, met een mispelbloem, de steel rechts naar boven gewend van goud. Alliantie: Van der Meersch, welk geslacht thans van Limborch van der Meersch heet en zijn wapen met het bovengenoemde heeft gevieren- deeld. Van der Holland. 165o. Meersch. Van zilver, met een keper van keel, vergezeld van 3 klaverbladen van sinopel (2 . I). Allianties: Van Limborch (zie boven), Meenen, Bouttens, Greve, van Rinkhuyzen enz. STEENKAMP. Geslachtsboek der familie Stenderingh-Baerken en aanverwante families, medegedeeld door JOS. KLEUNTJENS , S. y. Dit geslachtsboek bevat twee genealogieen. De eerste is die der familie Baerken 1), de tweede die der familie Stenderingh; deze beide families waren door huwelijken in het midden der ude eeuw nauw aan elkander geparenteerd. A. Stenderingh liet de beide genealogieen in een band binden. Ten tijde van Frans Baerken schijnt het boek zeer gehavend en enkele stukken verloren ge- raakt, weshalve hij het opnieuw liet innaaien. De familie Baerken stamt of van het oude, adellijke geslacht van Bare. De geslachtsboom van W. Baerken Yr. en zijn vrouw Cunera Canis gaat slechts tot aan Hendrik Baerken, burgemeester 1460; de andere klimt op tot 7acob Canis, burgemeester 1500. Waarschijnlijk stelde men er minder belang in, lien stamboom verder op te voeren en was het algemeen bekend, dat zij van de heeren van Baer afstamden. Misschien was het destijds ook het gebruik, dergelijke geslachtsboomen niet verder op te voeren dan tot aan de overgrootouders, zooals ook A. Stenderingh gedaan heeft. W. Baerken 7r. vermeldt niet eens den vader, nog de zusters van Hendrik Baerken 1460, die hij echter evengoed als A. Sten- deringh uit het magescheid van 1594 moet gekend hebben. Hij maakte dezen stamboom met de wapens op voor zijn zoon Yacobus, toen deze in het huwelijk trad, »tot een aandenken voor hem en zijn nageslacht, aan zijn afkomst en edele familiebetrekking«. Uit deze genealogie blijkt , wie zijn overgrootouders, alsook wie de overgrootouders van zijn ' echtgenoote waren; dat zifn over- grootvader, burgemeester van Doesburg en Naar overgrootvader burgemeester van Nijmegen was, beide Utriusque Jr. doctor. Verder blijkt hieruit, dg W. Baerken Jr. en Cunera Kanis, voor hun huwelijk, door de ten Berge' s en andere families reeds met elkaar verwant waren. (Zie de familiewapens). Dit geslachtsboek vond ondergeteekende in het archief der 1) Vgl. over deze en de andere families, mijn bijdrage in .Gelre. i9Io; en .Wa- penheraute 1910. 1910 4 5 0 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. familie Baerken en is thans onder zijne berusting. Wij laten om het vele onbekende en interessante , wat het bevat, in zijn ge- heel bier volgen. Alles wat tusschen haakjes geplaatst is, is door den ondergeteekende er aan toegevoegd en ontleend aan mage- scheiden, rekenboeken en diverse andere familiepaj5ieren uit hetzelfde archief. De nummers der bladzilden in margine zijn die van het origineel. LIBER GENEALOGIAE. Pag, 1. N.B. Dit Genealogie-Boek is gemaakt door min oom, de Heer Adam Stenderingh 1) sael. quod attestor P. C. Baerken. Ao DI 1745. N.B. Familia Stenderingh pro dolor extinxta est. Het wapen der adellijke familie Stenderingh was een zwarte rechtervleugel met een klaverblad ruw aan de schacht in een wit veld. Het slot Stendering lag dicht bij Regeling en de Merghel. Pag. 2. (blanco). Pag. 3. (blanco). Pag. 4, Caput I. Articulus i. (ran Stenderingh, n. 1420, tr. 1460, uit welk huwelijk Nicolaas) Stenderingh (geb. 1493; 1524) getrout aen Johanna Bongerts. Hiervan zijn gekomen 7 sonen : I. Johan, 2. Claes, 3. Willem, 4. Jan, 5. Lambert, 6. Henderick, 7. Jan. Articulus 2. NUM, 2. Lambert Stenderingh is getrout aen Lutgert Zoer A° 1561 tusschen d' octave van 3 Koningen en Paeschen. Hinc i. Jan en 2. Aeltjen. Lutgert Zoer is hertrout aen Doctor Gerrit de Wise A° 1570 tusschen 3 Koningen en Paeschen. Articulus 3. Num. i. Yan Stenderingh, vulgo genaemt Burg(e)m(eeste)r. Tan Stenderingh Lamberts, is geweest burgemeester tot Does- borgh (1623) en Gecommitteerde ter Vergaderinge van de Hoog- mogende Heren Staten in den Hage; en is geboren 1593 en 1) De familie had haar slot of kasteel te Stendering (Steenderen). Die familie, Hekerens- gezind, heeft vandaar moeten vluchten in den oorlog tusschen de Hekeren en BrOnk- horsten en heeft zich zooals de Wincnelmans e.a. te Doesburg gevestigd. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 5 I getrout aen Margaretha Schaeft (wier moeder Blijffers was ge- naamd) Hinc : 1. Reinder, 2. Lambert, 3. Jan, 4. Lutgert, 5. Adam en aldus genaemt nae syn oldebeste vader Adam Schaep en over- olde-beste vader Adam Splinter 1) (in de geschiedenis van Doesburg vermeld pag. 120). Pag. 5. Artic. 1. Num. I. Desen Jan schreef sigh Yan Stenderingh de aelde off den olden. Is getrout aen Johanna Optenoordt en is gaen wonen nae Emmerick, Hinc 2 dochters waervan die ene sigh mishy- lickt heeft en d' ander geheten Lucia Stenderingh is getrout aen Johan Swhem , rentmeister van Rees. Num 2. Claes Stenderingh getrout aen Lntgert ten Rolandt, hiervan gekomen 5 kinder deweten : 1. Frederick en is geestelick gesterven, 2. Rijcksken, 3. Joanna, 4. Janna, 5. Henrica. 2. Rijcksken is getrout aen Doct. Willem Hoedemacker A. i 573, 3. en 5. Dese Janna en Henrica sijn beide ongetrout gesterven en waren nog onmundigh als haer moeder Lutgert voorn(oem)t hertroude. 3. Janna getrout aen Yohan Staek 1576. Lutgert ten Ralandt is hertrout aen Rudolf Wijcherinck A°. 1563. Pag, 6. Hij (Jan Stenderingh Lamb.zoon) is na doden van dese Margarita hertrout aen Margarita ten Bergh wed. van capitein .... appelman. Hij is ook na doden van dese Margarita weder hertrout aen Gerarda Kempinck wed. van Arent Baerken. Hij heeft bij dese vrouwens geen kinderen geprocreeert. Art. 4. Num. 5. Adam Stenderingh is (geb. i 597) getrout (1626) aen Geertruydt Althoff hiervan is gekomen Lambert alleen. Art. 5 Lambert Stenderingli (geb. 1629 in Maart) getrout aen Yudith van der Stegen A°. 1652 den 29 Octobr. in de Kerk tot Angeler bij Doesbergh (gestorven 9 Maart 1725; Yudith geboren 1633, 21 Sept.) Hinc: I. Adam, geboren op een Saterdagh, sijnde H. Elisabethsdagh tsavonts tussen 7 en 8 uijren A°. 1653, den i9den Nov. olde stijl sijn Peter geweest sijn Bestevader Doct. van der Stegen en Bestm. G. Althoff sijn gael. 1) Johan Splinter minnebroeder en Splinterus Gerardi zoon 1575 geestelijke (zie het Hollandsch Martelaarsboek) waren broers van Adam Splinter, die in 1554 leefde, 52 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 2. Helena is geboren A°. 1655 den 31 maij, tsavonts tussen 7 en 8 uijren op een Donderdagh olde stijl, genaemt nae haer beste moeder Helena van Megen; haer peter is geweest, haer olde oom Reynder Stenderingh en haer Gael, haer olde moey Anna van Meegen, wed. van zaelgr ..... Hambloch. Pag, T. 3 Jan, A° 1657 den 14 Julij , olde still op een dinsdagh tsavonts omtrent 8 uyren geboren en genaemt Joannes Henricus en is oock also gedoopt sonder Peter en Gael. 4. Hester is geboren A° 1659 den 14 Febr. olde stijll op een Maendagh tsavonts tusschen 7 en 8 uyren, genaemt naer haer olde beste moeder Geertruyt Holtmans. Haer naem was Hester Geertruyt. (den 25 Maart 1677 op het feest van 0. L. Vrouw Boodschap ging zij ter Kerke, maar kwam niet terug). 5. Geertruyt A° 1661 den 4 July olde stijl sijnde donderc4eghs naer onse kermisse tot Doesborgh geboren: sommige meenden dat sy levendigh, sommige dat sy doodt was op de wereldt ge- komen en aldus op conditie gedoopt. 6. Theodorus Bernardus is geboren A° 1664 den 1 5den July op een Vrijdagh, snachts omtrent half 12, olde stijll, genaemt nae sijn beste vader Dr. Theod. v. d. Stegen en syn Gail was syn moij Juff. Annen Geertruyt van der Stegen. Hij is gestorven als Canonicus St. Crucis in het clooster Marienvrede. Pag, 8. Num. 3. Willem Stenderingh is getrout aen Geertjen Schaep en hertrout aen Belit van Wanray, A°. 1568 bennen niet tot Doesburgh getrout; maar hebben een testimonium genomen, dat de geboden aldaer gegaen waren. Num. 4. Yan Stenderingh senior vicaris tot Doesborgh heeft gewoont in desolden predikantshuys aen de Pres. Num. 6. Hendrik Stenderingh is met Anna Mockincks getrout tot Zutphen A°. 1561. Is naer haer afsterven sonder kinder weer getrout met Derksken Zoer A°. 1566 tusschen d' octave van H. 3 Koningen en Paeschen: Hinc : I. Jan, 2. Anna, 3. Gerrit, die ongetrout gestorven is. 2. Anna Stenderingh is getrout aen Yacob Holtman. I. Jan Stenderingh (geb. 1567, geh. 1610), dese wierd altijdt geschreven burgem. Bohan Stenderingh Henrixz., tot onderscheid van sijn neeff Yan Stenderingh Lamberts, omdat sij beide op eenen GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 53' tijt Burgm. tot Doesburgh waren en is getrout aen Beatrix Kempinck hinc: I. Judit 2. Theodora, 3. Wendelina. I. Yudith Stenderingh getrout (1635) aen Hendrick Bowyer, hinc Geertruijt en naer doden van haer man Henrick, hertrout aen Gerrit Noeijen. Pag. 9. 2 Theodora of Derksken Stenderingh is getrout aen Jacob. ter Klocken, die eenen apothekerswinkel tot Doesburgh heeft ge- houden; hiervan is gekomen een dochter Janetta, welcke is getrout aen doctor Yacob Cremers. 3 Wendelina Stenderingh is getrout aen Reijnder Stenderingh Hinc Margaretha en Beatrix Maria. Margarita is getrout aen doctor Yacob Baerken. Beatrix Maria is getrout aen Petrus Canisius Baerken, synde 2 gebroeders. Num. 7. Yan Stenderingh junior Vicarius tot Doesborgh gewoont in des jongsten predikantshuis naest van der Heijden in de Catha- rijnen Berghstraet (Zie Archief Aartsb. Utrecht XXIX 395). Art. 2 num. 2. Aeltjen Stenderingh is nae doden van haer vader Lambert geformt, Aleidis Lamberta en is getrout aen Claes Wijckerinck. Art. 3 num. I. Reijnder Stenderingh is getrout (1629) aen Wendelina Stenderingh; hinc Margriet en Beatrix Maria Stenderingh (1632), dese getrout aen Peter Canisius en die ander aen doct. .7acob Baerken ge- broederen. Pag. 10. 8. Fredericus (Hendricus) is geboren A°. 1666 den 27 Aug. olde stijll savonts omtrent 5 uijr en genaemt nae sijn olde beste vaeder Frederick Althoff, sijn peter is geweest neeff Frans Casper van Meg en. En hij is gestorven A'. 1669 den 13 Juny stylo veteri. 9. Fredericus, is geboren ten tijden als de coningh van Vrankrijk Ludovicus den 14, de provincie van Gelderlant, etc. hadde gein- corporeert A°. 1672 den 20 Sept., nieuwe styli op een Wonsdagh even nae I I uren in den nacht op St. Matthaeus avont en genaemt nae sijn olde beste vaeder Frederick Althoff. Sijn gael is geweest nicht Hillegund van Rijssen weds Bernh. Abbingh voornt, en nader- handt geformt Fredericus Joannes, ongetrout gestorven A. 1729. Jo. Franciscus (Lambertus), is geboren ten tijde als de Franssen dese provincie etc. en oock Doesborgh al een tijdt langk van to 54 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. voren weder verlaten hadden, A°. 1695 den 18 Jan. stijl. antiquo, off olde stijll op een maendagh smorgens omtrent 3 uijren en genaemt nae sijn neeff en peter Frans Caspar van Megen en naderhandt geformt Franciscus Lambertus (ongehuwd gestorven 1729). Pag, 11. Art. 3 num. 2. Lambert Stenderingh heeft in A°. 1626 op St. Sebastiaensgilde binnen Doesburgh doodt gestoocken .an ten Bergh, de broeder van Gijsbert ten Bergh, met een ,knijf van hem self te voren ont- fangen en vereert, omdat hij Stenderingh ten verzoecke van sommige dansten met de liefste van fan ten Bergh, die daerop met het bloote mes van achteren op gmlde Stenderingh int danssen sijnde aen liep, etc. En toenmaels vluchtende en onder de Keijserschen dienst genomen hebbende, is cornet geworden en mede nae Italien getrocken voor de belegeringh van Mantua, daer men oock meent, dat hij gebleven is tsedert van hem geen tijdingh meer gehoort is. Num. 3. Yan Stenderingh is getrout (1625) aen Sibyla van Munster, doghter vanBurgmr. Everhard van Munster tot Doesborgh. Dese Sibylla is naer doden van haer man zalig. Bonder kinderen in de pesttijdt (1635) 1) tot Hengel gestorven, weder hertrout aen Frans van der Stegen tot Hengel. Hinc een soon Zeger, die geck en opgesloten gestorven is in Hengel. Num. 4. Ludgerdt off Lutgardis Stenderingh is getrout aen Everhard van Munster, Burgem. tot Doesborgh en was Mennist van religie. Art. 6 num. I. Adam Stenderingh A°. 1698 den 29 Meij op St. Petronellendagh tot Dusseldorf getrout. Bij den Deecken Roberts aan sijn huijs met Reinera Petronella Baerken, doghter van Petrus Canisius Baerken en Beatrix Marie Stenderingh Pag. 12. en hebben weder te Doesborgh gecomen synde, oock wederom moeten trouwen, hetwelck aen myn huys geschiet is, door de secretaris Doct. Gerrit van Bronckhorst ter presentie van de Burgm. Dr. Adolph Baerken 2) en Apotheker Daniel Adam Brendel. (Over Adam Stenderingh vonden wij in de familiepapieren nog 1) Circa 1635 heerschte in Doesburg en omstreken een kwaadaardige typhus. 5) Adolph 13aerken komt niet voor in de genealogie Baerken; moet zijn Bakker GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 55 het volgende opgeteekend : »Adam Stenderingh gehuwd met Pe- tronella Baerken was een zeer geleerd man, met grondige kennis der Latijnsche taal, vasthoudende aen de algemeene godsdienst die hij krachtig voorstond, en bezat een werkzamen geest. Tot zijn flood toe heeft hij ofschoon zonder openbare betrekking, volijverig gearbeid aan zijn geslachtboek. Hij was ervaren in de wapenkunde 0. Pag. 13. Cap. 2. Optenoordt. Lambert Optenoordt getrout aen . . . . , . Hinc : I. Joanna getrout aen Yohan Stenderingh die olde, die nae Emmerick is gaen wonen. 2. Hadewich getrout aen Willem Winckelman. 3. Rycka getrout aen Marcellis Francken: Hinc Stina en Yoanna Francken. Pag. 14. Caput 3. Zoer. (De vader van .7an Zoer, geb. 1439, getr. 1471). Art. I. Tan Zoer (geb. 1472) is A° 1515 al geweest Schepen en Burgem. tot Doesborgh en getrout (A° 1506) aen . . . . Hinc: Jan. Art. 2. Yan Zoer (geb. 1507) oock Burgm. en Schepen tot Doesborgh is getrout (1540 aen Judith Splinter, dochter van Burgm. Adam Splinter. Hinc: I Lutgert geb. A° 1542 is getrout aen Lambert Stenderingh A°. 1561 en na deses overlijden synde wedn. hertrout aen Doct. Geurt de Wijs A° 157o. 2 Joannes geb. 1544. siet hieronder sub. Art. 3. 3 Theodorica of Dercksen is geboren 1546 en getrout aen Hen- drick Stenderingh Ao 1566. 4 Judith, geb. A° 1549, is een bagijn int groote convent tot Doesborgh gestorven, naedat die stall al was vervallen in der Statenmacht. 5 Theodoricus is geb. 1551 en oock datselve jaer gestorven. 6 Aleidis is geb. 1553. 7 Wendel is geb. 1556 en getrout aen Everhard van der Stegen, broeder van den amptman tot Elten Henrick v. d. Stegen. 56 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Pag. 15, Art. 3 num. 2 Lutgert Zoer is getrout aen Tan Wolters. Hinc: Jeannet, Sibyl en Jacob. Jeannet is getrout aen Derck van Daetselaer 1) burgm. tot Wageningen. 2. Sibylle Wolters is getrout aen Jacob Noorman, burgm. tot Wageningen. 3. 7acob Wolters is getrout aen Willemina van Ommen. Hinc : Jan en Lutgerd, dese is ongetrout gestorven. Yan Wolters is getrout aen . . . . weduwe van .. . . en hout boeckwinkel in 't gros tot Amsterdam en is reformeert geworden. Art. 3 N. 3. Geertjen Zoer is geestelijk gestorven. Art. 3 N. 4. Zuerken Zoer is getrout aen Yoris Lods cornet. Hinc : Margriet onwijs; en Yan Lods zijn beijde ongetrout gestorven. Na doden van Zuerken Zoer is Joris Lods hertrout aen Pag. 16. (Margareta) Vehlen. Hinc 2 dochters en een soon, welcke is Jesuit geworden. De 1 dochter geheeten (Johanna) Lods is getrout aen (Hendrik) Lengel tot Emmerick. Hinc: Die 2 ander dochters geheten Margriet Lods is getrout aen Abbingh I. U. D., de broeder van Bernhard Abbingh. Na doden van Joris Lods is . . . Vehlen hertrout aen . . . Smits, captein. Hinc Willemijn getrout aen Herbert Trochmorton een engelschman sijnde veendrich en naderhant captein geworden. Hinc. Pag. 17 (moet zijn 15). 8. Theodoricu' s is geb. 1559 is geweest burgm. tot Doesborgh, bevint sigh int paquet van neeff Baerken. 9. Rudolphus geb. 1553 et obiit eodem anno. Art. 3. 7oannes Zoer getrout aen Griet Bongaerts A° 1570. Hinc i Jan, 2 Lutjen, 3 Gertjen, 4 Zuerken. I) In de Haagsche Nieuwsbode 7 Febr. 1843 No. 329, lezen wij aldus : 'Men verneemt dat de glasramen, waarop de borstbeelden van Hugo de Groot, Rombouts, Hoogerbeets en Thomas Esperius met toepasselijke versjes en allegorische bijsieraden zijn afgebeelt uit het huis, waar Hugo de Groot, na zijne vlugt uit Loevenstein In zijne boeken- kist aankwam, destijds bewoond door Daetselaer te Dordrecht, tansch het eigendom van Mej. de Wed. Spijker, deezer dagen overgebracht geworden in het burgerweeshuis dezer stad, om te verhoeden, dat zij bij eventueelen verkoop van dat huis, naar elders vervoerd worden, GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 57 Art. 4 N. 1. Tan Zoer getrout (1600) aen ... . Hinc Willem en Jan Zoer (1650), desen is geweest Pater Jesuit in Brabant. Art. 5. Willem Zoer getrout (1650) aen Hinc Geertruyt, Derck. Art. 6. Geertruyt Zoer is getrout aen Cornelis van Steenler J. U. D. In A° 1692 raetsheer aent Hoff van Gelderlant in Arnhem. Pag, 18, Caput 4. Albert Schaep. Hinc Art. 1. Daem Schaep getrout aen . . . . en burgm. tot Doesborgh. hinc Albert, Johan, Wolter, Reinder, Gerrit, Lutgert, Alit, Dersken. Art. 2. Reinder Schaep getrout aen Alit Bluffers 1560 en was burgm. tot Doesborgh (1542) hinc Margarita, Judith, Sophia. (Reinder is dood, 1603, toen Alit het groote Vriesenslag koopt, voor haar compareert Johan Otten burgm. to Doesburg. Zie koopbrief). Margarita getrout (1589) aen Burgm. Yoh. Stenderingh Lamberts, siet aldaar. Judith getrout aen Hendrick van der Stegen, amptman tot Elten, siet aldaar. Sophia, getrout aen Rutgertvan Rilswijck.1) Hinc Reinera, Sijbertus van Rijswijck. Reinera getrout aen 7ok. Reinder Vogel. Hinc Reinder en noch een dochter die getrout is aen een bediende van graaf van Bergh tot Boxmeer. Reinder getrout aen juff. Valcks van Zutphen en tsamen gewoont op de Wilt bij Gendringen. Hinc 5 kinder. I. De zoon is getrout aen Mevr. Dunewolts dochter en hij is gestorven in 't jaer 1710 sonder kinder. 2. Een dochter genaemt Reynier Vogels is getrout aen schepen van der Stegen soon tot Emmerick. 3. Een is begijn in clooster tot Emmerick. 4 en 5 beijde verloopen kloppen. Desen Reynder Vogel naer doden van dese vrouw is hertrout 1) Er zijn twee families Riswich geweest in de 16de eeuw. De eene woonde in Holland, de andere in Gelderland tusschen Duren en Westervoort, waarschijnlijk op een kasteel, dat naderhand in een boerenhofstedc veranderd is. Aan deze hofstede Riswich genaamd, zijn nog bijzondere rechten verbonden. Zij wordt bebouwd met 6 paarden. 58 GESLACHT- EN WAPENKUNDE, aen juff. Arckel uyt Friesland. Hinc een dochter begijn int clooster tot Emmerick. En een soon die getrout is aen . . . , van 't Sticht tot Boeckholt. Pag. 19. Art. I. N. 3. Yohan Schaep priester. N. 5. Gerrit Schaep getrout aen Anna Blffers A° 1566. N. 6. Lutgert Schaep getrout aen Gerrit Kortbeeck 157o. N. 7. Alit Schaep getrout aen Yan Poes 1577. N. 8. Dersk Schaep getrout aen Geurt Wolters Lambert Schaep 1536. Zie pachtcedul Yacob schaep 1597 Deze familie Schaep stamt van adellijk geslacht uit Silezie, dat met de bruid van den hertog Albrecht, ruwaard van Holland, herwaarts kwam omstreeks 1350. Hendrik Schaep in Silezie Ernst Schaep X de erfdochter van den Dam in het stift Munster n. 1330. N. 136o Hendrik S. X een dochter van Ruitenborgh n. 136o. N. 140o I. Ernst 2. Hendrik 3. Dirk n. 1400 N. 1440 Albert S. burgem. v. Doesburg n. 1440 N. 1480 I. Daam (Adam) Schaep 2. Lambert S. n. 1480 N. 1520 Yacob Schaep Reinder Schaep n. 1520 N. 1560 Pag, 20. Cap. 5 De Wijse. Art. I. Cousiin de 14/i/se (n. 1480) a° 1515 al burgm. tot Doesborgh en getrouf (I 512) aen . . . Hinc : Sander. Art. 2. Sander de Wijse (geb. 1515) getrout (1543) aen . . hinc. Geurt, Judith, Belly en Abel, Judith getrout aen Jorrien Ovelinck off Oveljonck. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 59 Bellije getrout aen Derck Everwijn 1585, burgm. tot Doesborgh Siet aldaer. Art. 3. Geurt de Wijse J. U. D. getrout (i 574) aen Lutgert Zoer, wed. van Lambert Stenderingh. Hinc 1. Alexander, 2. Cousyn, 3 .. dochter. I Alexander is tot Coln gestorven, des Paus vicarius in Spiri- tualibus en leyt aldaer begraven onder een groote sarck. 3 De dochter . . . getrout aen Gerrit aan Amburen. Art. 4. Cousyn de Wijse getrout aen Gerbrecht Blyffers (1605) Hinc : Lutgardis de Wijse getrout aen Bernhardt Thijlman. (Lutgardis gael van Jacobus Baerken n. 1631) (Gerbrecht Bluffers die met Cousyn de Wijse huwde a° 1605, was de zuster van Johan Blyffers, vrouw van Willem Baerken Lutgardis had uit Karen echt met B. Thijlman 8 kinderen , die geen van allen afstammelingen nalieten, waardoor de vicarien aen de familie Baerken kwamen) (Van Wisch komt dikwerf voor onder den naam de Wijse.) Door Stenderingh zijn de Baerkens met Zoer en de Wifse ver- want ; door v. d. Stegen, Bluffers en Stenderingh met de familie Schaep) Pag, 21 Cap. 6 Winckelman Berent W. geb. 1434, geh. 1463 en Bile zijn huisvrouw 1492; beide zijn overleden in 1546 hinc: I Reiner 2 Elsken 3 Machtelt 4 Fia(Biaf) 5 Willem 6 Wemmera 7 Lutgerl X X X X X X X Catharina Sweer ten Dirk Hendrik Hadewich 70h. van Hendrik (1549) Sande Stockhaven Arentsen Optenoordt Berchem ten Rolant. (1490) naar 1540 1520 Brugge verhuisd Vide Magescheit opgemaakt 1546. hinc Johan Wolter Gerrit Berend X X X Antonia Dunsberg Geertruyt Verstegen Catarina van Zwethen wed. Herm. Baerken hinc 1571 Marie Winckelman X Raphael Hoedemaeker j. U. D I. Willem Baerken spreekt nog van zijn zuster Hester Winckelman zie Rekb. 113 waarschijnlijk was dit een voordochter van Wolter) Wolter Winckelman (geb. 1550) getrout (1595) aen Antonia Dunsbergh wed. Herman Baerken. Hinc i Bernard, 2 Willem 3 Valeria Catharina. 6o GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Willem in die pestentijdt (22 Sept. 1636) gestorven. Valeria Catharina een geestelijke dochter. (Catharina Winckel- man stierf 30 April 1645) Bernhard W. getrout (1624) aen Wendel van Zelst, dochter van Geertruyt Baercken. Hinc Geertruyt, Lucie, Marie, Antonet. Geertruyt Lucie getrout aen Gerrit Everwijn, siet aldaar. Antonet is ongetrout gestorven. Pag. 22. Cap. 7 Holtman Art. I. Holtman getrout aen .. hinc I Hilleken, 2 Margriet, 3 Herman. Hilleken H. is getrout aen Jan Althoff, weduwnaar van Alit Herberts. Siet bij Althoff. Margriet H. is getrout aen Boumeyster der Rechten doktor. Hinc Henric Bouweijster getrout aen Grietjen Poelwijck. Art. 2 N. 3 Herman Holtman getrout aen Grietjen Oevincks, Hinc 1 Jacob, 2 Heesken, 3 Metjen. Heesken is getrout aen Frerik Althoff. Metjen is getrout aen Yan van Berchem. Art. 3 N. 1. Yacob Holtman is getrout aen Anna Stenderingh, dochter van Henrick Stenderingh; hinc Derksen, Herman, Jan, Geertruyt, Metjen, Henrick, Theodorus, Gerrit, Christina. Deze 7 laetste zijn ongetrout gestorven en Metjen en Christina Klopkes. Dersken Holtman is getrout aen Gerrit Kempinck, siet aldaar Page 23 Art. 4 N. 2 Herman Holtman is getrout aen juff. Bibiana Giginck, welke weduwe sijnde is hertrout aen Yan Cortbeeck. En vant ierste houwe- lick sijn gecomen twe kinder Herman en Anna; dese is ongetrout gestorven. Art. 5 Herman Holtman getrout aen Gertrudis 114aria Mockinck. Hinc: Herman is Captein en ongetrout gestorven Aleidis Lamberta een geestelijke dochter of klopken Cousyn een pater jesuit in Duytslant Niclaes cruysbroeder tot Marienvrede Marie, Geertruyt, Bibiana. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 61 Bernardus luytenant onder het regiment van de Heer generael van Slangenborgh is getrout aen Aleydis Maria Haeck en weduw- naar sijnde is hij captein geworden onder tselve regment. Par. 24 Cap. 8 Giginck. Art. I. Gerrit Giginck is getrout aen Derica Blyffers (1538) Hinc fohan Giginck en noch een dochter. Art. 2. Johan Giginck (geb. 1540) getrout (1587) aen ..... hinc Cousyn. Art. 3. Cousyn Giginck getrout (1628) aen juff , .. de Haen uijt Fries- landt. Hinc een onnooselen soon, geheten . . . en 3 dochters. Bibiana is getrout aen Herman Holtman en hertrout aen Yan van Cortbeeck. 3 . . . is getrout aen Niclaes Bower (1623) 4 . . . is getrout aen Mant Zwaefken (1625), richter des ampts Doesborgh, hinc Cousyn Zwaefken, burgm. tot Doesborgh, en een dochter . . . welcke is getrout aen Cornelis van Middachten (1653) Hinc naer doden van de andere susters en broeders overgebleven Henrick van Middachten getrout (1682) aen .. . De Pallant, baronesse. Hinc 1 Elbert Jan, 2 Cornelia, 3 Elisabeth, 4 Geertruyt. 9 Cornelia van Middachten is getrout (i700) aen Schimmeipenninck. Par. 25 Cap. 9 Zwaefken, Art. I. Mant Zwaefken, richter des ampts Doesborgh, getrout aen Giginck hinc Cousyn en een dochter getrout aen Cornelis van Middachten. Art. 2. Cousyn Zwaefken burgm. tot Doesborgh en gecommiteerde ter vergadering van Haer Hooghmogende is getrout aen juff. Barbara Adala Smullingh, Hinc : 1 Amand Elbert, 2 Margarita, 3 Aleidis, 4 Johanna, s Assuer, 6 Cracht, 7 Everdijn. 8 Theodorus off Dideman. N. 2. Margarita is getrout aen captein Lodezvijck "'fickler, wijns vader is geweest Eustachius "'fickler Colonel Generael van Heren Staten troupen in Denemarcen Theodorus is getrout aen . . . . Everdijn is niet alles to wijs 62 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Assuer is gestorven captein in Statendienst ongetrout en een bastart bij juff. Gertruyt Coesvelts, heijt Assuer. Cracht is in den oorlogh ongetrout gestorven. Yoanna Zwaefken getrout aen Crock Ridtmeyster bij de Heren Staten wiens vader ook Ridtmeyster geweest is, maer de beste vader van slechter conditie. Art. 3 N. 1. Amand Elbert Zwaef ken, burgm. tot Doesborgh en daernae drost to Diclam, getrout aen juff . . . van Braeckel. Hinc Gertruyt 1) (N. Zwaefken gehuwd met Yohan van Dedem, zoon van Yohan van Dedem en Elsbe van Munster (1576) cf. van Leeuwen) Pag. 26. Caput m Cortbeeck. Art. I. Gerrit Cortbeek getrout aen Lutgert Schaeft hinc Johan. Art. 2. Mohan Cortbeeck getrout aen Barbara de Haen, Hinc Johan. Art. 3. 7ohan Cortbeeck getrout aen Bibiana Giginck wed. van Herman Holtman, Hinc Jan Cousijn. Art. 4. Man Cousin van Cortbeeck 2) I. Doctor en Richter van Does- borgh in A°. 1693 in zijn weduwenstaat was getrout aan ..... Soeters, zuster van . . . , . Soeters, getrout aen Naree (de IVeree) Doctor tot Calcar. Hinc. I. Jan Henrick Dominicanus et Prior tot Calcar. 2. Arnold Francis. 3. Gosijn Joost Cortbeeck. Pag, 27. Caput II Hoedemaecker. Art. I. Willem Hoedemaeker I. U. D. getout aan Igicksken Stenderingh dochter van Claes Stenderingh; Hinc : Nicolas. Art. 2. Niclaes Hoedemaecker, getrout aen Marie Peters, dochter van Adolph Peters Burg. tot Doesborgh, slechter afkomst, maar rijck. Hinc: Jan, Willem, Willemina. 1) Geertruyt huwelijksvriendin van Derk van Keppel en Margriet ter Bruggen. 2) Zie archief Aartsb. Utrecht II 451. . 2) Zie archief Aartsb. Utrecht II 451. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 63 Willem, was onwijs en wiert ordinaris Willem oom geheeten. Willemina is getrout aen Willem van Ommeu, die in een armen staet als soldaet gestorven is. Art. 3 N. 1. Tan Hoedemaeker, 1) is getrout aen Geertruyt Bowiers, dochter van Raphael Bower Hinc : I. Nicolaes, U. I. D. getrout aen Fennen van der Hupsch. Hinc : Willem, soldaet onder Slangenborgh , weduwnaer hertrout aen Christina Holters, wed. Yacobi Kempinck, en van Antoni van Leeuwen. En van dese wederom weduwnaar is ten 3d-en hertrout aen Wille- mina Abbinck, een klop hinc 2 dochters Willemijn en Tennen. (2 Raphael Hoedemaker zie acte van 1661). Pag, 28, 2 Geertruyt Bowyers, 2) geestelijcke dochter off klop- ken, ellendigh en pynlick gestorven A" 1707 den 3 Nov. nieuwe stij11 op den middagh even nae 12 uijren. 3. Raphael I. U. D. 3) en vulgo den roden doctor genaemt, getrout aen Marie Winckelmans dochter van Bernhard Winckelmann Hinc. Willemina en Wendelina, dese is jonck gestorven. Willemina is getrout aan . . . . van Crier. 4. Marie getrout aen .. , .. van der Hupsch de broeder van Niclaes Hoedemaeckers, vrouw Fennen van der Hupsch. Hinc : Willem Hendrick getrout aen Swartjes soons dochter, van Angeler geboortigh en heijt nu Angela van Angerlo. 5. Freda een klopken. 6. Arnoldus Hoedemaecker doct. medic. insignis, is ongetrout en jonck gestorven. 7. Adolph is jonck en ongetrout soldaet gestorven. 8. Elizabeth is ongetrout gestorven. Par. 29, Caput 12. Everwijn, Art. I. Derck Everwijn getrout aen Lutgart van Renes, hij was Burgm, tot Doesborgh. Hinc een soon Gerrit. Art. 2. Gerrit Everwiin getrout aen Geertruyt Lucia Winckelman. Hinc I. Wendelijn 2. Theodorus 3. Willemijn 4. Wolter Willem 5. Sibylla 6. Geertruyt 7. Bernardus 8. Lutgert. I) Zie Archief Aartsb. Utrecht II 451. 2) moet ongetwijfeld Hoedemaker zijn. 3) Zie Archief 1. C. 64 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 1. Wendelijn is van Keveler terugh komende tot Calcar gestorven ongetrout. 2. Theodorus is getrout aen . . . . 3. Willemijn is getrout aen den Amptman van Harten en hertrout aen . . . . la Grange en heeft in 17 kramen 21 kinder gekraemt. 4. Wolter Willem getrout aen Catharijn Marije van Lengel, hinc noch overigh een dogter Maria. En weduwnaer is hertrout aen Cock. Pag. 30. 5 Sibylla. Een Klopken en aen de Janseniste kant tot Emmerick 6 Geertruyt Een geestelijke dogter 7 Bernardus is te Doesborgh voor de Coepoort in A" 1698 in duel doot gebleven was te voren weer uyt Oostindien gekomen en was lichter als een pluym 8. Lutgert Een klopken. Caput 13 Noeyden Pag. 31. Caput 14 Cremers. Pag. 32. Cap. 15 Althoff. Artic. I. Althoff getrout aen .. . hinc I. Dries 2. JanArtic. 2. Num. 2. Tan Althoff getrout aen Alit Herbers (1555). Hinc I Jan 2 Frederick En weduwnaer geworden sijnde is hertrout aen Hilleken Holtmans. Hinc 3. Aeltjen 4 Annen 5 Heesken. I Tan Althoff getrout aen Anna van Schevickhaven (159o) Hier- van Yoanna Althoff getrout aen Berent van Berchem binnen Arnhem op Sondagh den 13 Junij A". 1624. 3 Aeltjen is gestorven ongetrout op de Beek te Voorst. 4 Annen Althoff is getrout aen Yan van Riissen. Hinc: Hilleken en Jan van Rijssen Hilleken van Rifssen is getrout aen Berent Abbinck laekenkooper tot Zutphen en weduwe sonder kinder gestorven. Yan van Rijssen is getrout aen .. . Pag. 33. Hinc : Artic. 2. Herbers getrout ( 1 520) aen .. . hinc I Henrick en 2 Alit Herbers, de huysvrouw van desen Jan Althoff. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 65 I Henrick Herbets 1) (1555) getrout aen Hinc I Anna en 2 Grietjen, welcke tot Huyssen gewoont hebben. I. Anna Herberts. 2. Grietjen Herberts getrout aen . . . . Sillingk. Hinc : Artic. I Num. I. Dries Althoff getrout aen .. . Hinc I dochter 2 dochter 3 Derck. I. Althoff, getrout aen . . . . Wolbers. Hinc Willem getrout aen Geertruyt van Enschede. Hinc I Herman Wolbers tot syn jaren gekomen en ongetrout gestorven. 2. Aleida Wolbers getrout aen Doctor ... van Haerel tot Zutphen. hinc 3 kinder Willem 2 soon 3 dochter. Pag. 34. Heesken Althoff is getrout aen Bernhard Ruyrinck medicinae doctor tot Deventer. Hinc Heesken getrout aen Bern- hard Roeck. Artic. 3. Frederick Althoff getrout aen Heesken Holtmans hiervan gekomen : I Jan, 2 Geertruyd. 2 Geertruyt Althoff is getrout aen Adam Stenderingh. I Jan Althoff is in Martio A° 1624 in den Havickerweert bij zijn neef Berent van Berchem jonghman gestorven en leyt to Elkum in de kerck onder de klocken begraven onder een grote sarck, waarop syn naem is uitgehouwen. Pag. 35. 2 Althoff getrout aen . . . Heycken. Hinc : Grietjen Heycken, getrout aen Thomas van Amerongen en bennen gestorven sonder kinder. 3 Derck Althoff getrout aen . • • . Hinc : Althoff getrout aen . . . . Hinc : Wemmer Althoff. (Wordt voortgezet). 1) Henrick heeft zeker een zoon gehad, wiens dochter Cunera Herberts later met Tan van Berchem in den echt trad. 1910 5 66 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Familie Berg. Een paar fouten zijn door mij aangetroffen in de Beschrijving van Nederl. Historie-Penningen, ten vervolge op het werk van Van Loon. In het 6e stuk moet namelijk op blz. 26, regel 8 en 9 van boven in plaats van : den Majoor P. A. de Hilly en den kapitein G. E. Wertmuller d' Ely, als de echtgenooten van Madelon Sophia Berg en Catharina Alicia Berg, dochters van Otto Willem Berg en Catharina Ross, respectivelijk worden gelezen: den kapitein bij de Infanterie te Maastricht E. Illonachon en den kapitein G. E. Wertmiiller von Elgg,v. R. V. D. K. Nay. LVII, 87. De Bussy Rabutin. De Rabutins stammen uit Bourgondie en voeren: gevierendeeld I en 4 van azuur met een uitgeschulpt kruis van goud; 2 en 3 negen aangrenzende vakken, vijf van goud, vier van azuur (equipolle). Men zie omtrent dit geslacht: I. Remarques journalieres et veritables sur ce qui s' est passe durant l' annee 1648. Bibliotheque nationale, Paris, manuscr. fr. 10,273 f° 74-75; 2. Discours du comte de Bussy Rabutin a ses enfants sur le bon usage des adversites et les divers evenements de sa vie, Paris in — 12, 1694; 3. Reponse de M. de la Riviere aux libelles diffamatoires de M. de Bussy, publ. par M. de Burigny dans son Recueil de pieces fugitives, sur divers sujets i vol. in — 12, Rotterdam 1743; 4. Memoires de Roger de Rabutin, comte de Bussy, publies par Ludovic Lalanne, 2 vol. in — 18. 1858 — 60; 5. Ch. Gaillay de Taurines, Aventuriers et femmes de qualites, I vol in — 16. Paris Hachette, 1907. Amsterdam. H. J. SCHARP. Nay. LVII, 631. Van Sommerlatte. Wilhelm Lodewijk Levin Christiaan Baron van Sommerlatte. Capitein i/h Regiment van den Gen' Majoor Grave van Randwijk in Garnizoen te Nijmegen trouwt 26 October 1796 te Renkum, met attestatie van Ds. E. Kist te Arnhem, Christina Cornelia Hoff. GESLACHT EN WAPENKUNDE. 67 Hij won vier kinderen: I. Maria Christina Cornelia, geb. 17 en gedt te Arnhem in N. Herv. Kerk den 29 augustus 1793. getuigen: Bernhard Yohan Hoff, raad en Secretaris te Arnhem, en Maria van Boven, echte- lieden, in plaats van den vader die zich thans in de armee bevindt. 2. Augusta Henriette Amalia, geb. 2 Januari en gedt in de Ned. Herv. Kerk te Arnhem den 21 Januari 1796. 3. Ida Barta geb. 20 Januari, en gedt 5 Februari 1797 in de Ned. Herv. Kerk te Oosterbeek. 4. Bernhardina "lohanna Margaretha, geb. te Oosterbeek 16 Maart 1799, overleden te Arnhem, 19 Juli 1878. W. L. L. C. Bn v. Sommerlatte was in 1793 nog in dienst, loch in 1796 niet meer. Volgens eene aanteekening in het bezit van Jhr. Mr. W. Roe11 te 's-Gravenhage woonde hij met zijne vrouw in 1821 te Deventer. 's-Gravenhage. W. SNOUCKAERT. Nay. LVIII, 55. Ridderorde der Lelie. Inzake de »Decoration du Lys« geeft A. M. Per r o t, in zijne Collection historique des ordres de chevalerie civils et militaires (Paris, 1820, in 4°) de volgende korte geschiedenis: »A sa rentree en France, en 1814, S. A. R. M. le comte d' Artois »manifesta le desir de voir la garde nationale de Paris porter un »signe distinctif des services qu'elle avait rendus, et pour lesquels »il lui permit, le 2 avril 1814, de porter un ruban moire, tenant »suspendu une fleur de lis en argent. »Il fut delivre a chacun un brevet constatant le droit de porter »cette decoration, qui, depuis fut successivement accordee a l'armee »et a une partie de la nation. »Par une ordonnance du roi, du 5 aoUt 1814, it fut ajoute un »lisere bleu de 3 millimetres de largeur au ruban de la garde »nationale de Paris, et par une autre ordonnance du 15 avril 1816, »S. M. remplaca la fleur de lis par une etoile suspendue a un »ruban divise en trois parties egales: celle du milieu blanche, les »deux autres bleu de roi. En recevant son brevet, chaque garde »national jure levant Dieu: fidelite et devouement au Roi: jure cle defendre ses droits et ceux de ses successeurs legitimes a la »couronne de France et de receler a l'instant tout ce qui viendrait 68 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. »a sa connaissance de contraire a la famille royale ou a la »tranquilite de l'Etat.« De mogelijkheid bestaat, dat het aan den Kolonel Wagner toe- behoorend bijou een variant 1) is, van dat bij besluit van 15 April 1816 vastgesteld model. Er bestaan of liever bestonden meer dergelijke fantaisie-kruisen, zoo o.a. een gevormd uit 4 dubbele armen (in wit email), waartusschen 4 zilveren lelies. Het midden van het kruis belegd met een in blauw email gevatten cirkel, welke cirkel aan de eene zijde het borstbeeld van Hendrik IV, en aan de andere zijde dat van Lodewijk XVIII droeg (beide borstbeeelden en profile. Het eene had tot omschrift »Vive Henri IV«, het andere: »Vive Louis XVIIli. Vermoedelijk ontstonden deze varianten door de zucht van de begiftigden met de ridderorde der Lelie, om het kruis in vorm te doen gelijken aan dat van de ridderorde van St. Louis. 2) De kwistige wijze, waarop de »Decoration du Lys« werd uitge- deeld, geeft grond tot het vermoeden, dat ze werd ingesteld door de nieuwe regeering, om sympathieen te kweeken, en de gehecht- heid van partijgenooten aan te wakkeren. Het brevet van de onderscheiding komt weinig voor; dit schijnt alleen in bijzondere gevallen te zijn uitgereikt. Het was gedrukt op perkament (doch ook op papier). De gravure was van Adam, de druk van P. Didot, Paine, »imprimeurs du Roi et des gardes nationales du Royaume. « De tekst luidde aldus: Au nom du Roi, Charles-Philippe de France, Fils de France, Monsieur, Comte d'Artois, Colonel General des Gardes Nationales du Royaume, etc., Nous nous sommes fait representer l'Etat suivant des Services de M. (suit le nom, profession et grade de la personne). Services Dans la garde nationale depuis l'organisation decretee le 8 janvier 1 8 14. 1) lets wat meer voorkomt bij ridderorden en andere eere-teekenen. Nog onlangs schonk ik aan de Verzamelingen van het Krijggeschiedk.-archief van den Generalen Staf eenige specimen van het Metalen Kruis, waarbij enkele met lauwerkrans in plaats van ring, en de voorzijde groen geemailleerd. 2) Het scheen dan ook wel oogluikend te worden toegelaten, dat buiten dienst fantaisie- kruisen werden gedragen. Op een brevet komt n.l. de reproductie van het bijou voor, met de toevoeging: .La Fleur de Lys doit etre conforme au modele ci-contre. Defense est faite d'enporter d'une autre forme sous les armes. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 69 Nous avons reconnus que les Bits Services arretes, conformement A l'Ordre et au Reglement des 4 et Jo juillet 1814 par le Conseil General des Brevets et Recompenses, Rege ... , G ... No . . . donnaient A l'Impetrant le droit de porter la decoration du Lys, telle qu'elle a ete accordee a la Garde Nationale de Paris dans l'ordre du jour du 9 Mai, donne au Nom du Roi notre Souverain Seigneur et Frere; et dans l'ordonnance royale du 5 aoilt 1814, sur les Recompenses accordees a la dite Garde Nationale. En consequence, nous autorisons M ..... A porter ladite deco- ration, consistant dans la Fleur de Lys surmontee de la Couronne Royale, le tout en argent suspendu a un ruban Blanc moire, ayant sur chacun des bords un lisere bleu de roi, large de 2 millimetres. En foi de quoi nous avons fait apposer aux Presentes le grand Sceau des Gardes Nationales du Royaume. Donne a Paris, le.... 1814. (Signe) Charles Philippe. Vu, verifie, scelle et enregistre au Conseil general des Brevets et Recompenses. Reg . . . . G N° . . . Par S. A. R. le Prince Colonel L'Aide Major General, le Ministre d'Etat, General President Pair de France, Major Gene- Pair de France ral. (signe) Duc de Momorency (signe) le Comte Dessolles. Als een bewijs, hoe met deze ridderorde werd gestrooid, diene de volgende mededeeling gedateerd Parijs 9 Juni 1814: Monsieur, Son Altesse royale Mr. le duc de Berry m'a autorise A vous prevenir de la part du Roi, que toutes les personnes qui composaient la commission administrative de la ville de Vitry pou- vaient porter la decoration du Lys. Recevez, Monsieur, l'assurance de ma consideration distinguee. get: Le Marechal Oudinot. Ook werden in 1814 een groot aantal professoren er mede be- giftigd; de kennisgeving der benoeming was geheel gedrukt, en droeg aan 't hoofd: Universite de France terwijl de tekst luidde: Paris le 13 aoilt 1814. Monsieur, S. A. R. Monsieur voulant recom- penser les sentiments d' attachement et de fidelite que vous pro- 70 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. fessez pour le Roi et sa famille, et le soin que vous prenez de les inspirer a la jeunesse qui vous est confiee, vous autorise a porter la decoration du Lis. Recevez, Monsieur, 1' assurance de ma consideration. Le pair de France, grand maitre de 1' Universite (signe) Fontanes. Doch ook alle leerlingen der Polytechnische School, die deelnamen aan de verdediging van Parijs in 1814, werden er mede begiftigd. Evenwel weigerden deze de onderscheiding, zoodat al de brevetten in de archieven der School bewaard bleven. De tekst luidde: Au nom du Roi. Charles-Philippe de France, Fils de France, comte d' Artois, colonel general des Gardes nationales du Royaume, etc. Nous nous sommes fait representer, l' Etat suivant des services de M . . . . ne a . . . . le . . . . Eleve a 1' Ecole Royale polytechnique Services. Entre a 1' Ecole polytechnique le . . . . Dans la garde nationale depuis le 29 janvier 1814. Actions. A fait le service de 1' Artillerie, les 29 et 3o mars 1814, sous les murs de Paris. Nous avons reconnus que les Bits services, etc ..... Dat zelfs kinderen er mede werden begiftigd blijkt uit den volgenden brief [gedrukt, in 8°; alleen de naam van den titularis ingevuld.] Decoration du Lys, no. 15612 M. Marie-Joseph-Eugene de Rochas-Aiglun. Paris le 27 Septembre 1814 J' ai 1' honneur de vous prevenir, monsieur, que le Roi a daigne vous accorder la Fleur de Lys; Vous etes, en consequence, autorise a vous en decorer. Agreez, monsieur, 1' assurance de ma consideration distinguee. Le premier valet de chambre du Roi. (get.) HUE. Gonoemde M. J. E. de Rochas—Aiglun was geb. den 7 Aug, 1805 en dus 9 jaar, toen hij op deze wijze werd geridderd! ! ! Uit een en ander hierboven vermeld blijkt dus genoegzaam, dat er zeer weinig waarde moet gehecht worden aan deze onder- scheiding. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 71 Den 17 Mei 1815 werd nog bij K. B. ingesteld »L' Ordre de la Fidelite !« bestemd ter belooning »de ceux qui ont accompagne le Roi a Gand, ceux qui ont contribue a renverser le gouvernement de l' usurpateur ou qui ont eprouve des actes de sa tyrannie«. Vgl. o. a. Gabriel Peignot, Precis chronologique du regne de Louis XVIII Oorspronkelijk bestond deze onderscheiding in eene zilveren medaille van 24 m.M. middellijn, met aan de eene zijde de beel- denaar des Konings, en aan de andere zijde het woord »Fidelite« tusschen een krans van eiken- en laurier-bladen. Het lint had eene breedte van 40 m.M. in blauw en wit. Doch ook dit bijou schijnt vervormd te zijn. Althans een brevet van die onderscheiding aan een »garde nationah uitgereikt, spreekt van : »l' autorisation de porter la decoration accordee a la Garde nationale de Paris par 1' ordonnance du Roi du 5 fevrier 1816 consistant en une etoile en argent emaillee en blanc et bleu portant d' un cote 1' effigie de sa Majeste Louis XVIII Roi de France et de Navarre; et pour exergue ces mots: FIDELITE, DENOUEMENT, et de 1' autre cote la fleur de lis (sic) et pour exergue: les dates 12 avril et 3 Mai 1814, 19 mars et 8 juillet 1815; la-dite decoration suspendue a un ruban bleu et blanc dont chaque lisere sera d' une largeur egale au tiers de celle du ruban.« Tot slot van deze kleine bijdrage moge de volgende mededeeling dienen, geput uit een Rapport du ministre de la Police Generale du Royaume : . »La decoration du Lys s' obtient, assure-t-on, en donnant six »francs au portier des Tuileries, qui, le lendemain, remet le brevet »en bonne heure. Les militaires se plaignent de ce qu' on semble »vouloir aviler la Legion d' honneur. »La croix de cette Legion, disent-ils, est remise a des commis, »a des hommes de boutique; enfin Male la Duchesse d' Angouleme »en a distribue sur sa route.« Deze mededeeling doet ons denken aan de wijze waarop een twintig jaar geleden zoo gemakkelijk de ridderorde van het Borst- beeld van den Bevrijder van Venezuela, Simon Bolivar, was te ver- krijgen. Het heette, dat een vleeschhouwer te Paramaribo het monopolie bezat om a raison van 25 gulden Ned. cour., blanco brevetten in die orde uit te reiken!! 's Gravenhage. M. G. WILDEMAN. 72 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Nay. LVIII, 470. Hoos. Blijkens beschrijving in mijn bezit is het mannelijk wapen, dat der familie Hoos, en het vrouwelijk dat, der familie der Lip. Wapen Hoos: In goud 7 ruiten van blauw 2-3-2. Wapen der Lip : In zilver een nat. rozeustruik met Brie roode rozen, I van boven, en 2 aan de kanten geknopt van goud, alles op een grasgrond. Het helmteeken is dat der familie Hoos. In cachetten en zegelringen van leden der familie H. komen steeds beide wapens voor. 's-G. C. K. Nay. LVIII, 470, 505. Het geslacht Versteegh. VERBETERING. Pag 505, regel 9 van onderen te lezen in plaats van »Gedeeld: In goud een zwart gehaakt kruis enz.( — »Doorsneden, (wellicht ook schild met schildhoofd): In goud een rood gehaakt kruis t< enz. v. K. . v. K. Het geslacht Versteegh met verschillende varianten in den naam (meestal Versteegh, ook Versteech, Verstegen, van der Steeg enz.) kwam oudtijds veel voor in de dorpen rondom Geldermalsen. In kwam oudtijds veel voor in de dorpen rondom Geldermalsen. In het loofsignaat der Bank van Deil treffen wij het dikwijls aan, te beginnen met 1579; in de Protocollen van bezwaar van Buurmalsen beginnen met 1579; in de Protocollen van bezwaar van Buurmalsen en Tricht sedert 1625. Dit geslacht had toen veel grondbezit. Een der hoofdstammen is die van Dirk Lambertz. Versteegh te Tricht, gehuwd met Janneke Jacobs, die in 1692 als weduwe voorkomt. Zij hadden vijf zoons: Lambert, Willem, Jacob, Jan, en Gerrit. Van Jacob, die schepen van Tricht was, aldaar op Roodenburg woonde en Johanna Goes tot vrouw had, en van Gerrit zijn de kinderen mij bekend. Jacob's zoon Dirk trouwde in 1731 Maria van Wijk, van Kapel-Avezaath, en ging aldaar wonen op de Bierkamp. Zijn zoon Arnoldus, 1742-1817, die Versteeg schreef met en zOnder h, trouwde Dirkje van Steenis, en Arnoldus' broer Jacob liet in 1781 zijn wapen, flink groot, op het thans broer Jacob liet in 1781 zijn wapen, flink groot, op het thans in de Oudheidkamer te Tiel aanwezige achterhek van zijn speel- GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 73 wagentje schilderen. Omdat de wereld daar veel over te zeggen had, liet hij er met goed zichtbare letters onder zetten: Als het Godt behaagt Beter benyt als beklaagt. Dit document, met de Initialen I. v. S. er op, is in 't bezit van mr. Jacob Versteegh, eigenaar van het landgoed Teisterbant te Kerk-Avezaath, dat in 1817 door zijn en mijn grootvader, die uit zijn huwelijk met Gerarda Jacoba van Rijnberk twaalf vol- wassen kinderen naliet, gekocht was. Een zuster van dezen Jacob: Johanna, trouwde in 1780 met Cornelis van Wijk, richter in het gericht van Eck en Wiel. Zij lieten bij hun huwelijk hun portretten in olieverf schilderen en voegden er op een kleiner paneel hun wapens bij — een en ander in mijn bezit. Het wapen van C. van Wijk bestaat uit de vier bekende gekruiste disteltakken en dat van Versteegh op beide afbeeldingen uit : in blauw een rood gesnebde zilveren zwaan. Op het eerst genoemde wapen is de zwaan gekroond van goud en komt ook op cachetten aldus voor. Het schildhoofd in goud een liggend, rood, gehaakt kruis. Er bestaan in dezen tak der familie verschillende cachetten met ditzelfde wapen, soms met een ramskop (natuurlijk foutief) onder aan het schild, zooals ook M. J. Versteegh, die in 1859 op Teisterbant stierf en er burgemeester, dijkgraaf van Neder-Betuwe en lid der Staten van Gelderland was, dat op zijn grafzerk heeft. Een van de zooeven vermelde vijf Trichtsche zoons : Gerrit, is naar Amsterdam getogen, liet zich daar den I sten Mei 1691 als poorter inschrijven, en trouwde met Jannetje van Berkelo. Zijn zoon Dirk werd wijnkooper en trouwde met Anna Vlierboom. Hun zoon Gerrit huwde in 1751 Geertrui Johanna Putman (waar- van Putman Cramer) en een zoon uit dit huwelijk: Dirk, gestorven in 1822, bestuurslid van Felix Meritis, had een zeer bekend kabinet van schilderijen, waardoor hij in de commissie van toezicht kwam op de stedelijke kunstverzamelingen. Van de vijf kinderen (twee zoons en drie dochters) van dezen Dirk Versteegh huwde Johannes met eene Faassen de Heer. Hij woonde te Doesburg en voerde hetzelfde wapen als de tak te Avezaath, wel een reden om aan te nemen dat het reeds gevoerd werd door den vader (Dirk) uit wien de beide broers (Jacob en Gerrit) gesproten zijn. 74 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Een andere, de oudste, zoon van Dirk Versteegh en Nicoletta Menkema (hij hertrouwde met Maria Magdalena Smit) was Gerrit Pieter, die als gep. luitenant-kolonel der genie te Wageningen woonde en wiens moeder, zooals de vraag luidt, volgens mijn aanteekeningen geen Andreae was. Zijn kleinzoon Gerrit Pieter is de eenig overgeblevene van het mannelijk oir van den Amster- damschen tak der familie Versteegh en woonde eenige jaren ge- leden, gehuwd met E. E. E. de Luisada, in Tunis. Overigens zijn een aantal leden uit dezen tak gehuwd met leden uit de Fransche Amsterdamsche kolonie. Zoo treffen wij er de namen in aan van Chevalier, le Chevalier, Poncelet, Petit Pierre, en verder Drost, van Wijlick , Schluiter, van Heun , Rauwenhoff, Hutschler, Sanders, Wilms, Faassen de Heer, Lecomte, Bever, de Luisada, van der Hart Aberson, Scheltema, Kempe, Tersteeg. Vele anderen van het gelijknamige geslacht kunnen gesproten zijn uit de drie overige van de vijf zoons in den aanvang behan- deld en die hun Leven aan het huwelijk van Dirk Lambertz Ver- steegh te Tricht en Janneke Jacobs te danken hadden. Tiel. J. A. HEUFF Az. Nay. LVIII, 508. Onbekend Wapen. Het bedoelde wapen is dat van Yor. Adolf de Wael van Moers- bergen en diens echtgenoote Occa van den Clooster. Ter ophelde- dering diene, dat Jor. Adolf, die meer bekend is onder den naam Moersbergen, behoorde tot de Utrechtsche Ridderschap en in 1618 het vaderland heeft moeten verlaten wegens de voorname rol door hem gespeeld als Remonstrant. W. A. B. Nay. LVIII, 599. Het wapen (of liever zegel) van Hunsingoo. In »de Uithangteekens van Mr. J. van Lennep en J. ter Gouw komt in deel I pag. 371-372 een verklaring van of beter de legende voor, waaraan bedoeld wapen vermoedelijk zijn ontstaan te danken heeft. Schiedam. J. WILLINCK. GESLACHT EN WAPENKUNDE. 75 Het geslacht Roskam. Wie van de H.H. Navorschers zou de goedheid willen hebben mij merle te deelen de namen der ouders van Leendert Roskam, in 1716 baljuw van Papendrecht en hoogheemraad van den Alblas- serwaard, en van zijne echtgenoote Beatrix Boon, waarmede hij in Jan. 1708 te Papendrecht is gehuwd. Lou de laatstgenoemde een dochter kunnen geweest zijn van Maerten Boon, in 1716 water- graaf in het Nieuwe Waterschap, baljuw van Wijngaerden, schout en secretaris van Oud Alblas en hoogheemraad van den Alblas- serwaard, en van Cornelia Bras? Leendert R. had de volgende drie kinderen, die te Papendrecht zijn gedoopt: 0 Susanna R. ged. 4 Nov. 1708, (getuigen: Mr. Boudewijn Onderwater en Susanna Everwiln, Heer en Vrouwe van Putters- hoek en Papendrecht, en Cornelia Boon); zij huwde te Papendrecht 21 Sept. 1735 met Samuel Snoeck, baljuw van Papendrecht, geb. te Gorinchem 31 Aug. 1709, overl. te Papendrecht 19 Sept. 1761, zoon van Matthijs Snoeck en van Anna van der Meulen; 2°. Wouter Roskam, ged. 26 Dec. 1709 (getuigen : Pieter Roskam, Laurens Boon, en Mary Boon) ; en 3°. Martinis Roskam, ged. 19 April 1711 (getuigen : Maerten Boon, Pieter Roskam en Cornelia Bras). Hij is overleden te 's-Gra- venhage 20 Nov. 1729, des avonds ten io ure, en is 23 Nov. d.a.v. te Papendrecht begraven. Het wapen van dit geslacht Roskam is, doorsneden : 1 gedeeld: a. in goud drie zwarte eendjes (2 en I.); b. in blauw twee keperswijs geopende gouden passers, over elkander liggende, de onderste met de opening boven; 2. in rood een zilveren roskam, het handvat omlaag. Het wapen van het geslacht Boon is, gevierendeeld : 1. en 4. in rood drie zilveren boontjes; 2. en 3. in goud drie zwarte kla- verbladen. M. A. VAN RHEDE vAN DER KLOOT. Lentelinck. In 1297 wordt melding gemaakt van een huffs Lentelinc in Overijsel of Westphalen. Wie kan daaromtrent, alsmede aan- gaande het geslacht van lien naam iets naders mededeelen. E. E. GEWIN. 76 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Gonggrijp. Daniel Heinsius X Trijntje Harmens G., Harlingen, i Mei 1763. Vrage: Jo. behoorde hij tot het Holl. regenten- en geleerden- geslacht? 2°. hoe was de doopnaam van haar vaders vader? Lolke Harmens G., geb. na 23 Jan. 1735, capteyn van de rog- meters — hoe was de naam van zijn moeder? en van zijn vaders vader? Harmen G. was i6 Jan. 1733 capteyn a.v. en substituut-ont- vanger van het last- en veilgeld — hoe was de doopnaam van zijn vader en de voile naam van zijn moeder? en die van zijn vrouw? W. Z. Wapen van Hogenraad. Wie heeft de goedheid op te geven het wapen dezer Zuid- Hollandsche familie, die ook voorkomt onder den naam Hoogenraad. C. Du Mee. Wie helpt mij aan de kleuren van het volgende wapen der familie du Mee. Gevierendeeld: 1. drie jachthoorns 2 en I ; 2. -een leeuw; 3. vijf spitsruiten naast elkander vergezeld boven van vier lelien en onder van drie lelien, alien ook naast elkander; en 4. een leeuw. Helmteeken : een bijenkorf. M. A. v. R. V. D. K. Van Kleinenberg. Blijkens het vervolg op de Historie-Penningen van Van Loon, Negende stuk, biz. 351, trokken in den vooravond van 26 Juli 1787, 50o man voet- en paardenvolk, onder bevel van den Kolonel Van Kleinenberg door de Wittenvrouwenpoort Utrecht uit, om een aanval op Soestdijk te doen. Deze onderneming is zeer leelijk afgeloopen. Wie heeft de goedheid omtrent dien Kolonel genealogische in- lichtingen te verstrekken. v. R. v. D. K. Geslacht Jannink. Wie heeft de goedheid te helpen aan het wapen der Overijsselsche familie Jannink. Het moet volgens mededeelingen bestaan. B. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 77 Nay. LVIII, 470, 506. Enklaar. Nu, naar de heer J. D. Wagner in Nay. LVIII, 506, meldt, Johan Winkler den naam Enklaar houdt voor den Nederlandschen vorm voor den Duitschen familienaam Enkler — wat beteekent dit woord? — en om die gissing te steunen aanhaalt, hoe zijn eigen naam te Leeuwarden door het yolk gemeenlijk als Winke- laar werd uitgesproken en hij ook soortgelijke veranderingen bij andere hem bekende eigennamen als voorbeeld geeft, is het mis- schien niet ondienstig op te merken, dat, voor zoover ik thans kan nagaan, het geslacht Enklaar oorspronkelijk gevestigd is ge- weest te Arnhem en in de naaste omstreken en dus zuiver Gel- dersch is. Is het yolk in de buurt van Arnhem nu ook gewend om den Duitschen uitgang er in aar te veranderen ? Een andere naamsafleiding wordt hier aan heeren etymologen ter beoordeeling aangeboden. »Enk« of eing« is de naam van het meestal hooggelegen stuk bouwgrond, dat bij de dorpen van Saksischen oorsprong in Nederland gemeenschappelijk bezit van de dorpsbewoners was. Zoo heeft men »enken« aan den Z. O. en 0.-Veluwezoom, in het Gooi enz. in het algemeen bij die dorpen, die ook in het bezit van een »brink« zijn. (Men zie slechts de verschillende topographische kaarten, waar men zal vinden een Rheder Enk, een Apeldoornsche Enk, een Soester Enk, een Bus- sumer Enk, enz.) Bestaat nu de mogelijkheid of waarschijnlijkheid, dat Enklaar beteekent : iemand, die van de enk afkomstig is, of daar woont, m. a. w. wordt het suffix aar, behalve om van werkwoords- stammen de persoon of te leiden, die de handeling door den stam aangeduid, verricht (toovenaar, hengelaar, dobbelaar) ook gebruikt achter plaatsaanduidende woorden om iemand aan te geven, die tot zoo'n plaats in betrekking staat? Verder zij opgemerkt, dat de naam gedurende de laatste 200 jaar wel als Inklaar, loch nooit als Enkelaar of Inkelaar voor- komt, wat bij de door Joh. Winkler aangehaalde voorbeelden wel het geval is. Het is natuurlijk mogelijk, dat de schrijfwijze En- kelaar voor 1700 wel voorkomt; zoo komt er b.v. op een over- liedenstuk van het kleermakersgilde in het museum »Lakenhal« te Leiden een zekere P. Enckelaer voor (zie Iconographia Batava, door E. W. Moes, Amsterdam, Fred. Muller, I blz. 273, no. 2365), 78 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. doch vooralsnog is niet bekend of deze persoon tot het Gelder- sche geslacht behoort. Ook zou ik graag willen weten, of alle Enklaars tot een stam behooren. In de 18e eeuw leefden to Arnhem drie mannen van lien naam (geboren + 1700-1720), die vermoedelijk broers of neven waren, gezien de voornamen van hunne talrijke kinderen en kindskinderen; deze zijn blijkbaar grootendeels uitgezwermd naar het platteland en de provincie, zoodat men in de buurt van Arnhem en in den Achterhoek den naam onder de lagere yolks- klasse nog menigmaal tegenkomt. Of die alien tot eenen stam behooren, moet nog nagegaan worden. Clarisse. Bestaat er een bekend verband tusschen de Noord-Nederlandsche familie Clarisse, (thans in de mannelijke lijn uitgestorven), waar- toe o.a. behoorden de hoogleeraren in de theologie Joannes (1770- 1846) en zijn zoon Theodorus Adrianus Clarisse (1795-1828) en de Zuid-Nederlandsche familie Claris de Clairmont; de overeen- komst der wapens zou zulks doen vermoeden. Deze zijn aldus in het Arm. Gen. van Rietstap aangegeven : Clarisse (Brab. Holl.) D' azur a la croix de sable, bordee d' or et chargee en coeur d' un soleil d' or. Cim. Un miroir ovale d' argent, encadre et emmanche d'or entre un vol de sable. Bourlet: d' argent et d' azur; Lambrequins : d' argent et d' azur. Claris comtes de Clairmont (Liege; anoblis 1624, comtes 19 fevr. 1653) Ecartele: aux I et 4 d' argent a la fasce d' azur (Claris) aux 2 et 3 d' azur a la croix de sable bordee d' argent, chargee en coeur d' un soleil d' or. Cim. Un miroir ovale d' argent, encadre d' or, entre un vol de sable. Supports: Deux griffons d' or. Men ziet het 2e en 3e kwartier van 't wapen van laatstgenoemd geslacht verschilt alleen daarin van dat van het eerstgenoemde, dat de zoom van het kruis zilver in plaats van goud is; de helm- teekens zijn nagenoeg het zelfde. Een familietraditie der Clarisse's zegt, dat zij afkomstig zijn uit een adellijk geslacht in . Henegouwen, dat daar nog een kasteel van hunne familie staat, enz. Wie kan hierover nader inlichten ? Notten. In deze familie wordt een wapen gevoerd, dat ik slechts in GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 79 lakafdruk zonder kleuraanduiding bezit, doch dat nagenoeg gelijk is aan dat der familie Slicker; zijn de hoefijzers bij het laatste wapen in het schildhoofd alle Brie met de kalkoenen naar be- neden geplaatst, bij dat in de familie Notten gebruikt, is het middelste hoefijzer met de kalkoenen naar boven geplaatst; overi- gens alles, ook het helmteeken hetzelfde. Aangezien er een alliantie Notten-Slicker bestaan heeft, voert de familie Notten blijkbaar onwetend het wapen van de familie Slicker. Gaarne zou ik vernemen, hoe het juiste wapen der familie Notten is. Het is niet onwaarschijnlijk, dat Notten en Van Notten tot eenzelfde ge- slacht behooren; er bestaat o.a. een merkwaardige gelijkenis tusschen een der leden van de familie rotten met verscheidene leden van het geslacht Van rotten. Wie kan hierover inlichtingen verschaffen?J. P. ENKLAAR. ONDER DE STUDEERLAMP. De ontwikkelingsgang der Nederlandsche Letterkunde door Dr. J. to Winkel. — Aflevering 11 en 12. Haarlem. — De Erven F. Bohn. — 1909. Onze Letterkunde. Overzicht der Nederlandsche Letterkunde met Bloemlezing door J. van der Valk. Deel III Koninkrijk. Aflevering XVI en XVII. Rotterdam. — J. M. Bredee. Nijhoff's Index op de Nederlandsche periodieken van alge- meenen inhoud. No. 3-8. (Nov. 1909 — April 1910). 's-Gravenhage. — Martinus Nijhof 1909/10. Limburg's Jaarboek. Limburg's Provinciaal Genootschap voor Geschiedkundige Wetenschappen, taal en kunst. XVI Eerste Afl. Sittard. — Bern. Claessens. — 1910. Volkskunde. Tijdschrift voor de Nederlandsche Folklore onder red. van A. de Cock. 21ste Jaarg. Afl. I-4. Gent. — Ad. Hoste; Deventer. — A. E. Kluiver. — 1910. 80 ONDER DE STUDEERLAMP. Der Deutsche Herold. Zeitschrift fur Wappen, Siegel- und Familienkunde, heraus- gegeben von Verein Herold in Berlin. No. 2-4. Berlin. — 1910. Tijdschrift voor Geschiedenis Land- en Volkenkunde. Onder red. van Dr. M. G. de Boer en R. Schuiling. 25ste Jaargang, Afl. I-2. - Groningen. — P. Noordhoff. — 1909. Archiv fur Stamm- und Wappenkunde herausgeg. von Gebr. Vogt, Papiermiihle, S. A. X Jahrg. No. 7-1 1 . 191o. Bijbelsch Handboek en Concordantie, bevattende een kort begrip der Bijbelboeken, met verklaringen. 2de druk. Afl. 4-8. Rotterdam. — J. M. Bredee. 1. Weer feest voor Hollands kinderen op Prinses Juliana's eersten verjaardag. 30 April 1910. (Herinneringen uit Prinsesjes eerste levensjaar) door Betsy. 2. Een lied : Prinsesje jarig! door Betsy, muziek van D. W. de Bruyn. Uitgave : J. M. Bredee. — Rotterdam, Taxandria. Tijdschrift voor Noord-Brabantsche gesckiedenis en volkskunde, onder redactie van W. J. F. Juten en G. C. A. Juten. Ile Jaargang. Afl. 1-4., Bergen op Zoom. — Gebr. Juten. — 1909. Een mooi uitgevoerde plaat in kleurendruk zond ons de firma J. M. Bredee to Rotteream ter gelegenheid van den eersten ver- jaardag van ons Prinsesje Juliana, voorstellende de bekende aardige photo van H. M. de Koningin met de Prinses op den arm, om- geven door een lofwerk van bloem- en beeldversiering waarbij de spreuk : »Oranje Boven! blijft de kreet In nood en dood, In lief en leed ; Geen andere ga daarboven, Dan waar wij God meeloven.« In een passend lijstje zal deze wandversiering heel aardig doen ; de prijs is zoo laag gesteld, dat de plaat in ieders bereik valt, ze doet den vervaardigers Vos en Constandse alle eer aan. G. F. KERKGESCHIEDENIS. Geschiedkundige opgaaf van de Predikanten, die, tijdens de Kerk-reformatie, in het laatste gedeelte der l6de eeuw, bij de toen achtervolgens ontstane Hervormde Gemeenten op de eilanden Schouwen, Duiveland en Tholen (aanvanke- lijk de Classis van Beoosterschelt uitmakende) in dienst geweest zijn, door wijlen J. VAN DER BAAN. (Vervolg en slot van blz. 574). Den 25en September 1595 werd ds. Dierckens gepolst, of hij naar Bommenede zou willen vertrekken; hij verzocht 14 dagen beraad, en verwisselde Korendijk (waar hij 17 April 1596 nog was maar 23 Mei niet meer) met Bommenede. Uit de acta van 21 April 1597 blijkt, dat hij werkelijk te Bommenede in dienst was, wijl men daar leest: EphraIm Jansse heeft voorgestelt, dat hij hem beswaert, dat hij de Classe soude ontfangen in Bommenede aangesien hij de Classe in Coorndijk hadde gehouden.« De Classicale vergadering werd niettemin, in Oct. 1597 »binnen der stede Bommenede« gehouden, en naar de bestaande gewoonte werd de kerkeraad, over den Leeraar, en de Leeraar over den kerkeraad gehoord. De Broeders verklaarden »niet dan alles goets van den diennaer te weten«. Daarop kwam de Leeraar Ephraim Janszen binnen en deze bracht geen zwarigheid in tegen »het leven ende wandel sijns kerckenraets, « waarop Leeraar en kerkeraad werden »vermaent naerstich voort te gaen in haren dienst.» Hij is te dier plaatse overleden, doch wanneer, wordt niet vermeld, maar wel blijkt, dat hij den 8 April 1603 niet meer in het land der levenden was. Dat hij stierf met achterlating van eene weduwe, blijkt uit de acta van 6 Juni 1603, waar men leest: »Men sal vernemen hoe langhe dat Bommenede gevaceert heeft, nadat de weduwe betaelt is.« En acta van 9 Juli 1603: »Is besloten, dat de weduwe van ds. Ehpra'im Jansze boven het halfjaar sedert het overlijden van haren man een maent gagie is vergunt.« (Zie bij Bommenede, n° 6.) Uit het lidmaten-register te Zierikzee vonden wij nog iets, als op hem betrekking hebbende, te vermelden n.l. dat eene dochter van hem : »Mayken EphraIm Dierckens, dr wonende aan de Zuidzijde der kerk, bij Vincent Soetart« te 82 KERKGESCHIEDENIS. Zierikzee den 23 Maart 1606, na afgelegde belijdenis, tot lidmaat bij de Hervormde gemeente aldaar is aangenomen; alsmede, dat ook nog een dochter van hem: »Lydia Ephraim Dyerckens stief- dochter van Jan Noutsse« den 22 April 1612 eveneens toen aldaar lidmaat geworden is. (Zie: Te Water, Reform. Zeel., bl. 321; Ermerins, 2, Oudh. D 2, bl. 62; Janssen, kerkherv. in Vlaanderen D 1, blz, 113, 162, 180, 183, 281, 417, D 2, blz. 133, 226 en in kerkherv. in Brugge, D 2, blz. 291, 294, Soermans, Z.-H. Pred, blz. '17, 118, 121; Veeris en de Pauw, N.-Holl. Pred., blz. 67, 338; Maandbl. Nederl. Leeuw, Jaarg. 12 n°. 8, blz. 116-117; Nay. D 37, blz. 282; id. D. 41, blz. 376- 379, 477, id. D 42, blz. 233, 373, 597, id. D 43, blz. 531; Class, Acta v. Tholen c.a. en Lidmatenregister te Zierikzee. 2. Adriaan Alart, werd in de Class. vergadering van 28 Sep- tember 1587 als Dienaar te Oud-Vossemeer aangenomen, en bij vertoon van zijne attestatie, den 5 Juni bevorens te Haringcarspel aan hem afgegeven, tevens tot lid der Classis. Tijdens hij hier in dienst was, hield de Classis den 2 April 1590 te dezer plaats hare gewone vergadering, waarbij hij als Praeses fungeerde. Toen in Classis den 5 Augustus 1592 de mededeeling ontvangen werd van zijn overlijden te dezer plaats, werd de waarneming van de vacatuurbeurten in deze gemeente geregeld, met ingang van 9 Augustus-27 December 1592. Als Propenent was hij ten jare 1586 te Haringcarspel in dienst getreden. (Zie: te Water, Reform. van Zeeland, blz. 321; Ermerins, Z. Oudh. D 2, blz. 62 ; Veeris en de Paauw, Noordholl. Pred., blz. 2, Classic. acta van Tholen, c.a.) 3. Tobias Dammen, geb. te Gent, werd, als Propenent, den 8 Februari 1593 alhier beroepen. Na bij de Class. van Tholen c.a. den 16 Maart peremptoir te zijn geexamineerd en eene propositie te hebben gedaan, werd hij aan deze gemeente toegewezen, bij welke hij den 4 April 1593 door ds. Jacobus Baselius junior, Pred. te Bergen op Zoom, bevestigd is. In Class. 10 Mei 1594 kwam een schrijven van de Class. Zuid-Beveland in behandeling, hou- dende verzoek tot ontslag van ds. Dammen, als zijnde den 18 April tot Pred. te Ovezande en Driewegen beroepen, waarop tot afwijzing besloten werd, naardien de gemeente van Oud-Vossemeer KERKGESCHIEDENIS. 83 verlangde hem nog te behouden. In Cl. 19 Oct. 1594 verschenen nu gedeputeerden van Ovezande, c.a. om nader op dit ontslag aan te dringen, bij Welke gelegenheid ds. Damman verklaarde het beroep wel te willen aannemen. En op de vraag, wat hem daartoe bewoog, gaf hij ten antwoord, dat de aanwas der gemeente te Oud-Vossemeer Bering en daarbij tevens er weinig uitzicht was op beterschap, waarop de tegenwoordig zijnde ouderling dezer ge- meente te kennen gaf, dat de gemeente zijn vertrek niet toestond, als vermeenende, dat het zeer onstichtelijk zou zijn, wanneer de Dienaar, die zich aan haar verbonden had, eene gemeente zoo spoedig verliet, waar zoowel de Magistraat als de Kerkeraad op zijn verblijf gesteld was. Bij een nieuwe vacature te Ovezande en Driewegen den 13 Februari 1596 aldaar andermaal beroepen, kwamen 2 gedeputeerden uit de Class. van Zuid-Beveland den 30 April d.a.v. in de Class. vergadering van Tholen c.a. om met ver- nieuwden aandrang het verzoek tot ontslag in te dienen, naar- dien ds. Damman verklaarde, dat hij zelf zeer begeerde de roeping van Ovezande c.a. op te volgen, als zich beklagende over de ge- meente te Oud-Vossemeer, waar j.l. Zondag slechts 18 lidmaten tot het Avondmaal waren opgekomen, en het hem nog niet ge- lukt was, daar eenen volledigen kerkeraad tot stand te brengen. De Classis volhardde nog bij haar vorig besluit, doch stond ein- delijk den 22 Mei toe, mits hij te Oud-Vossemeer zou verblijven, totdat die van eenen anderen Dienaar zou voorzien zijn. Het be- roep den 24 Juni aangenomen hebbende, vertrok ds. Damman nu weldra naar Ovezande, c.a., doch zonder Classicale attestatie, waarover veel moeite ontstaan is. Na wederzijdsche vereffening gaf de Class. van Tholen, c.a. tenslotte den 27 Maart 1597 een eervol attest af, tengevolge waarvan ds. Dammen nu den 8 April d.a.v. tot scriba bij de Class. van Zuid-Beveland benoemd werd. Beroepen naar Ter Neuzen den 6 October 1603, wilde men hem te Ovezande c.a. niet ontslaan, hoezeer de Class. van Zuid-Beveland ook daarop aandrong; maar, na vele vruchtelooze pogingen, be- sloot de Classis den 5 Januari 1604 in die weigering dan slechts te berusten. Beroepen naar Nieuwerkerk in Duiveland den 8 Maart 1609, bij approbatie der Class. van Schouwen c.a. van 1 0 dito, stond de Class. van Zuid-Beveland den 23 Maart zijn ontslag toe en ds. Damman vertrok derwaarts, aldaar nu weldra bevestigd ge- worden zijnde, ingevolge het besluit der Class. van Schouwen, c.a. 84 KERKGESCHIEDENIS. van 28 dito, door zijn voorganger bij die gemeente, ds. Elias de Monier, die, als verroepen naar Brouwershaven, alsdan tevens van Nieuwerkerk afscheid nam. Tijdens ds. Damman te Nieuwerkerk in dienst was, verscheen hij, als daartoe den 1 1 September bevo- rens gedeputeerd, op de extra-ordinaire Coetuale vergadering te Goes, I-10 Oct. 1613, waarna hij almede den 3 October 1618 afge- vaardigd werd als lid van de Provinciale Synode van Zeeland, den 9-13 van die maand te Zierikzee gehouden. Op zijne des- wegens ingediende klacht, besloot de Class. van Schouwen, c.a. den I December 161 o die van Zuid-Beveland aan te schrijven, om te zorgen, dat hem de gelden voldaan wierden, gesteld voor het overnemen van zijn huis te Ovezande, c.a. Door de Classis werd hij den I 5den December 1616 aangewezen, om in Januari d.a.v. ds. Abraham Stamperius tot Pred. te Sommelsdijk te bevestigen. Verroepen naar Brielle 27 November 1618, werd dit beroep door 2 gedeputeerden van daar, den 4 December bij de Class. van Schouwen, c.a. ingebracht, welke zijn ontslag toestond, hetgeen dan ook den 26 dito te Nieuwerkerk aan ds. Damman verleend werd, die in 't begin van 1619 naar Brielle vertrok, waar hij reeds in 1621 overleden is. (Zie: de Classicale acta van Tholen, c.a., id. van Zuid-Beveland id. van Schouwen, c.a.; Kerker. acta-boek te Nieuwerkerk ; te Water, Reform van Zeeland, blz. 307, 308 en 321; Ermerins, Z. Oudh., D. 2, blz. 62; Soermans, Z, Holl. Pred., blz. Ho en Na- vorscher, D. 15, n° 4.) In de Classis van Tholen, c.a. werd 15 October 1596 beraad- slaagd om voor Oud-Vossemeer te beroepen ds. Gillis Causaart, gewezen Pred. te Hulst, die vandaar had moeten wijken, door den overgang van die stall aan de Spanjaarden. Zulks heeft evenwel geen gevolg gehad, daar die reeds een beroep naar Waarde in Zuid-Beveland had aangenomen. (Zie Classic. acte van Tholen, c.a.) 4. Cornelis Bosschaert, uit Brabant afkomstig en van daar ge- vlucht, woonde als j.m. te Bergen-op-Zoom, toen hij alhier beroepen werd, bij approbatie der Classe van Tholen, c.a. van 28 November 1596, bij welke gelegenheid hij tevens eene propositie deed en geexamineerd werd. Toegelaten zijnde, werd hij den 15 December 1596 alhier bevestigd door Ds. Henricus Heyningius, Pred. te Tholen Naardien ds. Gerard Schepens, Pred. te Lillo en Liefkenshoek, KERKGESCHIEDENIS. 85 met toestemming van Gecommitteerde Raden van Zeeland, bij de Classe van Tholen, c.a. den 25 Juni 1602 zijn ontslag van die gecombineerde gemeenten verzocht had, verkreeg die Class. op haar request de toestemming om dit ontslag nog 6 weken uit te stellen. Intusschen besloot zij den 2 Augustus 1602 tot eene standplaats-verwisseling tusschen hem en ds. Bosschaert alhier, »om redenen haar moveerende«, bij aldien beide gemeenten daarin genoegen namen en Gecommitteerde Raden zulks goedkeurden. Die goedkeuring werd den 18 September verleend, en nu werd ds. Bosschaert tot Pred. te Lillo, c.a. beroepen, bij approbatie der Class. van Tholen, c.a. van 3 October 1602, terwijl men den 4 dito te Oud-Vossmeer besloot, nu ds. Schepens in zijn plaats tot Pred. te beroepen. Als Pred. te Lillo, c.a. verscheen hij op de Provinciale Synode te Zierikzee 9-13 Oct, 1618, als daartoe door de Cl. v. Tholen, c.a. afgevaardigd. De Synode maakte wel bezwaar tegen zijn toelating, daar hij met nog 2 andere Predikanten uit die Classis was opgekomen, hetgeen in strijd was met de kerken-ordening, welke bepaalde, dat uit elke Classis slechts 2 Predikanten zouden afgevaardigd worden, doch voor ditmaal zou er in berust worden. Hij trouwde te Bergen-op-Zoom 8 Juli 1607 met Catharina Zue- rius (geb. 23 Aug. 1576 uit Marcus en Anna Rielsdink), uit welken echt den 1 Nov. 1608 te Lillo een zoon geboren werd, Johannes geheeten. Deze zijne gade overleed te Lillo 4 Januari 1612 en hij merle aldaar in 1636. (Zie : Classic. acta van Tholen, c.a. ; te Water, Reform v. Zeeland, blz. 321; Ermerins: Z.-Oudh., D. 2, blz. 62, en Navorscher, D. 27, blz. 356, id. D. 36, blz. 6 en 7. 5. Gerard Schepens, Pietersz. was eerst Pred. te Heinenoord, 158 1-1586, toen hij ontslagen werd; daarna te Maarssen, 1588-90 ; vervolgens te Ransdorp, c.a. Mei 1590— Oct. 1590, van daar moetende vertrekken, omdat hij niet in loco wilde wonen. Hij kwam intusschen in dienst als Predikant te Lillo, c.a., in welke betrekking hij den 15 Juli 1591 voor het eerst vermeld werd, als zijnde toen absent in de vergadering der Classis. Wel verscheen hij in de vergadering van 5 Augustus 1592, doch werd in die van 17 Juni 1593 eerst definitief als lid der Classis erkend. Wegens ziekte zijner vrouw, was hij niet present in de vergadering 86 KERKGESCHIEDENIS. van 19 Juli 1599. Het blijkt, dat zij kort daarna overleden is; althans hij hertrouwde den 17 Mei 1602 te Bergen-op-Zoom met Sara Diethens. Gelijk bij No. 4 vermeld is, werd hij, bij verwis- seling, in 1602, van Lillo c.a. naar Oud-Vossemeer verplaatst. In deze nieuwe betrekking, vertoonde hij 7 Nov. 1602 in Classis zijne Commissie, hem door Gecommitteerde Raden van Zeeland verleend, om des Zondag namiddags te Oud-Vossemeer in de kerk te prediken in de Fransche taal, ten dienste van de Fransche soldaten, toen in 't eiland Tholen aanwezig, waarin de Classis genoegen nam. Als daartoe afgevaardigd door de Class. van Tholen, c.a. had hij zitting in de Coetuale vergadering te Goes, i—io Oct. 1613. Hij overleed te Oud-Vossemeer den 20 December 1619. (Zie: Classic. acta van Tholen c.a. en van Zuid-Beveland; Er- merins, Z. Oudh. D. 2, blz. 62-63; Soermans, Z.-Holl. Pred. blz. 17; Veeris en de Pauw, Noordholl. pred. blz. 76; trouwb. te Bergen-op-Zoom; Navorscher, D. 14, No. 4 en 6. omslag: id, D. 36, blz. 6.srr.A. Nr lD, N Iss]. Blijkens de notulen van de Staten van Zeeland, werd 15 October 1609 aldaar een verzoek ter tafel gebracht uit deze gemeente, om een eigen Predikant te bekomen en alzoo een zelfstandige Hervormde gemeente uit te maken, welk verzoek, om advies aan Gecommit- teerde Raden werd ingediend. Na herhaalde pogingen daartoe, is zulks eerst in 1616 toegestaan, en werd toen tot eersten Predikant alhier beroepen: I. David Arondeaux. Hij was een zoon van ds. David Aron- deaux (in October 1585 als Pred. te Vlissingen overleden) en van Tanneke Mondekens. Geboren te Vlissingen en nog student te Leiden zijnde, huwde hij als j.m. den 25 October 1612 te Leiden met Catharina van de Wolfsput, j.d. van Leiden geboortig (dochter van Willem en van Hester .... ?). Als Proponent werd hij den 20 Maart 1616 tot 1 ste Predikant bij deze gemeente beroepen. Na langdurige ziekte, verscheen in de buitengewone Class. ver- gadering van 2 November 1638 te Tholen, de ouderling Lucas Swanck uit deze gemeente, om het overlijden ter kennis te brengen van hunnen Predikant ds. Arondeaux, tengevolge waarvan de Class. de vacatuur-beurten voor deze gemeente regelde. In Classis kwam 4 Januari 1639 een verzoek in van de wed. van ds. Arondeaux om ondersteuning, als zwaar belast zijnde, waaromtrent in de KERKGESCHIEDENIS. 87 vergadering van 5 April d.a.v. besloten werd tot het indienen van een request bij Gecommitteerde Raden van Zaken, teneinde een jaarlijksch pensioen voor haar te bekomen. (Zie: Vrolikhert, Vliss. Kerkhemel, blz. 30-35; Janssen, Kerkherv. in Vlaanderen, D. I, blz. 160 en 205 ; W. te Water, Hist. Herv. gemeente te Gent, blz. 68; Navorscher, D. 3, blz. 196, id. D. 4. blz. 175, id. D. 6, blz. 206, id. D. ii, blz. 354 en id. Bijblad van 1855, blz, 24 en 124, en Class. acte van Tholen, c.a.) Zijn opvolger alhier was: 2. 7acobus van Miggrode, zoon van ds. Jac' van Miggrode (vermeld bij Scherpenisse, n°. 6) werd den 24 Juni 1615 te Arne- muiden geboren, uit diens tweede huwelijk met Anneke Dodius. Als Propenent bij de Class. van Schouwen c.a., sinds 2 Febr. 1639, en te Leiden gestudeerd hebbende, tot Pred. alhier beroepen, staakten bij die gelegenheid tot tweemaal toe de stemmen, zoodat het beroep bij het lot geschiedde, waarom door enkele leden uit de gemeente tegen de wettigheid daarvan geprotesteerd werd. Niettemin werd het den 21 Juni 1639 door de Class. van Schouwen c.a. geapprobeerd, bij welke Classis de beroepene, na eene proef- predicatie over Johs 3 : 16, den 16 Augustus het peremptoir-examen onderging, en vervolgens in September 1639 door ds. Jacobus d'Herde, Pred. te St. Maartensdijk, tot Predikant bij deze gemeente bevestigd werd, welke hij gedurende 7 jaar bediende, intusschen bedankende, door den aandrang van de gemeente alhier, voor een beroep naar Oosterland, hetwelk den 3o December 1643 door de Class. geapprobeerd was. In 1646 verroepen naar de gecom- bineerde gemeente van Haamstede en Burgh, werd hij den 2 De- cember van dat jaar te Burgh bevestigd. Van daar den 3o De- cember 1654 naar Brouwershaven beroepen, overleed hij aldaar den 4 Augustus 1676, oud 61 jaar, na 37-jarigen dienst bij 3 ge- meenten. Hij was gehuwd met Christina Dodius. (Zie: Van Iperen, over Miggrode, blz. 173, 177 en Kesteloo, Gesch. van Arnemuiden, blz. 185 ; Nieuwhof, Gedenkboek van Haamstede, c.a. blz. 66; Naamlijst Predikanten van Brouwershaven Boekzaal van Mei 1731, blz. 604-605; Class. acta van Tholen c.a. en van Schouwen, c.a). Hij werd bier opgevolgd door no. 3, Nicolaas Hunnius, en zoo vervolgens. 88 KERKGESCHIEDENIS. ST. P'I--IIE.IF'L.A..IVE). Deze gemeente dagteekent eerst sinds de laatste herdijking in 1645. Na de voorafgegane resolution van de Staten van Zeeland van 23 Juli 1652 en 27 September 1653, werd ten slotte, bij besluit van den 13 December 1656 aan de Hervormde gemeente alhier een eigen Predikant toegestaan. Deze was: I. Daniel Ketelaer, destijds Predikant te Putten, c.a., werd, op verzoek van 2 gedeputeerden uit St. Philipsland , door de Classis van Tholen, c.a. den 2 Januari 1657 tot eersten Predikant van deze gemeente beroepen, die, zulks aangenomen hebbende, den 21 dito hier bevestigd werd door Ds. Henricus van Heynsbergen, Pred. St. Annaland. Geboren te Vlissingen, en in Sept. 1643 te Utrecht als student ingeschreven, werd hij den 5 October 1645 bij de Class. van Walcheren tot Pred. aangenomen, en is hij als zoodanig beroepen tot Pred. bij de Nederduitsche gemeente op Canvey-eiland, in Essex, bij approbatie der Class. van Walcheren van 21 Maart 1647, bij welke hij ten zelfden dage peremptoir geexamineerd. en 28 dito, met handoplegging, voor dien dienst bevestigd werd door ds. Petrus Laovicus, Pred. te Veere. In zijne betrekking als Pred. bij die gemeente in Engeland, werd hij afgevaardigd naar de Sy- nodale vergadering te Londen, gehouden van 16 Sept. tot 27 Oct. 1647. Uit Engeland teruggekeerd, benoemde de Class. van Tholen, c.a. hem den 7 April 1649 tot eersten Pred. te Stand-daarbuiten bij approbatie van H.H. Mog. van 12 Mei, en nam hij, als be- vestigd Pred. bij die gemeente, den 6 Juli 1649 sessie als lid der Classis, door welke hij den 3 Januari 1651 beroepen werd tot Pred. te Putten en Huybergen, waar hij kort daarna in dienst trad. Als j.m. trouwde hij 22 Juli 1653 te Bergen-op-Zoom met Johanna Mahieus, wed. van Andries van Hamerstede, geboortig van Vlis- singen, en als haar weduwnaar hertrouwde hij in December 1659 (ondertr. 20 Nov.) te St. Philipsland met Philippina van der Vliet, j.d. van Tholen, die hij, nog binnen het halve jaar, reeds als wed. naliet, als zijnde hij in Mei 166o te dezer plaats overleden, waarvan het bericht den i Juni bij de Class. van Tholen, c.a. ingebracht werd (Zie Class. acta van Tholen , c.a.; Werken der Marnix Ver- eeniging, serie 2, deel 1, 2e stuk , blz. 344-349; Maandbl., geneal. en heral. genootschap, jaargang 4, blz. 20-21; Kerkel. KERKGESCHIEDENIS. 89 actab. en trouwb. te St. Philipsland ; trouwb. te B.-op-Zoom, en inzonderheid, N. Brab. Volksalmanak voor 1889, blz. 66-68.) Aan de Classis werd den 5 Oct. 166o bericht, dat, ter vervulling van de ontstane vacature door het overladen van ds. Ketelaer alhier, den 1 dezer een beroep was uitgebracht, niettegenstaande het afraden van den Director, ds. van Heynsbergen, van St. Anna- land, op ds. Samael Panneel, die als Pred. te Poortvliet in 1658 uit zijne betrekking was ontzet. Toen dit onwettige beroep in- tusschen in die vergadering ook was ingebracht, werd het, bij meerderheid van stemmen, ge1mprobeerd, en, niettegenstaande het protest van de gedeputeerden van St. Philipsland en 2 leden der Classis, nailer gehandhaafd, en besloten, dat er binnen 2 maanden te St. Philipsland een nieuw beroep zou gedaan worden, of dat antlers door de Classis aldaar een Predikant zou gesteld worden. Ingevolge een schrijven van Gecommitteerde Raden van Zeeland aan de Classis, besloot deze den 21 Dec., dat gedepu- teerden der Classis met een lid van de Gecomm. Raden naar St. Philipsland zouden worden afgezonden, met ernstige vermaning om op wettige wijze over te gaan tot een nieuw beroep, waaraan de kerkeraadsleden zouden mogen deelnemen, met uitzondering van den schout en den secretaris Willem Loele, als de voornaamste onruststokers in die gemeente. De afloop hiervan was, dat nu den 22 Dec. 1660 beroepen werd: 2. Anthonie Caerman, geboortig van Goes, Propenent bij de Class. van Zuid-Beveland, welk beroep den 4 Januari 1661 door de Class. van Tholen, c.a. geapprobeerd, en het peremptoir examen van den beroepene op 15 Febr. gesteld werd. Dit examen toen gunstig afgeloopen zijnde, na tevens eene proefpredikatie over I. Tim. 3 : 16 gedaan te hebben, werd deze den 6 Maart tot Predikant alhier bevestigd door ds. van Heynsbergen, van St. Annaland. Verroepen naar Stavenisse, trad hij den 7 Maart 1666 aldaar in dienst, en vertrok van daar naar 's-Gravenpolder, waar hij den 4 Febr. 1670 beroepen was. Bij resolutie der Staten van Zeeland van 8 Maart 1686 Emeritus verklaard, is hij kort daarop te dier plaatse overleden. Hij was den 3 Dec. 1671 te 's-Gravenpolder, als j.m. van Goes, gehuwd met Cornelia van Oostee, j.d. van Goes, die, als zijne weduwe, den 4 Dec. 1686 te Goes hertrouwde met Cor- 90 KERKGESCHIEDENIS. nelis de Lerse, wedn. van Elisabeth Schotte, schepen van Goes. (Zie: Classic. acta van Tholen, c.a. en id. van Z.-Beveland; de Staten-notulen van 27 en 29 Nov., 6 en 7 Dec, 1657 en 10 Dec. 1658, 6 Aug., 18 en 23 Nov. 1660; Classic. acta van Walcheren van 21 Oct. 1660; Trouwb. te Goes; kerker. actab. van St. Phi- lipsland en van 's-Gravenpolder; Navorscher D 15, blz. 28o en Maandblad geneal. en herald genootschap: »de Nederlandsche Leeuw«, Jaarg. 4, blz. 20.) Op hem volgde hier: 3. Vincent Bolle, geb. te Zierikzee en 22 April 1640 aldaar gedoopt, zoon van Samuel Bolle (geb. te Brouwershaven 5 Januari 1604, overl. te Zierikzee 14 Januari 1655, raad en thesaurier van Zierikzee) en van diens echtgenoote (getr. 28 April 1637) Jacomina Zierikzee) en van diens echtgenoote (getr. 28 April 1637) Jacomina de Witte (geb. te Zierikzee en in Sept. 1669 aldaar overleden.) de Witte (geb. te Zierikzee en in Sept. 1669 aldaar overleden.) Als Proponent bij de Class. van Schouwen, c.a. alhier beroepen 4 Febr. en bevestigd 4 April 1666, vertrok hij in Dec. 1671 naar Serooskerke in Schouwen, en vandaar te Bruinisse beroepen 2 Febr. 1681 en in Mei bevestigd, verwisselde hij ook die gemeente met Brouwershaven, waar hij 20 Januari 1688 beroepen was, doch eerst 6 Febr. 1689 bevestigd werd, overlijdende te dier plaats in Augustus 1690, oud 5o jaar. Augustus 1690, oud 5o jaar. (Zie: Cl. acta van Tholen, c.a. en id. van Schouwen c.a. ; Maand- blad: de Nederl. Leeuw, jaarg. 4, blz. 20; v. d. Baan, kerkhist. blad: de Nederl. Leeuw, jaarg. 4, blz. 20; v. d. Baan, kerkhist. bijdrage over Bruinisse, blz. 14-15 en de archieven van Zierikzee.) In zijne plaats kwam alhier: ) In zijne plaats kwam alhier: 4. Pontiaan van Hattem, geb. te Bergen op Zoom in Febr. 1645 en I Maart aldaar gedoopt, die te Leiden studeerde en daarna ook de hoogeschool van Saumur bezocht. Als Prop. bij de Class. van Tholen c.a. den 17 Maart 1672 alhier beroepen, werd dit be- roep den 5 April door die Classis geImprobeerd, als gebleken zijnde, dat bij de beroepers de zonde van simonie was begaan. Opnieuw den 27 Mei d.a.v. beroepen zijnde, werd dit beroep, na onderzoek, nu den 12 Juli geapprobeerd. Na eene proefpredicatie gedaan te hebben en peremptoir geexamineerd te zijn, is hij den 31 Juli 1672 alhier tot Predikant bevestigd door ds. Josephus le Gouche, van Stavenisse, en hem den 11 Oct. sessie in Classis verleend. Om zijne bizondere gevoelens, met die van Spinoza overeenstemmende, doch van de Hervormde kerkleer afwijkende, werd hij in eene Coetuale vergadering te Middelburg van 17-29 KERKGESCHIEDENIS. 91 Mei gehouden, den 29 Mei 1683 gedeporteerd, tot welke verga- dering de Staten van Zeeland, bij besluit van 23 Febr. bevorens, autorisatie verleend, en Gecommitteerde Raden den tijd bepaald hadden. Nadat het vonnis geveld was, besloten Gecommitteerde Raden den 8 Juli d.a.v., dat van Hattem zich uit St. Philipsland moest verwijderen, loch, wanneer hij eenmaal zijne dwalingen mocht herroepen, hij dan weer beroepelijk zou kunnen gesteld worden. De Classis van Tholen c.a. besloot daarop den 22 dito 2 gedeputeerden te benoemen, met last om op Zondag 1 Augustus, na de prediking te St. Philipsland, de sententie van van Hattem of te kondigen, en den 15 dito den kerkeraad ernstig te onder- houden over al de begane verkeerdheden en tegenwerking, waarbij toen bleek, dat de leden van lien kerkeraad in hunne onkunde gezondigd hadden en volkomen berouw daarover gevoelden. Na van zijne Predikantsbetrekking ontzet te zijn, trachtte hij niettemin zijne stellingen, door het houden van afzonderlijke godsdienstige bijeenkomsten, zoo te Bergen-op-Zoom en andere plaatsen, maar vooral te Zierikzee, waar verscheidene, zelfs aanzienlijke personen, hem aanhingen, aannemelijk te maken, waartoe zijne streng-zedelijke leefwijze, hoezeer geen uitvloeisel van zijne leer, veel toebracht. Zijne aanhangers, als Hattemisten bekend, hebben nog lang na zijnen dood veel onrust verwekt. Hij is in zijne geboorteplaats in 1706 overleden, waar hij den 13 Sept. van dat jaar in de kerk begraven werd. Bij resolutie der Staten van Zeeland van 21 Maart en Jo December 1692 werden de door hem uitgegeven boeken verboden, met last, die alom op te halen. Een tal van resoluties zijn later achtervolgens genomen , totdat bij placcaat der Staten van Zeeland van II Februari 1718, aan zijne navolgers het houden van conventiculen, of heimelijke bijeenkomsten, verboden werd op eene boete van 150 pond vlaamsch of goo gulden. (Zie: Classic. acta van Tholen c.a. id. van Walcheren, id. van Zuid-Beveland en id. van Schouwen c.a.; kerkeraadsacta van St. Philipsland, Middelburg en Zierikzee; Navorscher, D 13, blz. 78, 106, 135, 198, en 225, id. D 23, blz. 128-131; Maandblad, de Nederl. Leeuw, jaarg. 4, blz. 20-21; v. d. Aa, Biogr. Woordenb. D 8, blz. 277-278; Glasius, Godgel. Nederl., D 2 blz. 29-37; Kist, Nederl. Kerkarchief, D 3, blz. 411-416; W. C. van Manen, in de Gids van Sept. 1886 en Nagtglas, Beroemde Zeeuwen, D 1, blz. 340-342, enz.) 92 KERKGESCHIEDENIS. Ds. van Hattem werd te St. Philipsland opgevolgd door: 5. Adriaan Reygersman, als Proponent beroepen, werd den 5 Dec. 1683 tot Predikant bij deze gemeente bevestigd, vertrok in Juli 1686 naar Stavenisse, en van daar den 21 Sept. 1701 naar Bergen-op-Zoom verroepen, overleed hij in deze zijne geboorte- plaats ten jare 1705. (Zie : kerker. acta van St. Philipsland en Class. acta van Tholen, c.a. 12 E I 1V110 1=2 WVIVA AL . In het N.O. gedeelte van Zuid-Beveland, aan den linkeroever der Oosterschelde zeer gunstig gelegen, was Reimerswaal reeds vroeg eene neringrijke plaats, welke gedurende meer dan ander- halve eeuw door handel en scheepvaart bloeide. Niet weinig nam zulks toe, toen Hertog Albrecht van Beieren den 1 April 1374 deze welvarende plaats tot eene stad verhief, welke, vervolgens met met menigerlei voorrechten begiftigd, tot de derde in rang der Zeeuwsche steden opklom, en door haar uitgestrekt rechtsgebied als de hoofdplaats van geheel Zuid-Beveland kon beschouwd worden. Tot zulk een toppunt van geluk gestegen, trof haar, wel is waar, den 2 Mei 1450 een zwaar onheil, toen een noodlottige brand twee derde der stad, benevens 32 zoutkeeten en andere voorname gebouwen vernielde ; doch weldra weder in vorigen luister hersteld, bereikte zij, onder klimmenden voorspoed, zelfs eene vroeger on- gekende hoogte. In Juli 1520 werd echter de rij der jammeren, welke de stad met de haar omringende welige landouwen te gronde zouden richten, geopend met eenen verschrikkelijken brand, welke meer dan 300 woningen, een aantal pakhuizen met allerlei koop- waren gevuld, en nagenoeg geheel het prachtige klooster, bekend onder den naam van Aparadijs van Maria« verteerde. Het geweld der zee deed daarna, van 1530-1563 zijne onstuimige kracht tot achtmaal toe zoo zeer gevoelen, dat de stad, den 31 Augustus 1558 opnieuw door brand geteisterd, als in puinhoopen herschapen scheen. Van den reddeloozen toestand dezer plaats, zag zich dan ook Prins Willem van Oranje, bij een bezoek op den 9 Juni 1563 ten volle overtuigd. Van lieverlede nu ontvolkt, bezweek eindelijk het overgeblevene voor de verwoestingen van den oorlog met Spanje, terwijl de geringe bevolking, vernederd tot arme vis- schers, in lien oorlog nog eens uitgeplunderd werd. Ten slotte werden hare puinhoopen bij openbare veiling verkocht, om het be- KERKGESCHIEDENIS. 93 drag daarvan aan de schuldeischers der stad naar evenredigheid te verdeelen. Door de Geestelijkheid almede bijtijds verlaten, was de Roomsche godsdienstleer als van zelve zoodanig in verval gekomen, dat de kerkreformatie bij de arme visschersbevolking haar beslag kreeg, zonder dat die verandering plaats greep, of door beeldenstorm, Of door eenige andere gewelddadigheden. De kleine Hervormde ge- meente, welke daar tot stand kwam, omstreeks 1582, voegde zich bij de classis van Beoosterschelt, en toen die classis op den 4 April 1584 in tweeen gesplitst werd, achtte men het voegzaam, dat die gemeente van toen of zou behooren tot de classis van Tholen en Bergen op Zoom. Gedurende het toen nog 40-jarig bestaan van Reimerswaal, is de Hervormde gemeente aldaar bediend door 5 Predikanten. Deze waren : 1 Christiaan Toes, of Christiaan Yanssen, van 1582-1583. Van dezen persoon, bij te Water, Reform van Zeeland, blz. 310-31 I, onderscheiden voorgesteld als 2 verschillende personen, doch ten onrechte, is niets bizonders bekend. 2 Hermes of Remeus Pott. Deze komt als behoorende tot de eerste Predikanten, tijdens de invoering van de kerk-reformatie in de Zuidelijke Nederlanden, voor, als herkomstig uit Vlaanderen, waar het licht der Hervormde kerkleer al vroeg den eersten stoat ontving, en, zich nu weldra heinde en ver verspreidende, tot ons Vaderland is doorgedrongen. Men ontmoet hem dan ook voor het eerst in de geschiedenis van de Vlaamsche kerkhervorming, bij het vernemen hoe in die landstreek volijverig getracht werd om de allerwegen ontstane kerkelijke gemeenten van Dienaren des Woords te voorzien. Zulks was alzoo mede het geval met die op het aloude Zaamslag, waar destijds eene aanzienlijke kruis- kerk bestond, van welke gemeente men voor de eerste maal melding gemaakt vindt in de classicale vergadering te Assenede, den 2 _Tull 1579, waarin hare afgevaardigden verzochten, dat voor hunne gemeente eenen Leeraar mochte beroepen worden, met belofte van een tamelijk onderhoud. Na eenige onderhandelingen te dier zake is gebleken, dat hun verlangen bevredigd is geworden. Althans in de vergadering der classis te Hulst, den 4 Januari 1580, ver- schenen, namens de gemeente van Zaamslag, de ouderlingen Pieter de Bruijne en Engel den Beer met den Predikant Hermes Pott, die, na ten zelfden dage te hebben gepredikt en bekwaam te zijn bevonden, aan die gemeente tot eenen Dienaar des Woords werd 94 KERKGESCHIEDENIS. toegeeigend. Als de eerste Predikant te Zaamslag, kwam hij ver- volgens zeer getrouw op de classicale vergaderingen, gehouden te Saaftinge, den 1 1 April 158o, te Zuiddorpe, den 3o Mei 158o, te Beoosten-blije, den 1 Augustus 158o, te Axel, den 31 October 1580, en te Zaamslag den 2 Januari 1581. Daar er geene acta van de volgende classen en synoden bewaard zijn gebleven, zoo kan er niets nader van hem en zijn wedervaren te Zaamslag verder ge- meld worden. Hij zal zeer zeker met vele leden zijner gemeente vandaar gevlucht zijn, toen Axeler-ambacht den 30 October 1583, door verraad van Servaes van Steelandt, Hoog-Baljuw van het Land van Waes, die geveinsd had de zaak der Hervorming toegedaan te zijn, in handen van het Spaansche krijgsvolk gesteld werd, en bij verdrag op den 1 November d.a.v. aan den Prins van Parma moest ingeruimd worden. Het blijkt intusschen, dat hij is uitge- weken naar Gent en vandaar met attestatie gekomen is naar Mid- delburg, alwaar in een oudlidmatenboek staat aangeteekend, dat hij den 6 November van gemeld jaar, met zijne vrouw, als pas- santen, aan de Avondmaalsviering bij de Hervormde gemeente te dier plaats heeft deelgenomen. Nog in datzelfde jaar is het hem gelukt, als Predikant in dienst te komen te Reimerswaal, waar hij, niet zooals bij te Water wordt opgegeven, slechts zeer kort geweest is, maar integendeel tot hij in i6o6 aldaar overleden is. De classis van Beoosterschelt vergaderde te Reimerswaal slechts eenmaal, n.l. op den 23 Maart 1584, ten huize van ds. Pott, die toen als Praeses fungeerde. Ten gevolge van de splitsing der classis, bleef Reimerswaal onder die van Tholen en Bergen op Zoom ressorteeren, en deze hield nu achtervolgens hare vergaderingen op 3 Dec. 1585, 17 April 1586, 1 Mei 1589, 15 Juli 1591, 4 April 1595, 3 Sept. 1598, 16 April 1602, 31 Maart 1605, te Reimerswaal, steeds onder het Praesidium van ds. Pott, en na zijn overlijden, op den 2 Sept. 1608 onder dat van zijnen opvolger, alzoo geregeld voortgaande, tot dat Reimerswaal, door de bevolking verlaten, welke naar de stad Tholen uitweek, geheel ten onder ging. In de class. vergadering van 7 Dec. 1587 te Bergen op Zoom, gaf ds. Pott zijne begeerte te kennen, om van Reimerswaal ont- slagen te worden en vandaar te vertrekken. De Broeders baden hem echter, dat hij van dat voornemen zou afzien, als bij zijne gemeente en de classis zeer wel aangeschreven staande, terwijl het bij de classis ook niet bekend was, op welken voet hij te Reimers- KERKGESCHIEDENIS. 95 waal was aangenomen. In de vergadering der class. van 4 April 1606 te St. Annaland, was ds. Pott nog present, loch tot de volgende van 4 Juli te Lillo, 2 en 3 Oct. van dat jaar te Steenbergen was hij niet opgekomen en daarna, in de vergadering te Tholen op 25 Januari 1607, werd aan de classis zijn overlijden bericht, zoo- dat zulks aan het einde van 1606 of begin van 1607 heeft plaats gegrepen. Dat hij een weduwe heeft nagelaten, blijkt uit de re- solutie der classis van 2 Sept. 1608, tot het indienen van een verzoek aan Gecommitteerde Raden van Zeeland om eenig onder- houd voor haar. (Zie Janssen, kerkherv. in Vlaanderen, D. I, blz. 461-463; v. d. Baan, Geschiedk. beschouwing van Zaamslag, blz. 47-49; te Water, Reform van Zeeland, blz. 3 I I ; classic. acta van Tholen, c.a. en Navorscher D. 21, blz. 232, D. 25, blz. 583 en D. 32, blz. 83). 3. Zegerus Pit, geboortig van Reimerswaal, was schoolmeester te Tholen, toen hij aan de Classis verzocht om nu en dan voor die vergadering eene propositie te mogen doen en zich alzoo te be- kwamen voor het Proponentsexamen, hetgeen hem werd toegestaan. Voor de eerste maal deed hij zulks den 19 April 1599 en zoo vervolgens geregeld, tot dat hij , na examen, als Propenent in 1603 werd toegelaten. Reeds in 't volgende jaar werd hij Predikant te Brandwijk, gecombineerd met Molenaarsgraaf, en is den 12 Juni 1607 van daar door de Class. van Tholen c.a. beroepen, tot op- volger van ds. Pott, te Reimerswaal. Na vertoon van zijne attesten, afgegeven door de gemeente Molenaarsgraaf c.a. en de Class. van Dordrecht, werd hij , na op den 21 Oct. 1607 te Reimerswaal door ds. Thomas Rageboom, Pred. te Poortvliet, bevestigd te zijn, tot lid der Class. van Tholen c.a., aangenomen. Nadat de Herv. gemeente te Aardenburg den 7 Augustus i6o5 ds. Johannes Anthonie Santberg tot haren I"en Predikant had bekomen, stelde men, reeds in 1612, aldaar pogingen in het werk tot het verkrijgen van eenen 2den Dienaar, »alsoo de gemeente seer was toenemende, en derhalve noodig, dat deselve, vermits de goede menigte der Walen, in beyde talen, soo Duytsche als Fransche, worde gediend.« De keuze daartoe viel op ds. Zegerus Pit, Pred. te Reimerswaal, en zijne beroeping werd 5 April 1612 door de Class. van Walcheren geapprobeerd. In Mei reeds was hij te Aardenburg in bediening en den 26sten dier maand besloot het Collegie van Balj . Burgem. en Schepenen dier stad, hem voor 96 KERKGESCHIEDENIS. zijnen gewonen en tevens buitengewonen dienst 200 gld. 's jaars toe te leggen, »tot gratuiteit«. Datzelfde Collegie besloot onder dagteekening van 26 Juni 1623, als volgt: »gekomen zijnde in communicatie en onderhandeling met Zegerus Pit, dienaar des Goddelijken Woords binnen deze stad, voor den schooldienst derzelve stad, en na gemeene beraming en goedvinden, heeft de voorsz. Mr. Pit aangenomen, gelijk hij aanneemt bij dezen de schooldienst derzelve stad wel en behoorlijk waar te nemen, en de jonge jeugd in alle stichtelijkheid op te kweeken, zoo in zeden als in leeren lezen en schrijven; en tot meerder kwijting van het- zelve ambt zich zal voorzien van een bekwaam ondermeester, en dit onder de gage van 12 ponden gr. (72 gld.) 's jaars , de huis- huur daaronder begrepen, aanvang nemende primo Juli eerstko- mende 1623. Voorts met de emolumenten en profijten van de kinderen komende, en deszelfs ondermeester bekomen hebbende ten contentemente van den Magistraat, zal dezelve ondermeester hebben de gage als koster, ter somme van 12 ponden (72 gid.) 's jaars, mits 't zelve ambt van kosterschap ook door hem waar- genomen zal moeten worden.« Den 31 Juli 1623 werd de be- noemde onderschoolmeester tevens tot koster en grafdelver aan- gesteld, en ten zelfden dage besloten Mr. Pit toe te leggen, tot eene vereering van de bruiloft van zijne dochter, den prijs van het oxhoofd wijn, op dezelve bruiloft gedronken, zes pond (36 gld.) 1) Den 29 September 1625, werd de onderschoolmeester aangesteld tot schoolmeester, zijne gage ingegaan zijnde den eersten Bier maand, en werd toen almede bij de Wet de erfgenamen van Mr. Pit vergund , »de som van 25 gld., voor 3 maanden tractements na deszelfs dood, over de Duitsche predicatie. « Bij gemis van de begraafboeken is de juiste dagteekening van het overlijden van den Predikant Zegerus Pit niet op te geven, maar zal waarschijnlijk in Augustus of iets vroeger in 't jaar 1625 hebben plaats gehad. Volgens andere opgaven, in December 1625 of Januari 1626. (Zie: Classic. acta van Tholen, c.a. : Soermans, Zuidholl. Predi- kanten, blz. 23; Bijdr. van Z.-Vlaanderen, D. 3, blz. 192-195; 1) Getrouwd te Aardenburg den io Mei 1623, Pieter Maximiliaens van den Broucht, j.m. van Geertruidenberg, en Maria Pitt, j.d. van Tholen. Getuigen, van brnidegomswege: Bur- gemeester Jan Pauwels, zijn zwager, en Lucretia van den Broucht, zijne zuster; van bruids- wege : mr. Segerus Pitt, haar vader, en Sara Surbach, uxor van Mr. Johannes Santbergius. (Trouwboek van Aardenburg). KERKGESCHIEDENIS. 97 Class. acta van Walcheren ; Vrolikhert, Vliss. kerkhemel, blz. 402; Kist & Royaards, Archief voor kerkgeschiedenis D. 4, blz. 231--232; Ermerins, Z. Oudheden, D 7, blz. 83 ; te Water, Hist. der kerk van Gent, biz. 110, & Dresseihuis, W. gemeenten, blz. 22-23 en 123. 4. Herbertus de Ridder, geboortig van Munster, werd als Pro- ponent in Mei 1606 tot Predikant te Beesterzwaag beroepen, kwam 1612 vandaar naar Reimerswaal, vanwaar hij in 1620 verplaatst werd naar St. Annaland, bij standplaats-verwisseling met Samuel Schepens, waar hij in dienst bleef tot op zijn overlijden den 8 Augustus 1626. Als jongman en Pred. te Beetsterzwaag werd hij 23 Mei 1609 te Bergen-op-Zoom in ondertrouw opgenomen met Anna Zuerius, j.d. welk huwelijk daarna te Amsterdam voltrokken werd. Als Naar wedr. en Pred. te Reimerswaal, hertrouwde hij den 7 Maart 1618 te Bergen-op-Zoom met Susanna Laureys, ge- boortig van Antwerpen, en wed. van Christoffel Matthyssen, in leven Wethouder van Bergen-op-Zoom. Als gedeputeerde van de Cl. v. Tholen , was hij lid van de Prov. Synode van Zeeland, in 1620 te Goes gehouden. (Zie bij St. Annaland n°. 3). 5. Samuel Schepens, werd in 1620, bij besluit van de Provinciale Synode van Zeeland, gehouden te Goes van 14-28 Febr. van dat jaar, bij standplaats-verwisseling met Herbertus de Ridder, n°. 4, van St. Annaland naar Reimerswaal verplaatst, waar hij werk- zaam bleef, totdat die gemeente met de plaats zelve in 1632 gansch vernietigd werd. De Classis bediende zich sedert van hem ter vervulling van vacatuur-beurten, doch na 31 Mei 1639 wordt hij in de Classic. acta niet meer vernoemd, zoodat van zijnen verderen levensloop niets vermeld kan worden. Hij behoorde tot de 5 studenten, die den 2 Juni 1603 door die van Middelburg aan de Classis van Walcheren werden voorgesteld om tot de pro- positien te worden toegelaten, waaromtrent de Classis toen besloot, dat ze eerst onderzocht zouden worden in eenige gronden der theologie, of ze daartoe bekwaam waren, door den Praeses, Lodewijk d' Herde. (Zie bij St. Annaland, n°. 2, zoomede voor de Predikanten van Reimerswaal: Navorscher, D 21, blz. 8 en 232, id. D. 25, blz. 474 en 583; id. D 27, blz. 356; id. D. 32, blz. 83-84 en 311, en id. D. 38, blz. 189 en 565.) 98 KERKGESCHIEDENIS. Predikanten in 't eind der 16e eeuw. Breda. Schepenprotocol 1598, 28 April: »Quam Jan Adriaen Rombout Sgraeuwen als gemechtich ende in den naeme van den voorsienigen Wouter Adriaens zone, dienaer des Godlijcken Woorts bynnen den Dorpe tot Graft, bij den welcken, zoo voor hem zelven, als in den naeme van Anneken Wouters dochter, zijn moeder, ende oock in den naeme van den voorsienigen Jannes Mollanus, dienaer des Godlicken Woorts tot Gintsigen in Duytslant, als ook in den naeme van Anneken Adriaens dochter, zijn brueder ende zuster, Baer voor hij Wouter hem sterck maekte ende dezelve hyerin verving onder de verbyntenisse van zijnen persoon ende alle zijne goederen, ruerende ende onruerende, tegenwoordige ende toecomende,« enz. (Verkoop van een huis.) H. J. SCHOUTEN. Gevangen predikanten te Breda. In de schepenprotocollen van Breda vindt men hiervan herhaald melding, loch zonder opgave van reden. »Zijne doorluchtigste Hoocheyt Royael« wist er van. 1k noteerde toevallig op 13 Oct. 1636 Hendrick de Bruyn, pred. te Asteren en Druten, Lodewijck Tobast, pred. te Haren en Hernen, en Johan Schoanecus, pred. te Over en Neder Asselt; op 21 Nov. d.a.v. Franciscus Dieftenbroeck, pred. te Horssen; op II Febr. 1637 Abraham van de Velde, pred. te Veen en 27 d.a.v. Ghijsbrecht Hendricx, kerkmr. en Heyligegeestmr. aldaar. Telkens krijgen ze tegen zware borgstelling van inwoners van Breda toestemming om in een logement te gaan in plaats van in de gevangenis. Wat mag dat zijn ? Van Goor meldt er niets van. H. J. SCHOUTEN. Naamlijst van de Predikanten, welke sedert de kerkher- vorming den Evangeliedienst in de Hervormde Ge- meente van Moordrecht hebben waargenomen 1). I. Johannes Iserman, 1587. 2. Florentins Maris, 1588, Bommenee, vertrokken naar Mijns- heerenland 1589. 1) Deze predikantenlijst vonden wij te Moordrecht en vermeenen goed te doen die mede te deelen. Zoo ver ons bekend bleef ze ongedrukt. A. A. V. v. 0. KERKGESCHIEDENIS. 99 3. Lambertus Jemmingius Mennodu, 1589, Schoonhoven (1605) gestorven 4 October 1613 te Moordrecht. 4. Nanningius Everharni Gestranus, Jodoci coynatus I ..... ver- trokken naar Briel 1617. 5. Theodorus Bax, 1617, Sluipwijk, van zijnen dienst ontzet 1619 1). 6. Johannes Kroon, 1619, Goudriaan, uitgediend 1639. 7. Fredericus Abbama, 1640, Polsbroek, vertrokken naar Vianen I 646. 8. Nicolaus Ketelins 1646, Westindien, uitgediend 1666 begraven te Moordrecht, 6 Maart 1668. 9. Arnoldus Lepelaar, 1666 Gouda Conrector. Gestorven 1682, begraven 2 Februari 1682. JO. Johannes Jansonius, Eijberti fil, 9 Avg. 1682. Willige-Langerak uitgediend 1736. Gestorven 1745 ; begraven 24 December 1745. I I. Henricus Aemilius, Robert fil, Gerh. et corn. frat. Beroepen van Haringhuijsen 1737. Uitgediend 1763, gestorven 1771, waarschijnlijk te Leiden, werwaarts hij in 1764 vertrok. 12. Philippus Vermaat, beroepen van Nieuw Lekkerland, 20 Mei 1764, gestorven 1797, oud omtrent 63 jaren, begraven 20 Augustus 1797. 13. Johannes Siebert, beroepen van Schipluiden 1798, gestorven 180o, oud 35 jaren, begraven 5 November 1800. 14. Jan Sterk, beroepen van Oost-Zaandam 1802, gestorven 1819. I5. Hendrik Johannes Romenij, beroepen van Diepenheim 1820, vertrokken naar Zwolle 1822. 16. Johannes Christophorus Himmelman, beroepen van Bleiswijk 1822, gestorven 24 Mei 1841. 17. Hendrik Matthijs van Loon beroepen van Korendijk, 1842, overleden 27 Maart 1879. I 8. Jacques Anne Francois van der Meer van kuffelen, beroepen van Assendelft, bevestigd 9 Mei 1880. Emeritaat genomen, af- scheid gepreekt 24 Juni 1906, en vertrokken naar 's Graven- hage. 19. Jacob Nicolaas Drost, beroepen van Veenhuizen, gemeente Norg, bevestigd 21 October 1906. 1) Vermoedelijk ten tijde van de Dordrechtsche Synode 1618 en 1619 Remonstrant geworden I 00 KERKGESCHIEDENIS. In de Herv. Kerk te Moordrecht (aan de noordzijde nabij de deur van den toren) ligt een steen, waarop staat: 49 Hier leit begraven Lambertus Mennodu getrouwen dienaer des oprechten G. Woords. in zijn leven tot Moordrecht starft den 4 Octobris Anno 1613. KUNSTGESCHIEDENIS. Delcourt (J. F.) Op een gehouden kunstauction gepasseerd jaar kwam van hem voor een aquarel »landschap met boerderij.« Van den Aa Biogr. Wbk opslaande vindt men Dalcourt, een goed portretschilder te 's Gravenhage in 179o, die ofschoon te Rijssel geboren, zich in Holland vestigde en aldaar gehuwd was. Is dit dezelfde persoon en zoo niet wat kan men dan omtrent beiden meer mededeelen. B. GESCHIEDENIS. Ongeoorloofde levering van buskruit in 1593. Breda, Schepenprotocol 1593, 18 Maart. Philips Wachmans ende Cornelis van Ceters, schepenen in Breda. Quam Joris ende Adriaen gebruederen, wijlen Adriaens de Rod sonen, woonende te Cappelle inde lange straete, verclaerden ende bekenden, dat ten eijnde Marie Dijrcx dochter, des voorsz. Adriaens de Rod weduwe, hon moeder, mach gerelaxeert worden vuijte gevanckenisse daer inne sij tegen- woordelijck bij oft van wegen mijnen Heere den Gouverneur binnen deser stadt wordt gehouden, ter zaecken , dat sij comparenten ende hare moeder buspoeder binnen Geertruijdenberge souden ge- GESCHIEDENIS. I 0 I vuert hebben, zoo de voorsz. heere Gouverneur heur is opleggende, zij comparenten voorgen. gesamenderhant ende elck van hen besonder wittelijck gelooft hebben ende geloven mits desen, dat de voorsz. Marie Dijrcx dochter, hon comparenten moeder, altijts des bij mijnen heere den Gouverneur voorsz. oft van sijnen twegen versocht sijnde, hem wederom zal presenteren voor mijnen heere den Gouverneur oft inde gevanckenisse voorsz. binnen der stadt van Breda, daer inne zij noch ter tijt gehouden wort, verbijndende daer voor pariter et insolidum honne persoonen ende alle honne goeden , ruerende ende onruerende, presentia et futura, gheen daeraff vuijtgescheijden. Opte pene, ingevalle van geene comparatie van hon moeder, van hen comparenten met soldaten binnen deser stadt te doen halen. Zonder argelist. Actum ut supra. Ontvangst van Spinola te Breda, 29 Jan. 1608. In het repertorium op het schepenprotocol van genoemd jaar stadt: »Op ten 29 Januarij 1608 wesende dynsdach zijn de heeren te weten den marquis Spinola, opperste veltheer vanden leeger, den Audiencier Vereycken, Richard Dort, Raetsheer, ende Mancicidor, Secretaris van den Cooninck van Spaengien, ende Pater Jan Neyen, Biechtvader vande Eertshertogen, als gecommiteerden vanden Coninck ende Eertshertogen, met grooten state alhier inde stadt gecomenende seer triumphelijcken ingehaelt by den Gouveneur en Ruyteren alhier, ende des anderen daechs naer Geertruydenberge getrocken en de over dijs naer 's-Gravenhage omne mette staeten van de geunieerde provintien te traiteren den peijs.H. J. S. Nay. LVI, 24, 146, 147. Scheepskameelen. Men zie de afbeelding in »Amsterdam in de 17" eeuw,« van Stockum 1901/04, deel II, Handel en Nijverheid, blz. 178 en de plaat met aanwijzing, tegenover blz. 176. Amsterdam. H. J. SCHARP. Nay. LIV, 565; LV, 95. Nederlandsche vestingbouw. Een relaas van de knoeierijen gepleegd bij den bouw van Ne- 102 GESCHIEDENIS. derlandsche vestingwerken, onder de regeering van Koning Willem I, vindt men bij F. de Bas, Prins Frederik der Nederlanden en zijn tijd, deel IV, blz. 212-214. Amsterdam, H. J. SCHARP. Nay. LVIII, 408, 582, LIX, 24. Een nationaal belang. In het tijdschrift »Nederlanth van 1899 publiceerde ik : »mede- deelingen over het 2e regiment Lanciers der keizerlijke Garde in 1812.« Dat artikel moet dienst hebben gedaan voor dat in de soldatencourant 1900 no 51/52. Nog enkele bizonderheden, die ik na die publiceering van mijn artikel te weten kwam, zijn voor den een of anderen belangstellende beschikbaar.') C. F. GIJSBERTI-HODENPIJL. Nay. LVIII, 583. Belgische Opstand. De verzameling boeken en kleine geschriften over den Belgischen opstand van Mr. C. P. E. Robide van der Aa te Arnhem is aldaar Febr. 1851 verkocht door den boekhandelaar I. A. Nijhoff en aangekocht voor de Bibliotheque des Representants te Brussel voor 500 gulden. De Catalogus dezer verzameling is opgenomen in »De Vriend des Vaderlands« XII bl. 696-783, XIII bl. 54, XIV bl. 761, XVI bl. 386. Zie over deze verzameling: de Bosch Kemper, Gesch. van Ne- derland na 1830, I bl. 34 der letterkundige aanteekeningen, Na- vorscher VI, bl. 343 , VII bl. 8o, Ned. Spectator 1863 No. 28 bl. 219. T. H. J. v. W. Wie kan iets mededeelen omtrent de bijzondere geschiedenis van de familieleden van Koning Willem I en Koning Willem II? Zijn er ook speciale werken verschenen b.v. over Prins Hendrik, den oom van H. M. Koningin Wilhelmina, of over Haar overleden broers ? Elke mededeeling of bronnenopgave zal welkom zijn. L. K. 1) Aangezien er veel belangstelling is voor deze zaak verzoeken wij den geachten inzender deze bijzonderheden aan .de Navorscher. toe te vertrouwen. RED. OUDHEIDKUNDE. Extract uit het 5e Memoriaal boek van de H.H. Burge- meesteren en Regeerders der stad Delft. »Octroy Glas- blaaserije.« »d' Heeren Burgemeester en Regeerders der stad Delft geexa- mineerd hebbende de Requeste aan Naar Agtb. gepresenteert bij Theodatus de Voys, verzoeckende bij deselve permissie aan haare Agtb. omme binnen deze stad een Glasblaaserije, met exlusie van alle andere te mogen opregten ; hebbende goedgevonden den sup- pliant te authoriseeren, omme voor den tijd van vijftien jaren met uijtsluijtinge van alle anderen de Glasblaaserije alhier te mogen exerceeren. »Actum den 12 September 1713 bij de Heeren alle.« (Ingezonden door S. K. FEITSMA.) Het Te Deum Laudaums te 's Hertogenbosch. ..... Ende so de Priesters in veel steden vyeren wilden van blyschap 't ghemeynte en hevet niet willen ghedooghen, dwelcke alsulcken feyt vervloecte; in voeghen dat de Canonken van 't Sherto- genbosch, siende dat sy sulcx niet en mochten vercrijghen, so zijn sy nochtans byeen vergadert in de Domkercke, waer dat sy songen Te Deum Landarnus: en des avonts daer naervolgende is daer een schrikkelyck onweder opghestaen van Bonder ende blixem, die op deselve kercke is gevallen, ende verbrant heeft, sonder eenich huys van der stadt te beschadighen. (Verhael van de moort .... Delft, 1584, herdrukt bij Frederiks, De moord van 1584, blz. 81. Dat er 25 Juli 1584 in de Groote kerk te 's Her- togenbosch nog iets anders gevierd is dan S. Jacobsdag, staat vast; het overige is legende). W. Z. Voorwaarden, waarop in 1592 te 's Gravenhage een interne goudsmidsleerling werd aangenomen. Schepenprotocol van Breda. Iidem scabini doen condt eenen yegelijcken, dat opten dach der date ondergeschreven voor ons gecompareert is in proprien I04 OUDHEIDKUN DE . persoone den eersamen Joachim Rifeck, goudtsmit van Rosstoch in Maechelenborch in Oestland geboren, maer nu ter tijt residerende in 's-Gravenhaghe, kende ende lijde mits desen van Jacop Minne Floriszoon aengenornen te hebben gelijck deselve Jacop Minne, oock merle persoonlijck comparerende, bekende mits desen den voorgen. Joachim Rijeck aenbesteet te hebben sijnen zone genaempt Geeraert om hem gout en silversmeden te leeren eenen tijt van vijer jaeren lang durende ende achtereenvolgende op ten twelfsten dach in Julio anno XVc eenentnegentich lestleden ingegaen sijnde; ende zal de voors. Joachim gehouden sijn ende geloofde mits desen den voorgen. Geeraerden den voors. tijt geduerende den cost, sieck ende gesont, te geven ende van sijn andere nootdruften te versien. Dyes zoo zal de voors. Jacop gehouden sijn denselven zijn soone te cleeden van lijnen, wullen ende anderssins, ende daerenboven de huysfrouw van de voorgen. Joachim Rijeck tot een vereeringe te schencken vijffentwintich karolus gulden tstuck etc. eens de- welcke de voorgen. Joachim Rijeck bekende alreede ontfangen te hebben. Voirts ist tusschen de parthijen voors. geconditioneert, zoo sij verclaerden oft alsoo gebeurde dat de voorgen. Joachim in eenige andere landen quamen te vertrecken, dat de voorgen. Gheeraert Minne hem in alles zal volgen als een getrouw dienaer toestaet, met conditie dat de voors. Joachim noch eenige van sijn dienaers den voorgen. Geeraert met gheen onmogelijcke wercken voor hem, noch onredelijckheijt en sullen moghen belasten te doen ende dat de voorgen. Joachim de voors. vijer jaeren omgegaen, sijnde, den voors. Geeraerden eenen eerlijcken afscheitbrief van attestatie zal verleenen om wederom bij sijne ouders, vrinden oft in sijn lant met eeren te mogen komen, also de comparenten verclaerden zonder argelist. Ende des 't oirconden zoo hebben wij schepenen voorgen. onse segelen aen dese lettren gehangen, desen achthiensten Aprilis anno XVc twientnegentich. Hieraf extract aen Joachim. Zoen na een manslag te Breda, 1598. Breda. Schepenprotocol 1598. 13 Nov. Buysen, Boudewiins.1) Doen condt eenen yegelijken dien dese letteren zullen worden ge- thoont. Alzoo zekeren tijt alnu geleden geschiet is eenen manslach of 1) Schepenen. OUDHEIDKUNDE. 105 ongeval in den persoon van lean de Mouille, geboren van Ryssel,Ruyter was onder de compagnye van zijne Excellentie, wiens siele Godt al- machtich genadich zij, bij handadicheyt van Huybrecht Jan Bernaerts zone alias Ceucken, oock Ruijter was onder de voorsz. compagnye, dwelck hem Godt de Heere vergeven wille, dat op heden date van desen voor ons gecompareert zijn in proprien persoone, Cecilie Goossens dochter vuyten lande van Ludick geboren, des voorsz. wijlen Jans de Mouille achtergelaten weduwe, geassisteert met Gedeon Dassegnyes ende Robbert Cappron als heur voighden , zoo voor heur zelven als in desen vervangende Jean Peeter Smits zone, des voorsz. affiijvigen peteren 1), ende voorts inden naeme van alle desselven afflijvige andere vrienden 2) , voor dewelke zij heur sterck maeckte ende deselve hyer in verving in deen parthye, ende Adriane Huybrecht Nobels dochter, weduwe wijlen des voor- schreven Jan Bernaerts in den naeme van den voorgen. Huybrechten heuren zone handadigen in dandere, verclaerden ende bekenden midts desen dat bij middele ende tusschenspreken vande voorgen. Gedeon Dassegnyes, Robert Cappron, Adriaen de Haen ende Mr. Jannen Buyckx, by beyde de voorsz. parthijen om opt voorsz. on- geval een minnelycke soene te helpen maecken genomen oft ge- coren, tusschen hen comparenten parthyen voorgen. op ende vanden zelven manslach oft ongeval alnu gemaeckt ende overge- dragen voorgen. Cecilie Goossens zal hebben ende blijven behouden voor heur ende heuren nacomelingen alletgene heur byden Crychs- rade deser stadt Breda geadjudiceert is, ende dat daerenboven de voorgen. Adriane inden naeme ende qualiteit als voorgehouden zal zijn ende geloofde midts desen derzelver Cecilie bynnen den tijt van eenen jaere yerstcomende op te leggen ende te betalen twelff karolus gulden tstuck in eens, ende daerenboven is noch bevoorwaert oft alzoo gebeurde dat de voorgen. Huybrecht in- dyen der voorsz. Cecilien man in dienste waere ofte zoude mogen comen, hem onder de compagnye daer onder der selver Cecilien man zoude mogen dienen oft begeerde te dienen , nyet en zal mogen houden, maer deselve compagnye moeten verlaten, ende dat oock deselve Huybrecht nyet en zal mogen connen in eenige herberge int geselschap daer by de voorgen. Cecilie oft den man, die zy zoude mogen crygen, zoude mogen wesen, ende dat oock 1) Peet bij den doop van den gedoode. 2) Familieleden. I06 OUDHEIDKUNDt. zij Adriane den voorschreven Huybrecht en heuren zone, zoo wanneer by zyne remissie van zijne Exie zal hebben vercregen, dit accoort in alles zal moeten doen ratificeeren ende mits tgene voorsz. is bekenden de voorgen. Cecilie geassisteert als voor den voorgen. Huybrechten Jan Bernaerts den voorsz. manslach oft ongeval minnelijck om Godt ende Godt wille vergeven ende gere- mitteert te hebben, alzoo dat mits tgeene voorsz. is tvoorsz. ongeval wel ende wettel. tusschen de parthyen voorsz. versoent is ende zal blijven, nu ende ten eeuwigen dagen. Gelovede midts dyen de voorsz. parthijen te beijden sijden elck int sijne de minlijcke soene voorsz. altijts wel ende deuchdelijcke te onderhouden, nae te gaen ende te achtervolgen, zonder daer tegens emmermeer te comen te doen ofte doen doen bij hen zelven oft yemanden antlers in eniger manieren , op pene van soenbraeck oft vredebraeck te zijne, die dezelve nyet en achtervolghde of daer teghens quame, dede, ofte dede doen, tzij binnen oft buyten recht in eniger manieren. zonder fraude ende argelist. Ende des toirconden etc. Actum ut supra. Was iemands flood door een ongeluk veroorzaakt, dan werd dit op andere wijze uitgedrukt. »Hetwelk hem God de Heere vergeven wille« werd dan weggelaten, en het ongeval werd dan »onnoozel« genoemd. B.v. 1593, 27 Oct. : »Alsoo sekeren tijt alsnu geleden geschiet is een onnoozel ongeval finder persoon van Cornelis Gielis Jans Wouters sone, wijens siele Godt almachtich genadich wil wesen, bij handen van Aert Marten Jacops van Apselt sone, dat opheden,« enz. Studiebeurs te Alfen (N.-B.) Schepenprotocol van Breda. 13 Febr. 1599, Quam Cornelis Aert Peeters zone, wonende tot Alfen, heeft vercoft Heer Andriesen van Sundert, pastor ende Symon Berthelmeeus Princen zone als Hey- ligeestmr. van de tafele sHeylichs Geests respective tot Alfen, inden naeme ende tot behoeff van een bursa tot sustentatie ende onder- houdt van eenen jongen van Alfen geboren, bequaem om te studeren, ende om daer mede aen de schole ende studie gehouden te worden, vyfthien karolus gulden, twelff stuyvers ende twee oort elcken karolus gulden tot XL grooten vleems tsjaers, dandum den genen totten ontfang ende distributie der zelver gecommitteert OUDHEIDKUNDE. 107 zijnde oft wordende, vrij suyver ende ombelast van alle schoten, loten, beden, Vie, thienste, XXVe, hondertste oft andere penningen ende lasten, die daer op comen ende geset zoude mogen worden ende zonder ter zaecken van dyen yet in te houden oft te corten, alle jaer op Lichtmisse. Ende dyerste verschijndach daer aff zal zijn te Lichtmisse anno zesthienhondert naestcomende, vuyt ende op twee stucken beemden, groot tesamen omtrent twee buynder, gelegen neven malcanderen onder de vyerschaere van Breda, inder kynderen erven, zuytwaert. Geweldige sneeuwbui te Breda op 8 Oct. 1611. In het repertorium op het schepenprotocol van genoemd jaar staat: »Int jaer 1611 omtrent 8 dage nae de Bamisse isser eenen grooten sneuw gevallen, datter de boomen veel aff syn gebroken endt by mans gedencken sulcken sneew soo vroech ende soo groot nyet en is geweest.« H. J. SCHOUTEN. TAAL- EN LETTERKUNDE. 7E1E1N -Nr]ElEIS.TIE, in de hand gehouden door een aangekleede pop, voorstellende De Oud-Middelharnissche Visscher, ingezonden voor DE LOTERY VAN VROUWELYKE HANDWERKEN TEN BEHOEVE VAN HET VADERLAND (1831) Medegedeeld door S. K. FEITSMA. 1k bin noe mer en ouwe man, Ik dee dan toch ook kittig 2) mee, Mer kan ik je verklaren 'k Stak handers uut de mouwe, Dat wile 1) in onzen jongen tied, 1k haau 3) van Wullems voader veul Niet drukker bezig waeren. Jae miestig veul 4) gehouwe. 1) wile, vvij, wijlui, -lieden. 2) kittig, hier: wakker, duchtig ... en in andere beteekenissen, voor alle equivaleerende met het Friesche kibig. 3) haau, heb. 4) miestig venl, meestig veel, zoo veel mogelijk. 1 o8 TAAL- EN LETTERKUNDE. Mer zoo as dat noe heden gaet, Dan heit noe't lieve voaderland Je zouw it niet geloaven, Oak niemendal te vreezen. Al bin ik vuufenzestig jaer, 't Gaet men verstand te boaven. Dan zal, zoo as in vroeger tied, God voor ons land wel ziirgen, Kiek ! 'k las wel es, wat lang gel( e, Dan binne w' in zen voaderhand An Neerland mogt gebeuren, Oak veilig en gebiirgen. Omdat bet yolk zen best zoo dee, Ze vochten uut den treuren. Kwoa ! 1) prieg 2) je dan noe mer terdeeg De handen uut de mouwe, Mer as dat alles waerheid is, Al wat je voor ons Neerland doet Wat daervan staet te leezen, Dat zal je noOit berouwe. Het Personeel bij het Koolzaaddorschen in Oud-Friesland. I. De Kleedbaas, de hoofdpersoon. 2. De Procureur, op wien de geheele dorscherij afgaat, de man van de wet en handhaver van het reglement. 3. De Procureur- Verklikker 3). Deze is verplicht na te roepen, wat de Procureur beveelt en heeft tevens het toezicht op de paarden. 4. De Yager, een jongen, die op een der paarden, voor de dorschrol gespannen, zit en ze bestuurt. 5, 6 en 7. De Schekkers. Deze werken het stroo los bij het dorschen en zorgen met 2 en 3, dat het zaad uit het stroo komt, 8 en 9. De Dzvarsbowelaars. Deze werken 5, 6 en 7 tegen, door het losse zaad uit het stroo te schudden. Jo en I I . De Klauwers. Zij halen het korte stroo, dat 5, 6 en 7 hebben laten liggen, uit het kleed. 12 en 13. Oude en Yonge Rock. Zij zijn belast met het zeven van het uitgedorschte zaad. 14 en 15. De Beren. Zij zijn dragers van het niet gedorschte stroo en brengen dit in het groote kleed, waarover de rol gaat. Dit dragen geschiedt in een kleed, aan twee stokken bevestigd. Soms worden Bijberen aangesteld en daarvoor doen dan 8 en 9 dienst. 16 en 17. De Kikkers. Zij zijn de inleggers van het stroo, dat de Beren dragen. 1) Kwoa! komaan. 2) _pries, van firiegen,..? bier: reppen. 3) Dit woord is een staaltje van volks-etymologie (klank-analogie-formatie); oorspronkelijk: stille verklikker, geheime diender, provocateur-verklikker; met de vervorming van bet woord in den volksmond, kreeg het tevens een veranderde beteekenis, zocals die welke hier ge- voeld wordt. S. K. F. TAAL- EN LETTERKUNDE. I09 Met deze personen trekt de Kleedbaas uit, terwij1 de eigenaar er nog bijzet: Een Hanebifter, die het uitgedorschte stroo in hoopen zet, en Ooievaars, steelzoekers bij de kikkers. Zij verzamelen wat deze hebben laten liggen.Medegedeeld door S. K. FEITSMA. Jachttermen. Het woord Haas is in jagerstaal van 't onzijdig geslacht. De deelen van het haas hebben elk hun bizonderen naam; zijn k o p noemt men zijn bol, zijn o o g e n de spiegels, zijn o o r e n de lepels, zijn staart de pluim, zijn pooten de loopers, zijn achterbou- t e n de kussens, zijn v e 1 de rok, zijn h a a r de wol, zijn b 1 o e d het zweet, zijn uitwerpselen de kommer, de ingewanden het gavel, het indruksel van zijn pooten op den grond het spoor of de voet (in Friesland Arent); het beentje, dat in elk der voorpooten zit, en dat men wel als pijpuithaler gebruikt, de sprong. Het nestje, waarin de haas ligt, is zijn leger; wanneer een der jagers een haas in zijn leger ziet, waarschuwt hij zulks de anderen door te zeggen waar ik hem weet; hij moet als dan worden oftge- stooten om hem te doen rifzen (Eng. to rise, opstaan), opdat hij in zijn loop kan worden gevangen of geschoten. De omgeving, waar hij zich verscholen houdt, heet zijn sterkte, en als hij die verlaat heet het, dat hij ruimt; als hij, gevangen wordende, van angst schreeuwt, zegt men, dat hij schreit; als de honden zijn spoor ruiken hebben zij lucht, en als zij daarop beginnen te blaffen, zegt men, dat zij aanslaan; eindelijk heet het grijpen van de wind- honden naar den haas ramen. Het mannetje van den haas heet een rammelaar, en het wijfje moerhaas. Een jager heette vroeger een weld- of weiman; de jacht weide- werk; een weidmes is een jachtmes, en een weitasch is een jagerstasch. S. K. FEITSMA. Nederlandsche namen. Het is een veelbesproken onderwerp, maar helaas nog niet uit- geput, het gebruik van vreemde woorden in onze spreek- en schrijf- taal, ook waar de Nederlandsche precies dezelfde beteekenis hebben; I IC) TAAL- EN LETTERKUNDE. wij kunnen niet zoover gaan als Hooft met zijn »vernufteling en » tegenrolhouder, « maar willen er toch zooveel mogelijk op aandringen zuiver Nederlandsch te schrijven, waar dit mogelijk is en geen aanleiding kan geven tot misverstand, en dit is in het bijzonder het geval bij de plaatsnamen in Belgie, waar de gewoonte ons zoo gemakkelijk drijft om de Fransche namen te bezigen, terwijl er toch echte Nederlandsche naast staan. Heel gaarne willen wij het streven van onze Vlaamsche broederen in deze richting steunen. RED. NAV. Nay. LVIII, 177, 545, LIX, 43. Mikmak. Naar aanleiding van onze mededeeling over Mikmak vraagt het Algemeen Handelsblad (16 Maart 191o), hoe de verklaring van Prof. Vercoullie te rijmen valt met het bestaan van het Fransche micmac, daar het niet voor de hand ligt, dat dit laatste aan 't Nederlandsch werd ontleend. Wij hebben de zaak van naderbij onderzocht en hopen het Handelsblad door het volgende te kunnen bevredigen. I. Het Nederlandsch Woordetthoek schrijft in voce mikmak: »Zoowel in het Nederlandsch als in het Duitsch ontleend aan fr. micmac, of miquemaque, dat echter volgens Dict. gen. pas in de ude eeuw is aangewezen, en op zijne beurt misschien uit het Nederlandsch of het Nederduitsch komt: hier althans is in allerlei dialecten mickmack een gewone term, die in de opeenvolging der klinkers gelijkt op misch-masch; verg. ook mi ffmaff in Engl. Dial. Did.« Het Fransche Wdb. van Hartzfeldt, Darmesteter en Thomas geeft eveneens op: »Origine inconnue, le holl. mikmak est emprunte du francais.« 2. Diez (Etym. Wtb. der rom. Spr. 1887), KUrting (Lat. Rom. Wtb. 190), Littre, Larousse (grande Encyclop.) beweren, dat Fr. micmac ontleend is aan 't Duitsche mischmasch (»spitzbUberei«) en Littre voegt er bij : »de mischen meler.« Voor deze laatste veronderstelling zouden we niet durven instaan, ofschoon we in 't Zuidndl. ook een voorbeeld aantreffen, waarin het eerste lid de beteekenis van 't geheel aangeeft, nl. het znw. zwikzwak, waarvan wkw. zwikzwakken, schommel, schommelen, zan zwik- ken eene zwaaiende beweging maken. TAAL- EN LETTERKUNDE, III Wij staan dus tegenover de volgende hypothesen: a. Ontleening van ndl. aan Fr. Ndl. Wdb. en Darmest. b. Wederontleening van Fr. aan Ndl. Ndl. Wdb. c. Ontleening van Fr. aan ndd. Ndl. Wdb., Korting e. a. d. Ablautende reduplicatie — Vercoullie. Wij meenen deze 4 hypothesen te kunnen herleiden tot twee: A. Ontleening van Ndl. aan Romaansch. B. Ablautende redupl. A. Ten voordeele der eerste het volgende, dat wel als een doorslaande bewijs zou kunnen gelden. In het Waalsche dialect van Namen en omstreken (misschien ook in andere?) wordt het woord miche-mache nog steeds dagelijks gebruikt met dezelfde bet. en elke Waal uit die streek brengt het dadelijk in verband met het wkw. machi meler, mengen. Dat dialect kent, en dit is van het hoogste belang, nog andere dergelijke reduplicaties, o. m. fliche-flache _______ zndl. ft/its-plats, van flack' -- verser en jetant, spatten, plassen; — berdiche — ber- dache a travers tout, sans faire attention, van berdachi remuer, roeren; — het zeer moderne le trimtram le tramway. — Eene analoge vorming, maar met stamklank o. vertoont het bijw. bric-broc -- comme ci-comme cela, zoo-zoo. B. Ten voordeele der tweede hypothese pleit het Engelsche miffmaff, dat wel niet alleen zal staan, en ook het feit, dat de meeste Nederlandsche vormen heel goed op zichzelf te verklaren zijn : mikmak van maken, kipkap van kappen, triptrap van trappen, zwikzwak van zwikken. In dit geval zouden we te doen hebben met een algemeen taalverschijnsel, wat niet tot de onmogelijkheden behoort, daar het hier feitelijk toch een specifiek klanknabootsend verschijnsel geldt, als het woord tiktak aanwijst, en de klankna- bootsing niet het eigendom is van een enkele taal. Het Duitsche mischmasch zou dan eene ablautende reduplicatie van den stam van mischen vertoonen, het Fransche micmac eene red. van den stam van Rom. machi ( mischen,) het Nedl. mik- mak eene red. van den stam van maken. Deze hypothese sluit echter eene ontleening van het enkele Ndl. woord mikmak aan het Romaansch hoegenaamd niet uit, daar mikmak dit eigenaardig kenmerk draagt, dat zijn werkwoordelijke stam de grondbeteekenis niet aanduidt, zooals met mischen of machi, trappen, kappen, zwikken wel het geval is; maken beteekent I I 2 TAAL- EN LETTERKUNDE. inderdaad niet mengen. Van een anderen kant is eene analogische vorming naar tiktak ook niet onmogelijk. Opmerkelijk is het, dat dese ablaut aan de eigenlijke beteekenis van het woord een begrip van dooreenmenging tuekent en aan de figuurlijke bet. een ongunstig-en zin hecht. Ofschoon de tweede hypothese ons de aannemelijkste toeschijnt, zouden we het toch niet wagen ze als definitief op to geven. Etymologie is eene gevaarlijke wetenschap : »Hier liggen voet- angels en klemmen«, wat op zijn Vlaamsch luidt: »Hier liggen wolfijzers en schietgeweren!« Oostende. DR. R. VERDEYEN. Oud fransch spreekwoord. In het repertorium op het schepen- protocol van Breda van 1598 staat: Il ny a point plus de pier combat. Que plusieurs mains a un plat. Wij drukken dit zeer plattelandsachtig uit door: »Waar veel varkens zijn, is de spoeling dun« — wat evenwel nog niet volkomen den zin van het fransche spreekwoord weergeeft.H. J. S. Nay. LVIII, 590. Nederlandsch dialekt in Zuid-Afrika. Misschien vindt M. L. K. iets van zijne gading in het onlangs verschenen werk van Th. H. Le Roux. Beschrijvende klankleer van het Afrikaans; prijs f 1.50. Amsterdam. H. J. SP. Nay. LVIII, 59o. Geen Zier. Zier = het Fransche ciron, een microscopisch diertje. Zero (nul) stamt hiervan vermoedelijk ook af. Nay. LVIII, 590. Zerk. Oudtijdsch Zark Hoogduitsch Sarg = Grieksch-Latijnsch sarcophagus. Amsterdam. H. J. SP. TAAL- EN LETTERKUNDE. 113 Voornaam Icharius. Een mijner voorouders was Icharius Arent, geb. te Breda, schepen van Zevenbergen 1656-1677. Zijn gelijknamig gedoopte klein- zoon wordt in het trouwboek te Dordrecht Egarius genoemd, welke naam sinds aldus in de familie bleef. Te Z. vind ik reeds de verbasteringen Eugarius en Eggarius. Den naam Icharius vond men te Z. blijkbaar z66 iets unieks, dat genoemde schepen bijna uitsluitend bij zijn voornaam wordt aangeduid, b.v. aan het slot der acten als een der twee aanwezige schepenen. Wie weet den oorsprong van dezen naam ? H. J. S. „Je suis trop chrêtien pour craindre la mort" etc. Welke west-duitsche wijsgeer zei tot fransche soldaten, die hem met den dood bedreigden : »Je suis trop chretien pour craindre la mort, je suis trop philosophe pour craindre la maniere de mourir, et je suis trop . . . (?) pour craindre . . . (?) Het derde is mij ontgaan. H. J. S. Kieling. Wat beteekent het woord: kieling ii V. S. Hagedis. Wat is de oorsprong van het woord hagedis?L. M. MEMORANDA. Een zonderling Friesch edelman. Te Franeker woonde in de tweede helft van de achttiende eeuw in het laatste huis bij de Noorderpoort een zonderlinge Standfries, Wietse Fons genaamd. Hij was een geboren edelman en de laatste van zijn geslacht. Hij sprak, als een echte Fries, met opzet niet anders dan zijn eigen memmetaal (moedertaal). Toen zijn vader op diens leger- stede stervende was, voegde Wietse hem de weinig troostvolle, maar veelzeggende woorden toe: »War dy heite, fen' Us folk is nimmen op bed stourn« d.w.z. verzet u, of doe uw best, vader, van onze familie is niemand op bed gestorven. Een zijner vaste gezegden was: »Der is gjin swieter swiet as regear em behear, mar gjin swiet, dat sa gau oan 't gestjen giet« (Daar is geen zoeter zoet dan »regeer en beheer«, maar geen zoet, dat zoo spoedig aan 't gisten raakt). Toen men hem eens lid van den Landdag wilde maken, sprak hij : »der pas ik net, de greatste ben ik net en de lijtste wol ik net weze« (daar pas ik niet, de grootste ben ik niet en de kleinste wil ik niet wezen). Hoewel hij onbemiddeld was, weigerde hij alle geschenken, die men hem aanbood. Slechts een uitzondering maakte hij op dezen regel. In den jachttijd n.l. aanvaardde hij geregeld elk jaar een haas van den Grietman Goslinga te Dongjum, een dorpje in de nabijheid van Franeker gelegen. Bij dezen Grietman verscheen hij op diens slot tevens eens per jaar aan tafel. Hij noemde bij deze gelegenheid, als altijd, vrij uit ieder, dien hij ontmoette, ook de freules, de dochters van den Grietman, bij Naar voornaam. Bij dezen Grietman trof hij eens den Prins (Willem IV), die hem vroeg, wie hij was? Hij antwoordde kordaat: Frysk Edelman en ..... Bolleman to Frjentsjer! (Friesch Edelman en ..... stieren- houder te Franeker). Men moet n.l. wezen, dat hij evenals zijn vader de stadsbetrekking van stierenhouder bekleedde, destijds een privilegie, waaraan eenig voordeel verbonden was. In Friesche steden en dorpen vindt men nog Bollemanstraten en Bollemanstegen, die hun naam ontleenen aan deze stadswaar- digheidsbekleeders. MEMORANDA. I I 5 Wietse hield dus een Stier op stadskosten, die hem een sober bestaantje gaf. Toch droeg hij roem op deze functie en noemde zich steeds met ingenomenheid Bolleman. Eens werd hij door Maria Louisa, toen deze te Franeker andere edellieden bezocht, ontboden. Deze edelvrouwe had n.l. van den zonderling gehoord en Wilde hem een gunst bewijzen. Maar hij gaf den boden kortweg ten antwoord: »As hja mij hwet to sizzen hat, kin hja bij mij komme« (Als zij mij wat te zeggen heeft, kan zij bij mij komen). De Prinses had nog wel voorgesteld hem met haar rijtuig te willen halen. Toen de vorstin 's avonds vertrok, hield ze e\en stil voor de woning van Fons, die nu aan het rijtuig verscheen. Zij deed hem mooie aanbiedingen, doch Wietse bedankte in bescheiden woorden voor alle gunstbewijzen, zeggende, dat hij »genoeg hath. Toen hij stierf, werd er in zijn woning anders weinig gevonden dan alleen een doosje met dertig gulden, met een briefje er bij, waarop stond: »Det is for mien groeve« (Dat is voor mijn graf). En toen hem door de rijken der stall tijdens zijn laatste ziekte allerlei spijzen en dranken ter verkwikking werden gezonden, wei- gerde hij daarvan iets te gebruiken. Hij stierf ongehuwd in 1797 en werd met eenige plechtigheid begraven. De burgerofficieren -droegen hem grafwaarts. Wij vinden nog van hem geboekt, dat hij goed op de hoogte was van de Friesche historie. Hij las wel in den bijbel, maar nooit in eenig ander godsdienstig boek, daar deze volgens hem de wereld hadden bedorven en in vuur en vlam hadden gezet. Zijn stamhuis heeft gestaan onder het dorp Jorwerd, in de ge- meente Baarderadeel, op de plaats, welke thans nog bekend is onder den naam zijner vaderen: Fons ook Fondens, een buurt- schap onder het genoemde dorp gelegen. Het wapen van het geslacht Fons komt in 't Armorial general van Rietstap voor. A. A. V. v. 0. VOLKSKUNDE. Nederlandsehe Sagen die in Johan Wilhelm Wolf's „NiederlAndische Sagen" ontbreken DOOR DR. W. ZUIDEMA. He liven en Alvinnen woonden in Brabant in heuvelen, die nog naar hen genoemd worden; men vindt ze vooral in Kempen- land b.v. te Castelre bij Eersel. Er worden vaak urnen in gevonden, die zij gebruikten. (V. d. Bergh, Ned. Myth. 4; met bewijs, dat dit ook in Thuringen verteld wordt. De urnen zullen wel lijkbussen en dus de heuvels graven zijn.) Antonie van Dijck en Frans Hals. Hals werd eens in zijn werk- plaats bezocht door een als hoveling gekleed man, die uitgeschil- derd wilde worden, maar beweerde slechts een uur tijd te hebben. Hij nam aan 't zoo vlug te doen, en volbracht het binnen 't half uur. De ander sprak luide zijn bewondering uit en voegde er bij, ook wel te hebben geschilderd en nu gaarne zijn schilder te willen afbeelden. Hals stemde hierin toe; en toen 't gereed was, riep hij uit: »Gij zijt de duivel of van Dijck!« de bezoeker bleek dan ook van Dijck te zijn. (Gedicht v. Alb. Thijm: »de twee portretten« zonder opgave van bron; maar met vermelding, dat het dubbele portret zich te Londen bevindt. Intusschen bewijst het volgende, dat we met een sprookje te doen hebben.) Vondel en Segers. Vondel ging tijdens zijn verblijf te Ant- werpen ook den vermaarden bloemschilder pater Daniel Segers bezoeken, vond hem niet thuis, bleef in zijn werkplaats wachten en schreef met houtskool op den muur : De geest van Segers is een By, Waerop de Nederlanders roemen ; Zy haelt haer honighleckerny En geur uyt allerhande bloemen. VOLKSKUNDE. I I7 Een by quam op zijn schildery En geur en kleuren aengevlogen, En riep : Natuer, vergeef het my, Dat bloempaneel heeft my bedrogen. Intusschen kwam Segers ongemerkt binnen ; las het gedicht, en riep uit: »Gij zijt de duivel of Vondel! (Mondelinge overlevering te Antwerpen, vermeld in v. Lenneps V ondel V, 55. Het vers is werkelijk van hem (aldaar); en heeft waarschijnlijk de vertelling doen ontstaan. Zoo verhaalt men ook in Duitsch- land, dat Bach eens in een dorpskerk kwam en vlak bij 't orgel ging staan. De organist vroeg, of hij ook van de kunst was? Antwoord: een weinig; en of hij een poosje mocht spelen? Toe- gestaan ; met dien gevolge, dat de landelijke kunstbroeder 't spoedig uitschreeuwde : )Er ist der leibhafte Teufel, oder Bach!«) Beter doode Jan dan bloode Jan. Jonker Johan Sickinghe, ma- joor commandant der ruiterij bij de verdediging van Koevorden in 1673, viel kort daarna in een tweegevecht. Toen zijn lijk de woning zijner ouders, Warffumborg te Warffum, werd binnenge- dragen zei zijn moeder Sophia van Echten niets dan: »Beter doode Jan dan bloode Jan.« (Gron. Volksalm. 1892, blz. 32). De bezeten weeskinderen te Amsterdam. ',In het jaar 1566 den 18 Marty is tot Amsterdam eene gedenckweerdighe, doch droeve saecke gebeurt, van de welcke de Heer Adrianus Adriani Cancelier van Gelderland een Discours in druck heeft uitgehegheven. Waerin by verhaelt dat in de gemelde stede wel dertigh kinderen op eene seltsame wyse begosten ghequelt te zijn, als hadden sy dol ende raesende ghewesst. By wijlen smeten sy haer teghen de aerde, ende dat duyrde eene halve uyre of eene uyre. Oprijsende en wisten sy daer gantsch niet af, maer meynden gheslapen te hebben. De Medecijns en conden daer niet in doen: want sy meenden dat het eene natuyrlicke sieckte was. Daer wierd tot de Toove- raers ghegaen, alsoo men meynde dat het Tooverie was; doch al om niet. Alsoo men eyndelick van ghevoelen was dat dese I18 VOLKSKUNDE. kinderen beseten waeren, nam men zijne toevlucht tot vele exor- cisten of Duyvelbanders, door dien dat de Kinderen buyten haeren weten veel Bingen seyden die haer verstand ende haren ouderdom te boven gingen. Deze duyvelbanders stelden al haere wetenschap te wercke sonder wat uit te richten. Terwijlen dat sy haere be- sweringhe deden, braeckten de kinderen veel naelden, spellen, vingherhoeden, wollen lappen, stucken van ghebrokene potten, ghelas, hayren, ende dierghelijcke meer sonder nochttans verlost te worden, zij vielen d' een reyse op d' andere in deze passie tot verwonderinghe van vele over de seltsaemheyt van dese quaele. Ick hebbe een schrift ghesien waer in verhaelt word, dat sy het seere op den Schout hadden gelaeden, daeghelicke tot zijn huys quaemen, hem veel meer seyden dan hij wilde hooren; soodat by haer om haer te paeyen, appelen ende ander snuysteringen, maer onder andere Deventersche Coeck gaf, waerom zij hem oock den Langhen Deventerschen Coeck noemden; dat zy het oock uitbraghten, dat eenige heymelicke ghesanten naar den Haeghe of geveerdigd waeren. (Viverius, Wint. avonden of Nederlandsche vertellingen , verb. en verm. d. Jan Zoet, Utr. 165o, 25o. In 't kort ook bij Hooft, Ned. historien, Amst. 1677, blz. 91.) De beseten nonnen te Weert. Hare kwelling door den duivel begon, toen zij eens in de vasten aan een arme weduwe 3 pond zout leenden, die deze v66r Paschen dubbel terugbracht '). Sedert toch vonden zij in hare slaapzaal witte balletjes, gelijkend op suikergebak, zout van smaak (ze aten er evenwel niet van) en van onbekende herkomst. Daarna hoorden zij een klagende stem als van een zieke ; en eene , die sommige nonnen vermaande om op te staan en een barer zusters, die ziek was, te helpen ; maar op 't geluid afgaande, vonden zij niets. Sommigen voelden zich bij de voeten gegrepen en tamelijk ver weggevoerd; en zoo sterk onder de zolen gekitteld, dat zij bijna stikten van lachen. Sommigen werden stukken vleesch uit het lichaam gerukt, anderen gezicht, armen en beenen achterst voren gedraaid. Eenige gaven een grooten plas inktzwart 1) Versta: die weduwe was een heks, want de heksen kunnen alles maken cm zich door tooverij verschaffen, behalve zout, het eenige waarop hare kunst geen vat heeft (steunt dit op Matth. V : 13 ?) Echter bestaat ook het geloof, dat men in 't algemeen door iets aan een eks te geven of te leenen in 's duivels macht geraakt. Verg. Wolf 391. VOLKSKUNDE. 119 vocht op, hoewel zij sedert zes weken niets hadden gegeten. Dit vocht was zoo bitter en scherp, dat het de opperhuid van den mond geheel verbrandde. De bloedende penning. Ann. 1442 een Hopman tot Woudrichem genoemt Buie van Wijborck verliesende in spelen ley-de eenen gecruysten penningh op de tafel, daer 't yder man sach. Seyde, by wolde Godt int herte steecken, ende steeckende in den penning liepen daer drie droppelen bloets uit. Ic Sweder van Cuylenburch tuyge, dat myn huysvrouwen man dit gesien heeft, geheten Dirc van Braeckel, dat een schiltboortich man was. Die tafel hanget noch te Worcum in de Kerck. (Zuederi de Culenburch origines Culenburgicae, Matthaei Analecta III 649. Vergelijk het H. Bloed van Brussel; dit is echter nog krasser). De bouwmeester der Mariakerk te Utrecht (andere lezing). De bisschop kocht den bakker om, bij wien het dochtertje van den bouwmeester geregeld wittebrood kwam halen ; hij moest dit kind aan 't praten brengen. Zoo werd inderdaad het geheim ontdekt. Toen de bouwmeester 't vernam, sloeg hij in woede het kind met het wittebrood flood. De bakkerij werd nog eeuwen later aange- wezen — Oude Gracht hoek Wed — en het Wittebroodskind ge- noemd. (Broers, Utrecht, Hist. Wandelingen 133. In verband met deze geschiedenis van den bouwmeester en zijn geheim is mede niet zonder belang, wat schr. biz. 95 mededeelt: een beeldwerk van buiten aan 't koor van den Dom stelt, naar men meent of meende, de vrijmetselaarslegende van Koning Eric voor. Dat de bouw- broeders, gelijk zoo vele kerken, ook den Utrechtschen Dom hebben gebouwd, zal men, zoolang niet anders blijkt, wel mogen aannemen; of zij zich toen reeds vrijmetselaars noemden , is een andere vraag, die ons bier niet aangaat). Brand wonderbaarlijk snel gebluscht. 1441, Hemelvaartsdag, sloeg onder den dienst de bliksem in het rieten dak van den Delftschen kerktoren, die bovendien juist met een steiger omgeven was voor 't aanbrengen der vier hoektorentjes, zoodat de brand een zeer dreigend aanzien kreeg. Maar een aantal vrome mannen I 20 VOLKSKUNDE. stegen, God en Maria ter nood Gods aanroepende, naar boven om te blusschen; en kwamen er allen ongekwetst af, ofschoon hun de kleeren van 't lijf gezengd waren. Twee schepen met water gevuld werden in een half uur naar de kerk gedragen; later had men drie uur en veel meer yolk noodig om ze leeg op haar plaatsen terug te brengen. Sedert werd op Hemelvaartsdag processie met het beeld van 0. L. V. gehouden. (Boitet 277; zou in die gedragen schepen geen herinnering aan de heidensche optochten met een schip schuilen ?) De oorsprong van het geslacht Brederode. Arnout, 3e graaf van Holland, had drie zonen, Diederik (III) zijn opvolger, Sifrid (of Siegfried, of Sicco), en Simon (eerste heer van Teylingen), Sifrid werd door een »hoofschen pluymstrijcker» bij zijn vader in on- gunst gebracht, sloeg den lasteraar flood en vluchtte naar Friesland, waar Gosse Ludinga, heer van Stavoren (of Gooswijn van Staveren, potestaat van Friesland), hem gastvrij ontving niet alleen, maar ook diens dochter Tetta of Tetbarch hem haar hart schonk, en de vader haar hand. Zij gewonnen samen twee zonen, Diederik en Simon (volgens andere was deze de eerste heer van Teijlingen). Later huwlijkte graaf Arnout zijn zoon Diederik uit aan Utilholde (1. Odil- balda?), dochter van keizer Otto, bij welke feestelijke gelegenheid Sifrid terug geroepen en in genade aangenomen werd. Graven en edelen merkten op, dat hij dan nu ook een erfgoed moest hebben om naar zijn stand te kunnen 'even; waarop Arnout antwoordde: »ik zal hem breede roeden in Holland doen uitmeten.4: Van hier kreeg het goed, hem geschonken, den naam Brederode. (Paulus Voet, oorspronck, voortganck en daeden der doorluchtiger heeren van Brederode 21 vv., ook bij Bockenberg e.a. Geschiedenis is aan dit alles hoogstens alleen, dat Arnouts tweede zoon een huwe- lijk aanging ver beneden zijn stand, zoodat het zelfs aan tooverij werd toegeschreven (Melis Stoke I 884) en hem natuurlijk met zijn vader in onmin bracht. Men houdt thans veeleer Brederode voor een jongeren tak van Teylingen (en daardoor van Holland); de wapens doen echter 't omgekeerde vermoeden. Immers Brederode voert: Holland (v. goud met een leeuw v. keel, getongd en ge- klauwd v. azuur) gebroken met een barensteel v. azuur; Teylingen 't zelfde, maar met een hartschild v. zilver beladen met een rad v. sabel.) VOLKSKUNDE. 1 2 1 't Compagnieschip, dat geen wagenspoor hield. De scheepskap- teins der 0. I. C. waren gebonden aan een op de kaart aange- wezen koers, 't Wagenspoor genoemd. Een die dit niet wilde kwam met den duivel overeen, dat deze hem over klippen en riffen zou voeren, ander voorwaarde nooit een dieplood uit te werken. Nu deed hij twee reizen in denzelfden tijd als een ander eene. Maar eens kreeg hij een nieuwen stuurman, die door dat varen zonder peilen bevreesd, een kogel aan een lijn bond en uitwierp. Maar op 't zelfde oogenblik springt de duivel, die in de gedaante van een zwarten hond steeds meevoer, overboard; en dadelijk sloeg het schip op de klippen te pletter. (Navorscher 1853, Bijblad, cxviii; verg. Vliegende Hollander). De spokende bootsman. Hij maakte zich erg kwaad, omdat zijn schip, in straat Soenda oploevende, het eilandje Slee-Bessie niet te boven kon komen; en wenschte onder afgrijselijke vloeken na zijn flood veroordeeld te worden am Slee-Bessie naar Krakatoea te talien en zoo het vaarwater te verruimen. Nog heden hoort men bij stil weder, boven de branding van Krakatoea uit hem zingen, terwijl hij bezig is Slee-Bessie daarheen te trekken (Nay. 1853 Bijblad, lxviii.) De Sparewouwer reus. Claes van Kyten, te Spaarnewoude geboren, was zoo lang, dat de langste mannen onder zijn uitgestrekten arm konden doorgaan. Onder zijn schoen konden vier meer dan middelmatige voeten zich verbergen. Wij schooljongens (zegt Wilhelmus Procurator) hebben hem vaak van achteren bekeken en zijn lengte opgenomen; want hem onder de oogen komen durfden wij niet. (Mondeling en Wilh. Proc. — die hem Nicolaus Minimus noemt — Matth. Anal, II 6o6. Aan den buitenmuur der kerk te Spaarnewoude is nog heden de aanwijzing zichtbaar van zijn breedte met uitgespreide armen. Wilh. vermeldt t.a.p. ook een reuzin, die in iedere hand een vat bier kon dragen, en een balk wegdroeg, voor acht mannen te zwaar. Doch hieromtrent schijnt geen volksoverlevering te bestaan; maar verg. hierachter »Zeeuwsche reuzin.) Dagvaarden voor God. De vreeselijke geloofsvervolging in de Nederlanden trof onder zoovelen ook een vromen burger te Beverwijk in Noordholland, Augustijn de bakker genoemd. Ten I22 VOLKSKUNDE. mutsaard gaande, riep hij een zijner buren toe: »Vaarwel!« Deze antwoordde: »Tot weerziens in de eeuwigheid!«, waarop de bur- gemeester hem toesnauwde: »Waar gij zult gaan, kan hij niet komen, maar vaart van dit vuur naar 't eeuwige.« Augustijn nu zag den wreedaard aan en sprak: »Over drie dagen verwacht ik u voor Gods rechterstoel.« En zoodra hij in de vlammen den geest had gegeven, werd de burgemeester door een razernij aan- getast, waarin hij aldoor riep: »Turf en hout, turf en houtq, en den derden dag, nog steeds geheel uitzinnig, stierf. (Historie der Doopsgesind e Martelaren, 245, en daaruit bij Brandt, Historic der Reformatie I, 197 ; aldaar blz. 563 een soortgelijk verhaal aangaande Nanning Koppersz. van Hoorn, door Tollens met groote vrijheid in verzen gebracht; evenzoo van een martelares te Raesfelt en den gouverneur aldaar (Leeskabinet 1876, III, I met beroep op een [welk?] martelaarsboek). Verg. Wolf 313 en daar aangehaalden; het meest bekende voorbeeld is zeker Jacques du Molay, over wien zie Hocker, Templersagen, in Zeitsch. f. deutsche Myth. 1855; over zulk een dagvaarding op den veertigsten dag, die werkelijk den gedaagde deed sterven [van angst en wroeging natuurlijk], Nouvelle _Biogra'Mie, art. Gilles de Bretagne; verg. Revue des trail. pop. XVI, 239). Doode hand als slaapmiddel. Vroeger waren er dieven, die een armpje van een ongeboren kind bij zich droegen. Als zij zulk een armpje bewogen boven iemand, die te bed lag, met de woorden: »die waakt, die waakt; die slaapt, die slaapt!« moest hij blijven in den toestand, waarin hij was. (Camera Obscura: verg. Wolf 276; Grimm D. M. 1027). Reuzen, die den Rijn wilden dempen, droegen daartoe aarde in hun voorschoten. De kluiten, die er uit rolden, vormen thans de heuvelen bij Wolfshees. (Ald. 245.. Hier ontbreekt elke heidensche herinnering; zelfs kan 't wel een bloote aardigheid zijn. Zie over reuzen in 't algemeen Volksk. 15,19). Drie reuzen, gebroeders, hebben den Broederdijk bij Nijmegen aangelegd, terwijl hun moeder het avondeten gereed maakte. (Heldringh en Graadt Jonckers, de Veluwe, 233. 't Verhaal is VOLKSKUNDE. I 23 natuurlijk jonger dan de dijk en dus op zijn vroegst eenige eeuwen na het christendom ontstaan; toch mag men vragen, of in de hoofden, waarin 't ontstaan is, niet de nagedachtenis spookte van de drie goden, ook gebroeders, die den ijsreus versloegen). Duivel verleidt tot zelfmoord. Een boer to Wateringen bij Delft, in 1566, leed aan zwaarmoedigheid. De duivel bezocht hem, spiegelde hem voor, dat hem niet tot zonde aangerekend zou worden, indien hij zelf aan zijn verdriet een einde maakte; en wees hem den weg: hij moest bij een apotheker rattenkruit gaan koopen. Deze verlangde bevestiging door een derde, dat het inderdaad voor de ratten gebruikt zou worden. De raadsman stelde zich hiervoor borg. De boer, neemt het gewicht van een Fransche croone in, )wierd deerlick gemartelt, doch hij heeft het leuen, ende dat noch veel beter is, de ziel behouden; want hij heeft vromelic tegen den satan gestreden.« (Wint. ay. 263. De vermaning aan de apothekers, die de schr. (zelf geneesheer) er bij voegt, is een opmerkelijk staaltje, hoe gezond verstand kan samengaan met grof bijgeloof.) De eenoogige Beer. Visschers op het Lijskemeer in Westerwolde hoorden een stem uit den bodem: »Laat mij eenoogige beer toch leven!« (Westendorp, Antiquiteiten, I 403. Bij van den Bergh, Nederl. Volksoverl. 77, en vandaar bij Wolf no. 236, staat ouden beer en ontbreekt dus het eenoogig, dat van bijzonder belang is, daar het op Wodan wijst). (Wordt voortgezet.) GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Aanteekeningen uit de Schepenprotocollen van Breda. Iets zeer merkwaardigs, wellicht iets unieks, in deze boeken is, dat bijna steeds de grootvader, dikwijls ook de overgrootvader, ja soms zelfs de betovergrootvader, der comparanten wordt genoemd. Voor 't samenstellen van genealogieen zijn deze boeken dus een el-dorado. Voorbeelden volgen, evenals van zonderlinge bijnamen, welke dikwijls familienamen werden, en andere bizonderheden, die mijne aandacht trokken. I 58 1 . 2 Mrt. Adriaen Jan Cornelissz., diemen noemt Schoonen Jans, schipper. 15 Mrt. Adam Heer Cornelis de Graew' s priesters naturlick zoon. 20 Juni. Adriane Jan Jan Jan Mercelisdochter van lifer (Zoons: Zebrecht Adriaen Jansz. de Bent en Karel Gabriels- zoon V erschoor. Hare moeder: Kathelijn Zebrecht Lambrecht zoons dochter.) 1582. 4 Mei. Marie Aert Lenaert Goeyaertsz. Haar broeder Gy s- brecht, geh. m. Aerde Aert Nout Aertsdr. van Bed aff . 8 Mei. Hubrecht wijlen Peter Jan Matheus Snijders zoons naezone. 1583. 7 Febr. Peeter Anthonis Janssz., diemen noemt Peter in de Fuyk. Dito Hendrik Cornelis Boterpot. 4 Mrt. Het huis »de Tafelronde in de Karstraat. 26 April. Thomas Adriaan Adriaan Ghysbrecht Gheenisz alias Hooa' onck. 1584.18 Sept. Cornelis Henrick Lambrechtszone, diemen noempt Craeyer, tot Etten op de Leur wonend. 25 Oct. Wijlen mr. Peter Erenbouts, wijlen beer Joost Eren- bouts natuerlijck zoon. (Dus onechte zoon met naam van den vader). 2 Nov. De zoon van wijlen Jan Janszoon, diemen noemt Bos Jan. 1585. 8 Mei. Elisabeth Cornelisdr., die (n.l. Cornelis) men noempt Belosers, van Roosendaal, wed. wijlen Peter Anthonisz. Op 8 Mei 1586 is het: Blosersdr. Ver moedelijk iemand, die spoedig bloosde. II Oct. Adriaan Plato, notaris. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. I 25 1586. 25 Febr. Het huis : »Het Lantwijf«, Langebrugstraat. 1587. 28 Juli. Vrouw met bijnaam : Johanne Andriesdochter, diemen noemt Cleyn Johanne. 1592. 4 Jan. Zeldzame doopnaam : Pamphilus de Verwer, man en voogd van Juffrouw Anna Langriji. Idem. Het huis : »de drije Saucijssen« (St. Jans- straat). 28 Jan. Het huis »den soeten naem Jesus«. 1593. 4 Febr. Het huis »de drye Stockvisschen« (Vischmarkt). 24 Nov. Burgem., schepenen en raad, beweecht met mede- lijden ende compassie over het gevangen houden van Peter van der Vieuten te Brussel, geven aan zijne vrouw Christina Dyrck Boeyenrots dochter 15o karoli- gulden om hem los te koopen, waartoe zij tijdelijk afstaat de inkomsten van de St. Janskapel, die zij van den Prins van Oranje had gepacht. 1594. 18 Jan. De eerentfeste Wentsel Chodowsky, van Nebeurt in der Schlebij, residerende nu ter tyt binnen de stad van Breda, belooft op syner adelijcker eerlijckheyt, ende zoo waarachtig als hij wil dat Godt hem helpe dat hij 40 geleende rijksdaalders zal teruggeven aan Willem Thomassz. van der Vloet. 22 d.a.v. dito 50 aan Adriaen Nagels, sijdelaeckencooper. 28 Dec. 1593 was hij dito 66 rijksd. schuldig aan Jan Lenaerts, schoenmaecker en borger, wegens laarzen en schoe- nen voor hem en zijn knecht. 22 Mrt. Het huis »de Cruybus«. I April. Een lid der familie Ruyssenaers : Jan Aert Marcelis Ruyseners zn, meulder, pacht den windmolen genaamd ruyseners wyntmolen buiten de Haechdijcksche poorte. 6 April. Jacob Adriaensz. alias besteneeff. 21 April. Jan Henrick Cornelis Claes Ghysbrechts (betover- grootvader 0 alias Rattensone. 2 Aug. Heer Nicolaes Pieck, pastoir tot Ghilse. 1595. 5 Jan. Het huis »de Maecht van Tricht« met een plein daarachter, op de Vischmarkt. 7 April. Het huis ) de Cleerbessem « (Eindpoortstraat). 8 Juni. Anthonis Maessz. (voornaam) schipper, alias Slob. 8 Juni. Het huis , den grooten Esel c (Burgstraat). I 26 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 22 Juni. Anneken Jacob Daniels de stroopers dochter, wettige huysfrouw van Gerrit Droushout. 9 Dec. Mr Jan van Beverloo, sieckenbesoecker der stadt van Breda. 1596. 24 Apr. Adriaen Adriaensz. alias Kacklolleken. I Juli. Het huis, genaamd »de Schupstoel« (Ginnekenseinde). In 't Reg. van Procuraties en certificaties van dit jaar I Nov. Capra Jonckhans van Schueren, genaempt Appel. 1597. 20 Jan. Marie d' oude ende Marie de jonge, gesusteren, des voorsz. Henrick Claeszoons van den Berge dochteren. 14 Febr. Cornelie Cornelis bar Iona dochter. 2 Dec. Marie Cornelis Cornelis Schuyfhillen alias Smullen dochter. »Schuyfhillen « is genitief van den familie- naam Schuithil. 1598. I I Aug. Goris Mathys zone van den Brant, diemen noempt Goris Meyvisch. 17 Aug. Wordt gesproken van een solder en een fliersolder (vliering). 10 Oct. Jan Cornelisz. van Dongen alias Jan Indest. I0 Nov. Michiel Michiel Michielsz., ter Heyden wonende. 1599. 9 Febr. Jan Lambrecht Hen ricx Pauwels Cornelis Adriaens zone (dus de overbetovergrootvader, tenzij de corn- parant twee namen had.) 1600. 8 Mrt. curieuse voornaam : Petre Cornelis Berthels dochter. 1602. 12 Jan. Jacop Jans Wagemaeckers zoon en zijne vrouw Jen- neke Michiel Sebastiaan Cristus 1) dochter. Minstens een uit deze familie was schepen, blijkens de zegel- afbeelding in Taxandria 1909. In 1613 Adriaen Aert Christus zoon, kuiper. In 1642, 3 Mei Aerdeken Adriaens Christus dochter. Een huis in de Gasthuisstraat heette : »de Christus- ooghen «. 6 April. Uitsluitend vermelding van den bijnaam : lemand heeft geld gegeven aen eenen vulgo ge- noemt Cleijn Claesken, ruiter. 1604. 23 Febr. Cornelis des voorsz. wijlen Peeter Aert Peeters Goris 1) Even curieus als deze familienaam is de bijnaam .jezus c to Hoorn. Velius meldt 1562 als schepen Dirk Gerbrantsz., Gerbrant Goudsmits soon, alias Jesus; op 1569: Dirk Gerbrantz, alias Dirk Jesus en denzelfden als burgemeester in 1575. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. I 27 soons van der Raeck sone, deselve Cornelis out om- trent XX jaeren. 2oMaart. Claes Adriaen Claes Peter Teunis van Overvelt zone. 6 April. Jan Jansz. Droochbroot te Dordrecht. 1605. T4 Febr. Adriaen Tiberius, schout van Santvliet. 25 Febr. Lenaert Cornelis van Erfrenten metser. (Niet de eenige metselaar uit dit nu adellijke geslacht). Jo April. de gemachtigde van mr Geraert Bijlaer, yzersnyder des Graeffelyckheyts munte in Hollant. 4 Aug. Het huffs »de geile Leeuw« op de markt. 7 Sept. Sr Anthoni Surnoti, taefelhouder van leeninge. 1606.13 Febr. Jacob Cornelis Cornelis zone, diemen noemt Jongens. 1608. 5 Juli. Cent Cent Cents sone. 1609. 19 Jan. Een onecht kind met den naam en den adel. titel van zijnen vader : Jouffr. Margriete van Helmont (oom : Niclaes v. H., schout van IJselstein; neef: mr Joachim Gilles, oud b.m., schepen en commies der vivres te Breda), weduwe met 5 genoemde k. van Jonker Jan Gijsels, natuurlijke noon van Jonker Adriaan, wiens echte dochter Agnes, geh. met Jonker Godefroy Turcq te Oosterwijk, ook genoemd wordt. 15 Sept. Gudula, dr van Jan Jacob Snellaert, diemen noemt Hans van Turnhout, weduwe Anthoni de Quintal, organist der kerk van Breda. Op 9 Dec. 1609 comp. Adriaen en Cornelis zijne zoons, wegens de goederen van hunne grootm. Margriete van Beversluijs, en 9 Jan. 1613 alleen Cornelis, die dan »speelman« wordt genoemd. 1611. I Mei. Peeter Gielis Peeter Matews soons naesone. 1612. 5 Mei. Thomas Ruth en zijn yr. Anneken Jaspar Peeter Gielis Isaacx (betovergrootvader !) dr. 20 Oct. en 9 Oct. 1618 Cornelis Joosten, alias nobelen baes, van Dordrecht. 1613. Jacob Cornelisz. de Groot, alias halven stuijver. 1615. 29 Mei. Job Willemsz. alias Alverdobbelt, wonende in »de oude jonge Schipper« (vermoedelijk herbergier, wiens concurrent zijn later begonnen herberg 66k noemde: »de Jonge Schipper«). I28 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. I Juli. Cornelis Michiel Henrick Daemen sone, diemen noemt naeldeken. 162 I. 2 Mrt. Sebastiaen Jan Michiel Merchelis van der Avoirt sone. 16 Mrt. Cornelis Jan Jan Claes soons van den Kieboom sone, brouwer. 1622. 3 Jan. Cathelijn Arnout Peeter Eijckmans dochter met Adriaen Rombout Jan Jan Lips sone, haren man. 24 Jan. Sebrecht ende Willem gebroeders wijlen Servaes Anthonis Servaes soons sonen daer moeder aff was Anneken Sebrecht Lambrecht Jan Lambrecht (bet- overgrootvader !) dochter ende Marten Marten Willem Spierincx sone de jonge daer moeder aff was ..... (dezelfde.) I Febr. Jan Matheus Jan Henrickx sone, metser. 5 Febr. Adriaen Peeter Adriaen Merchelis Deckers sone, olieslager. 9 Febr. Nicolaes Joris Anthonis Benedictus sone, wieldrayer. '4 Febr. Adriaen Aert Adriaen Anthoni Daniels (betover- grootvader !) sone, beenhacker. 4 April. Peeter Cornelis Gobbincx sone, gelaesmaecker, debet de weduwe mette drijderleije kijnderen van wijlen Lieven Joris Speelmans soons. 1623. II Mrt. Lenaert Servaesz, diemen noemde Avontuer. 1627.27 Febr. Blijkbaar een bekeerling uit Italie : Sr Pietro Paulo Tibanti, lieutenant, gereformeert, in garnisoen lig- gende binnen dese stadt van Breda, sone van wijlen Sr. Octavio Tibanti, daer moeder aff was Jouffr. Ursula Soedermans, gehouwt ende meerder van jaeren. 163o. 20 Juni. Classieke doopnamen : Joncker Julius Caesar Bervoets 1631. 20 Oct. Een adellijke gewone soldaat: Joncker Floris van Gernert, daer moeder of was Joe Catharina van Bruhesen, soldaet onder de Compaignie van Capitein Stembor, alhijer binnen Breda garnisoen houdende. Halve broeder is Joncker Johan Fabri. Verkoopt weiland. H. J. SCHOUTEN. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. II. IL.A I N N (DAS HEUTIGE MARTENSLINDE, LIMBURG) 1000-1330 VON BARON ADHEMAR VAN LIJNDEN 1). In dem ersten Theile dieser Studie sagten wir, dass nach Iutta van Wassenberg das was die Geschichtschreiber iiber Linne und dessen Besitzer verOffentlicht haben, aufhOrt, und dass nur noch die Genealogie des Hauses Van Linde oder Linne, welche wir selbst in De Navorscher, 1892, berichtet haben, ubrig bleibt. Diese Genealogie beginnt mit einem Arnold, riddere van Linne, welcher zum ersten male in 1284 erwahnt wird, und es erubrigt nun die Succession dieses Herrn auf diejenige des friieheren Ge- schlechtes zu beweisen, dessen Identitat herzustellen und auf welche Weise Linne oder Linde sein Besitz und seine Herrlichheit gewor- den ist. Die Urkundensammlung der Abtei von Herckenrode enthalt fur unsere Abhandlung zwei hochwichtige Urkunden. Die erste, vom 5 Februar 1315, ist ein Act mittelst welchem Mathilde van Berlo, Wittwe des Francon van Middelhem, der Abtei drei Bander Land verkauft. Arnold, Graf van Looz, verwandelt sie in Pachtland, von welchem man ihm vier Pfennige per Bander zahlen wird. In diesem Acte sind als Zeugen : Lambertus de Los, phisicus, Gisel- bertus de Romershoven, noster scultetus de Hasselt, Johannes de Mierbeke, noster falconarius, Lambertus et Wilhelmus de Busco de Millen iuxta Herderen 2). Durch den zweiten Act, datirt vom 1 1 Marz 1314, erklart die Aebtissin Margaretha van Steyne, dass zwei dieser drei Bander Landes von der Nonne Iutta de Lintres, ehemals Aebtissin von Viveguis, welche dessen Nutzniessung fur sich und nach ihrem Tode fur die Nonne Alicia de Lintris, ihre Verwandte, vorbehielt, 1) Amsterdam, De Navorscher 1809, Linne I. 2) Liittich, Staatsarchiv, Cartular der Abtei Herckenrode, t. I. p. 341 1910 9 1 30 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. bezahlt worden sind, nach dem Tode der letzteren werde das Einkommen zu den Anniversarien der adeligen Dame Alicia, zu ihren Lebzeiten Herrin van Waveren, dienen 1). Diese Urkunde wirft ein klares Licht auf den Punkt, welchen wir auf zu klaren haben. Wir beginners, indem wir uns Rechen- schaft ablegen Tuber die Personen, welche in dieser Urkunde vor- kommen. Lambertus et Wilhelmus de Busco de Millen iuxta Her- deren, sind offenbar dieselben welche wir in unserer Genealogie berichtet haben als die zwei SOhne des Moes oder Thomas I van Linde oder van Linne, die Enkel des Arnold, riddere van Linne, erwahnt in 1284. Und es ist klar, dass, wenn in dem Gesammtact die anwesenden Parteien durch respective Zeugen vertreten sind, dass hier Lambertus et Wilhelmus de Busco de Millen iuxta Herderen von der Abtei Herckenrode, oder vielmehr von Jutta de Lintris, welche letztere die Zahlung fur die zwei Blinder des Ankaufes erstattete und deren Nutzniessung fur sich vorbehielt, erbeten worden sind, wahrend die anderen Zeugen den Grafen von Looz, welcher sie erbeten hatte, reprasentirten. Und da, wie es aus der Genealogie der Van Linne hervorgeht, die Van Linne den Namen De Busco gefuhrt haben, hat es ganz den Anschein, dass die zwei obgenannten Zeugen Verwandte der Jutta de Lintris, welche die Zahlung des grOsseren Theiles des erworbenen Landes erstattete, waren. Wir haben zuvOrderst die Identitat der Jutta de Lintris, welcher wir hier begegnen, festzustellen, und thun dies mittelst der oben erwahnten, im Anhang reproducirten Urkunde. Jutta errichtet durch diesen Act eine doppelte Anniversarien- Stiftung. Die eine fur die domina Aleydis quondam domina de Waveren, die andere fur die domina Alycia quondam domina de Lintris. Welches sind diese nobiles domine? Zuerst die Herrinnen von Wavre. Die Geschichte hat die Namen der drei Sires von Wavre, welche zu Ende des 13ten und zu Beginn • ten des 14 Jahrhunderts gelebt haben, erhalten. Am 13 April 1273 findet man Johan van de Wale, Sire de Wavre. Er kam in 1285 in der Expedition, welche der Konig von Frankreich, Philipp der Kiihne, gegen Aragonien unternahm, um. Johan I, Herzog von Brabant, hatte dem Konig mit einigen 11 Anhang, Urkundliche Belege F. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. I 3 I Rittern Hiilfe geleistet ; unter diesen befindet sick der Sire de Wavre. 1) Sein Tod wird in folgender Weise berichtet: Vers 2680. Nu hoort van den hertoge voort Hoe dat hi weder quam Van Aragon, daer hi nam In die vaert scade groot; Want op die vaert bleven doot, Ende her Jan van de Wale Van Wavere, die men wale Met rechte ghedincken sah, In die werelt overal, Ewelike om haer vromige dale. 2) Am 9 Februar 1292 wurde zwischen einem anderen Jean, sire de Wavre, und seiner Gattin Alice, einerseits, und dem Herzog Johan I von Brabant, andrerseits, ein Act in betreff der Herrlichheit Wavre erledigt. »Un autre Jean, chevalier et sire de Wavre, abandonna au duc Jean I, ses droits sur Wavre, de concert avec sa femme Alice. Herr Alphonse Wauters analysirt denselben wie folgt : »Jean I, duc de Brabant et de Limbourg, se reserve la terre de Wavre, avec les droits, cens, rentes etc., qui y sont annexes, sauf que le chevalier Jean, jadis sire de Wavre, et Alice, sa femme la tiendront leur vie durante.« 3) Keine dieser beiden Erlauterungen ist, streng genommen, genau. Das Dokument wurde in extenso von J. F. Willems reproducirt.4) Dasselbe ist in Alt-FranzOsisch und enthalt ein einfaches Succes- sionsrecht auf die Herrlichheit Wavre. Wenn Jean, sire de Wavre, vor seiner Gattin stirbt, behalt diese auf Lebenszeit die Halfte von Wavre und die andere Halfte fallt dem Herzog zu. Wenn Jean de Wavre seine Gattin iiberlebt, wird er zwei Drittel der Herrlichheit behalten und das andere Drittel wird dem Herzoge zufallen. Die Intervention der Alice in diesem Gerichtsakte be- weist offenbar, dass Jean durck sie Rechte auf die Herrlichheit von Wavre besass, und die Bestimmung, dass die ganze Herrlichheit an den Herzog nach dem Tode des Jean und der Alice fallen 1) Tarlier et Wauters, G6ographie et histoire des communes belges, Wavre, p. 22. 2) Heelen, Joh. van, Slag van Woeringen, Auft. Willems, p. 502. 3) Wauters, Alphonse, Table des diplOmes, t. VI, p. 367. 4) Willems, J. F., Chronik des Jean de Klerck, Bra- bantsche Geesten, I, p. 679. 132 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. sollte, beweist offenbar, dass die Herrlichheit aus dem Hause Brabant kam. Der Gerichtsact ist somit nichts als eine Anerken- nung der Rechte des Herzogs auf die Herrlichheit Wavre, welcher zur Vermeidung zukiinftiger Streitigkeiten dienen sollte. Ein dritter Sire de Wavre ist lurch den Gerichtsact von 1303 bekannt. Wavre und Dongelberge werden in demselben von Johan II, Herzog von Brabant, seinem nattirlichen Bruder Johan von Brabant, genannt Meeuve, natiirlichem Sohn des Herzog Johan I von Brabant, gegeben. Ein Manuscript sagt, bei Erwahnung der Sires de Wavre: »Omnium postremus reperitur dominus Joes de »Waveren, eques, et domina Alix eius conjux, post quorum mortem »Joes 2, dux Brabantie, taparchiam de Wavera gratuita donatione »contulit Johanni Meeuwen, fratri suo naturali. 1) Und ein anderes »Manuscript berichtet das folgende genealogische Fragment:« 2) heer Jan Meeuwe, heer van Wavre en Dongelberge, Vrouwe Cathlyne /- heer Lodewyck, heervanWaver Jan Robert Henrick -- t. heer Jan, heer van Wavere Peter, heer Art. van Dongelberge. Aus Vorgehendem schliesst man, dass die in der Urkunde von Herckenrode vom II Marz 1314 erwahnte Herrin von Wavre, nicht die Gattin des Jan Meeuve, sire de Wavre, ist, da diese sich Cathlyne nennt; man schliesst weiters, dass die domina Aleydis quondam domina de 1/T averen keine andere als die Gattin des 2 ten Jean, sire de Wavre, sein kann. Diese, es ist wahr, wird von den Herren Tarlier und Wouters Alice und in dem Manuscript 5697 von Briissel Alex genannt, aber in dem von Herrn Willems verOffentlichten Text ist die Orthographie ihres Namens Alis. Nun ist, nach dem Zeugnisse von J. B. Gramaije Adela, Adel- heijdis, Albs und folglich Alejdis, eine kontrahirte Form von Adelhejdis, ein und derselbe Namen. 3) Wenn daher, wie wir weiter oben sagten, der Act vom 9 Febru- ar 1292 nur einen .Rfickfall der Herrlichheit von Wavre an das Haus Brabant stipulirt, da Jean und Alis de Wavre ohne Zweifel keine Kinder haben; wenn die Intervention in dem Act von Seiten der Gattin des Jean de Wavre beweist, dass die Rechte welche er 1) Briissel, Bibliotheque de Bourgogne, Manuscript 5697, p. 5. 2) Ibid., Bibliotheque de Bourgogne, Manuscript 5673. 3) Gramaye, J. B., Autiquitates Brabantiae, Namurcum, p. 36. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 13 3 auf Wavre hatte von ihr stammen, so schliesst man mit Recht, dass Alis oder Aleijde, Herrin von Wavre, wie der Act von Her- ckenrode vom I i Mdrz 1314 sagt, aus den Herzogen von Brabant hervorgegangen ist. Andrerseits ist Alicia quondam domina de Lintris, welche in demselben Acte erwahnt wird, sicherlich eine Verwandte der Jutta de Lintris. Anniversarien erklaren sich nur und werden nur fur die Seelenruhe und zum Andenken an Mitglieder der Familie und nicht fur Fremde gestiftet. Und in Folge dessen ist das doppelte Verrnachtniss der Jutta de Lintris, ehemaliger Aebtissin von Viveguis, in 1315 Nonne in Herckenrode, nur unter der Bedingung verstdndlich, dass sie, wie Aleyde, Herrin von Wavre, aus den Herzogen von Brabant hervorgegangen ist. Und desswegen kann Jutta van Lintris nur aus Gerhard II, van Wassenberg , heren van Linne, und aus seiner zweiten Gattin, Elisabeth, Tochter des Herzog Henrik I von Brabant, hervorgegangen sein. Es eriibrigt nun ihre Genealogie festzustellen. Bei Priifung der Genealogie Van Lynde in il)e Navorscher«, 1892 , ist ersichtlich, dass die Nachkommenschaft des Arnold, riddere van Linne, nicht nur die Herrlichheit Linne, sondern auch den Bosch von Millen besass, und dass die Linie, welcher diese letztere Herrlichheit gehorte auch deren Namen angenommen hat, indem sie sich De Busco de Millen nannte, urn sich spater einfach nur De Busco zu nennen. Nun beweist der Uebergang gewisser Giiter der Familie Van Millen, welcher die Herrlichheit und das feste Schloss von Millen, der Bosch von Millen und die Giiter in Mommestegen gehorten, in die Familie Van Lynde, ganz klar eine Allianz zwischen den beiden Familien. Diese Allianz muss vor i315 stattgefunden haben. Thatsachlich fahrten zur Zeit des 12 October 1315 zwei aus der Familie Van Lynne hervorgegangene Briider bereits alle zwei den Namen De Busco de Millen. 1) Dieser Umstand folgert bereits eine Theilung zwischen diesen zwei Briidern in die Giiter des Bosch von Millen und folglich miissen diese Giiter im ganzlichen und vollstandigen Besitz, eines Ahnen dieser zwei Briider gewesen sein. Es ist daher gewiss, dass, wenn die Allianz mit einer Van Millen von einem dieser zwei Briider geschlossen worden ware, 1) Lambertus et Wilhelmus de Busco de Millen, Liittich, Staatsarchiv., Cartular der Abtei von Herckenrode, t. I pp. 341. I 34 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. so hate diesem allein der Bosch von Millen gehort, und dieser allein hate auch lessen Namen gefuhrt. Die Allianz dieser zwei Familien reicht in der That bis auf ihren Grossvater, Arnold van Linne, zurack, wie aus folgendem aus dem Ende des 13den Jahr- hunderts datirten Acte ersichtlich ist: »Item emit conventus erga Wilhelmum Scrinel de Wilre septem »grosses monete communiter currentis supra quinque virgatis terre »arabilis retro Wilre iuxta plateam dictam Herwech, moventes ab »uxore Arnoldi de Busco et solvitur predictus census in festo Remigii »et est investitus in predicto censu Lambertus de Reke nomine »Cenventus.« 1) Dieser Act aus dem Ende des 13tenJahrhunderts beweist, dass der in demselben erwahnte Arnold de Busco der erste aus dem Geschlechte der Van Millen war, welcher den Namen De Busco angenommen hat in Folge seines alleinigen Besitzrechtes auf den Bosch von Millen (Bois de Melin); und dass lurch ihn die Allianz zwischen den Van Millen und der Herrin van Linne, Jutta van Wassenberg, sich vollzogen hat, wie wir oben nachgewiesen haben. Arnold hatte um die Zeit des Actes die Besitzrechte von Linne noch nicht angetreten, da, nicht er, sondern seine Gattin, deren Namen nicht genannt wird, die 5 bei Wilre gelegenen Ruthen Landes an die Aebtissin von Munsterbilsen verkauft hat, woraus man schliessen muss, dass der Act vor 1284 datirt ist, da Arnold in diesem Jahre als riddere van Linne erwahnt wird. Seine Gattin hatte somit Allodbesitz bei Linne (Martenslinde), genau dort wo, in 1390, Wilhelm van Linde I Bander Landes besessen hatte, mit dem Unterschied, dass er dieses Stuck Land von der Aebtissin von Munsterbilsen zu Lehen hatte, also ihr Vasall war, wahrend die oben erwahnte uxor Arnoldi de Busco es hundert Jahre fraher als freien Allodbesitz hielt. 2) Da sich somit Arnold van Millen vor dem Jahre 1284 De Busco und in diesem Jahre zum erstenmale riddere van Linne nannte, muss man schliessen, dass er um diese Zeit nicht mehr im Besitze des Landes und festen Schlosses von Millen gewesen ist. Die Allianz der Familien Van Millen und Van Linne muss 1) Hasselt, Staatsarchiv, Munsterbilsen, Register von 1333, p, 43. (copirt in 1333). 2) Feodales in Munsterbilsen, et Vv ilre, Amelsdorp, Bylsen et Spauden investiti anno m0 CCC XC° (139o). Item Wilhelmus de Linde de Vletingen de j. bon. terre sito inter Ware et Amelsdorp prope herwech; idem IIII virg. prati sitas in pratis de Rothem. Hasselt, Staatsarchiv, Munsterbilsen, Adels-Kapitel, Reg. I f° 77). GESLACHT- EN WAPENKUNDE. I 35 durch Arnold den ersten unserer Genealogie geschlossen worden sein, wie oben ersichtlich. Thatsachlich finden wir zur Zeit des Datums des Testaments des Domscholasters Reiner in Tongres d. h. in 1267, dominus Thomas, miles de Milne, ohne Unterscheidung der Herrlichheit von Millen von dem Bosch von Millen, und wir wissen ausserdem, dass die Giiter von Mommestegen urn diese Zeit im Besitz des Walter von Millen waren ; wir wissen ferner, dass Gosuin und Reiner van Millen, Briider des Thomas und des Walters, urn diese Zeit tod waren und dass der Bosch von Millen sich in den Handen des Thomas van Linne oder seiner SOhne, Lambrecht und Willem, befand. Es ist somit klar, dass dominus Thomas, miles de Milne, ge- stofben vor 1267, das Land und die Herrlichheit von Millen zusammen mit dem Bosch von Millen im Besitze hatte, und dass sein Sohn Arnold Nachfolger und Erbe desselben war. Da Arnold, nach 1288, in den Urkunden von Alten-Biessen nicht mehr ge- nannt wird, so war sein Sohn Thomas im Besitze des Bosch von Millen, welchen seine Sane Lambrecht und Willem nach ihm besassen. Nunmehr, ist es klar, dass Arnold van Linne, zu gleicher Zeit Erbe der Herrlichtheiten von Millen und Bosch von Millen, welche, vor 1267, Thomas, riddere van Milne besassen hatte, war. Und nunmehr ist es klar, dass durch diesen Arnold, Erben der Herrlichheit Millen und des Bosch von Millen, und zu gleicher Zeit here van Linne, die Heirath oder die Allianz der Familien Van Millen und Van Linne stattgefunden hat. Hier stellt sich die Frage : War Arnold Erbe von Millen und des Bosch von Millen durch sick selbst oder durch seine Gatlin' In anderen Worten : war er selbst Sohn des Thomas, riddere van Milne, oder hatte er eine Tochter, vielleicht die einzige, des Tho- mas van Millen geheirathet. Priifen wir dies. Jutta van Wassenberg, herrin van Linne, wurde nach 1247 geboren, da sie eine Tochter aus zweiter Ehe des Ger- hard II van Wassenberg war, und diese Ehe in 1247 geschlossen wurde. In der Annahme dass Arnold van Linne durch sich selbst here van Linne gewesen ware - was der Fall sein wurde wenn die Herrlichheit von Millen ihm in Folge einer Heirath zugefallen ware — hatte er der Sohn der Jutta van Wassenberg sein miis- sen. Da er nun schon in 1284 den Titel eines Ritters fiihrte, 136 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. war er zum mindesten grossjahrig, 21 Jahre alt zu damaliger Zeit. Er hatte demnach spatestens in 1260 geboren worden sein sollen, was unsinnig ist, denn seine Mutter ware in dieser Zeitepoche nur 12 oder 13 Jahre alt gewesen. Arnold van Linne war daher nicht here Van Linne durch sich selbst, sondern muss es durch seine Gattin geworden sein. Nunmehr muss diese Gattin Tochter der Jutta van Wassenberg und eines Herrn, welcher den Namen der Herrlichheit seiner Gattin annahm, gewesen sein, oder diese Gattin muss Jutta van Wassenberg selbst gewesen sein. Die erste Hypothese ist unmoglich da Jutta van Wassenberg geboren nach 1247 in 1284 eine heirathsfahige Tochter nicht haben konnte, daher ist nur die zweite Hypothese allein moglich und wahr. Jutta van Wassenberg heirathete Arnold und brachte ihm die Herrlichheit Linne zu, deren Namen Arnold annahm. Nunmehr, da Arnold here van Linne durch seine Gattin, Jutta van Wassen- berg, war, ist es klar wie das Tageslicht, dass er selbst der Sohn des Thomas van Millen war, da er dessen Erbe war und dass die Allianz der Familien Van Millen und Van Linde durch ihn sich vollbracht hatte. Arnold, riddere van Linne, zahlte der Deutsch-Ritter-Ordens- Ballei Alten Biessen einen jahrlichen Grundzins. Man findet ihn in den Archivalien dieser Ballei von 1284-1288 erwahnt. 1) Nach diesem letzten Jahre hOrt man nichts mehr von ihm. Vielleicht kam er in der Schlacht von Woeringen (1288) urn. Sehr wahr- scheinlich ist in Folge von Familien Vereinbarungen, hervor- gerufen durch seine Heirath mit Jutta van Wassenberg, Herrin von Linne, nur der Bosch von Millen in seinem Besitze geblieben, wahrend Land und Schloss von Millen von ihm verkauft wurden. Dies ist wohl die Ursache, warum man ihn, nicht unter dem Namen Arnold van Millen, sondern unter demjenigen von De Busco und Van Linne findet. Da die Allianz des Arnold van Linne mit Jutta van Wassenberg hiermit festgestellt ist, ergeben sich die Verwandtschaftsgrade, welche Jutta van Lintris, Alicia van Lintris und Alicia quondam domina de Lintris einnehmen, von selbst. Jutta van Lintris, welche die Anniversarien stiftet, da sie in einem Alter steht, welches ad debilitatem denken lasst, obgleich sie noch nicht das fiinfzigste Lebensjahr erreicht haben konnte, kann nur die Tochter der 1) De Navorscher 1892, Genealogie des Hauses Van Lynde, Urkundliche Belege GESLACHT- EN WAPENKUNDE. I 37 Jutta van Wassenberg sein. Alicia van Lintres, kann nur die Gattin des Thomas, here van Linne gewesen sein und Alicia de Lintris, Nonne von Herckenrode, kann nur die Tochter des Thomas, heren van Linne sein. Die Genealogic, welche wir eben festgestellt haben, erklart alles, das was in der Sache, welche uns beschaftigt, dunkel zu sein schien, I. In heraldischer Hinsicht, erklart sich der Ursprung des LOwen, welcher von dem Gesammtgeschlecht der Van Lijnden als Wap- penthier gefuhrt wurde, wie wir durch die Veroffentlichung von deren Siegelwappen aus dem Mittelalter nachgewiesen haben. ') Dieser Lowe stammt von Jutta van Wassenberg, Herrin von Linne, deren Gatte, Arnold, riddere van Linne, das Wappenbild seiner Gattin, nach Aufgeben seines eigenen Wappens, zu dem seinigen gemacht hat. So wolite es die Sitte des friihen Mittelalters. Denn, schon zu Anfang des 1 3ten Jahrhunderts wurde es fur angenommen gehalten, das Wappen des Herrn, lessen Land man erbte, zu fiihren. 2). Die Van Wassenberg fiihrten, nach Hemricourt, 3) und nach Rietstap 4): in Roth ein silberner Lowe; die Van Lynde nahmen eine a priori nicht erkennbare Umformung des Wappens vor durch Verwechselung der Farben : in Schwarz ein goldener Lowe, wie dies urn jene Zeitperiode der Gebrauch war. 2. Mit Bezug auf die Vornamen stimmt alles mit den Gebrauchen der Zeitepoche tiberein. Thomas van Linne wird so nach seinem Grossvater, Thomas van Millen, genannt; Jutta van Lintris nimmt den Vornamen von ihrer Mutter. In der folgenden Generation erhalt Alicia van Lintres den Vornamen ihrer Tante, Herrin von Linne, wahrend Lambrecht und Willem die Vornamen der Linie Mommestegen van Millen sind. 3. Die Anwesenheit des Lambertus und Wilhelmus de Busco de Millen bei dem Acte vom 11 Marz 1 3 1 4 erklart sich durch 1) De Navorscher 1908, Urkundliches fiber die Van Lynden. 2) Seiler, Gust. A., Ge- schichte der Heraldik, p. 279. 3) Hemricourt, Miroir des Nobles de la Hesbaye, No. 63o. 4) Rietstap. J. B., Armorial General. Wir fugen noch das Siegelwappen des Gerardus, dominus de Wassenberg, 1241, bei, wie folgt: Wassenberg. Gerardus, dominus de Wassenberg, pour le salut de son ame et de celles de ses ancetres, accorde a l'abbaye de Burtscheid : quod dictus conventas et sui nuntii cum rebus omnibus et personis in Golopla (Giilpen?) et in Dobagh (Dobach) ab omni iure cuiuslibet telonii vectigalis et pedagii in perpetuum liberi sint et exempti, 1241, mense martis : type equestre; le bouclier a an lion couronne, a la queue fourche . L.... Sigill erg .. Contre-scel : ecu aux memes armes. L. : t Secretum Geradi (!) (Raadt, J. Th. de, Sceaux armories des Pays-Bas IV, p. 210 und Dusseldorf, Staatsarchiv, Abtei von Burt- scheid, No. 34.) 138 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. deren Verwandtschaft als Neffen der Jutta van Lintres : der Gebrauch Verwandte als Zeugen bei einem gesetzeskraft erlangenden Acte zu nehmen war in jener Zeitepoche allgemein, und Jutta konnte keine naheren Verwandte nehmen, da ihr Bruder bereits tod war. 4. Erklart sich noch die Klausel im Testamente des Ritters Gerhard van Heers mit dem Datum vom 1 o October 1393. Zur Ausfiihrung seines letzten Willens beauftragt der Testator seine Bevollmachtigten wie folgt: »Eligo autem meos executores pre- »sentis ad alterius cuiuscumque mee ultime voluntatis imposterum »ordinande: dominos Wilhelmum de Eldris, Adam de Keerchem, »militis, Wilhelmum de Busco, armigerum consanguineos meos »et magistrum Gerardum canonicum, filium meum predictum.0) Urn uns zu iiberzeugen, dass der Ausdruck consanguineos meos kein leeres Wort war, haben wir die durch diese Worte angedeutete Verwandtschaft untersucht, und haben das Folgende Tuber die Ver- wandtschaft des Gerhard mit Willem, heren van Elderen, gefunden: Willem van Hamal t am io Octobor 1279 "-- . 1 Willem van Hamal, here van Elderen Elisabeth van Hamal t 1309 = Walter = Catherina van Mulken van Betho, ridder, t 1282. "-Gilles van Hamal, here van Elderen t ... "-Cecilia van Betho t 17 Jan. 1355 = 24 Sept. 1354 = Margaretha van Kersbeek. Giselbert van Heers 1 ,-- , i '' "-Willem van Hamal, here van Elderen,, Gerhard van Heers testirte am io Octo- t 2 Febr. 140o. ber 1393 und 4- 9 Oct. 1398. Wir haben die Verwandtschaft des Gerhard mit den Van Kerkem nicht entdeckt; da die Grossmutter des Gerhard nicht bekannt ist, wird die Sache schwer und ist ausserdem fur uns vorderhand unwichtig. Die Verwandtschaft des Gerhard van Heers und des Wilhelmus de Busco, armiger, ist in folgender Weise festgestellt : Gerhard II van Wassenberg heirathete 1. eine Grafin van Kessel und 2. Elisabeth, Tochter des Herzogs Henrik I von Brabant und Witt we des Dierick, Grafen van Cleve, heren van Dinslaken. i .-- (aus iter Ehe) Mahia oder Marie van (Aus 2ter Ehe) Jutta van Wassenberg = Arnold de Wassenberg = Walter van Heers Busco de Millen, genannt Van Linne ..- I •-, t- Gerhard van Heers t 12 May 1304 Thomas van Linne i ..-- i - Gieselbert van Heers = Cecilia van Lambrecht van Linne genannt De Busco Betho van Millen. 1 i "-Gerhard van Heers von welchem es van Lynde, alias De Busco. sich handelt. I c--- Wilhelmus de Busco Johan van Lynde alias de Busco- armiger = Yde N. = N. Tochter des Lambrecht van (Navorscher 1892 pp. Millen, alias Van den Bosch van 473 en 474 vv. I und 2, Millen und der Margaretha van und p. 437, ii.) Canne. S. De Borman, Le Beffroi, Thys, Les seigneurs d'Elderen, Herkenrode, Lefort, Nay. 1892. 1) Paquay, Jean, Cartulaire de la Collegiale Notre Dame a Tongres, p. 577. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. I 39 5. Endlich, erklart sich die Stiftung des Anniversariums der Aleyde, Herrin von Wavre, aus dem Hause Brabant, durch die Nonne Jutta de Lintris. Denn da diese aus der Elisabeth van Brabant, Gattin Gerhard II, heren van Wassenberg, hervorgegangen ist, war die Herrin von Wavre ihre Verwandte. Der Ursprung mannlicherseits der Familie Van Lynde findet sich somit in der Familie Van Millen, der Ursprung weiblicherseits in dem Hause Van Wassenberg. Dies war der Punkt welcher aufgeklart zu werden hatte. M I I. I... E N. Millen, Milne (in vlamisch) — Melin, Melen oder Meliens (in franzOsisch) bezeichnet in alter Aussprache das Dorf, welches heute unter dem franzOsischen Namen Melin und unter der vlamischen Form von Millen bekannt ist. Es ist I V, Meileu Ostlich von Tongres, und zwei Meilen sildwestlich von Maestricht gelegen. Mellin dalleys Fall, Millen grope Fall und Millen iuxta Herderen, das sind die ehemaligen Bezeichnungen, welche sich auf diese Oertlichkeit beziehen. Oft wurde das Millen bei Tongres mit dem Millen bei Sittard verwechselt, und mit Melen bei Fleron. Ein durch Walter van Millen zu Ende des I 2ten und zu Anfang des I 3ten Iahrhunderts reprasentirtes Herren-Geschlecht hatte daselbst seinen Sitz und besass daselbst bedeutende Allodialgiiter. Dennoch waren dessen Mitglieder, in anderer Beziehnung, Vasallen, homines legati, der Grafen von Looz. Es scheint selbst, dass sie derem militairischen Dienste unterworfen waren : man findet, that- sachlich, am St. Severinustag, II Februar 1213, Walter van Millen im Gefolge des Grafen Ludwig von Looz, im Lager von Halmael bei St. Trond, als dieser Graf an den Ereignissen theilnahm, welche den Sieg, den die Liitticher fiber die Brabanter am 13 October 1213 davontrugen, vorbereitet 1). Gegen die Mitte des 13 ten Iahrhunderts theilte sich das Geschlecht Van Millen in zwei Linien : in die eigentliche Familie Van Millen, welche die altere war und die Allodialguter behielt, und in die- jenige von Mommestegen, welche die Lehen erhielt, die hauptsach- 1) Wolters, M. J. Codex Diplomaticus Lossensis, No. 154. 140 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. lich von dem Gerichtshof von St. Martin in Liittich und vom Prinzbischof belehnt wurden. Das castrum von Millen, welches die letztere Linie besass, war ein Lehen des Grafen von Looz, wie aus der Belehnung desselben an Agnes van Millen am 31 Mai 1366 zu ersehen ist 1); die befestigte Burg oder das Schloss von Millen, welches im Besitze der ersteren Linie war, war ein Allodium. Die altere Linie war in 1267 durch Arnold van Millen, Sohn des um diese Zeitperiode bereits verstorbenen dominus Thomas miles de Milne reprasentirt. Dieser Arnold van Millen heirathete Iutta, Herrin von Linne, Tochter Gerhard II, heren van Wassen- berg, Enkel des Herzorgs Henrik III von Limburg, und der Elisa- beth, Tochter des Herzogs Henrik I von Brabant und Wittwe des Dierick, Grafen von Cleve 2). Der neue Herr von Linne nahm den Namen seiner Herrlichheit an : man findet ihn, wie wir oben gesehen, zuerst unter dem Namen Arnold de Busco, dann nur noch unter demjenigen von Arnold van Linne, woraus man schliessen muss, dass er nur noch im Besitze des Bosch von Millen und der Herrlichheit Linne war, die er seinem Sohne Thomas hinterliess. Thomas van Linne hinterliess seinem Sohne Lambrecht die Herrlichheit von Linne und den Bosch von Millen. Dieser Lam- brecht van Linne hatte einen Bruder Willem van Linne. Alle beide findet man in 1314, unter dem Namen : Guillelmus et Lambertus de Busco de Millen, deren Nachkommenschaft jedoch den Namen Van Linne oder Van Linde beibehielt, sich aber auch des Namens De Busco bediente. Lambrecht van Linne alias De Busco tibertrug den Bosch von Millen auf seinen Vetter Lambrecht van Millen (Gatte der Margaretha van Canne) der, in Folge lessen den Namen Van den Bosch van Millen annahm, der auf seine Nachkommenschaft iiberging. Man kann sich die Annahme des Namens De Busco de Millen durch einen Van Linde nicht anders erklaren als durch die Erwerbung der Besitzung selbst, welche den Namen Bosch von Millen fiihrte. Thatsdchlich erhielt Thomas van Linne, wie wir oben gesehen, den Bosch von Millen direkt in der Nachfolge auf seinen Vater, Arnold van Linne, der sich, vor 1284, De Busco nannte, woraus hervorgeht, dass er im Besitze des Bosch von Millen war. 1) Borman, chevalier C. de, Les fiefs du Comte de Looz, p. 32. 9 Ernst, Histoire du Limbourg, III, p. 398 und Folge. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 141 Die jiingere Linie des Geschlechtes Van Millen, welche aus Walter, dem Bruder des dominus Thomas, hervorgegangen ist, adoptirte den Namen Van Mommestegen van Millen. Die Besit- zungen dieser Linie, wir haben es bereits erwahnt, bestanden grdsstentheils nur aus Lehen. Diese Linie kam, wie die alteren belgischen Autoren sagen, bald in Verlegenheiten. Aber eine neue Familie pfropfte Bich auf Jutta van Millen, der Tochter des Ritters Lambrecht. Ein reicher Liitticher, Willem Proest, Sohn des Se- bastian, nahm sie zur Frau. Die zahlreichen Erwerbungen, welche er in Millen machte, machten ihn in kurzer Zeit zu einem der machtigsten Herrn des Landes. Aus den Lowet van Fooz her- vorgegangen, gab er bald seinen Namen auf, um neben Proest denjenigen Van Millen anzunehmen. Dies ist der Ursprung der Familie Proest van Millen. DIE E VAN INT M II, 1_, .E INT . I. Das erste in der Geschichte erwahnte Mitglied dieser Familie ist Walther. a. In 1197, ist Walther van Millen Zeuge bei dem Vergleich zwischen Henrik, Herzog von Brabant, und Ludwig, Graf en von Looz, in betreff der Erbfolge der Herrlichheit von Moha 1) b. in 1213, erscheint er als homo des Grafen von Looz als Zeuge in dem Act durch welchen dieser die Vogtei von Webbecom auf Arnold van Diest iibertragt 2) c. in 1213, als Zeuge in der Urkunde durch welche Ludwig, Graf von Looz, das Allod von Herckenrode mit alien seinen Dependenzen zur Griindung eines Klosters des Cisterzienser- Ordens geschenkt hat und diese Schenkung bestatigt mit Einstimmung seiner Gattin Ada. 3) d. In 1213 , abermals als Zeuge in der Urkunde, durch welche Ludwig, Graf von Looz und seine Gattin Ada den durch die Abtei von Herckenrode gemachten Austausch des Allods, welches dieselbe in Eygenbilsen vom Grafen Albert van Da- lembrouck zu Lehen hatte, gegen den Zehnt von Corswarem 1) Liittich, Staatsarchiv, Urkunden von St. Lambrecht, No. 22; Mireus, Noticia eccl. cap. 169; Mantelius, Historia Lossensis, p. 118; Wolters, Cod., No. 130. 2) Wolters, Cod. No. 154. 3) Wolters, Herckenrode, No. I; Urkundensammlung des Seminars von Liittich, I, Pk i v0. I 42 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. und das Patronatsrecht der Kirche dieses Ortes, bestatigten, welcher Austausch von Henrik und Arnold, Briider des Grafen, gebilligt wurde. 1) e. In 1213 abermals, als Zeuge in dem Act, durch welchen der Graf Ludwig der Abtei den Zehnten des Gebietes von Her- ckenrode schenkt. 2) I. In 1 2 1 3 , abermals in einer Urkunde des Grafen Ludwig von Looz durch welche er der Abtei von Herckenrode, eine Miihle bei Curingen, ein unbebautes Stuck Land und einen Wald schenkt. 3) K. In 1214 (?) schliesslich, am 30 November, findet man ihn als Zeugen bei dem von dem Grafen van Looz ausgefiihrten Verkauf des grossen und kleinen Zehnten, von 5o Blinder Landes und einem Wald in Montenaken, zu Gunsten der Abtei von Val Notre Dame. 4) 2. Thomas van Millen. Ein Manuscript, welches den Titel fiihrt: Primuis liber ..... lit- terarum sigillatorum ..... capituli et ecclesie Beati Marie Virginis Tongrensis per dominum Salomonem Henrici, und welches in dem Archiv des Dom-Kapitels von Tongres aufbewahrt ist, hat uns das »testamentum d. Reneri scholastici et canonici Tongrensis« aus dem Jahre 1267 erhalten. Dieses Testament enthalt die folgende Klausel : »Volo etiam quod biblia mea, que est in duobus volu- »minibus vendatur incontinenti quanto carus poterit et pecunia »inde recepta detur hospitali Tongrensi, ita quod hospitale nichil »inde recipiat donec ..... item donec soluti fuerint quatuordecim »solidi quos soror Wedelmuidis iniuste receperat a domino Thoma »milite de Milne qui solvendi sunt relicte dicti militis et fratri »suo Matheo et sororibus suis si que sunt. Anno millesimo du- »centesimo sexagesimo septimo, in vigilia B. Petri ad vincula. Einige Bemerkungen fiber diese Klausel sind nothwendig. Die Bezeichnung dominus Thomas miles de Milne ist von Wichtigkeit. Der Platz welchen das Wort miles einnimmt hat eine besondere Bedeutung. Wenn das Wort miles zwischen den Tauf und den Ortsnamen gestellt ist, bezeichnet es den Besitz eines militairischen Gutes, und die Eigenschaft ingenuus, bedeutet 1) Wolters, Herckenrode, No. 2 ; Urkundensammlung des Seminers von Ltittich, I, fo, 59. 2) Ibid., I, p. 505. 3) Ibid., I. fo. 9. 4) Kempeneers, Montenaken, p. 54- GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 143 in Folge lessen so viel als Herr, dominus; wenn aber das Wort miles hinter den Orts oder Zunamen gestellt ist, so war dies ein Beweis der Eigenschaft als Ritter. Der Unterschied in den alteren Zeiten, zwischen miles und dominus, Ritter und Herr, bestand wahrscheinlich darin, dass der Ritter eine Lehens-Gerichtsbarkeit besass, wahrend der Herr eine Freie oder Allodial-Gerichtsbarkeit besass. 1) Die neuere Auslegung ist jedoch die, dass nachgeborene SOhne aus dynastischen Hausern das Wort miles in die Mitte zwischen den Tauf- und Ortsnamen stellen. 2) Der Ausdruck »Dominus Thomas, miles de Milne« bezeichnet daher in doppelter Weise, dass die Herrlichheit von Millen ein Allodial-Besitz des Thomas war, sowohl durch den Platz, welchen das Wort miles einnimmt als auch durch die Eigenschaft als dominus, welche dem Thomas beigemessen wird. Aus all diesem geht hervor, dass Thomas von einem Herrn oder Dynastenge- schlechte abstammt. Nach der Klausel war Thomas van Milne zur Zeit des Testaments, in vigilia B. Petri ad vinculi 1267, bereits tod, da man in dem- selben von seiner Wittwe (relicta) spricht. 3. Mathieu (?) oder Wathieu van Millen. Zur Zeit des Testa- ments des Domscholasters Reiner, war dieser der einzig noch lebende Bruder des Thomas van Millen. Der Testator will that- sachlich, dass eine Wiedererstattung einer Summe von Seite des Hospitals in Tongres, welche eine Schwester dieses Hospitals ungerechter Weise erhalten hatte, eingeleitet werde. Er verlangt, dass diese Wiedererstattung der Wittwe des Thomas , seinem Bruder und seinen Schwestern, sofern welche vorhanden seien, si que sunt, gemacht werde. Diese von dem Testator angewendeten Worte, si que sunt, zeigen dass er wirklich in Zweifel ist, ob Thomas Schwestern hatte. Aber sein vortreffliches Rechtlichkeitsgefuhl, welches verlangt , dass die Wiedererstattung an alle diejenige ge- schehe, welche ein Recht darauf hatten, wollte, dass die Schwestern des Thomas nicht ausgeschlossen seien, sofern Schwestern vorhanden waren. Man kann somt folgern, dass zur Zeit des Testaments Matthieu der einzige Bruder war, welchen Thomas noch hatte; denn wenn der Testator den geringsten Zweifel an der Existenz anderer Briider ge- habt hatte, so hatte er, in Folge des ihm innewohnenden Ge- 1) Spaen, Baron van, Inleid. tot de Geschied. van Gelderland, ph. In en 178. 2) Eltester GOrz, Mittelrheinisches Urkundenbuch, II, p. LXXIXX, 144 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. rechtigkeitgefiihls, hinzugefiigt et alijs fratribus si que sunt, gerade so wie er es fur die Schwestern, in deren Existenz er Zweifel hegte, gemacht hatte. In betreff des Vornamens dieses Bruders, glauben wir, dass Matheo ein Irrthum des Abschreibers fur Watheo ist. Das Register des Salomon Henrici ist nur eine Abschrift der Ori- ginalurkunde. Ueberdiess kennt man die Aehnlichkeit, welche zwischen dem M and dem W in den Schriften des 13ten Jahr- hunderts besteht. Und schliesslich haben wir den Namen Mat- thaeus bei keinem Mitglied der Familie Van Millen angetroffen, wahrend der Name Watheus, Wathier, Wauthier, Guautier, Gulterus oder Walterus (welche alle gleichbedeutend sind) schon friiher in der Familie existirte. Es sei voriibergehend bemerkt, dass Thomas, da er im Besitze der Herrlichheit von Millen war, das alteste der Kinder des in der Genealogie unter N°. 1 erwahnten Walter van Millen gewesen sein muss. (Wordt voortgezet). GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 145 CAL.E.NADIZIER der Bewijsen van Jr. I. L. H. VAN WASSENAER RUYVEN. Letter A. Dient tot bewijs, dat het denselfde Persoon is, die ge- registreert is geworden, alsmeede dat Zijn Vader was Willem Lodewijk van Wassenaer En Zijn moeder Maria Cornelia van Aerssen. B. dient tot bewijs dat hij is doende professie van de ware gereformeerde Religie. C. Kaart van desselvst Quartieren. D. Op Sweering van drie Edelen uit de Hollantsche Rid- derschap, dat het Quartier van Wassenaer, van der Does En van Aerssen zijn Riddermatig, en de drie naaste Quartieren van den Expectant met de onderte- kening der Secretaris van voorschr. order. E. Dient tot bewijs dat Vrouwe Josina van der Does was gesproten uit den huise van van der Does tot Noort- wijk ondertekent door Jonkhr. W. I. F. van der Does Heere der Noordwijken. F. Tot bewijs dat Vrouwe Maria Cornelia van Aerssen was gesproten uit den huise van Aersen ondertekent door Jonckheer F. C. van Aerssen Heere van Som- melsdijk. G. Op Sweering van twee Edelen uit de Geldersche Rid- derschap dat het Quartier van Pauw is Riddermatig en het regte Grootmoederlijke. Quartier van Spil Zijde van den Exspectant met de ondertekening des Secretaris van voorschreve order in het Quartier van Nijmegen. H. Extract authenticq der attestatie van wijlen Zijn Excel- lentie I. W. van Brederode aangaande het geslagt van Pauw. I. Dito uit de origineele wapencaart van het voornoemde geslagt van Pauw beginnende met Heer Nicolaas Pauw Ridder tot op Vrouwe Maria Pauw met het getuignis dieswegens door P. L. de Launay Wapenkoning van Brabant anno 1684. Tot bewijs van welke Filiatie en verdere ge- 1910 10 146 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. avanceerde nopens die Familie Zijn de navol- gende stukken dienende. N°. 1. Vidimus van een Seer oud Document met Zijne drie Zegelen beginnende in nomine Dei amen etc. Anno 1264. Tot bewijs dat Gerard Pauw Schiltknaap was de outste Zoon van Nicolaas Pauw Ridder. N°. 2 dito van een diergelijk document meede met drie Segelen, Beginnende Wij Claes Pauw Dieckgreve van Tielerwaard tusschen Maas en Waal, Ridder, Vrouwe Lisabeth ook van Waardenburg, en Gerard Pauw barer beider oudste Zoon Schildknaaft etc. anno 1336. Tot bewijs dat hij bij Zijn voorschreve huisvrouwe heeft verwekt Gerard Pauw Schiltcnaap. N". 3. dito als boven met een Segel beginnende Ick oth : Pauw als een gebore momboer Dircks Pauw des Heere Heer Gerard Soen, mijnsbroeder etc. anno 1425. Tot bewijs dat Dirck Pauw Soon was van Gerard en dese Gerard soon van Nicolaas voorschreve. N°. 4. T' Extract authenticq van de famillie kaart van den huise van Waardenburg, samegestelt in den iare 1673 door den alom bekende Heer Cristoffel Butkens, bewijst dat boven- gemelde Dirk Pauw tot Sone had Hendrick. En dat dese Henrick tot Sone hadde Reinier. Hetgeen blijkt uit het Extract uit het compendium van de Namen der Vroedschappen, mitsgaders Burgermeesters der stad Gouda. N°. 5 (sub N. 5). Uit het bovengenoemde Extract N°. 4 word verder be- wesen dat gemelde Reinier Pauw tot Sone had Adriaan. Hiertoe heeft ook Zijne betrekking het Extract uit een Register berustende ter Thesaurie der Stad Amsterdam, en uit de willekeure der gemelde stad (sub N°. 6). No. 6. Dat dese Adriaen Pauw tot Soone had 7acob en deese Jacob Engelbert en deese Engelbert Maerten word beweesen uit het certificaat der Heeren Burgemeesteren en Regeerders der Stadt Delvt Anno 168$. No. 7 (sub no. 7). Dat dese Maerten Pauw de Vader was van Maria Pauw, word bewesen uit het Extract van het doopsregister van GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 147 de nieuwe kerk der Stad Delft, anno 1653 (sub. No. 8). En dat dese No. 8. Maria is gehuwd geweest met Cornelis van Aerssen Heere van Hogerheide, blijkt uit de reeds geallegueerde attestatie Sub Littera F. Hoe men in de 18e eeuw nog waarde hecht aan het werk (geknoei) van P. A. de Launay, kan blijken uit het bovenstaande, daar zijn arbeid als geloofwaardig bescheid werd gebruikt om als lid der Hollandsche Ridderschap te worden toegelaten. Wij hebben dezen »Calendrier« laten afdrukken, zooals die gediend heeft A. A. A. V. V. O. Drie briefjes, aangetroffen achter een portret van Petrus Hofstede Th. Doctor, predikant te Rotterdam 22 Juni 1749-27 November 1803. 1 e briefje: Cornelis Ingeneger, gebooren te Leyden 12 Januari 1769. In 't huwelijk verbonden te Zoelt 1) 9 Mey 1790 met Yo- hanna Buddingh, gebooren te Utrecht 7 Januari 1768. Uit dit huwelijk verwekt Arnolda geb. 16 Juny 1792, Neeltie geb. 19 Oct. 1793, Cornelis geb. 8 Juny 1799. 2e briefje. Yacob de Visser, geb. 14 December 1755. In 't hu- welijk verbonden den 13 Mey 1778 met Neeltje de Bruin, gebooren 2 November 1756 en overleden 13 July 1790, waarbij 6 kinderen verwekt, waar nog in leven een noon, Andries, gebooren 28 Oct. 1783. Voor de 2e maal in den echt verbonden, den 9 November 179o, met Anna van Maastrigt gebooren 2 April 1707, overleden 10 Juny 1803. 3e briefje. Paulus Vogelensang voor de 2e reys hertrouwt 13 November 1793 door den WelEerwaerden Heer A. A. van Ossenburg, met Aletta Roomers, gebooren te Woudrighem 3 April 1764 en gedoopt 7 dito door den WelEerwaerden Heer A. van der Palm. Uit dit huwelijk verwekt de volgende kinderen, gedoopt door den WelEerwaerden Heer Ossenburg: Jasper gebooren 3 Augustus 1792, Derkie gebooren 2 Januari 1794, Willem gebooren 15 Juny 1795 en overleden 12 Juny 1796, Klasina gebooren 15 July 1796, Willem gebooren 14 Augustus 1799, Paulus gebooren 4 October 1801, Dirk gebooren 24 September 1803. Assen 1910. H. J. OOSTING. 1) Soest? 148 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Hofmeyer. Dit bekende Zuid-Afrikaansche geslacht, waarvan eenige leden te Utrecht studeerden, is blijkbaar uit Duitschland afkomstig. Vermoedelijk via Nederland. Voor notaris J. Boots te Amsterdam testeeren 3 Oct. 1715 Sr. Johannes Hoffmeyer van Bunde (vader: Rudolf Hoffmeyer te Bunde) en zijne bruid Juffrouw Magdalena van Dalen, won. Oude Schipperstraet, (vader Sacharias van Dalen, makelaar). Notarieel archief Amsterdam. H. J. S. Nay. LV, 161. Sybel, Siebel, Sibelius. Johann Julius Sybel uit Soest (Westfalen), huwde Anna Marga- retha Koeper (Koop) uit dezelfde stad. Zij overleed in 1723. (Wellers Archiv fur Stamm- and Wappenkunde, 3 Jahrgang, 1903, pag. 205). Amsterdam. H. J. SCHARP. Nay. LVIII, 327, 463. Deijnoot. Claes Deijnoot werd 25 Juli 1668 benoemd tot keurmeester en opziener van de vleeschhal te Rotterdam. Op 28 Juli 1692 wordt hij vermeld als hoofdman van het gild der vleeschhouwers. H. J. S. Nay. LVI1I, 470, LIX, 72. Hoos. Mij werd verzekerd, dat het wapen met de ruiten van de familie Hoos is. Ik nam het dan ook als zoodanig op in mijne genealogie Couvee (Algem. Ned. Fam. blad 1902, bl. 537.) Naar den ouder- dom van het cachet te oordeelen, moet dan het andere wapen zijn van Cornelia Dirks, gehuwd met Pieter Hendrik Hoos, eigenaar eener steenbakkerij te Leiderdorp (nu eigendom van zijn ongeveer 70-jarigen kleinzoon) of van Helena Christina Friese, uit Christiania, zijne moeder, die 25 Oct. 1761 te Delftshaven ondertr. met Hendrick Hoos, wedr. van ? en zeker zoon van Hendrik Hoos, die aldaar 2 Mrt. 1738 als j.m. van Gorinchem ondertr. met att. naar Delft, met Adriana Gastelaar, wed. Pieter Opperve/t te Delftshaven. Cornelia Hoos te ? geb. 13 Mrt. 1718 t 16 April 1762. tr. 21 April 1739 Hendrik van der Meulen, geb. Amst. 24 Jan. 1716, zn. van Hendrik en van Margaretha Scheltes. Aegje Hoes Pietersdr. X Dirk Hasselaer, geb. Haarlem, 23 Mei GESLACHT- EN WAPENKUNDE. I 49 1561 gebannen, bij Jemmingen doorstoken (broeder van Kenau), zn. van Simon en van Geertruy Coenen. Cosmas Claeszoon Hoos was 1586 secretaris van Spanbroek. Zijn zoon Hendrick was er schoolmeester. Een notarieele acte betreffende laatstgenoemden, en wel als »verloren zoon«, volgt. Op huyden den XXden Augustij XVCLXXXVI compareerde voor mij notaris publyck by den hove van Hollant geadmitteerd ende in kennisse van den getuyghen onder geschreven deersame Cosmas Claes Hoos, secretaris van Spanbroek, ende dat men in den name van Hendrick Cosmas synen soone dwelke door inductie ende instantie van syne huysvrouw [sich] als een jonck onbedacht reuckeloos mensche, sonder eenighe naedencken tot seekere bevindt ende ommeganck begeven heeft, daerover hij aan den soldaten van hopman Johan Thoonis ende als daerthoe hebbende last ende bevel van de overighen, ende omme sulcke groove fouten te beteren ende van Beene zijde te leggen tegen den voorss. hopman ende synen gewaerde Lieutenant in tegenwoordichheyt van Dirck Pietersz., Bur- gemeester tot Medemblyck. Daer vooren meent de voorss. Cosmas Claess hem sterck ende vast voor synen voorss. soone belovende sulckes oft diergelycke niet meer te doen, maer hem als eenen jonck- man voortaen gaerne te willen laeten onderrichten vuyt Goodes h. woort, tselve dagelycx te hooren ende de psalmen Davids met synen stemme te singen gelyck hy tot noch toe gedaen heeft als eenen vroom coster ende schoolmeester behoort te doen. Daerthoe hy hem wederomme keeren sal mits desen. Alles onder constrincte ende peenen als dhooghe overheyt daerthoe alreede geordonneert heeft oft noch sal willen stellen. Daer in den .voorss. Hendrick hem verbint overgeeft ende verbonden wert mits desen. Alles onder verbant des comparants persoon ende goederen ende versochte hiervan acte in communi forma. Gedaen tot Medenblyck ten daege ende jaere voorss. Ter presentie van den eersamen Dirck Pieterss, Burgemeester voorss. ende my notaris publyck. J. WIJNES, nots. 1586. NASCHRIFT. Eerst nadat bovenstaande gecorr. was, zag ik de meded. bl. 72, Indien C. K. zeker weet , dat het wapen met de rozenstruik is van eene familie der Lip, vervalt mijne veronderstelling »Dirks of Friese<<. H. J. SCHOUTEN. I 50 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Wapenboek Gouda. Volgens een prospectus van 1828 werd het volgende aangekon- digd, is dat boek ook verschenen of kan een der Navorschers berichten waar de copie berust? Arnhem A. A. VORSTERMAN VAN OVEN. TEN BEHOEVE DER ARMEN VAN GOUDA Is een gewezen Stadsgenoot Jacob van Dijk bereid om, in na- volging van den edeldenkenden Schrijver der Herinneringen van Gouda en Nalezing op dezelfde (in 1821 en 1822 bij de Erven 7. Thierrij en C. lensing & Z0071 te 's Gravenhage gedrukt) als eene Bijdrage tot het wetenswaardige omtrent die Stad uittegeven: De WAPENSCHILDEN DER REGERINGS-LEDEN van gemel- de Stad, sedert 1618 tot 1795, met hunne namen en het jaar hunner benoeming onder ieder Wapen, gevolgd van een Tijtel, eene Lijst der inteekening, een Register en eenige Aanteekeningen. Deze volledige Verzameling, uit 284 Stukken bestaande, zal door hem zelve, en dus kosteloos, tot in de geringste bijzonderheden, met de vereischte Wapenkundige kleuren, tot Steendruk worden geteekend, en van het beloop niets als Drukloon worden afge- trokken, daar, aldus bewerkt, het kleuren volstrekt overbodig is. De Uitgever vertrouwt, dat deze onderneming, zoowel voor tegen- woordige, als gewezene Regenten of hunne Afstammelingen, ja ook voor eenige Inwoonders der Stad Gouda, niet geheel zonder waarde zal wezen, en dit, gevoegd bij het doel der uitgifte, hem in staat zal stellen eene noemenswaardige opbrengst aan de Re- geering dier Stad aantebieden; om echter voorloopig te beoordee- len, of dit het geval zal zijn, stelt hij eene Inteekening op dezelfde, voor, en de uitgave te doen in 12 Afleveringen, tegen betaling van f 1.50, bij den ontvangst van elke Aflevering, bestaande in 24 Wapens. Om inteteekenen, gelieve men vrachtvrif te schrijven onder let- ter D, aan den Stads-Drukker G. W. van Hemsdaal te Schiedam. Aankondiging, geplaatst in bet Very°lg der Haarlemsche Courant van den 24 July 1828 en elders. Allerts en Bardeus. Volgens een alliantie wapen moet een huwelijk hebben plaats gehad, van een Allerts met een Bardeus. Wie van onze navorschers GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 151 kan hieromtrent meer mede deelen? Hij voert in zwart drie gouden koeken, geplaatst 2 en I zij in groen drie eikels van goud, doch zonder stelen. A. A. A. V. v. O. Wie kan een volledige genealogie geven van het geslacht Van Arkel? Ook losse gegevens zijn zeer welkom. V. A. Arkel. Jonkheer Marcus van Arkel, zijne zuster Wilhelmina e.a. (niet genoemde) broeders en zusters maakten 15 Nov. 1625 te Gorin- chem scheiding en deeling. De acte is niet te vinden. Wordt gevraagd: i° of zij behoorden tot het geslacht, dat naar de gewone opvatting in 1417 met Willem van Arkel is uitgestorven. 2° zoo ja, of zij voerden : Arkel gebroken met een zalm v.a.z., schuinbalkswijze; 3° Zoo neen, welke andere familie v. Arkel dit voerde. W. Z. Lehling. (herhaalde vraag). Nadere mededeeling verzocht omtrent bovenstaande familie (voor het wapen zie Nay. LVIII, 465). J. Hussman, op 22 Jan. 1795 uitgesloten als lid der Nationale Conventie, volgens Nay. jaarg. (?) blz. 139. Waarom? Indien hij behoorde tot de familie H. te Harderwijk (wapen: gevierendeeld, i en 4 een staande leeuw, 2 en 3 drie lelies,) dan vraag ik nadere meded. over hem en zijn familie.N. v. J. S. Melort. Waarom is deze familie in den adelstand verheven? »Taxandria« I bevat de genealogie: Andreas Melort, t Rozendaal 1757 X Catharina de Vroom of de Vroem. Zoon wellicht: Godefridus Melort, -I- Rozendaal 23 Oct. 1766, chirurgijn ald. tr. Anthonia de Vroom. Zoon: I 52 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Andreas Johannes Melort, ged. 27 Dec. 1759, chirurgijn te Ouden- bosch, t 1807, tr. Cornelia van den Dries. Zoon: Jhr, Mr. Godefridus Andreas Melort, geb. 1792, lid v. d. Hoogen Raad, Ridder N. L., in den adelstand verheven 1840 met praedicaat »jonkheer.« Wat is hier nu 't motief van adelstoekenning? Vader en groot- vader dorpschirurg, overgrootvader niet met zekerheid aan te wijzen en de, vermoedelijke overgrootv. denkelijk winkelier of zoo iets. H. J. S. Meerdere inlichten omtrent het Geslacht Burggraeff zouden mij zeer gewenscht zijn. In Nay. 1898 bl. 529, 1899 bl. 263, en 1902 bl. 252-255 vond ik dienaangaande drie mededeelingen, respectievelijk geteekend: R.—V. 0.; H. Kronenberg; en J. H. de Sitter, den Haag, de eerste twee genealogisch, de anderen van locaal historischen aard. Mijne bekendheid met het geslacht Burggraeff in Friesland, waar- van ik door moeder 's moeder afstam, zouden mij, zoo enkele punten mij nog opgehelderd werden, wellicht in staat stellen, den stamboom van het geslacht op te maken. De vroegste mij bekende aanteekening luidt: »Pieter de Burg- grave, Heer van Beigt, was gehuwd met Limburgis van der Dussen, dochter van Jan van der Dussen, die stierf in 1496. Maria de Burggrave, gehuwd met Gerrit van Eyck. Hun zoon Hendrik was schepen van 's Hertogenbosch in 1530. Elisabeth de Burggrave, uit Brabant, zij was de 2de vrouw van Douwe van Roorda; zijne eerste vrouw was Trijn Lianckama: Hij stierf in 1601. Heeft Gerrit en Maria 's huwelijk Eijck en Bergt wellicht tot Berg-Eijck (in Brabant) vereenigd? Was Douwe Roorda wellicht verwant met Karel Roorda den bekenden fractieman en kwam hij daardoor in 't Zuiden des lands met Elisabeth in kennis? Dezer dagen vond ik in »the works of Rembrand, with a biblogr. introduction bij Adolf Rozenberg, New-York, 1909« onder de meer dan 500 reproducties een portret (N° B. 96) van Willem Burggraeff 1633, op hout geschilderd, hoog 0,675, breed 0,52, aanwezig in de »KOn. Gemaldegalerie« te Dresden, Saksen. GESLACHT EN WAPENKUNDE. I 53 Het stelt in borstbeeld een man van middelbare jaren (-I- 50 jaar) voor, in militair gewaad, ronden schedel, donker uitzicht, zwarten knevel. Wat is er van dezen Willem bekend? Heeft hij in den 3o-jarigen oorlog gediend? Is zijn portret aldus naar Dresden en hijzelf met Tilly of tegen hem naar de Oost-Friesche grenzen geraakt? De genoemde aanteekeningen omtrent het geslacht in Brabant dienden in »de Nay.« 1899 als antwoord op een vraag in »de Nay.« 1898 aangaande Pieter de Burggrave Gilleszoon, geboren ± 1683, hij was 3 malen gehuwd: 1 ste met Magdalena Lemmers, Watervliet, 3 Juli 1706. 2de met Anna Ongenae, Assenede, 14 Febr. 1724. 3de met Johanna van de Velde, Bouchante, 6 Mei 1731. Hij stierf to Bouchante 29 Nov. 1749. Deze drie plaatsen lig- gen alle in Vlaanderen op geen overgrooten afstand van Berg-Eijck in Brabant. Van het tegenwoordige Burggraeff geslacht in Friesland heb ik in het Noorden (althans in manlijke lijn) geen sporen gevonden vroeger dan + 1790. De korte aanteekeningen van mijn over- grootvader, den heer Gosse Franses Burggraeff doen duidelijk zien, dat de publicatie van den heer J. H. de Sitter, (Nay. 1902) onze familie geldt. De oude Majoor en Commys voor 's Lands Ma- gazijnen in de Fortresse de Bourtange, Frans Burggraeff was mijn overgrootvaders grootvader. Wat er van zijn zoon den overmoedigen schaker Willem Burg- graeff in Oost-Friesland geworden is, wordt niet gemeld. Een door de Sitter niet genoemde zoon Ricard sneuvelde bij Delfzijl in 1814. Het van dezen bewaarde geschilderde waterverfportret gelijkt sprekend op een thans 25-jarig jongman, een der achterkleinzonen van zijn broeder Frans. Deze Frans Burggraeff mijn bet-overgrootvader vestigde zich in Franeker en 't manlijk nageslacht van hem woont thans uitsluitend in Westergo, Mid-Friesland. Zijn zoon Gosse, liet zich als eigenerfde met al zijn nazaat in Wonseradeel neer, terwijl diens naar vaders- zijde genoemde broeder Hendrik, bloedgetrouw den krijgsmansstand den voorkeur gaf. Van den laatste zijn thans slechts twee kleindochters in Leven, van den eerste een zoon Frans en van 154 GESLACHT EN WAPENKUNDE. den anderen zoon Broer, zijn tal van zonen en kleinzonen in leven. Omtrent de geschiedenis van het geslacht na 1790 zal ik niet uitvoeriger zijn. Van lien tijd aan is het meeste duidelijk. Mocht een der lezers, 't zij voor het oplossen mijner vragen, 't zij anderszins kennis daar van wenschen, zoo kan ik hem verwijzen naar den stamboom (sinds 1790) door mij opgesteld en thans in 't bezit van het hoofd des geslachts, den heer Frans Burggraeff, te Makkum a/z. Mijne voornaamste vraag is: A. Wat is het verleden van het geslacht in Brabant vodr + 1496? Verder: B. Welk verband bestaat er tusschen : a. de Brabantsche familie (Pieter -I- 1496, Maria + 1500, (en ..... haar zoon Hendrik 1530) Elisabeth — 160o), b. den alleenstaanden Willem + 1633 c. den alleenstaanden Pieter Gilleszoon 1683 — 1759 d. en de Friesche familie — 1790 — nu? De naam Pieter, hoewel algemeen kan op eene verwantschap wijzen tusschen a. en c. De namen Hendrik, Maria en Elisabeth in het Friesch geslacht zoowel als Frans, Eleonora, Catharina voorkomende en hoewel elders algemeen, onder de Friezen, vooral een 7o jaar geleden in dezen vorm zeer ongewoon, doen eene verwantschap veronderstellen tusschen a. en d. Deze is te meer waarschijnlijk, daar mijn overgrootvader's grootva- der's naam, in de Sitter's stuk Burchgrave (nagenoeg als de Brabantsche familienaam) en in mijn overgrootvaders aanteekeningen Burggraeff gespeld wordt. Een Friesch-Brabantsche echtverbinte- nis reeds voor 160o gaf buitendien het geslacht belangen in het Noorden en kan later ook de manlijke lijn der familie daarheen verlegd hebben. De naam Willem wijst op eene verwantschap tusschen b. en d., versterkt nog door gelijke spelling van den familienaam. De gronden voor eene verwantschap tusschen e. en d. zijn zeer onzeker en bepalen zich tot een vage gissing. Meermalen hoorde ik van mijne moeder, dat haar grootvaders grootvader, Frans Burg- graeff, van de Bourtange, een Franschman was. Zou hij ook een zoon van Pieter de Burggrave Gilleszoon van GESLACHT EN WAPENKUNDE. 155 Bouchante kunnen zijn en door zijne bekendheid met de Belgisch- Fransche taal voor een Franscitman gehouden zijn door de traditie? Alle mogelijke verwantschap a. en b. of b. en c. ligt voor mij intusschen nog geheel in 't duister. Deze verwantschapsonderzoekingen onder B. hangen ten nauwste samen met een derde C. vraag: Hoe is de Bruggraeff-familie in manlijke lijn ,naar het Noorden, in 't bizonder naar de Bour- tange geraakt? Mijn overgrootvader, die in 1899 op 90-jarigen leeftijd overleed, had als familiewapen twee ruggelings aangebrachte zalmen, rood, naar ik meen, op zilveren schild. Naast dit wapen heb ik op het zilverwerk ook een of twee malen een Friesch familiewapen aangetroffen : de sinds isoo zoo hoog aangeschreven Saksischen halfadelaar ter rechter, en Brie klaverbladen ter linkerzijde. Wat was het wapen der Heeren van Bergt? Wat was het wapen der Roorda's, die door de toevoeging »van« den invloed der Saksische hertogen in Friesland op hunnen naam, licht ook op hun wapen verraden? Een en ander dezer mededeelingen stelt mogelijk eene bevoegde hand in staat mij de gevraagde inlichtingen to verstrekken. Yale College. U. S. A. LOLLE PIERS DE BOER. Wat beteekent Bomino als eigennaam en welke taal is het? K. ONDER DE STUDEERLAMP. Mozalek (derde druk) en Supplement bij den derden druk van Mozaiek, door F. W. Drijver. P. Noordhoff — 1910 — Groningen. Inderdaad een eigenaardig werk, een merkwaardig »allerlei op het gebied van geschiedenis, volkseigenaardigheden, feesten, gebrui- ken, bijgeloof en taal«, zeer zeker een verzameling belangrijke mededeelingen zonder eenigen anderen band aaneengeregen dan een alphabetische, een alphabetisch »mozaTek« dus, waarvan de steentjes, niet eens alle van dezelfde soort, kris en kras door elkaar liggen, meer op dan naast elkaar, hier en daar mulle heuveltjes vormend, opgeworpen uit wetenschappelijk of wetenswaardig materiaal. In zijn inleiding bij den tweeden druk deelt de schrijver mede, dat hij den titel »Mozaiek-tegels« veranderd heeft in »Mozaiek«, waarom is ons niet duidelijk, hij motiveert: »dit »Mozafek« is immers geheel iets anders als de oude »Mozalek-tegels«, iets anders is het, maar daarom ook juister? Mozakk vormt een gelijkmatig doorloopend vlak geheel en d a t is het werk zeer zeker niet, de »tegels« kunnen echter opeengestapeld liggen en behoeven niet aan lien eisch te voldoen, ieder kan dan door de tegels te gebruiken plaveien op zijn eigen manier, ten onrechte dus die titelverandering. Ons inziens hadden de afdeelingen werkelijke historic en b.v. »gebruiken« en »bijgeloof« streng gescheiden moeten worden, iedere rubriek had gerust een zelfstandig mozaIek kunnen vormen, zoodat we geen oogenblik behoefden te twijfelen , waar de grenslijn te trekken tusschen waarheid en mythe. Zooals het nu is, lijkt het meer een mengelmoes of varia: op het artikel »Augustus of Oogstmaand« volgt onderwerp »Bidprentjes«, na »Blauw blauw laten« komt ,Bruiloft«, welk laatste in hoofdzaak in de literaire afdeeling thuis behoort. De voordeelen van het systeem door den schrijver gevolgd, vallen echter ook in het oog, door dat men nu terstond in de alphabetisch ingerichte inhoudsopgaaf datgene vinden kan, waaromtrent men iets weten wil, dit register zal echter bij elke nieuwe toevoeging of »supplement« weer opnieuw bewerkt dienen te worden, want ONDER DE STUDEERLAMP. I57 als er een werk voor uitbreiding vatbaar is, dan is het wel deze »Mozalek« en men zou anders in plaats van een, eenige registers dienen te raadplegen. En nu de 1 tegeltjes« wat nauwkeuriger bekeken, hier is een massa bijeengegaard, wat men elders uitgebreider en ook beter behandeld en afgerond vinden kan, maar laten we het er onmid- dellijk bijvoegen, het beantwoordt volkomen aan de bedoeling, die de schrijver zich gesteld heeft, en is alleszins geschikt voor het publiek, dat hij zich als zijn lezers denkt, wanneer we dus bier en daar op enkele dingen wijzen, die wij anders zouden geschre- ven hebben, doet dat alles te zamen genomen aan het verdienste- lijk geheel slechts weinig afbreuk; wij wenschen het werkje veel succes, opdat ook de jeugdige opkomende wetenschap, de folklore, er mee gebaat worde; immers volksgebruiken, vertellingen, enz. kunnen een niet te versmaden factor vormen voor het opbouwen van het werkelijk zuivere inzicht in vroegere toestanden. Enkele opmerkingen : (wij doen zoo bier en daar een greep). In het eerste onderwerp : Abracadabra wordt medegedeeld: »Het was uitsluitend de Thora of wet, vervat in den Pentateuch — de vijf eerste Bijbelboeken —, die met den naam Mikra werd bestempeld ...... Alle andere geschriften bekleeden een onderge- schikte plaats; zij bevatten ingegeven en met gezag bekleede ver- klaringen en toepassingen van de wet van Mozes. Deze en de mondelinge traditie der schriftgeleerden zijn slechts kabbala, d.i. door overlevering ontvangen leer. In later tijd werd onder den naam kabbala verstaan de verheven wetenschap, die den mensch langs gemakkelijken weg tot de kennis der diepste waarheden brengt.« In een paar woorden wordt bier een ingrijpend onderwerp be- handeld en ons inziens niet geheel juist. »Alle andere geschriften«, wat wordt daarmee bedoeld? De boeken der Profeten? deze nemen zeer zeker een ondergeschikte plaats in, maar bevatten niet in hoofdzaak verklaringen van de wet van Mozes, ze staan geheel zelfstandig het verdere verloop der dingen verhalend op het zelfde Mozalsche standpunt en heeten nooit en nergens kabbala. De »mondelinge traditie der schrift- geleerden,« de Misjna, staat maar weinig beneden den Pentateuch en in geen geval op een lijn met kabbala, waaronder men gewoon is de verhalen, mythen en geheimzinnige regels aan te duiden, die »den mensch langs gemakkelijken weg (zoo heel gemakkelijk I 58 ONDER DE STUDEERLAMP. was dat niet altijd) tot de kennis der diepste waarheden brengt<, en dit was ook al in vroegeren tijd. In de Misjna komt ook kabbalistiek voor. Op pag. 6. wordt talisman van het Grieksche telesma afgeleid en vertaald als, beeld, karakter, teekening, gewijd voorwerp, terwijl nog afgezien van de klankwijziging, die ook als volketymologie moeilijk te verklaren valt, de gewone beteekenis van telesma is: tol, belasting. Pag. 8. Hier worden eenige afweermiddelen genoemd voor het inslaan van den bliksem, we zouden er nog kunnen bijvoegen het openslaan van het bijbelboek bij het scheppingsverhaal en deze pagina met zout te bestrooien, of het helpt, wie zal het zeggen? Een »hoefijzer« als voorbehoedmiddel tegen den storm, in het algemeen diende het hoefijzer om geluk aan te brengen, dus niet alleen daarvoor, dit had hier even bijgevoegd kunnen worden. Fag. 26. Bij de afleiding van Bruiloft, denkt men niet meer aan den »wedloop om het bezit der schoone, maar is alleen de verklaring te vinden, zooals eveneens te recht wordt meegedeeld, in den optocht met de bruid in het midden, het geschiedt immers nog op het platte land. De middeeuwsche en Indiaansche wedstrijden om het bezit van de schoone bestonden meer uit gevechten en tournooien dan uit hard loopen, ook kan er aan )ontvoering« van de bruid gedacht worden, dat is juist weergegeven. Pag 29. De 4o — I = 39 geeselslagen, die volgens de oude Israelietische strafwet werden toegediend, komen niet voort uit vrees van de wet te overschrijden, maar uit de algemeene neiging, van menschlievendheid, die doorloopend het kenmerk is van die wet bij het toepassen der lijfstraffen, maar geenszins ligt de porzaak in een zekere voorliefde voor dat oneven getal; ook bij de ioi saluutschoten is hier ons inziens niet aangedacht. Pag. 51. De dpath kok (filia vocis) is een geheel zelfstandig geluid, tenminste aldus blijkt uit de oude geschriften, en heeft niets met de echo te maken, hierbij komt steeds de uitdrukking »wejatsesal“ voor, dat zelfstandig gaan beteekent, dit kan men daarom ook op mythologisch standpunt niet elkaar in verband brengen. Bij de »merkwaardige graf- en opschriftem< (pag. 72 v.) zouden we nog kunnen verwijzen, naar dergelijke in dit tijdschrift voor- komende (Nay. LVIII, 434, LIX, 36. e.a.) ONDER DE STUDEERLAMP. 159 Het ligt niet op onzen weg op deze wijze het geheele both door te gaan, zoo bier en daar zou een kleine wijziging en aan- vulling niet ondienstig zijn, maar dat zal wel steeds kunnen, want volledig is het nooit, omdat het yolk maar steeds doorverhaalt en nieuwe fabelen vertelt, die dan weer oververteld als de Fama de voeten op den grond en het hoofd in de wolken zullen voortschrijden G. F. Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde. door Dr. P. J. Blok. IV.° Reeks. Deel VIII. MI. 4- I nhoud. De verovering van het Merwede-gebied door Graaf Dirk III, door Dr. H. A. Poelman. Bijdragen tot de kennis der Middeleeuwsche kronieken I, door Dr. Henri Obreen. Een bedenkelijke strafvervolging met een geduchten nasleep (1740-50) door C. W. Bruinvis. Die Schlacht bei Fleurus (I Juli 169o) door Otto Hahne, Een Noord-Hollandsche stad 1500-4o, door Dr. H. E. van Gelder. Aanteekeningen over »De Zwijger« en over het Wilhelmus, door Dr. P. J. Blok. Bibliographie. Gids in zake Zegel en Registratie voor het groote publiek door J. F. Roessingh, ontvanger der Registratie en Domeinen te Groenloo. Gorinchem. — J. Noorduyn en Zoon. — 1910. De plannen tot afsluiting en droogmaking der Zuiderzee. Voordracht van den Heer V. J. P. de Blag, van Kuffeler. Ingenieur v. d. Rijks-Waterstaat te Hoorn. Gorinchem. — J. Noorduyn en Zoon. — 1910. Caducatie. door P. A. Versluys. Directeur Herv. Kweekschool te Amsterdam. Rotterdam. — J. M. Bredee. — 1910. 160 ONDER DE STUDEERLAMP. Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschie- denis en kunst. Deel II. De provincie Drente, door de rijkscommissie tot het opmaken van een inventaris en eene beschrijving van de Nederl. monumenten, enz. De ambachtsheerlijkheld Rijswijk voorheen en thans door K. Dorsman. Voorheen en thans. Drie lezingen gehouden voor Ambachtslieden, door A. Weissman. Uitg. B. Wolf Jzn. — Amsterdam. — 1909. De Beweging. Algemeen maandschrift voor Letteren, Kunst, Wetenschap en Staatkunde, onder red. van H. P. Berlage Nzn. T. J. de Boer, Alb. Verwey, I. P. de Vooys. — 6e Jaarg. — Jan.—Maart 1910. Uitg. N.V. Amsterdamsche Boekhandel. De Nieuwe Gids, (merle Nieuwe Serie van de Twintigste eeuw en het Tweemaan- delijks Tijdschrift.) Maandschrift voor Letteren, Kunst, Weten- schap en Wijsbegeerte, onder redactie van Dr. A. Aletrino, Dr. H. J. Boeken, Lodewijk van Deyssel, Mr. Frans Erens, Willem Kloos, Jac. van Looy, Frans Netscher. XXV€ Jaarg. Afl. i—s. 1910. Uitgegeven to 's-Gravenhage door de N.V. Electr. Drukkerij 2, Luctor et Emergo K MCMX. ERRATA. Pag. 98 reg. 2 v. o. lees: Florentius Marci ; pag. 99 reg. 10 lees : Ketelius, reg. 6 v. o. lees: Kuffeler; pag. '00 reg. 16 lees : Delcourt VOLKSKUNDE. INederlandsche Sagen die in Johan Wilhelm Wolf's „Niederlandische Sagen" ontbreken DOOR DR. W. ZUIDEMA. (Voortzetting van pag. 123.) Faust en de kapellaan te Batenburg. Hij zat te Batenburg gevangen (hoe hij er kwam, wordt niet gemeld) en beloofde den kapellaan hem allerlei nuttige kunsten te leeren, waarom deze hem zooveel goed deed, als hij kon ; en vooral ruim van wijn voorzag. Toen hij nu eens aan Faust vertelde, naar Graven (?) te willen gaan om zich te laten scheren, bood deze aan hem scheren zonder mes te leeren. Heel graag! Dan moest hij uit de apotheek rattenkruit laten halen en zijn baard er mee wrijven, De raad werd uitgevoerd, met het gevolg dat niet alleen de haren maar ook huid en vleesch afvielen. Kort daarna werd Faust door zijn Mephostophiles uit de gevangenis bevrijd. (Duitsch volksboek v. Faust, I e uitg., 1587, k. 66 : uitg. Scbeible, Das Kloster, II, S. 1053. Er staat )>Arsenicum« ; naar de volksmond heeft dat geleerde woord natuurlijk niet gebruikt; zoo is ook de naam van den kapellaan Johannes Dorstenius, stellig bijvoegsel van den schrijver. Niet onmogelijk heeft inderdaad een kwakzalver of landlooper te Batenburg een priester of iemand anders, die ambtshalve steeds gladgeschoren moest wezen, op deze wijze opgelicht; en heeft het gerucht ook dezen streek op naam van Faust gesteld, gelijk alle keizerlijke laden op naam van Karel. Mephostophiles, niet Mephistopheles, is de vaste vorm van 's duivels naam in 't volks- boek.) Hertogin Eleonora van Gelder. Hertog Reinout II nam in tweeden echt Eleonora van Engeland, die hem twee .zonen schonk, Reinout en Eduard. Maar toen brachten hare vijanden hem in 't 1910 II 162 VOLKSKUNDE, geloof, dat zij melaatsch was; waarop hij haar van 't hof verwijderde. Eens zat hij met zijne edelen aan een feestmaal — daar trad Eleonora binnen, slechts gekleed met een zijden hemd en een mantel, haar zoontjes aan de hand. Vlak voor den hertog legde zij den mantel af, ontblootte zich tot aan hare schaamte toe (anderen zeggen: moeder en zonen waren alleen in doorschijnende hemden gekleed) en sprak : »Zie, lieve heer, hoe men mij belasterd heeft; »ik ben over mijn gansche lichaam gezond. Hier staan onze kin- »deren, twee frissche knapen; er zouden nog meer kunnen zijn, »hadt gij maar niet naar lasteraars geluisterd. Ik vrees, dat Gelder »dit nog eens bejammeren zal, als het geen heer uit onzen stam meer 3)heeft.« Nu kreeg de hertog berouw en nam haar weder tot zich. Doch hare vrees werd maar al te zeer bewaarheid; want beide zonen stierven na een vreeslijken broedertwist kinderloos; en eerst na een eeuw kreeg Gelder weder een hertog uit het huffs van Nassau. (Slichtenhorst, Geld. geschiedenissen 129, e. a.) De gesloten steen te Utrecht. (Wolf.) Volgens andere lezing wierp de duivel niet in zijn eentje met dien steen, maar kaatsten hij en zijn knecht er mee, tot dat het stadsbestuur hun balletje aan den ketting deed leggen (Hs. »Utrecht, Hist. bijdragen «, mij welwillend ter inzage verschaft door den heer H. C. van Mans- veldt, Utrecht. Opmerking verdient, dat nergens sprake is van wijding of zegening, om den ketting te beveiligen, m.a.w., dat den duivel hier alleen stoffelijke kracht toegeschreven wordt. In zulke verhalen is hij niet de booze geest der kerkleer, maar een Germaansche reus, door Bonifacius en zijn trawanten in een duivel veranderd. (Verg. Grimm., D. Sagen 196, 198, 199, 200, 477.) Gloeiende landmeters verschijnen in de buurt van Farmsum. Dit zijn zielen van lieden, die in leven valsche landmeting gepleegd hebben, en ze daarom na hun dood met gloeiende meetkettingen moeten herhalen. In Drente zijn zij gezien bij Peize, Roden, Norg en elders; ze maken daar gedruisch met de kettingen en roepen gedurig: lik, lik, lik! (Westendorp, N. Myth. 188 en 51 1 . Ik heb mij veroorloofd de Drentsche uitspraak lik (W. schrijft gjk) te herstellen. De bedoeling is blijkbaar maok 't lik d.i. hier: meet rechtvaardig!) VOLKSKUNDE. I 6 3 God verzoeken gestraft. Als kind heb ik hooren vertellen van een Boer, die terwijl zijn boonen nog groeiden, altijd zei: hij zou boonen eten, als 't God beliefde; maar toen hij een kom vol vOOr zich had en den lepel in den mond wou steken, zei hij : »Nu zal ik immers boonen eten, of God het wil of niet« ..... op 't zelfde oogenblik viel hij flood neder. (Wint. ay. 167. Verg. 't Grieksche verhaal van Ankaios (Aristot. apud Schol. Apoll. Rhod. Argonautica I 188, bekend door Tollens vertaling van F. Kinds berijming, waarvan de regel »tusschen lip en bekerrand« reeds in de oudheid spreekwoordelijk was.) De hanevoet (hanepoot, zevenblad, aegopodecum podagr.) heeft zijn roode vlekken gekregen door de druppels van Christus' bloed, die er op gevallen zijn bij de kruisiging. (Volksk. XV, '15; verg. daar aangehaalden. Een Duitsche legende, die ik niet nailer bepalen kan, zegt, dat de »roos van Jericho« op dezelfde wijze geheel rood gekleurd is.) Het dekriet vertoont een deuk of beet. Hoe komt dat? Toen Christus aan het kruis hing, wilde de duivel in zegepraal er boven op gaan zitten. Maar Christus beval hem zich in 't riet te ver- bergen. Hij moest gehoorzamen, doch beet uit woede in alle rietscheuten. (Oldambt: a.b. Opmerkelijk is hier de vermenging van den trot- schen vijand Gods der kerk met den halfdierlijken duivel der volksverbeelding). 't Heiloosch putje is ontstaan op het gebed van Sint Willebrord, toen deze met zijn reisgenooten gebrek aan water had, en heeft vele wonderen gedaan. (Beka in actis Willebr., Matthaei Analecta V, 312). De heksenvergadering te Wijk bij Duurstede. De knecht eener weduwe te Oostbroek bemerkte, dat zij diep in den nacht, als alle dienstboden sliepen, in den stal ging en de kribbe met beide handen aanvatte. Nieuwsgierig wat dit beteekende, ging hij haar ongemerkt achterna, vatte de kribbe aan ..... en voelde zich terstond opgetild en door de lucht weggevoerd naar een onder- aardsch hol, in 't stadje Wijk (bij D.), waarin een vergadering van 164 VoLKSKUNDE. heksen werd gehouden. Zijne meesteres, verbaasd over zijn on- verwachte tegenwoordigheid, vroeg hem hoe hij 't aangelegd had om daar te komen, waarop hij haar alles zeide. Nu werd er raad gehouden: sommigen wilden hem dooden, opdat hij haar niet zou verraden; anderen vonden beter hem te doen zweren, dat hij zwijgen zou. Dit ging door, en zijn meesteres, die ook van deze meening was geweest, nam hem op den rug om hem naar huis te voeren. Maar onderweg werd het wantrouwen haar toch te machtig; en boven een meertje gekomen, liet zij hem vallen. Gelukkig kwam hij neer op een rietpol, bezeerde zich erg, maar verdronk niet. 's Morgens kwamen eenige menschen voorbij, die zijn hulpgeroep hoorden, hem zochten, vonden en naar Utrecht brachten. De burgemeester Jan van Culemborg deed de vrouw gevangen nemen, die zonder pijniging bekende — en verbrand werd. (Goulart, Thresor d' histoires admirables I 178; met beroep op Baudouin de Ronssey, Epistres medicinales ep. so, die beweert het gehoord te hebben van Dirk Cornelisz., burgemeester van Gouda). Heul! Heul! (Wolf n. 53o.) Dit wordt ook te Utrecht ver- teld. Daar heeft het zelfs de gewoonte doen ontstaan, dat boeren- jongens en meisjes uit den omtrek Zondags, paar aan paar in sjeezen gezeten, de stad doorreden, zOO dat ze over alle bruggen kwamen — en natuurlijk telkens »heulden.« De regeering der »Stichtelijkee stad vond dit echter onstichtelijk en verbood het. (Hs. »Utrecht. Historische bijdragen,« a.b.) Hillegersberg ligt op een zandheuvel in een vlak land. Hier is n.l. eens een reuzin langs gekomen, die een schort vol zand van 't zeestrand had gehaald; de band van 't schort brak en 't zand viel neer. Achter deze hoogte meende zij veilig te zijn voor 't water en bouwde er haar huis, later de burcht. Daarom staat zij in 't wapen van Hillegersberg. (V. d. Bergh Ned. Myth. 190 uit v. 011efen, Ned. stad- en dorps- beschr., Amst. 1797, verg. Grimm D. Myth. Riesen, I' Aufl. S. 502). Het huis met de hoofden. Onder de vele deftige huizen, die nog van Amsterdams gouden eeuw spreken, munt het }huis met de hoofden« bijzonder uit; 't is dan ook vermoedelijk gebouwd VOLKSKUNDE. 165 door een leerling van Hendrick de Keyser. Den gevel versieren zes Romeinenkoppen, waarvan het yolk vertelt: Eens was de huisheer uitgegaan met het gansche gezin op eene meid na. Dieven, die dit bemerkt hadden, kwamen 's nachts, zeven man sterk, en maakten een gat in de deur. De meid hoorde eenig gedruisch en ging bij de deur staan met een hakmes. Daar kruipt een lief naar binnen . . . . zij hakt hem 't hoofd of en trekt het lichaam naar zich toe. De tweede in de meening, dat zijn kunstbroeder veilig aangeland is, steekt het hoofd door 't gat . . . . als voren en zoo tot zes toe; de zevende merkte onraad en trok zijn hoofd terug, zoodat zij hem slechts de hersenpan kon afhou- wen — wat trouwens op 't zelfde neerkwam. Ter gedachtenis werden de zes koppen, die zij geheel veroverd had, in steen ge- houwen op den gevel geplaatst. (Mondeling; W. Dijkstra, Uit Frieslands volksleven II i8 1); verg. Ali Baba en de veertig roovers, 1001 Nacht (374e N. bij Habicht; Chauvin, bibliogr. arabe 5 , 79, en daarmee Grimm, Kinder u. Haus-Marchen, Revue des tr. pop. 1901, 405 ; en 't slot van 't fabliau des trois larrons (van drien dieven die den bake stalen, Verwijs Bloemlezing uit middelned. dichters. 2e dr. III, 17.) Verhalen, tot verklaring van beeldwerken verzonnen of van elders overgebracht (zooals bij den Mammelokker te Gent), vindt men in Duitschland vele; zie Bechstein; ook de legende van de pausin Johanna is waarschijnlijk op die wijze ontstaan. Huis met de drie hoofden. Ze hebben alle drie neuzen van 't soort, waarvan •de Groninger spottend zegt: »'n giiie (goede) gevel versiert 't hoes«, t.w. reusachtig groot; en verbeelden volgens 't verhaal den eersten bezitter en zijn beide zoons. Spotzieke vrienden boden hem aan de gevelversiering (in onzen grooten tijd even onmisbaar als dak en wanden) te bekostigen, mits zij hem en zijn zoons erbij mochten afbeelden. Aangenomen ! en 't gevolg was de neuzenvertooning (Nay. V, 17. Dit kan evenzeer een poging tot verklaring zijn, maar ook enkel voor de grap verzonnen. De werkelijke beteekenis is m.i. dezelfde als in de Spaansche gevelspreuk van een oud huis in de Gelkingestraat te Groningen Dios con nos, una hica Para vos: God met ons, een knip voor den neus voor u. 1) In dien vorm is 't echter geheel kindersprookje geworden en bovendien met een ver- vorming van .heer Alewijn. verbonden. 166 VOLKSKUNDE. Lett. »een vijg voor u;« maar hica is in deze zegswijze omschrijving van een gebaar, dat oorspr. tot den phallusdient behoorde en in den Chr. tijd een uitdrukking van verachting werd, dus = een knip voor den neus.) Het huldtooneel is een heuveltje bij Noorddorp (N. Holl.). Hier zijn Brinio en de graven van Holland ingehuldigd. (Br. v. Nidek. Zegepr. Kennemerland, Titelpl. ; e. a.) Joris en de Draak. In de eerste boerenplaats te Westerlee aan 't water tusschen Wester- en Heiligerlee ziet men binnenshuis in den muur gemetseld een houten afbeelding van een man op een springend paard, die een kronkelend gedrocht met open muil onder hem liggend met een lans verwondt. »Men zegt, dat die man of soldaat Yoris geheeten heeft, en dat hij een verschrikkelijk gedrocht, een Draak, die zich op het moer tusschen Westerlee en de Pekela onthield, heeft overwonnen en gedood. (Gron. Volksalm. 1840, blz. 143. In 't oog springt, dat bier Perseus onder zijn middeneeuwschen naam Sint Joris naar een Groningsch veen is verplaatst , en dat het verhaal is ontstaan uit het beeld). Gesloten kamer. In een der oude heerenhuizen aan de Ossen- markt te Groningen — in de wandeling genoemd »d' armkoamers an 't Ossemark« — die sinds eeuwen door dezelfde aanzienlijke geslachten worden bewoond (maar men weet niet recht, in welk), is een kamer, die nooit geopend mag worden. En de reden daarvan mag altijd slechts een mensch weten. Als de heer des huizes op sterven ligt, openbaart hij 't geheim aan zijn oudsten zoon, die 't weer bewaart, totdat zijn eigen laatste ure nadert. (Mondeling; verg. Blauwbaard; der treue Johannes, Grimm. Kindermarchen n. 5). Kalfskoppen in menschenhoofden veranderd. »Een straatschen- ner, hebbende verscheide moorden gedaan, koopt, binnen Wintshem (Windesheim), om Paschen te houden, Brie kalfs-koppen. Hij steekt er, naar de wijs der Hollandsche keukenversorgers, in een net. Strak gaat hij voort, en allemans oogen hem na, want zij zagen de kalfskoppen voor menschenhoofden. Dit brouwde zulk een mompeling onder 't yolk, dat hij gegrepen, gepijnigt, en nadat hij de boosheid had beleden, omgebragt wierd. Terstond VOLKSKUNDE. 167 hadden de hoofden, die men te voren voor menschenhoofden had bekent, heur eigen gestalte. « (taint. Av., 251.) Drie gelijke kerken. De kerk van Doornspijk (z.o.) was van hout en riet gebouwd, zeer klein en zonder beelden. In 't begin der I 4de eeuw vonden drie vrome en rijke zusters zich hierdoor gedrongen om ieder eene kerk te bouwen, te Doornspijk, Ooster- wolde en Kamperveen; alle drie geheel gelijk, aan S. Nicolaas gewijd en in rechte lijn op onderling gelijken afstand gelegen. (Helding en Werner a.v. 47. Aan die drie zusters is een mythisch luchtje; aan die vereering van S. Nicolaas, die Wodan vervangen heeft, niet minder; zie Verwijs, Sinterklaas, passim.) Kerk in de lucht gezien. Broeder Simon, te Delft als kluizenaar levende, zag op Zat. voor Lichtmis 1351 den hemel geopend en daarin een prachtig kerkgebouw; zijn vriend Jan Kol op zijn aanwij- zing ook en toen hij gestorven was, elk jaar tenzelfden tijd opnieuw, dertig jaar lang. Toen begreep hij , dat dit een Goddelijk gebod was, zulk een kerk te bouwen; en daar andere vromen haar ook zagen, kwam het geld spoedig bijeen (Swaying 143; Beschrij- ving 217. Gewoonlijk is in de overleveringen voldoende, dat een droom of gezicht zich tweemaal herhaalt, om 't als goddelijke openbaring te aanvaarden: verg. Carel ende Elegast aanhef; 't Paaltje van Oosterlittens bij Dijkstra, uit Frieslands volksleven: Bechstein, D. Sagenbuch 445: Jacob, Curiasites des sciensces accultes.) De kerk te Doornspijk. In 8o6 wilden de pas bekeerden aldaar een kerk bouwen op den Hull (in de tegenwoordige buurtschap Westingen) maar vonden 's morgens alles overgebracht naar de plek, waar het »blauwe kruis« heeft gestaan 1); daarom werd de kerk daar gebouwd. (Heldring en Werner, wandelingen op de Veluwe, 46. Vrij zeker was de laatste plaats in der heidenen oogen heilig geweest — waar op ook dat kruisbeeld wijst — en gebeurden er nog heidensche plechtigheden, waaraan 't beste een eind kon gemaakt worden door 1) Een grenssteen met kruisbeeld, geplaatst in 1438; maar dat kruisbeeld doet vermoeden, dat de steen er reeds eeuwen lang stond en van den heidenschen tijd her nog een zekeren eerbied inboezemde of bovennatuurlijke beteekenis had. 168 VOLKSKUNDE. er een kerk te zetten. Verg. de in vroeger heilige bronnen en aan vroeger heilige boomen gevonden Mariabeelden, Wichmauni Bra- bantia Mariana passim; Wolf. Nied. Sagen 167, 172: en die naar de kerk gebracht, op de oude plaats terugkeerden, Wic hm., a.v; Revue des trail. pop. XXII, 104, XXIII, 164.) hindjeshaven heet een steegje aan de Neude te Utrecht. Het hoekhuis heeft (of had nog in 1870) een gevelsteen, voorstellende een wieg met een kind er in, die door een kat rechtgehouden wordt, en daar ter plaatse zou zijn aangedreven. Dit wordt echter ook van andere plaatsen in de stad verteld. (Broers, Utrecht. Historische wandelingen blz. 77). Hetzelfde wordt te Dordrecht verteld van den Sint Elizabeths- vloed (1421; R. H. van Someren, de St. Elizabethsnacht, aant. 90) en in Groningerland van den Allerheiligenvloed (1570: Nyenborgh, Seven Weeck-dagen, blz, 17). In een overlevering uit Wales (Grimm D. M. 546) worden alleen een kind in de wieg en 's konings daarin gevallen handschoen gered. Kind opwegen tegen wijn, was en geld. Door dit te beloven aan 0. L. V. ter Nood Gods te Delft verkreeg Catrijn Pietermans 1384 genezing van haar kind, dat een breuk had, na vruchtelooze bedevaart naar 0. L. V. te 's-Hertogenbosch. (Boitet 270; behalve het overoude opwegen, 1) d.i. hier het gewicht van het kind in wijn, was en geld offeren , is in dit verhaal opmerkelijk , dat 0. L. V. te Delft machtiger is dan te 's-Hertogenbosch. Of ligt het verschil in den »Nood Gods«, de afbeelding van den gestorven Christus? In de Nieuwe Doctrinale van Jan v. Weert stellen som- mige vrouwen 0. L. V. van Rosebeke boven 0. L. V. van Aerden- burch, anderen omgekeerd. Boitet geeft 271 een tweede voorbeeld, waarbij echter niet 's kinds gewicht, maar alleen een zilveren kruis geofferd werd, even eens na vruchtelooze bedevaart naar den Bosch; voorts aldaar een menigte wonderen, waaraan niets bijzonders is). Iemand tegen rogge opwegen om hem van vallende ziekte te genezen, wordt als superstitio veroordeeld door Dionysius den Karthuizer (aangeh. Liebrecht, Gervasius v. Tilbury, S. 237), Vergelijk uit een gansch anderen hoek der wereld: 1) Ztsfvglvolksk XIII, 359; XX, 166; ospr. loskooper uit macht van booze geesten VOLKSKUNDE. 169 dDe radjah van Travancore (de Zuid-Westelijke punt van Indio) »is een Soedra. ') Dat is niet in den haak; hij zou van de tweede »kaste, die der Ksatria's, behooren te zijn; al is een zijner voor- »ouders, »un soldat heureux« , dat bezwaar te boven gekomen, »de Brahminen zouden het nog altijd laten gelden, indien niet »— it est avec le ciel des accommodements — zijnerzijds een »offer werd gebracht. Eens gedurende zijne regeering moet de »radjah zich namelijk laten wegen. Nu, zult ge zeggen, dat is »al een heel bescheiden eisch. Met uw verlof, ik ben er nog »niet; hij moet zich laten wegen en zijn gewicht aan goud onder “ie Brahminen verdeelen.e (v. Dedem, Brieven uit Britsch-Indio , Gids 1895, IV, 93.) Het klooster te Loosduinen is door 't zondige leven der bewoners in een nacht weggezonken; op een bepaalde plaats, die niet iedereen kan vinden, hoort men nog een suizen en bruisen in de diepte. (Bechstein, D. Sagenbuch 145 ; Wolf plaatst (n. 45) in dit klooster 4e wonderbare bevalling der gravin van Henneberg, zonder iets van 't klooster zelf te zeggen). Het koperen bekken op het groot beanhof te Leuven. Dit be- hoorde vroeger aan een godvruchtige begijn, die als zij lust had om visch te eten, het in de Dijle legde, en de visschen uitnoo- digde om er in te komen, waarop zij dadelijk toestroomden. De bagijn koos er uit, wat zij behoefde, en wierp de overigen weer in 't water met een »Groeit en vermenigvuldigt! e (Vad. Museum II, 135. Verg. »Tischlein deck dich« en de Gralmythe in haar vermoedelijk oudsten vorm ; San-Marte, Wolfram v. Eschenbach II 417). De loteling te Wansveld. Nederland was bij Frankrijk ingelijfd, en de reeds zoo harde conscriptie werd nog harder, toen de veld- tocht naar Rusland werd voorbereid. Nu droomde in den nacht vOOr de loting de zoon van een boer te Wansveld, met name Groot, dat een sombere gedaante hem op een in den vloer uitge- houwen no. 83 wees met de woorden : Dit lot wacht u! Hij gaat ter loting, trekt no. 5 en moet dus dienen; wordt van angst en verdriet 1) Hoogste Hindoe-Kaste. I70 VOLKSKUNDE. ziek, sterft en wordt begraven onder een zerk met het nummer 83. (Radijs Ellens, Romancer, Balladen en Legenden. Het geloof aan voorspellende droomen zal waarschijnlijk nooit uitsterven, daar de droom altijd jets geheimzinnigs blijft). Maria machtizer dan de H. Cornelis. Een kind, gekweld door S. Cornelis euvel (d.i. de stuipen, Calendrier Beige 2,173), werd in bedevaart in de kerk van S. Cornelis »buyten Aken« gevoerd, zonder baat; toen naar S. Cornelis te Honselaersdijk ; evenzoo, ondanks offeranden en geloften; eindelijk naar 0. L. V. ter Nood Gods te Delft, waar het terstond genezen werd. (Beschrijving van Delft bij Boitet, blz. 270. Opmerking verdient, dat bier de derde bedevaart helpt. Cornelius de hoofdman (Hand. X, XI) is insgelijks heilig verklaard; in geen van beider geschiedenis of legende komt jets voor, dat met stuipen in verband staat.) Mariabeeld wandelt. Op de binnenplaats van een huffs in de Vuchterstraat te 's Hertogenbosch staat een oud houten Maria- beeld. Dit heeft eens tijdens een pestziekte de geheele stad door- wandeld en overal de ziekte verjaagd. (Mondeling; verg. Wolf 345. De kerkelijk goedgekeurde lezing is, dat het beeld negen dagen achtereen in plechtigen ommegang is rondgedragen, en daarop de ziekte verdwenen. De ommegang van »Onser Vrouwendracht« is dan ook tot op de bevrijding der stad van de Spanjaarden in 1629, en de »novene van 0. L. V. tot op dezen dag, jaarlijks gehouden; velen leggen daarbij dagelijks den weg af, dien de ommegang volgde.) Misinaakte rijke juffer. Een zeer rijk man had een dochter met een varkenshoofd, voor wie zich, nog al natuurlijk, geen vrijer opdeed. Daar nu het feminisme nog niet was uitgevonden en dus vanzelf sprak (onder Protestanten tenminste), dat iedere vrouw een man hebben moest, loofde hij in de nieuwsbladen twee tonnen gouds uit voor wie haar trouwen wilde; en dit gelukte. (Overtoomsche marktschipper, blz. 6i ; Volkskunde XVI : Too 1). Het geloof, dat zeer rijke menschen ongelukkig moeten zijn door hun kinderen, schijnt onuitroeibaar. Nog voor weinige jaren werd in 1) Hier kan aan toegevoegd een bijgeloof, waarvan ik in Groningerland sporen heb ontmoet: als een zwangere vrouw een roodharige bespot of minachtend over hem spreekt, krijgt haar kind ook rood haar. VOLKSKUNDE. 171 N. Amerika algemeen geloofd, dat de eenige dochter van den miljoe- nenkoning Astor mismaakt was, en de man dientengevolge z66 over- stelpt met aanbiedingen, om haar tegen behoorlijke vergoeding te trouwen, dat hij zich genoodzaakt zag, 66k in de nieuwsbladen, bekend te maken: »Mijne dochter is voor den huwelijken staat weliswaar ongeschikt; maar alleen, omdat zij pas acht jaar is.« De oorzaken zullen zijn: I°. de afgunst; 2'. de velen, die inderdaad alleen om 't geld trouwen; 3°. de nog meer, die dit o zoo graag zouden doen ; 4°. en bovenal de geweldige indruk op de volksverbeelding gemaakt door de tegenstelling, als werkelijk b.v. (gelijk ikzelf een geval heb gekend) een eenig kind van schatrijke ouders idioot is. Kunstenaar de own uitsteken. Van het kunstige »spel van het Laatste Oordeek , dat vroeger aan het uurwerk der Groote Kerk te 's-Hertogenbosch verbonden was (thans zijn er alleen nog brokken van over), wordt verteld, dat het stadsbestuur den maker de oogen deed uitsteken, opdat hij nooit iets dergelijks voor een andere stall zou kunnen maken. Nu beweerde hij, dat het nog niet voltooid was, en verzocht er bij gebracht te worden om de laatste hand er aan te leggen. Dit geschiedde — en nu sneed hij den draad door, die alles in beweging bracht. Niemand heeft het ooit weer in gang kunnen brengen. (Mondeling; verg. Wolf 372; Bechstein 241 en 903). Prins Maurits en de sehipper. In den burgertwist tijdens het twaalfjarig bestand vermomde Maurits, om de stemming van 't yolk te leeren kennen, zich als schippersknecht, en nam dienst bij een veerschipper. Vermoeid van het trekken aan de lijn vroeg en ver- kreeg hij verlof om een stuk te smeren (een boterham te eten). Maar toen hij op de boter kaas wou leggen, gaf de schipper hem een oorveeg en de vermaning: »zoo is 't land niet rijk geworden!« 't Oudvaderlandsch spreekwoord zegt dan ook : Zuivel op zuivel Is 't werk van den duivel. (Schotel, Oudholl. huisgezin 328; Volksk. V, 63.) 0. L. V. van Jesse te Delft is een Mariabeeld, dat in den grooten 172 VOLKSKUNDE. brand van 1536 onbeschadigd is gebleven en sedert vele wonderen heeft gedaan. (Swaying, Galerij van roomsche beelden, 126. De naam is stellig ontstaan uit de toepassing van Jesaja XI : I (Vulg. Jesse, Statenvert, hal) op Maria.) 0. L. V. ter nood Gods (d.i. Maria bij de graflegging van Christus) te Delft. Tijdens ,den bouw der nieuwe kerk aldaar trok een koopman in beelden, op weg naar de Antwerpsche kermis, er door. Een der fabriekmeesters van de kerk wenschte een Maria ter Nood Gods te koopen, maar vond den prijs te hoog. Doch toen de koopman 's anderen daags zijn waar weer inscheepte, was het beeld onverplaatsbaar. Hij begreep, wat dit beteekende, en liet het aan fabriekmeesters voor een redelijken prijs, waarop het terstond zonder moeite naar de kerk kon gedragen worden. (Swaying 113. Beschrijving v. Delft uitg. Boitet, 219; verg. Wichmans, Brabantia Mariana, 873.) Onderaardsche ganzen te Groningen. Een ging van de (nu ver- dwenen) Sint Walburgskerk naar Helpman (d.i. anderhalf uur gaans very; eens hebben zich eenige nieuwsgierigen met fakkels en lantarens er in begeven , doch nauwlijks eenige schreden ge- vorderd, joeg een geweldige wind hen terug. (Kempius, de origine ac situ Frisiae, aangeh. Gron. Volksalm. 1843, 5i.) Een tweede is ontdekt, toen het heerenhuis, misschien vroeger burcht, hoek Pelsterstraat en Vischmarkt, werd afgebro- ken om er de Waalsche Kerk te bouwen. Ook hierin drongen onderzoekers door, en kwamen in een kamer, waar vier geraamten op stoelen rondom een tafel zaten, doch door 't instroomen der buitenlucht viel alles in stof. (Mondeling.) Een derde (waar wordt niet gezegd) is eveneens geopend en betreden ; maar hier doofde omgekeerd, de stiklucht de fakkels uit (a.v.) Een vierde loopt van het klooster op Schoolholm naar 't klooster te Auwerd 1) (Aduard; ay.) Bedoeld zal zijn het refugium van den abt van Auwerd, thans het Auwerdergasthuis, op Munnekeholm; en dan is de zaak mogelijk, daar deze afstand nauwelijks wo schreden bedraagt. Een vijfde begint bij het Roode Weeshuis; waarheen hij gaat, I) Westendorps' Jaarb. van Gron. 119, spreekt van zulk een gang bij het klooster te Auwerd; zou dit niet een misverstand der stadsoverleveiing zijn? Hij vermeldt echter ook een bij 't klooster te Termunten. VOLKSKUNDE. 173 weet men niet (A. v; dit gebouw, vroeger een klooster, heeft inderdaad een kelder, die zich tot onder de straat uitstrekt, gelijk ieder voorbijganger merkt aan 't galmen van zijn voetstappen , hieruit zal 't geloof aan den gang ontstaan zijn; soms hadden kloosters ook werkelijk zulke gangen). Ongedoopte klok. In het duivelswiel bij Engelen (een poel) heeft de duivel een ongedoopte klok geworpen. In een wiel bij den kapelberg onder Michielsgestel hoorde men jaarlijks in den Kerstnacht een klok luiden, die de wind er in geworpen had uit een kapel op den berg.i (V. d. Bergh Ned. Myth. blz. 34. Die wind was natuurlijk de duivel en de klok ongedoopt; Wolf 461-63, 580. De Lochemsche is door Starings vertelling beroemd geworden). Het ontstaan van den Dollart. Deze was eens een landstreek, die vier en dertig dorpen en twee kloosters bevatte; daarbij zoo rijk door de vruchtbaarheid van den kleibodem, dat er te Middewolde alleen negen stiege (= 20, dus 18o) steenen huizen waren; en te Reiderwolde negen stiege vrouwen »de elck een golden span voor hoer borst hadden, daer een Groninger kroes 1) nats in mochte gaen.« Toen nu de dijken in gevaar kwamen, werd o.a. Tidde Winningha, een zeer rijk man op Reijderland, door de gemeente aangemaand zijn deel aan 't herstellen der dijken te verrichten ; waarop hij antwoordde: »dat he niet wolde dijcken eer end voor de vloet een speetse (spies) hoogte over zijn land solde loopen.« Door zijn onwil ging de dijk te gronde en met hem 't landschap. Tidde zelf is later uit armoede in een proveniershuis te Palmaer beland. (Verklaringen van getuigen, die dit alles van hun voorouders . (Verklaringen van getuigen, die dit alles van hun voorouders gehoord hadden, afgelegd in 1565 ; Driessen, Monumenta Gro- ningana, III, blz. 444. De gelijke getallen steenen huizen bier, en rijke vrouwen daar, en het, men kan zeggen : God verzoekend, woord van Tidde wijzen aan, dat we geen geschiedenis, maar volksverbeelding voor ons hebben. Ook herinnert Tidde aan de vrouwe van Stavoren, die uit soortgelijken volksgedachtengang geboren is). Onschuldig veroordeelde en geestenstem uit 'n boom. In het Ster- renbosch bij Groningen stond 45 jaar geleden nog een geweldig 1) = 11/3 Ned. kan. 174 VOLKSKUNDE. zware beuk, met eenige groote letters, door mos en vergroeien onleesbaar, in den bast gesneden. Daarvan werd verteld: eens lag op de bank onder den boom een weesjongen zoo vast te slapen, dat hij zelfs niet ontwaakte door een vlak bij gepleegden moord; de moordenaar stak hem het bloedige mes in den zak ; en — hij werd nog altijd slapend gevonden, veroordeeld en aan den boom opgehangen. Als laatste gunst verzocht hij iets in den boom te mogen snijden, wat hem werd toegestaan; 't is echter niet meer leesbaar. Maar nog heden mogen de weeskinderen niet zingen, als ze door of langs het Sterrenbosch gaan, want dan zou een stem uit den boom meezingen. (Mondeling + 1865). Onschuldig veroordeelde gered door Maria. Gerrit Damasz. v. Geertruidenberg ging zijn geluk zoeken, waar het voor een Nederlander altijd zeer moeilijk te vinden is: in Engeland. Het bekwam hem dan ook slecht: hij verviel in »quaad gezelschap« en in verdenking van misdaad, werd gegrepen en natuurlijk ter galg verwezen, Op zijn verzoek werd hem toegestaan, »een Pater noster lanck tijts« te bidden; hij riep Maria aan — en zij verscheen hem en beloofde hem redding, zoo hij Naar nieuwe Godshuis te Delft wilde bezoeken , hij consenteerde hierin; terstond kwam een oud eerzaam man den rechter waarschuwen geen onschuldige te dooden — en verdween. Nieuw onderzoek — vrijspraak — bedevaart naar Delft. (Beschrijving v. Delft ed. Boitet 268, met jaartal 138, en woor- delijke aanhaling van een boek, dat schr. niet noemt. Opmerkelijk is, dat Gerrit Damasz, met den flood voor oogen, geen behoefte voelde aan een biechtvader.) De Ooievaar van Delft. In den brand, die den tweeden van Bloeimaand 1536 Delft bijna geheel vernielde, zag men een ooievaar, wiens nest reeds door vlammen omringd was, allerlei pogingen doen om zijne jongen te redden , doch daar 't onmogelijk was, dekte hij ze met zijn lichaam, en ze verbrandden samen. (Wint, ay. 226; uit Hadr. Iunius c. p. 62; bezongen door S. J. v. d. Bergh.) Toren op runderhuiden gebouwd. Dit wordt evenzoo van »Lange Jan «, zegge den 333 voet hoogen toren der Groote Kerk te Groningen VOLKSKUNDE. 175 verteld, als van den Dom te Utrecht (Wolf 37; v. Lenneps »Friesche bouwmeester« is romantische opsiering.) Beide zijn aan S. Maarten gewijd, en men zou dus aan samenhang met zijn mantel kunnen denken, zoo niet hetzelfde ook verteld werd van den toren der S. Janskerk te 's-Hertogenbosch (Oudheden en Gestichten v. 's H. 292.) Witte wijven Jansen in den Kerstnacht op den Wittewijvenbult (groote grafheuvel bij 't erf Spring-op in de buurschap Eefde onder Gorssel) baden zich in een nabijgelegen kolk, en verdwijnen. (A. Brants in de Friend des Vaderlands 1835 , blz. 146.) Witte wijven wonen ook in de Klembergen, buurschap Epse onder Gorssel (ay. 148.) Witte wijven en dwaallichten, In November en December komt bij schemeravond dikwijls uit de Fliers (een laagte in de buur- schap Enschede onder Gorssel) een licht als een groote luchte (lantaarn), maakt groote sprongen, verdwijnt en herschijnt, en plaatst zich op een bepaald punt in de heg van een boerenerf, »van welk plekje niets bijzonders verhaald wordt, dan het aan dwaallichten verbonden sprookje, dat daar, waar zij zich nederzetten geld verborgen ligt.»') De Boer heeft het vaak gezien en aan anderen getoond; eens wilde een van zijn knechts er op schieten, maar kwam hals over kop, doodelijk verschrikt terug , hij had een wit wijf gezien. (A. v. 147; schr. merkt er te recht bij op, dat de witte wijven zich antlers op hoogten vertoonen.) De rechtvaardigheid van Karel den Stoute. Hij benoemde een zijner gunstelingen tot bestuurder eener stad in Zeeland. Deze zag weldra de vrouw van een aanzienlijk man aldaar aan om haar te begeeren; en wierp, toen zij hem afwees, haar man in de gevange- nis, onder voorwendsel, dat hij aan den burgeroorlog (der Hoecs en Cabeljaus n.1.) had deelgenomen. De vrouw smeekt om genade; de booswicht verlangt haar eer als prijs. Na vreeselijken zelfstrijd geeft zij zich over — en niettemin wordt haar man ter flood ge- bracht. Nu gaat zij recht zoeken bij den hertog. Deze vonnist na rijp beraad, dat de verleider haar moet huwen en tevens tot zijn 1) Aldus de schr.; van elders is deze beschouwing van de dwaallichten, die dan zielen van moordenaars of vermoorden om 't geld zouden zijn, mij niet bekend. I 7 6 VOLKSKUNDE. eenige erfgename benoemen. Hoewel met weerzin, stemt zij hier in toe — en zoodra de uiterste wilsbeschikking is opgemaakt en het huwelijk gesloten is, verschijnt de beul; en wordt de moordenaar aan denzelfden boom gehangen als zijn slachtoffer (andere lezing: onthoofd en 't lichaam in dezelfde kist gelegd.) (Paulus Heuterus, Res Burgundiae L. 5, C. 5; Lipsius e.a., ook in een oud lied. Uitvoerig behandeld door H. C. M. van Oosterzee in A ederland 1877. De stof is door Cats bewerkt als »tweede geschiedenis« in zijn »zelf-strijd dat is onderlinge worstelinge van goede en quade gedachten«, door W. J. A. Huberts als novelle; door Rodenburgh, Verhoek, Westerman en C. Meyer te Gent als treurspel en door de Flines, van d. Willigen en Radijs Ellens als ballade). De rechtvaarditheid van Karel den Stoute. (andere lezing.) Eens nadat Karel met vele edelen een groote jacht had gehouden, kwam een boerenmeisje klagen, dat een van deze haar had verkracht. De hertog deed allen hun jachtgewaad weer aantrekken en bijeen- komen in een zaal, waar 't meisje in een hoek verborgen zat. Terstond wees zij den schuldige aan, die dan ook bekende; waarop hij werd gedwongen haar te huwen — en daarna staandevoets onthoofd en zijne goederen te haren bate verbeurd verklaard. (Goulart, hist. adm. III p. 268, met beroep op Luterberg .0 2 livre des magistrats ch. 15 « en Spangenberg »traicte du droit usage de la chasse.« Schijnt ontstaan te zijn uit verwarring van het vorig verhaal met het vonnis, door Karel werkelijk geveld over Gauthier de Hamaide, die een boerenmeisje had geschaakt — en waarop Conscience zijn vertelling »Gerechtigheid van Hertog Karel« heeft gebouwd). Een ridder in voile rusting spookte vroeger op den Rooden Toren, tusschen Homoet en Heteren. Ook zweven er steeds blauwe vlammen op de bouwvallen. (Heldring, wandelingen op de Veluwe, 1828 blz. 21.) Het schot voor Steenwijk. Terwijl de verrader Rennenberg in Wijnmaand 158o Steenwijk belegerde, naderde een van zijn soldaten 's nachts de vestinggracht en schreeuwde allerlei beleedigingen uit tegen de belegerden, maar tevens allerlei vloeken en Godslas- teringen. Een schildwacht op den wal vuurde op goed geluk in VOLKSKUNDE. 177 de richting, vanwaar 't geluid kwam . . . . 's morgens vond men den lasteraar dood; de kogel had hem in den mond getroffen en zijn tong weggenomen. (Wint ay. 167; van Meteren, Ned. Historie, B. 10. f. 174 vso; bezongen door Tollens. Verg. de Duivels-Lichtmis, waarop wij terugkomen.) De Sleutelbloem, Sint Petrus liet eens de hemelsleutels vallen; zij kwamen neer op een kerkhof. Een wees, die op het ouder- lijk graf kwam bidden, vond daar twee gouden sleutels en er naast een schoone onbekende bloem, die den naam van sleutelbloem kreeg. (Noordbrabant: Volksk. XV. 116; en daar aangehaalden. Die wees schijnt er bijgevoegd door een verteller, die Conscience en van Beers gelezen had, zoo niet door een dichter en uit het gedicht in den volksmond overgegaan.) Spijker in 't hoofd slaan, Een burger van Gent kwam alle da- gen dronken thuis. Zijne vrouw, dit eindelijk moede, drijft hem in slaap een spijker in 't hoofd en verbergt den kop onder 't haar, zoodat nremand iets merkte. Maar jaren later gaat zij over 't kerkhof, ziet een doodshoofd liggen met een gat in de hersenpan, en zegt: »Dat doodshoofd ken ik wel.) De doodgra- ver hoorde dit en gaf het aan, waarop zij werd gegrepen en gestraft. [Door Ph. a Ganda, Wintersche avonden 195, als ware gebeurtenis verteld: de onmogelijkheid springt echter in 't oog, daar reeds bij den eersten slag de pijn den slaper zou wekken. Maar men sloeg soms een spijker door het hoofd van een doode, om hem 't spoken to beletten 1). Werd nu het graf eerst ontruimd, toen dit bijgeloof reeds verdwenen was, dan deed het vinden van een schedel met een spijker er in, natuurlijk denken aan kwaad; en zoo zullen dit en dergelijke verhalen (ze komen ook in Duitsch- voor) ontstaan zijn]. (Wordt vervolgd). 1) Zeitschrift 1. deutsches Alterthum, 1902 S. 317. 1910 12 178 VOLKSKUNDE. Nay. LIX, 26. Amsterdamsch Volksgeloof, Als een mes van de tafel valt, komt er heerenvisite. Als stoffer en blik op tafel staan, komt er ruzie. Als er schoenen op tafel staan ook. Met zout morsen geeft armoede. Een hoekturf, een zoogenaamde driehoek, aan den haard of in de kachel doet vreemd yolk verwachten. Als voor een huis een bond huilt, komt in dat huis een doode. Als kraaien boven een huis vliegen of schreeuwen ook. Door het gaatje van een cent gaat het geluk op de vlucht. Een knoop bij zijn geld in de beurs geeft ongeluk. Met geld spelen of to laten spelen door kinderen bijv. geeft armoede. Een tortelduif boven de wieg van een klein kind voorkomt dauwworm en roos. Een paarwilde kastanjes is een voorbehoedmiddel tegen rheumatiek. Die aan bloedzweren of bloedvinnen lijdt moet een aardappel stelen uit den bak van den winkelier, dan gaan die gezwellen over en komen nooit weer. Bloedzweren overloop van gezondheid in de (n + Ire macht. Die 't niet gelooft, moet 't maar kloven, dan heeft hij 't nog maar half. EEN AMSTERDAMMER. TAAL- EN LETTERKUNDE. Kiezen en delen. So waer twee mannen een erve sellen nemen, die oudere sal delen ende die jonghere sal kiezen. Oudste Holl. Saksensp. CLX. Men weet dat door ou-president Kruger nog 'n twist tussen broers naar oud Hollands recht (zie Hugo de Groot), oudgermaans recht, als boven, werd beslist. TAAL- EN LETTERKUNDE. 179 Apen in de middeleeuwen. So wie so hout enen glumenden hont of enen tammen wolf of hert of beren of apen, so wat se scaden doen dat sal hi ghelden. Oudste Holl. Saksensp. CXXXII. Zie ook de latere omwerking waar in de Glosse »ape, of beer of tame wolven« genoemd worden; in de tekst alleen »hont of bere of verre of osse of wat viervoete dieren dattet sijn ..... « W aren deze apen so ruimschoots to krijgen, als honden, en dergelijke Oud spreekwoord. So welc waghen eerst coemt op den brugghen die sal eerst overvaren. So wie eerst ter molen coemt die sal eerst malen. Oudste Holl. Saksensp. (ed. de Geer) CXXIX. Hieruit blijkt, dat Coen 't spreekwoord algemeen opgevat werd als van »graan malen« en niet, zooals nu de wetenschap verklaart, als van recht halen. Liefkozen! in oude betekenis. Daer sijn vier saken Baer men enen man om doot slaen mach: in nootweren, — als wanneer een man den anderen bi sinen echten wive vint, — wanneer een man den anderen lieve cosen verbiedet met sine wive ende hi dat niet laten en wil ..... Zo staat in de glosse bij de latere Holl. Saksenspiegel I § LXIII, uit de XIV/XV(?) eeuw, ed de Geer van Jutfaas, blz. 44. Op behoorlike afstand. Die ovenen, die heymelicheden, die swijn staten, die sullen drie voeten van den tune staen. Latere Holl. Saksensp. II, § XLVIII. Men ziet deze »heimelicheden« (ovens, en varkenshokken) nog op boereerven. B. H. I 8o TAAL- EN LETTERKUNDE. Oude „Voysen". In de Nieuw- Yaer-Lieden, door Coster's Nederduytsche Academi van 1618 tot 1622 vijf maal uitgegeven, komen verschillende wijzen voor, die 'k bier noteer. Verscheidene nog worden op de Voys van Psalmen gezongen. WIJZEN : Aieuw-laer-Lieden 1618. WIJZEN : Nieuw•Jaer-Lieden 1620. Si tanto gratiose oft O schoonste personagie 2 X O schoonste personagie. Van d' Enghelsche Fortuyn Bereyt u hays terstont, ghy sult niet Help God my magh ghelingen oft [laugher leven 128, 130 Psalm, noch Wilt mij niet straffen Heere Wilhelmus van Nassouwen In kleynicheyt leef ick onbenijt. O nacht jalourse nacht WIJZEN : Nieuw-Jaer-Lieden 1621. O schoonste personagie 2 X Pharaos Wimpelen ontdaan En siet Nu singht, nu springt etc [men niet meer swieren Si tanto gratiose 2 X Ick ly in 't hart pyn onghewoon 2 X Ick moet u Laura klaghen Onder de Linde groene O slaep o soete slaeph duert langhe (Mijn ziele wil den Heer met Lof- Ghy Heilicheytjens die in boomen en sang prysen (103 Psalm) [in kruyden Van d' Engelsche Fortuyn Ick seg adieu, wy twee die moeten O schoonste Personagie [scheyd en. WIJZEN : Nievw-Jaer-Lieden 1622. WIJZEN : .A; ieuw-Jaer-Lieden 1619. Mijn ziele wilt 't Is huyden een Bach van vrolijckheydt De lustelycke mey is in den tijdt etc. O schoonste dersonagie 2 X Antwerpen rijck ofte psal 80 de Quand la Bergeere, etc. Heyd'nen Oa of lees uur nu duurde laugh Wilt mij niet straffen Heere O nacht, jaloerse nacht Wanneer ick slaep voel ick mijns le- yens vreucht Pharaos wimpelen zijn ontdaan O nacht jeloerse nacht. C' est trop cruelle Ieux d' Engelsche Fortuyn. B. H. Wat is de afleiding van oorlam ? L. Waar komt ronselen vandaan? v. L. Wie kan de oorsprong zeggen van ros in de uitdrukking een pak ros geven? N. M. KRIJGSGESCHIEDENIS. Nay. LVIII, 193, 261, 409, 583. Het staande leger en de huurbenden in de Nederlanden van 1471-1584 DOOR W. P. J. OVERMEER. I. 1471-1567. In Navorscher LVIII, 193 doet P. de volgende vraag: »Hoe was de inrichting van ons leger in het begin van den tachtigjarigen oorlog?» Toen ik over deze vraag met eenige deskundigen op krijgsge- schiedkundig gebied sprak en correspondeerde, was het eenparig gevoelen, dat de beantwoording niet in een paar woorden is te geven, omdat daar geen voldoende litteratuur over bestaat. Het zal dan ook nog geruimen tijd Buren, alvorens een duide- lijk overzicht kon worden gegeven van de toenmalige legertoe- standen. De beoefening der Krijgsgeschiedkunde in ons land is nog in haar eerste stadium, hoewel moet worden erkend, dat in de laatste jaren aan deze wetenschap veel zorg en ijver wordt besteed, waartoe zeker de oprichting van het Kriksgeschiedkundig Archief van den Generalen Staf den stoot heeft gegeven. De zaakrijke jaarverslagen leveren daarvan het bewijs 1). Doch uit den aard der zaak kan in een 14-of-I5-jarig tijdvak nog niet veel tot stand worden gebracht, te meer daar — althans volgens de verslagen — voldoende hulp nog steeds ontbreekt. Doorloopen we echter Catalogus I en voor zoover noodig Catalogus II — de jaren 1200-1584 — dan zien we, dat al heel wat bouwstoffen zijn vergaderd, hoewel uit de omschrijving niet duidelijk blijkt, wat eigenlijk voorhanden is.. . Toch meende ik de gestelde vraag niet geheel onbeantwoord te 1) Nasporingen en Studiln op het gebied der Nederlandsche Krijgsgeschiedenis, uit- gebracht door den Directeur van het Krijgsgeschiedkundig Archief van den Generalen Staf F. de Bas. Zie ook : Bas, F. de Repertorium voor de Nederlandsche Krijgsgeschiedenis. 's Graven- hage, i9o5. 8°. Archives de la Maison d' Orange-Nassau. Publie par Mr. G. Groen van Prinsterer. En verder de verschillende bronnen in deze aanteekeningen genoemd, alsmede het onmisbare Repertorium van de tijdschriftartikels tot 1900 van den beer Louis D. Petit. 182 KRIJGSGESCHIEDENIS. mogen laten, te meer daar ik in bezit was van vele door mij ge- maakte aanteekeningen. Het straks te noemen werk van wijlen Prof. Bosscha is het beste en meest uitgebreide werk op dit gebied. Doch na dien tijd zijn nog zoovele studien geschreven, mededeelingen uit archie- ven gedaan en oude bescheiden opgediept, dat genoemd werk heel wat uitgebreid kan worden. Bovendien is dit werk meer eene geschiedenis, van de verschillende krijgsverrichtingen. Om echter een beter overzicht te kunnen geven en onderstaan- de aanteekeningen — want deze bijdrage mag niet antlers dan als zoodanig worden beschouwd — meer dienstbaar te doen zijn tot de nadere kennis van onze krijgsmachten in de 16e eeuw, meende ik de vraag ruimer te moeten opvatten en deze uit te breiden van 147 I—I 584, alsmede ook de vijandelijke legers van 1568-1584 te behandelen. Immers beide legermachten, hoewel verschillende in oorsprong , samenstelling, sterkte, werving enz., zijn te nauw aan elkaar verbonden, om een gedeelte te verzwijgen. Uit den aan het hoofd dezer aanteekeningen geplaatsten titel blijkt voldoende, dat van de verschillende krijgsbedrijven als zoo- danig zoo weinig mogelijk melding is gemaakt. Het is bekend , dat in de middeleeuwen de Edelen en Ridders den voornaamsten rol speelden in de krijgsverrichtingen. Lang- zamerhand echter wijzigden de toestanden zich en ging de »Krijgs- adel« als een bevoorrechte militaire stand te niet. Hiertoe droeg natuurlijk niet weinig bij de voortdurende moderniseering in de wijze van oorlogvoeren, voortgesproten uit de zich steeds wijzi- gende sociaal-economische toestanden. Men begon zich meer en meer te verzetten tegen de middeleeuwsche dwinglandij en yolks- verdrukking, terwijl de zucht naar individueele en volksvrijheid steeds grooter werd, een vrijheid, die in deze eeuwen van domheid en bijgeloof geheel werd onderdrukt, zoowel door den adel als door de geestelijkheid. »Drie oorzaken hebben vervolgens saamgewerkt om bovengenoem- »den stand als zoodanig te niet te doen gaan, n.l. de invoering »der vuurwapens, de inrichting der schutterijen en het gebruik van »bezoldigd krijgsvolk«, aldus Prof. Bosscha.1) En ook mag niet worden vergeten, dat de snelle verspreiding der boekdrukkunst de grondslagen deed instorten, waarop het sombere reuzengebouw 1) Bosscha, 7. Neêrlands Heldendaden te Land. 2de dr. Dl. I. 95, KRIJGSGESCHIEDENIS. I 8 3 der middeleeuwsche hierarchie steunde. Aanvankelijk bracht het buskruit nog geen groote veranderingen te weeg in het krijgswe- zen, alleen de snelle verspreiding van het handgeweer was mede- oorzaak van den ondergang der alleenheerschappij van den adel in den oorlog, want hiermede verviel een groot gedeelte van den benoodigden persoonlijken moed. Ook waren de ridders niet meer veilig in hunne versterkte kasteelen, terwijl de verraderlijke kogel hen geharnast in het zand deed bijten. Ook de schutterijen hielpen hierin dapper mede, want opmer- kelijk is het waar te nemen, hoe deze — langzaam maar zeker, den adel op zijde streefden in aanzien en in luister.1) Over den oorsprong der staande legers — waar over men bij Prof Bosscha meer kan lezen 2), zij bier alleen vermeld, dat wat het nieuwere Europa betreft, de koningen van Engeland en Frankrijk reeds in het begin der I 2e eeuw vele bezoldigde krijgslieden in hun legers hadden, terwijl ook bier te lande de Vorsten en enkele Heeren, niet alleen vreemd yolk, maar ook ridders en knapen, die hun niet leenplichtig waren, voor zekere huur, schat, soli, sout, soldil of soudij in dienst hadden 3). Voor zoover het van Wijn bekend was 4) richtte men in 1471 bier te lande een vast bezoldigde krijgsmacht op, als gevolg van het bezoldiging van krijgsvolk voor een bepaalden oorlog, dat na afloop werd afgedankt. Hiermede ontstond dus een soldatenstand. Toen eenmaal de Staten in dat jaar het geld hadden toegestaan tot bestendig onderhoud van Soo speeren of mannen van waftenen (gens d' armes), vond Karel de Stoute spoedig gelegenheid dit korps tot een aanzienlijk leger uit te breiden. Het werd verdeeld in Benden, of Gezelschappen, en Compagnien van Ordonnantie genoemd, daar ze onder ordonnantien of krijgsreglementen stonden. Deze reglementen werden door den Hertog zelf opgesteld en hij had de gewoonte aan de commandanten van iedere compagnie »een 1) Zie over de schutterijen o.a. Sickesz C. y. De Schutterijen in Nederland. 2) Bosscha, blz. 114 v.v. Vergelijk hierbij de aanteekeningen in de ,,Kronijk van het Historisch Gezelschap te Utrecht., ade Jrg. blz. 123. 3) Aanteekening Prof. Bosscha, blz. 1 ii : Vandaar kregen zulke loondienaars den naam van Soudenieren, Soudenaeren, Soldoijeren, Soldenzers en later soldaten, zooveel als solzdati van solidum of soldum, een Romeinsche munt. Overigens staat de benaming soldoijeren, hoe gelijkluidend ook de naam zij, in geen verband met de solduriers, waarvan Caesar spreekt, zijnde een keurbende onder de Galliers, waarvan ieder man zich aan een zijner kameraden door een eed verbond, om lief en leed, tot in den dood toe met hem te deelen. 4) Bijvoevels en Aanmerkingen op het vierde deel deel der Vaderlandsche Historie van Tan Wagenaar, Blz. 46. I 84 KRIJGSGESCHIEDENIS. prachtig, in groen fluweel gebonden, en met zijn groot zegel in groene was, bezegeld afschrift ter hand te stellen.c Een zoodanige compagnie bestond uit ioo Speeren, de Speer ge- woonlijk uit 8 Vechters, waaronder boogschutters te paard en te voet, kolfroer- of haakbusschieters en piekeniers. In 1475 was dit leger reeds uitgebreid tot 2200 Speeren, behalve een aanzienlijk getal Engelsche boogschutters en een lijfwacht. De Hertog was van iedere compagnie persoonlijk Kapitein, doch stelde haar onder commando van een geleider (conducteur, condutier), zijnde een voornaam Edelman, die de ordonnantie moest bezweren en die een staf (baston de capitaine) voerde 1). Deze staf, om- wonden met blauwe en witte zijde, (de kleuren van het Bour- gondische Huis) werd meermalen veranderd. De manners van wa- penen (gens d' acmes) voerden op hun harnas een rood fluweelen kruis van St. Andries, dat ook voorkwam in dezelfde kleur op de korte, half blauw en wit geverfde, manteltjes (paletots) der boog- schutters te paard (archiers). Waar zij kwamen, moest men hen huisvesten en tegen betaling van levensmiddelen voorzien. . Bedreven ze een misdaad of misdrijf dan werden ze gestraft ter plaatse van het misdrijf. Daar de steden steeds het voornaamste deel droegen in de kosten van het leger, eischten hare regeeringen daarop eene be- trekking, waardoor de Vorst niet meer het uitsluitend eigenmachtig gegag had. Zoo geschiedde — om een voorbeeld te noemen — de monstering wel door een Commissaris van den Vorst, doch ten overstaan van Schouten en Burgemeesteren. Ook stond de soldaat wegens iedere overtreding te recht voor den gewonen burgerlijken rechter van de plaats, waar de overtreding geschiedde 2). De opvolgers van de Hertogin Maria — vooral Karel V -- wisten hierin eene verandering te brengen en zelf met vastheid te regeeren. . Karel V gaf aan het geheele krijgswezen eene meerdere uitge- breidheid, niet alleen aan het gebruik der vuurwapenen en door de schutterijen meer voorrechten te schenken, maar ook door aan de staande krijgsmacht, met geregelde binnenlandsche werving, 1) Zie over vaandels en standaards het artikel van C. van Maanen in het tijdschrift Het Vaandel, jrg. 1861/62, biz. 401. 1) Zie voor de militaire rechtspleging in het laatst der 16e eeuw, het artikel van L. Mulder in Het Vaandel, Jrg. 1861/62, blz. 46. KRIJGSGESCHIEDENIS. 185 een eigen rechtspleging en meerdere kracht en zelfstandigheid te bezorgen. Hoewel de ordonnantie bij Wagenaar I) is afgedrukt — en dit werk verre van zeldzaam is — meenen we haar hier toch te moeten overnemen, daar ze zulk een trouw beeld van den toenmaligen militairen toestand, de uniformen en bewapening geeft, dat ze moeilijk gemist kan worden in deze bijdrage: Ordonnantie, hoe men 't Lant van Hollant ende Vrieslant sal mogen beschermen tegens de vyanden mit haer selfs Ingesetenen, Bonder in dit getal van de Ordonnantie eenige Knechten van buyten 's Lants aen te neemen, ende mit eenen cleijnen cost. I. Eerst sal men crygen en willigen in alien Steden en Dorpen in Hollant en Vrieslant, die alrestontste, cloeckste en geratste mannen, die men sal connen gevinden dienende ter Oirloge, elcx in den synen soo veel, als syn quote bedragen sal : te weten op tie XXX schilden eenen man, 't welck bedragen sal over Hollant en Vrieslant 2000 mannen : welke 2000 mannen men schicken soude onder vyf vaentgens, daer van den Capiteyn van Zuythollant wonen sal binnen Dordrecht, van Kennemerlant binnen Haerlem, van Delflant en Schielant binnen Delff, van Rynlant en van der Goude, binnen Leyden, en van Vrieslant, Waterlant ofte Goylant binnen Amstelredam. 2. Item onder elck Vaentgen sal wesen een Capiteyn, die ge- rekent sal worden voor vyff paeyen, een Luytenant, voor drie paeyen, twee Truwanten, elck voor annerhalff paeyen, een Vaender voor drie paeyen, een Schuyver, vier Wyssels, twee Pypers, twee Trommelslagers, een Chirurgyn, een Fourier, elck twee paeyen, facit onder elck Vaentgen twintich verloren paeyen, 't welck be- lopen soude onder de voorsz. vyf vaentgens hondert verloren paeyen 3. Item alsoo men die 2000 mannen hebben wil in persoonen en niet in paeyn, soo soude men deselve verlooren payen nemen uyten Landen van Voorn, Putten en Stryen, die in de diffencie wel merle behoren te contribueren, die hare quote soude bedragen. te weten, 't Land van Voorn 64 mannen, 't Lant van Putten 25 mannen en 't Lant van, Stryen 1 1 mannen. 4. Item als dese Soldeniers aldus overal gecoren sullen wesen by dengenen, die men daertoe ordonneren sal, soo sullen die 1) Wagenaar, IV, 43o op het jaar 1521. 186 KRIJGSGESCHIEDENIS. Steden en Dorpen elcx heur Soldeniers coopen binnen 14 daegen daer naer Harnasch en geweer te weten, elck persoon een ruggen- tuych, een paer armscheenen, een rynckcraech, een backkeneel, een Duytschen degen, ofte koerde, en een bosche voor dengenen, die daer mede om konnen gaen, en voor dengenen, die met geen bosche omme en connen gaen sal men leveren een spietse van 18 voeten, ofte een hellebaertse. Welck geweer sulcx gedeelt sal worden, dat onder elck Vaentgen wesen sal die minste helft hantbussen, en van de andere helft die twee deelen spietsen, en de reste helle-baertsen of slachswaerden daer of elck borge sal stellen in den synen omme 't selve Harnasch en geweer weder te leveren, soo wanneer by gedestitueert wort ofte sterft. 5. Hem na de veertien dagen sal men monster nemen van elck Vaentgen bysonder elcx in syn quartier en maecken een Re- gister, daer men inne schryven sal de namen en toenamen van deselve soldeniers by ordre elcx in 't syn : welck Regr. gebrocht sal worden onder den Raet van Hollant, omme daeruyt altijts te monsteren als men wilt: daer uyt elker stede en Dorpe nemen sal copie van heur volck : Ende soo wanneer yemant van deselve souldeniers sterft, ofte onbequaem wert ter Oorloge, soo sal die Officier van den plecken mit die van de weth, daer dat gebeuren sal, binnen acht dagen daer na kiesen andere bequaeme Persoonen in heur plaetsen en die den Hove oversenden in geschrifte, en te verclaren wie latter gestorven ofte onbequaem geworden is, en uyt wat saecke, opdat men die in 't Register mag deurslaen en andere gecoren in heuren plaetse stellen. 6. Item omdat dese souldeniers overal tot allen tyden gereet souden moeten wesen omme te trecken daer men hen bevelen sal, daer voor souden sy elcx jaerlijcx hebben vier pont van XL grooten, voor een duytsch cleet mit een paer hosen, sulcx men hen jaarlijcx ordonneren sal en drie pont voor haer onderhout, die men hen alle jaers betalen sal half April, omme alle jaere haer cleedinge te doen maecken goet tyts voor Meye. 7. Item als die Souldeniers in 't generaal ofte particulier uyt souden reysen, 't sy buyten of binnen 's lants tegens den vyanden tot deffentie van den Lande van Hollant en Vrieslant of dat men die leggen wilde op ten Frontier in Garnisoen dan souden sy hebben elcke paeye seven grooten vlaems daechs, gerekent van dat sy uyt reysen en weder thuys comen souden, sonder KRIJGSGESCHIEDENIS. I 87 meer, daer van sy betaelt sullen worden van achte dagen tot achte dagen, bij den genen van daer sy waren, die men daer van weder rembourseren soude uyt die penningen van den Beede ofte uytten eersten ommeslach die men tot de deffentie van den Lande doen sal. 8. Item waer dese Souldeniers mit heuren capityn ofte Luy- tenant gesonden worden en daer sy comen sullen sal men hen logeren, gelijk den fairier die fairieren sal, sonder eenich wederseggen, alwaer men hen den cost geven sal den tyt dat sy daer leggen, voor elck man een blanck's maels, wyn en bier buyten, des sullen sy mitten gemeenen cost te vreeden wesen, willen zy yet antlers hebben, 't sy van eeten ofte drincken, dat sullen sy buyten betalen. 9. Item die Souldeniers sullen gehouden wesen waer sy comen ofte teeren, wel te betalen en niemant te beschadigen, op peyne 't selfde te verhaelen aan haer lyff. To. Item de Capn. sullen gehouden syn alle quartier jaers haer yolk te monsteren, elck in syn quartier onder syn Vaentgen en dan eenen dach byeen te blyven, omme malcanderen te leeren kennen de wapenen hantieren, en haer oirdenen en slachordenen te leeren maecken. I I. Item de vyf Capn. sullen elcx mit heur Vaentgens en alle haer volck, gewapent in heur nieuwe cleedinge alle jaers eens comen in den Hage, ofte aldaer myn Heere den Stadhouder ofte den Raet in syn absentie believen sal, den 5 dach van Meye, omme die dan byeen te samen te monsteren, en haer ordonnantie en oerdens te sien maken, opdat sy mogen weten mit wat volck 't Lant gedeffendeert is en waartoe sy hen mogen verlaten, 12. Item soo wanneer dat men een clockegeslach doet, in wat quartier dat sy, ofte dat die capn. syn volck beschryft, soo sullen die Souldeniers van stonden aen sonder vertrek met heur harnasch en geweer comen onder heur Vaentgen by heuren Capn. ofte syn luytent, daer die wesen sal, daermede sy trecken sullen aldaer 't den selven capn, geordonneert sal worden, en soo wie daervan in gebreke waer sal gestraft worden aen zyn lijf. 13. Item wat geschillen gebeuren onder den souldeniers, terwyl sy onder heur Vaentgen uyt syn, die sullen berecht worden bij den capiteyn en zyn Amtluyden naer crysch Recht. 14. Item soo wie tot souldenier gecoren wort en sal niet buyten 's Lands reysen, sonder oorlof van syn capn. ofte en sal hem in 188 KRIJGSGESCHIEDENIS. geenen anderen diensten verbinden, hy en sal mogen onder syn Vaentgen comen en daer onder blyven soo lange dat van doen sal wesen op arbitrale correctie. 15. Item elcke tien knechten sulllen hebben een Rotmr. en elcke tien Rotmrs. sullen hebben een Weyffel, daer sy onder staen sullen, en die vier Weyffels sullen staen onder den Capn. ende soo wanneer den Capn. off syn Luytent eenich bevel gecrycht, ofte een aenslach voor handen heeft, die welcke hy wil dat den gemeenen man weet, dat sal hy te kennen geven syn vier Weyfels, die elcke dan by hen ontbieden sullen haer tien Rotmrs die sy 't selve oock te kennen geven sullen, die Rotmrs. sullen daer na elcx ontbieden haer knechten van haer Rot, die sy voort die meyninghe van den Capn. te kennen geven sullen sonder eenigh ander gemeyn te houden, overmits dat selden uyt gemeen goet comt. 16. Als men deze Ordonnantie in der maniere voors. soude willen onderhouden 't selve soude jaerlycx costen, alleen voor de ordinaire cleedinge en onderhout die somme van veertien duysent ponden van XL groot vlaems 't pont, om die welcke te gecrygen men soude mogen opzetten over 't selve Lant van Hollant en Vrieslant een extraordinaris Excys, te weten op elck vat bier een grooten vlaems en op een aem wyns tien grouten vlaems daer van niemant vry wesen en soude, hy waer edel ofte onedel, Geestelijke ofte Waerlycken dat wel 's jaers bedragen soude de voorsz. 14000 ponden of meer en 't selve mogen vinden soo dat redelijckste duncken sal. Item omme te ordonneren nie capiteynen ende 't Hooft van dien .. .* Een ander, niet minder belangrijk stuk voor de geschiedenis van ons krijgswezen in deze tijden is eene ordonnantie van 15271). Deze ordonnantie doet ons zien, met hoeveel zorg men werk- zaam was, om den staat der vestingen te verbeteren, alsmede dat het vervaardigde buskruit reeds een tak van handel was. Zoo wordt o.m. de regeering van Gouda gelast, »om provisie te maecken van cruijt ende een last salpeters ende een moelen om cruijt te maelen«. Verder wordt o.a. gezegd: het cruijt ende loot sal men 1) Ordonnantie omtrent de Defensie van den Lande gemaickt in 't jair (XVc) XXV i j in Novembri. Ze is afgedrukt in de Bijvoegsels op het vijfde deel van Wagenaar. Bijlage D blz. I00-115. KRIJGSGESCHIEDENIS. I 89 tot Amsterdam wel crijgen«. De volgende plaatsen worden hierin o.a. gelast hunne verdedigingsmiddelen te wijzigen en te verbeteren : Rotterdam, Weesp, Muiden, Naarden, Monnikendam, Edam, Loe- nersloot, Heusden, Woerden, Oudewater, Heukelom, Gouda, Gorin- diem, Hoorn, Enkhuizen, Medemblik, Brielle, Leiden, e. a. Doch behalve over de verbetering van vestingen, poorten, grachten, bruggen enz. wordt er ook van andere zaken gesproken, Eenige voorbeelden : »Item zullen de voorsz. Regeerders tgescut der voorsz. stede [Rotterdam] leggende in de thoornen ende poorten van lien of doen schieten, teneynde tselue gereet mach wesen ende gerepa- reert tgunt dat daer aen gebreecken sal. « iltem of gebuerde dat die oorloge ouerquame soe sal men in de Stede van Wesp leggen meer knechten ..... men zal oic alsdan deselue stede voirsien van XL Haeckbussenen van een lont van zes Zerpetynen met cameren drye tonnen groff cruyts een tonne cleyn sekerloot ... ,« iltem men zal binnen der Stede van Huesden leggen tsestich Ruyteren ende vpt Huys thien knechten indien die daer nyet en zyn. Ende men sal de Ruyteren een maendt op te handt ende voirts betaelen van drie maenden tot drye maenden«. »Item alle die Officiers van den platten Landen zullen doen waftenscouwingen over huere Jourdictie ende van als maicken een Honsterceel« enz. Eveneens van belang, voor de nadere kennis van het geschut uit dezen tijd is ook de volgende inventaris van het geschut, dat zich toenmaals beyond op den huize Vollenhove 1): Dat huys tho Vullenho. Bussen. Item Xiiij haeckbussen der stadt Campen tobehorende, daer de eyne van geborstet is. Item XXiij haken to den huys to horende, des heefft Herman IJselmunden daerenboven Xiiij to Versbeeke gelaten. Item Vij haken mit holtz stellen. Item iiij haken van myn beer van Roggedorp. Item ii dubbelde haken. Item ij kleyne scherpetijneren plegen vp mijns g. h. beerssen to wesen. 1) Kroniek van het Historisch Genootschap. Jrg. II blz. ioi. Zie ook Jrg. 13, blz. 79 I 90 KRIJGSGESCHIEDENIS. Item ij ijsren posthonde mit stellen. Item j halve sclane (slange) de is entwee. Daer zijnen noch vijff off sess stucke bussen, de alles weges lyggen vnnde onbereit zijnnen. lyggen vnnde onbereit zijnnen. Item V dubbelde scherreptijnre. Item noch e3in dubbelt scherrepetener vp Appeltoren. Item noch ij scherppethyner mit voerborchte vpten wall, yder mit twee kamer. Hyr van zijnnen geleuert Xiiij haken vnnde iij scherreppetiner tho Gennemuden, nha luydt der reickenonge bij bischopp Henrick tho Gennemuden, nha luydt der reickenonge bij bischopp Henrick gedaen, vnnde eyne potthont. gedaen, vnnde eyne potthont. Vnnde weshyren bouen van geschuttes vpten huyse is van Vollenho, komt den drost daer fullesten tho. De groote zorg die Karel V besteedde aan de organisatie van het leger, zou in zeker opzicht noodlottig voor zijn opvolger worden. Immers het behoeft geen betoog, dat zulks van invloed was op den grooten strijd, die ons land tegen Spanje van 1568- 1648 voerde, een strijd waaruit Nederland kwarn »als een held, 1648 voerde, een strijd waaruit Nederland kwarn »als een held, »omgord met jeugdige kracht, in al den glans der overwinning, »omgord met jeugdige kracht, in al den glans der overwinning, »met eere begroet door geheel Europa, en gezagvoerende in alle werelddeelen.« 1) Alva had zich dan ook misrekend, toen hij werelddeelen.« 1) Alva had zich dan ook misrekend, toen hij zich in den Raad van Filifts zoo vernederend uitdrukte over ons yolk. 2) yolk. 2) Trouwens men had niet stil gezeten voor dien tijd, voortdurend had men de wapens gereed moeten houden en veel bloed was had men de wapens gereed moeten houden en veel bloed was er gestort, gelijk ons bekend is uit de geschiedenis. Het was vooral de oorlog in 1546, uitgebarsten in Duitschland tegen het Smalkaldische Bondgenootschap, die aan de Nederlan- tegen het Smalkaldische Bondgenootschap, die aan de Nederlan- ders gelegenheid gaf zich practisch te bekwamen in den strijd. De Graaf van Buren trok met 30000 voetknechten en 700o De Graaf van Buren trok met 30000 voetknechten en 700o paarden uit ons land, over den Rijn naar Regensburg, terwijl Yacob van Kruiningen eveneens derwaarts trok met 8000 man voetvolk en isoo ruiters. In dezen krijg kreeg de Nederlandsche ruiterij , Benden van Ordonnantie, door Karel V op 3000 ruiters gebracht, eene groote vermaardheid. Deze ruiters waren gewapend met lans en pistool. vermaardheid. Deze ruiters waren gewapend met lans en pistool. Hoopte men na afloop bevrijd te zullen blijven van het onderhou Hoopte men na afloop bevrijd te zullen blijven van het onderhoud 1) Bosscha, bk. 126. 2) Hooft. Ned. Hist. B. Y. d 1) Bosscha, bk. 126. 2) Hooft. Ned. Hist. B. Y. IQUJGSGESCHIEDENIS. 191 van vreemde krijgsknechten, die ons land groote financieele offers hadden gekost, en meer dienden om het gebied van den keizer uit te breiden en te bevestigen, zulks geschiedde niet. De keizer besloot in dezen tijd van vrede, op de grenzen der Nederlanden, voortaan 4000 paarden en ruiters te onderhouden, die hem den eed van trouw moesten zweren. 1) Toen in 1555 werd verzocht het vreemde krijgsvolk uit het land te zenden en de betaling der Benden van Ordonnantie aan ons land over te lagen, werd de toorn van Filips in niet geringe mate opgewekt. De Spaansche troepen bleven in ons land, hoewel het opper- bevel over hen werd opdragen aan den Prins van Oranje en aan Egmond. Dezen bedankten hiervoor echter. Eerst in 1561 werd dit krijgsvolk weggezonden, omdat men het in Spanje noodig had. Overigens nam de Landvoogdes een besluit, dat de gemoederen weder verbitterde. Tot dusver was het bevel over het Neder- landsche voetvolk opgedragen aan de Edelen, met den rang van Kolonel. Margaretha schafte deze kolonels of en bepaalde, dat de kapiteins, die zij zelve zou kiezen, zouden staan op onmiddellijk bevel van de Gouverneurs der steden, waar zij in bezetting lagen. Een en ander was gegrond op de voorstelling, dat zij het krijgs- wezen wilde verbeteren. Hierdoor kwam dus het Nederlandsche leger te voet geheel onder Naar macht Ook de ruiterij trachtte men onder Spanje's macht te krijgen. Filips wilde deze n.l. in 1562 naar Frankrijk zenden, wat misluk- te door het flinke optreden van Oranje en Egmond. Het treurige jaar 1566 bracht een geheele ommekeer van zaken te weeg. De landvoogdes ontving van den koning last, om in Duitschland 1 o.000 man voetvolk en 3000 ruiters in dienst te nemen op waardgeld. De toebereidselen tot den oorlog werden gemaakt. Een bende Walen werd aangeworven, in ons land wer- den kleine troepenmachten in dienst genomen en een groote hoe- veelheid geweren werd te Antwerpen gekocht. Blijkbaar was het aantal wapens in het bezit der inwoners van ons land niet gering, althans als men de bijzonderheden leest van de gewapende bijeenkomsten, die, buiten de steden, ter godsdienst- oefeningen werden gehouden. Waarschijnlijk had men zich hierop reeds verscheidene jaren 1) Wagenaar, V, 298. I 92 KRIJGSGESCHIEDENIS. toegelegd, want teekenend zijn de verbodsbepalingen omtrent het dragen van zekere wapens, uitgevaardigd onder Karel V en Filifts II, 26 Augustus 155o werd verboden het dragen van roeyers1), haken, hantbussen en voetbogen. Blijkbaar werd dit verbod niet opgevolgd, want 25 October 156i werd deze bepaling verscherpt uitgegeven2), en tevens verboden het dragen van zekere nieuw uitgevonden kleine z.g. voetbogen, met een ijzeren pij1 geladen, waarvan men zich op de jacht niet kon bedienen, doch bedekt bij zich kon dragen, 1.en kunnen de selue nergens elders 3) toe gebruyckt worden, dan »om secretelijck te vermoorden , gelijck men alireede beuonden 1,heeft, dat zommige tot dien eynde zulcke ouer hen gedragen »hebben.« Ook vreesde de koning, dat -zij in het geheim in deze landen werden ingevoerd. . Vianen was de plaats, waar de Edelen zich, onder Lodewijk van Nassau en Brederode, begonnen te wapenen met behulp van den Prins van Oranje. Men vindt, dat Maximiliaan de Kok van Nee- zijnen, Sjoert Beima, Antoni von Bombergen, Yan van Renesse, Heer van Wilp, Wynand Augustynszoon van Deventer, Albert Hug- tenbroek, Melchior van Kuilenburg Gerritszoon, Evert van Zante, Gysbrecht en Diderik van Batenburg, Longuoval, Dandalot, Nyeveld e.a., als kapiteinen en Robert de Kok van Neerynen, Films van Renesse, Otto Mor van Utrecht e.a., als vendrigs onder hem heb- ben gediend, behalve een groot aantal »gemeenen« uit verschil- lende plaatsen 4), zoodat zijn krijgsmacht tot 3000 man aangroeide. Yacob van Marnix, Heer van Tholouse werfde te Antwerpen in het geheim 600 man aan om Vlissingen te verrassen, een aanslag, die echter werd verijdeld. Hij keerde terug naar Ousterweel, al- waar hij eene aanzienlijke versterking kreeg. Doch Margaretha zond 400 man van haar lijfwacht op hem af, benevens 200 man uit de bezetting van Axel en 500 paarden. De ongeregelde troep van Tholouse moest het onderspit delven en ongeveer 500 man, benevens de aanvoerder zelf, verloren het leven; terwijl de overigen met den dood werden gestraft 5). 1) Roers. 5) Deze drie stukken zijn in extenso afgedrukt in Nijkof s Bijdrageu voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde. Dl II, blz. 258. 3) Elders = anders. 4) Senteniien van Alva, blz. 26, 32, 34, 55, 76, 79, 97, 98, 109, 110, III, 116. 117 128, 130, 139, 155, 165, 174, 175, 204, 225, 227, 234, 251, 252, 347. 351, 358, 378, 382 5) Zie : Archives de la Maison d Orange, III, blz. 49. KRIJGSGESCHIEI)ENIS. 193 Aldus zijn we genaderd tot het begin van den 8ojarigen hel- denstrijd. In een volgend stuk willen we de indeelingen, sterkte en nadere bijzonderheden bespreken van de vijandelijke legertroepen, alsmede van huurbenden van den Prins van Oranje en de Staten van ons land, gedurende de jaren 1568-1584, dus tot aan den flood van onzen onvergetelijken Willem van Oranje 1), ten on- rechte volgens Fruin „de Zwijger" genoemd. 1) Zie ook nog voor dit stuk de volgende Resolutzén der Staten van Holland en west-Friesland: 9 Febr. 1524; 9 Maart 1526; 1, 8, 13 en 31 Maart, 19 April, 7 Mei en 29 Sept 1527; 4 April 1532; 20 en 3o April en 29 Mei 1533; 24 Mei 1536; 19 Jiili 1552; 18 Mei en 23 Juni 1558; i en 7 April, 14 Juli, 7 en 17 Sept. en 3o Dec. 1559; 17 jan., 31 Maart, 2, 9, 1o, 17 en 26 April, 18 en 20 Mei, 6 en 27 Juni, 1o, 13 en 14 Dec. 156o; 9 Jan., 4 Febr., II en 17 Maart, 22 April, 15 Mei en 28 Oct. 1561; 8 Tan., II Tull 1564 en I Mei 1565. GESCHIEDENIS. V Cri{A_Gi- _A_UX. E A.:X7-S 13A_S. en 1778. PAR LOUIS ronsjoilERIP GRAND-MAITRE DES EAUX ET FORETS DE FRANCE AU DEPARTEMENT DE VALOIS, SENLIS ET SOISSONS. PUBLIE PAR LE VIC. DE GROUCHY. (Suite de la page 21). ,,NCIFZICI=I-1401,1^ANDE .9, Le Lull& 8 .7uiu, nous partimes d' Amsterdam, Fambard et moi avec Mrs. de Tournay, et Scherer, jeune homme ne a St. Gall en Suisse, dont la famille est etablie a Lyon. Il se trouve a Amster- dam pour se mettre au fait du commerce. Son adresse, a Lyon est au Bat d' Argent. S'il va a Londres l' an prochain, it sera adresse a la maison Henri et Frederic Casenove. La barque de Blinck Floet, dans la quelle nous nous mimes, fut si tot remplie, qu' elle partit quelques minutes avant six heures. Une autre nous suivit, aussi egalement pleine. Arrives a Blinck Floet, au bout de trois quarts d' heure, nous en repartions a sept heures, par la barque de Monnikendam, qui nous conduisit seulement a Broeck, ou nons abordames a huit heures. Apres avoir dejeune a une auberge, qui est sur le rivage, nous allAmes d' abord a l' Eglise, ou les habitants s' etaient rendus pour 1' office. Its sont presque tons negociants et surtout assureurs. II est impossible de se former une idee de ce village; it n' y a point de rue principale, c' est un assemblage de jolies maisons en bois, peintes comme l' interieur de nos appartements, et entourees de jolis jardins bien peignes oil, meme, nous remarquames des arbrisseaux plaisamment tallies en forme de chiens et de chats. Le sol des rues est en briques, parfaitement unies et recouvertes d' un sable tres fin. Nous remarquames aussi, a chaque maison, une Porte sur le devant, dont le seuil est eleve d' environ un pied et demi, et qui ne leur sert que le jour de leur mariage et pour aller en terre apres leur mort. La proprete est poussee jusqu' a son dernier point GESCHIEDENIS. I 95 dans la Nord-Hollande, et surtout dans ce charmant village, tant a l' interieur qu' a l' exterieur des maisons. Les arbres meme sont peints en plusieurs endroits, (c' est a dire le corps de 1' arbre jusqu' aux branches). On voit partout de jolies palissades. En general toutes les portes sont fermees et it ne circule que peu de monde dans les rues. Il y a beaucoup de cousins tres incommodes; it est bien facheux que ce climat si defavorable ne reponde pas aux soins etonnants que les habitants de ce pays prennent pour l' embellir, et bien affligeant de penser qu' ils seront, peut etre un jour, engloutis dans le sein des eaux, avec leurs charmantes habitations, car toute la contree est de sept a huit pieds plus basse que le niveau de la mer, et n' est preservee des inondations que par des digues. Mr. Carle Ploeger, un des plus riches assureurs de Hollande, auquel Mr. Vernede avait ecrit pour nous, n' avait pas ete a l' Eglise, afin de nous attendre. Il nous recut, d' un air si froid, que je doutai d' abord , s' it nous laisserait entrer. Il nous montra, cependant, des collections d' oiseaux empailles, et de mineraux, dans de belles et grandes armoires, munies d' ecaille. Repartis de Broeck a 9 h. 3/4, nous arrivames a dix heures et quart a Monnikendam, et ayant mis notre paquet au Doelen, nous allames trouver Mr. van Marle, apothicaire et bourgmestre. Il envoya chercher 1' aubergiste du Doelen, qui devait nous fournir des chevaux pour notre voyage de Nord-Hollande; cet homme nous demanda douze florins par jour pour une voiture a deux chevaux, et Mr. van Marle nous ayant dit que c' etait le prix qu' it donnait lui meme, nous le lui accordames. Mr. van Marle vint avec nous a 1' Ile de Marken, oil nous par- vinmes en trois quarts d' heure ; le chapeau de Fambard fut em- porte dans 1' eau dans un changement de voiles, mais les matelots le rattraperent sur le champ. Nous les vimes jeter de l' eau sur les voiles, non pas pour les empecher de brider, comme le dit ridiculement et effrontement Saas, mais afin que le vent, passant moms au travers, eut plus de prise sur elles. L'ile de Marken est habitee par des pecheurs et matelots; nous les vimes a 1' Eglise avec leurs femmes, qui etaient au milieu d' eux. Elles ont des corsets, qui leur couvrent beaucoup la gorge, des jupons noirs ou bruns, des manches ecarlates, des bouts de manche bruns, les filler ont les cheveux tresses, et les femmes 196 GESCHIEDENIS. des bandeaux. Sur le dos, les premieres ont des fleurs brodees, et les autres, point. Les hommes ont de grandes culottes plissees vers la ceinture, et sont coiffes de bonnets ronds avec de tres petits boutons, ainsi que des gilets courts, qu' ils portent par dessous. Le terrain de 1' ile est bas et humide, il est coupe de canaux et convert d' herbes, qui servent a la nourriture des bestiaux et a couvrir leurs petites maisons de Bois; plusieurs families logent dans la meme chaumiere. Ces demeures sont elevees de plusieurs pieds au dessus du niveau de la mer, et, cependant en 1775, l' eau monta de trois pieds plus haut que le seuil de leur porte; ils n' ont pas de cheminees, et la fumee de leur feu sort par le toit, comme en Suisse; les habitations sont meublees tres grossierement; les naturels ont cependant, encore quelques porcelaines, qu' ils etalent sur leurs armoires; la proprete de ces Bens la est, d' ailleurs, beaucoup plus grande que celle de nos paysans de France. Nous vimes, au reste, tout cela tres vite, Mr. van Marie, qui nous con- duisait, etant fort presse de revenir chez lui, parcequ' it attendait d' autres personnes d' Amsterdam. Nous ne restames qu' une heure dans cette ile et revimes en une autre heure a Monnikendam, ayant eu beaucoup plus de vent qu' en allant. Mr. de Tournay me dit que la theriaque pouvait empecher le mal de mer? Nous fimes des reflexions sur la cherte de la voiture que nous avions prise, mais, apres avoir beaucoup agite si nous prendrions un autre parti, nous tombames d' accord d' en rester la oil nous etions. Nous mangeames de tres bonnes perches au Doelen, oil nous rencontrames un officier Suisse, avec des dames fort elegantes, en amazone, que nous avions deja rencontrees, Samedi soir, au musico; elles se balancerent bien etonnamment dans le jardin! Monnikendam est une assez grande vale n' ayant rien de plus remarquable que toutes les autres du pays; je n' y ai meme pas vu de canaux; nous en sortimes a quatre heures precises, et ar- rivames a Purmerend a cinq ; nous traversames le Beemster, qui est une immense prairie coupee de canaux et d' allees d' arbres; le milieu surtout (oil nous fumes conduits) etant le point de reunion de plusieurs allees, est tres remarquable. Nous en primes une, et parvinmes ensuite sur la digue, d' oil nous vimes bien sensi- blement la mer a notre droite, plus haute que les prairies qui GESCHIEDENIS. 197 etaient a notre gauche. Nous arrivames, enfin, a Hoorn, a huit heures, et n' ayant pu loger au nouveau Doelen , nous allames au vieux. Ce fut alors que nous eprouvames toute l' insolence de notre conducteur Francois Faes, soit qu' il fut ivre, soit qu' il se crUt tout permis par le besoin que nous avions de lui. Il nous cria les choses les plus injurieuses, nous declarant, que, s' il nous avait cru de tels voyageurs, il ne serait pas venu avec nous. Nous 1' avions deja trouve bavard et insupportable, a Monnikendam, mais ici, nous ne pouvions lui dire une parole, qu' il ne s' emportAt de la maniere la plus impertinente, nous ayant conduits lui meme au Doelen. Il alla jusqu' a s' en prendre a nous de ce que nous etions restes a Hoorn, et de ce que nous n' avions pas ete coucher a Enckuysen. Nous fimes, cependant, un tour dans la ville, qui est tres laide. Le port est grand et parait commode. Cette auberge ne se ressent en rien de la proprete hollandaise. Je fus oblige de faire mettre un matelas par terre pour me coucher. Mardi go Nous partimes de Hoorn a six heures precises du matin apres avoir paye notre hOte, qui prenait deja une tasse de cafe a l' eau. Nous arrivames a Enckuysen a huit heures, apres avoir traverse, en y arrivant, une longue suite de maisons , pendant vingt cinq minutes, quoique nos chevaux allassent au grand trot, a l' ordinaire. Apres dejeuner, nous fimes un grand tour dans la ville, et autour des remparts, pendant lequel Faes soutint son caractere d' impertinence, au point que si, hier, nous l' avons cru ivre, ce matin, nous le jugeAmes fou. Il avait commence la journee par dire a l' un de nous qu' il avait souvent fait de bien meilleurs voyages que le notre, mais qu' il fallait bien prendre des sous a defaut de ducats. Nous resolUmes de rire de toutes ses extrava- gances, qui nous amuserent plus, il faut l' avouer, qu' elles ne nous furent a charge. Repartis a dix heures, ayant passe la barriere de Medemblick, nous suivimes un chemin extremement etroit, sur une digue entre deux canaux, nous trouvAmes aussi, dans ce trajet un endroit o-U on fait passer les bateaux d' un canal dans un autre, au moyen de grandes roues, et en les faisant glisser sur des rouleaux de bois; on se sert de cet expedient lorsque les canaux oil on doit passer, n' ont pas le meme niveau. Nous arrivames a Medemblick a une heure, apres nous etre I 98 GESCHIEDENIS. arretes sur la digue une grande demie heure. A un quart de lieue avant Medemblick, cet endroit des digues est encore le plus curieux que nous ayons encore vus. La mer est, d' abord, arretee par de bonnes palissades; le bas de la digue est assure par de grosses pierres de Norvege; la digue est-elle meme, elevee, de quinze a dix huit pieds au dessus du niveau de la met-, le haut en est couvert par des algues marines sechees. Nous dinames passablement Bien a Medemblick, apres nous etre promenes sur les remparts et dans la vine, la digue y est tres belle et le port joli, on repare les degats causes par l' inondation de 1778. C' est en vain que je demandai l' explication de voiles, que j' avais vu etre mises par les habitants sur la digue pendant la tempete. Nous ne pilmes meme pas faire entendre a Faes ce que nous demandions, nous eprouvames aussi que les habitants de ce pays n' etaient pas sauvages, comme it le pretendait, as- surant qu' ils avaient peur lorsqu' ils entendaient parler dans une langue etrangere. Partis de Medemblick a deux heures trois quarts, nous nous arretames quelques minutes a Kolhorn pour faire rafraichir les chevaux. De la, nous arrivAmes a Op-Sand, a sept heures du soir. Ce fut dans ce dernier trajet que le cocher, ayant ete oblige de retourner, s' etant trompe de chemin, dans un endroit de plus etroits, nous nous vimes sur le point de tomber, dans un petit canal, et forces de descendre de la voiture. J' eus meme la precaution d' en retirer le sac de nuit, de crainte qu' en cas d' accident, it ne Hit mouille, ce qui surprit fort Faes, qui crut que j' avais peur de le perdre. Etant a Op-Sand, le cocher nous representa qu' it ne pourrait gueres aller coucher au Helder, ses chevaux ayant deja marche plus de huit heures, nous continuames donc a rester ici. Nous avions, d' abord, pris une chambre a quatre lits, nouvellement peinte, mais Mr. de Tournay et moi, craignimes que la peinture ne nous incommodat. Nous proposames de coucher dans une autre chambre a deux lits, dont nous avions le choix, et offrimes comme de raison de coucher par terre sur des oreillers; jamais siIrement, on n' a autant ri en une annee, dans cette maison, que nous l' avons fait cet apres midi. L' arrangement de nos lits et la chute des planches , que nous avions mises contre la porte pour que nous entendissions, quand on l' ouvrirait, parce qu' elle ne GESC HIEDEN is. 199 se fermait pas autrement, et mille autres petits incidents y don- naient lieu. Enfin, nous fumes pris, a notre tour, pour des fous, et le sage Faes vint nous declarer gravement, qu' on avait peur que nous ne missions le feu et qu' it fallait remettre nos chan- delles a l' hotelier avant de nous coucher. Mercredi zo. Nous partimes a cinq heures du matin; au bout d' environ une heure, comme le chemin passait a travers des sables, dans lesquels la voiture ne pouvant aller que doucement, et que le temps etait tres beau, nous nous mimes a aller a pied. Nous nous ecartames meme de la route, pour gagner un fanal sur lequel nous grimpAmes, cette partie de la Nord-Hollande est in- culte et habitee seulement par les lapins, dont nous vimes un grand nombre; ils sont affermes par l' etat, on les chasse avec des panneaux et des furets, de maniere qu' ils sont tres apprivoises, n' entendant jamais un coup de fusil. Nous arrivames au Helder a huit heures, Fambard, qui etait remonte en voiture, nous attendait depuis une demie heure. Francois vint nous dire que, ne pouvant aller a voiles, a defaut de vent, au Texel, it fallait louer une barque a rames, ce que nous fimes pour un ducat, sans nous informer ni de l' endroit oil se trouvait cette barque, ni du nombre des bateliers que nous aurions. Nous nous hatames beaucoup pour suivre un marinier a une bonne demie lieue de l' auberge. Il entreprit, seul, de nous conduire, mais ayant ete en mer, une heure durant, nous chan- geames d' avis, d' apres l' incertitude, oil nous nous trouvames, du temps, que nous mettrions a arriver au Texel, et encore plus de celui dans lequel nous pourions revenir, on nous avait d' ailleurs, prevenu, que les personnes, pour qui nous avions des lettres, n' etaient pas chez elles. On nous assura, depuis, que nous n' avions pas beaucoup perdu de ne pas aller au Texel , parceque cette ile n' a rien de remarquable, qu' it n' y avait pas meme de port, ou de forteresse, que les vaisseaux qui allaient aux Indes, ou en reve- naient, restaient seulement entre cette Ile et le Helder, comme nous les avions vus. Nous revinmes donc au Helder, ayant vu beaucoup de cotes de baleine dans ce village et dans les environs, pour l' amusement des betes a corne. Nous donnAmes deux florins dix a notre batelier, et, etant repartis, a midi et quart du Helder, nous arrivames a Op-sand, a trois heures trois quarts. Nous en- &Ames a Alkmaer a huit heures et demie; nous allames, en arri- 200 GESCHIEDENIS. vant, faire un tour a la promenade hors la ville, elle est tres belle et ornee de jolis bosquets, il y faisait un froid tres humide, d' autant plus sensible, qu' il avait fait chaud, et beaucoup de soleil dans la journee. Le Yeudi ii. Nous partimes d' Alkmaer, oil nous etions loges au Lion Rouge, chez Ernest Fabricius, au bout d' une demie heure. Allant a Beverwick, nous nous trouvames devant la maison de Mr. Fritsch, bourgmestre d' Alkmaer, nous y fimes un tour, conduits par un jardinier flegmatique et triste, dont la mine me frappa singulierement; les jardins n' ont rien de remarquable, seulement une allee dans laquelle la perspective de la tour d' Alkmaer fait ,tin tres bel effet. Nous y vimes aussi quelques figures de soldats et de grenadiers peints sur des planches, ce qui est assez a la mode de ce pays. J' oubliais de dire, qu' avant de sortir d' Alkmaer nous y cherchAmes inutilement le pont, dont il est question dans le >>Voyageur Francais. Nous arrivames a Beverwick a neuf heures trois quarts, nous etant arretes trois quarts d' heure a la campagne de Mr. Fritsch. Ce chemin est tres remarquable par les champs de ble, seigle, avoine, feves de marais et autres graines l' on y apergoit, et meme quelques bouquets de bois, ce qui rend cette petite partie de la Nord-Hollande tres differente du reste. L' auberge du Prince, a Beverwick, est belle et tres bonne, on nous y -servit des fraises dans leur primeur et nous y eumes de tres bon pain, contre 1' ordinaire. Apres dejeuner, nous allames pres de la maison de Mr. Borel, 1' echevin, et dans le chemin, proche celle de Mr. Borel le fiscal, qui est encore plus belle. Nous n' y entrames point, Mr. Scherer etant un peu de leurs connaissances et ne voulant pas le voir, faits comme nous etions. Nous revin- mes a Waterflit, chez Mr. Hoeft. Le jardin de cette maison et superbe, plusieurs etoiles, dont le milieu d' une est elevee par des terres rapportees, font un charmant effet. Il y a aussi une source d' eau courante bonne a boire, ce qui est tres rare en ce pays; les beaux gazons sont admirablement verts, les arbres sont magni- fiques, surtout les chenes dont le feuillage a une couleur absolue- ment differente de celle de nos forks en France. Tout dans ce jardin est admirablement beau, vaste et bien entretenu. Les ouvriers, qui y travaillent, ont vingt six sous de Hollande, 1' ete, et vingt, 1' hiver. Dans les allees, les arbres ne se correspondent pas, mais GESCHIEDENIS. 201 chaque pied est place au milieu de deux arbres de 1' autre rangee. Nous entrAmes aussi dans la Scheyboct appartenant a Mr. Queving van Brock; les serres chaudes en sont particulierement remarqua- bles, il y regne une grande chaleur; on y a mange des raisins murs des le 17 Mars; dans ce jardin, il y a quelques pins, dont la verdure est bien differente de celle de Suisse. Partis de Beverwick a une heure et demie, nous arrivames a Saandam a quatre heures, nous etant arretes, a un quart de lieue de cette ville pour examiner de belles ecluses. Nous y din'Ames de tres bonne fawn a 1' auberge des »Trois Cygnes«, oil nous descendimes, et y mangeames ce qu' on appelle le »Waterfisch«, mets compose de perches tres delicates et d' une autre espece de Poisson moins bon, servi dans un tres grand plat et nageant dans une eau tres salee, melee de persil. Nous allames ensuite voir la maison oil demeurait Pierre le Grand lorsqu' il apprit ici le metier de charpentier, et, de la, le chantier oil il travaillait. Nous fimes aussi une petite promenade sur le port, dont la vue est tres animee, et riante, par un beau temps, singulier bonheur que nous eiimes dans ce petit voyage au Nord-Hollande, qui, sans cela, eut ete aussi triste qu' il a ete agreable, nous n' avons eu que quelques heures de pluie, en arrivant a Hoorn, le lundi. J' ai oublie de remarquer, que nous etions venus a Saandam dans 1' intention d' aller coucher a Amsterdam et de revenir le lende- main avec Mr. Levade. Nous avons ete portes a cet arrangement par la repugnance, que nous avions de voir cet endroit si interessant sans autre interprete que cet insupportable bavard de Francois, qui nous avait encore dit aujourd' hui de nouvelles impertinences, mais Fambard mettait encore ici la matiere en deliberation, et tres a propos, car nous declarames tout d' une voix, qu' il fallait rester, ce qui etait bien le plus naturel a tous egards. Nous renvoyames aussi notre cocher de Monnikendam, auquel nous donnames quatre florins, en tout, pour les quatre jours, ce dont il fut singulierement content, et nous en temoigna sa recon- naissance de bon coeur, chose rare chez ces sortes de gens. Nous resumes aussi pendant notre diner, la visite du fils de Mr. Claats Ploeger, ce fameux assureur de Broeck, que nous avions vu lundi matin. Il etait mis comme un paysan ; ay ant bu avec nous deux petits verres de yin, il ne resta qu' un instant. L' ha- 202 GESCHIEDENIS. billement, 1' air tres simple et meme rustique d' un homme si riche sont tres frappants. Nous rencontrames, cependant en sortant, deux superbes chevaux, avec lesquels it allait retourner a Broeck, car, de ce cote, les Hollandais sont magnifiques. Par un beau clair de lune, j' eus le plaisir de voir, de ma fenetre avant de me coucher, le port de Saandam et une barque d' Am- sterdam qui y arrivait. Notre hOte etait d' une telle vivacite, que nous reconnilmes qu' it n' etait pas hollandais; it est, en effet, de Hambourg. Vendredi 12. Nous nous mimes dans un petit bateau, a huit heures, pour aller, de canal en canal, et nous passames meme une ecluse, dans le village de Saandam, voir les moulins a vent suivants. Le premier, oil on broyait des pierres pour fabriquer des couleurs; on fait un si prodigieux usage de la peinture dans ce pays ci pour 1' ornement et la preservation des bois, que cette espece de moulin doit etre tres utile. Le second, a faire des planches ; j' avais déjà 1' idee de ces der- niers par cetix, que j' avais déjà vus en France et en Suisse. Le troisieme a faire du tabac pour macher et prendre par le nez. Le quatrieme, o6 on fasait de l'huile de navette, oil coolzaad, et graine de lin. Ces graines sont broyees sous de grandes roues de bois, chauffees dans des chaudieres, et pressees pour en exprimer l'huile, on les passe ensuite de nouveau sous des pilons, on les fait chauffer et on exprime l'huile une seconde fois. Cette derniere huile est meme la meilleure, les pains qui en restent ont environ un pied de long sur un demi de large, ils se vendent trente huit florins, environ, le millier, ils servent a recurer les cuisines, on les donne aussi a manger aux animaux. Le cinquieme enfin, etait une papeterie ; les ouvriers ne man- quent pas de venir essuyer les souliers aux visiteurs, qui en sont quittes pour quelques pieces de deux sols. Il y a, sans doute, beaucoup d' autres especes de moulins, et le nombre tant des uns que des autres est d' environ quatorze cents. Nous vimes dans l' Eglise le tableau, qui represente 1' histoire arrivee, dit-on, ici, dune femme, qui, ayant ete jetee en lair par un taureau furieux, accoucha dans sa chute. Nous partimes de Saandam par la barque de midi, nous y eiimes tres chaud par la grande ardeur du soleil; it ne faisait GESCHIEDENIS. 203 pas du tout de vent, en sorte que nous allions presque toujours au croc, sans quitter les cotes, ce qui dut fatiguer beaucoup nos deux mariniers. iz'r CI TJ EZ. 41734. .ztl.iviwr 12 1:3 A M. Nous arrivames enfin, a quatre heures et demie a Amsterdam, et dinames ensemble, tous les quatre, a Nieuwe Stads Herberg, situe sur le port, a l' endroit oil l'on prend la barque de Buycksloot; la vue en est tres agreable. J' oubliais aussi de parler du magni- fique spectacle dont nous venions de jouir en arrivant de Saandam. On ne peut se figurer, sans l'avoir vu, l'effet que produisaient les vaisseaux de toute espece et, en tres grand nombre, meles avec les edifices publics de cette ville, dans un des plus beaux ports de l'univers. En rentrant dans la ville nous passarnes chez Mr. Stoutenbourg sur le Water. Fambard y acheta un jonc avec une tres belle pomme d' ambre, pour seize ducats, ou quatre vingt quatorze florins. J'en achetai aussi un de quatorze ducats et demi, ou vingt trois florins, douze sous, huit deniers. Ayant passe a la poste prendre nos lettres (j'appris par les miennes la mort de Mr. de Voltaire) nous arrivames chez Mr. Thibout a environ sept heures et demie. Samedi 13. Mr. de Cheyssac est parti ce matin pour Utrecht. Il me laissa un billet tres honnete, oil it me marquait gull retour- nera a Paris par Breda, Anvers, Liege et Spa. J' allai, vers onze heures, au manege francais, j'y parlai a l'ecuyer, qui est un homme tres honnete. Il me montra les ecuries, ou it a jusqu' a soixante et dix chevaux. Il donne l'hiver, des courses de bagues et carrousels avec de la musique, trois fois par jour. Il en caite a ce manege, aux strangers comme aux ecoliers et habitants de la ville, un florin par lecon, deux pour faire une promenade de la matinee ou de la soiree, et quatre pour toute la journee. Ce manege etant situe dans le quartier des Juifs, j' eus occasion des les observer, parce qu' ils etaient a se promener par les rues, ou sur le pas de leurs portes, ne pouvant rien faire a cause du Sabbat. Je les ai trouves, generalement, basanes, les yeux noirs, petits de taille, ayant presque tous, le nez aquilin. J' allai, de la chez Dusaulchoy, pour choisir des livres. Je lui 204 GESCHIEDENIS. entendis raconter comment le Comte de Mirabeau fut arrete ici avec Madame de Monnier, qu' it avait enlevee de Dijon. II avait pris le nom de St. Mathieu et logeait chez un Mr. Lethain. Apres diner, Mr. de Tournay est venu nous prendre avec Mr. le Comte et nous allames d' abord, dans une espece de cabine, de 1' autre cote du canal, presque visa vis les armes d' Amsterdam, en prenant a droite. On y voit quelques animaux, singes, loups, ours, leopards, et, surtout un jeune lion singulierement bien appri- voise. Nous vimes dans la meme maison un nain de quarante huit ans. Il est effrayant a voir. Il a la tete d' un homme or- dinaire, presque point de cuisses, ni de jambes et surtout deux pieds et demi, environ. Il marche dans sa chambre, entend et lit les gazettes, raisonne , it est meme marie, et a fait un enfant a une femme, que nous vimes la et qui est d' une taille ordinaire. Ce enfant n' a point vecu. Nous allames ensuite a la salle de comedic Hollandaise, mais nous ne ptimes y entrer, parse qu' it faut, pour cela, des billets du bourgmestre ou des directeurs. Elle est, du reste, entierement en bois et a cependant un assez grand air a exterieur. Mr. le Comte nous a dit, que interieur etait manqué. Le manege hol- landais, qui est pres de 1A, est bien monte, les chevaux y sont tres beaux et en grand nombre. Le manege est en lui meme grand et parfaitement bien eclaire. Le tout m' a paru superieur au manege francais et le prix en est le meme. Fambard ayant ete a la comedie avec messieurs de Tournay et le Comte, je me rendis chez ce dernier a neuf heures et demie, avec ses deux nieces et allames a pied vers le plantage a dix heures et demie, nous; it y a la des auberges, ou 1' on va fumer, boire du vin, de la biere, du the, etc., jusqu' a environ deux heures du matin. Ces guinguettes sont assez bien illuminees, on y trouve aussi une espece de musique. Nous entrames a Nieuwe Stads Herberg, a la Boule d' or. J' y vis aussi de grands jeux de crosse, dont meme, un couvert. Nous ne rentrAmes qu' a une heure du matin , et eprouv'Ames une temperature d' air froid et humide , bien differente de celle qui avait regne pendant la journee et qui avait ete tres chaude. Dimanche Partis d' Amsterdam avec Mr. de Tournay a sept heures du matin, dans une voiture fournie par Thibaut, le maitre de notre auberge, nous arrivAmes a Haarlem a neuf heures et demie, GESCHIEDENIS. 205 nous mimes pied a terre a environ la moitie du chemin pour admirer la belle digue et les trois ecluses qui separent, dans un endroit tres reserre le fleuve de 1' Y de la mer de Haarlem. Cette digue et ces ecluses soot en pierre de taille et en briques. Nous ne nous arretames point au Lion d' Or, qui cependant est une tres bonne auberge, on nous trouvames le neveu de Mr. Vernede, mais nous allames, tout de suite, voir d' abord la belle eglise dediee a St. Bavon, qui est vaste et bien eclairee. L' orgue, surtout, en est tres bien decore, et soutenu par de belles colonnes de marbre. Nous all/Ames, ensuite, nous promener dans le bois qui est charmant, et entrames dans le jardin de Mr. Vorhelm, fameux fleuriste. Le temps des jacinthes et des tulipes etant passe, nous n' y vimes de remarquable que quelques giroflees tres belles, le moment inter- ressant de voir ces fleurs ici serait en Mai. Il est bon d' observer, que trois ou quatre heures suffisent pour voir Haarlem a son aise, et mieux que nous ne 1' avons fait. Il eut etre beaucoup mieux valu nous y arreter en venant de Ley-de dans le meme jour, ce qui aurait ete possible et aurait epargne ce voyage. Repartis de Haarlem a onze heures et quart, nous arrivames a une heure a Neerland (les maisons de campagne ont aussi ordi- nairement un nom). C' est un petit logis aux environs d' Amster- dam entre la 2e et 300e verge. La famille Thyme va y passer ses moments de loisir. Quoique on nous eut beaucoup recommande de venir a midi et demi, on ne dina qu' a deux heures. Le repas fut servi par une seule servante a paniers, quoique nous fumes douze personnes a table. On y but a la sante de Mr. Godefroy, de Paris, qui m' avait donne une lettre de recommandation. Un instant apres, Barrois vint nous dire, que. nous n' avions pas de voiture cet apres midi, et que les chevaux etant rentres a l' ecurie, ils n' en sortiraient plus, nous partimes sans trop de reflexions et etant venus parler a Thibaut, nous revinmes de meme a Neerland, c' est a dire a pied, ayant fait une course assez inutile, nous etions confondus de ce qui arrivait, ne pouvant concevoir, qu' une voiture, que nous avoins clairement louee pour la journee, put nous manquer. Nous trouvames, au reste, la compagnie tres gaie et s' etant cachee toute entiere dans une alcove du premier etage. On joua au commerce, on but quelques tasses de the, on fit quelques parties de trou-madame, on joua a la crosse, on alla faire une 206 GESCHIEDENIS. partie sur le grand chemin, un peu Lard, a. mon avis, car it corn- mencait a faire froid, et je me trouvai tres bien avec mon habit de drap. Enfin Mr. Lefevre, Fambard et moi, reconduisimes les trois demoiselles Thyme chez elles, non sans essuyer beaucoup d' injures (Fambard recut meme une pierre ou motte de terre dans le dos) de la part de quelques bandes de polissons a cause des coiffures trop elevees et des chapeaux si grands a 1' anglaise de ces demoiselles. Elles sont, au reste, grandes, bien faites et fort jolies, surtout la cadette. L' ainee est, de plus, une fille tres estimable, s' occupant utilement de tenir les livres de la brasserie. Mile Thyme. estimerent le jonc de Fambard peu de chose, disant que les pommes d' ambre n' etaient plus a la mode et ne conve- naient qu' aux vieillards. Les enfants de Mr. Thyme vinrent de la maison de ville ici et y retournerent dans une petite voiture trainee par deux chevres attelees, comme nos chevaux, ce qui etait assez plaisant. On rencontre, du reste, assez souvent, de semblables attelages dans ce pays. En revenant a notre auberge, nous rencontrames Mr. Boutreau qui etait avec le Comte de Lisoncourt, commissaire de la marine de France, ce dernier ne dit pas un seul mot, it est, peut etre, fache de ce que nous ne l' avons pas ete voir, accoutume qu' it est a recevoir des visites de tous les francais, qui viennent a Amsterdam. Si nous ne l' avons pas fait, la faute peut etre im- putee a Mr. Boutreau, ami intime de Mr. de Lisoncourt, et nous ayant, d' abord, propose de nous y mener, ce que nous avions accepte; ii ne nous en pas reparle depuis. Le Lundi 17, j' allai vers onze heures du matin recevoir trente ducats et quatre reiders, oil deux cent treize florins, dix sols chez Mrs. Tixier et Richtevelde. Je restai pendant le diner a finir ma lettre a mon papa; apres le diner, j' allai a l' academie de chirurgie, ou l' on me montra quatre ou cinq de ces vers si redoutables, qui s' etaient mis dans le bois des digues ; nous y remarq.U.ames aussi plusieurs squelettes ridiculement habilles et coiffes. De la, je me rendis chez Mr. Dussaulchoy, libraire, Niselstraat, pour commencer a y faire un choix de livres. Mr. Levade etant venu nous y trouver a cinq heures et demie, it nous mena au jardin du bastion du pont des Amoureux, qui appartient a un jeune homme riche de la ville, lequel le prete a Mr. Vernede pour y passer une partie de l' ete. Ayant ete, ensuite, chez Mr. Fouquet, GESCHIEDENIS. 207 afin de lui faire mes adieux, mais ne 1' ayant pas trouve, je suis retourne chez Mr. Dussaulchoy, oil je suis reste jusqu' a dix heures du soir pour faire mon marche avec lui. Mardi 16. J' allai chez Mr. Scherer pour parler anglais avec son maitre, mais celui ci ne vint pas. Nous sortimes ensemble pour alter dejeuner au nouveau cafe francais, Calv. erstraat, j' y pris du lait de beurre, que je trouvai assez bon. On donne aussi dans ce cafe, du the, cafe, orgeat, limonade, chocolat. Nous allAmes de la, pres de l' hotel de ville, oil j' achetai, chez un marchand de cannes, un jonc avec une pomme d' ambre. Nous passames aussi chez Mr. Rey, oil j' acquis deux petits ouvrages, il parlait fort bien francais et paraissait fort intelligent. Revenu a l' auberge pour prendre Fambard, j' allai avec lui rendre nos visites d' adieu a Messieurs Beautereau, Vernede, Levade, Barthelemy et I. B. Thyme et Lefevre. Mr. Levade est, ce que l' on nomme un proposant, c' est a dire un homme, qui se destine a ete ministre. Il est de Lausanne et fit la connaissance de Mr. Vernede, dans un voyage en Hollande, its se lierent d' amitie et demeurent ensemble. Mr. Levade a trouve ici une place de huit cents florins, qui lui laisse beaucoup de liberte, n' etant tenu qu' a faire pendant l' annee un certain nombre de sermons en francais mais il se propose toujours de retourner dans sa patrie. Il a aussi forme une collection considerable d' estampes. Mr. Levade etait occupe a lire Martial, il nous montra la montra la maniere, dont il fait les extraits des livres qu' il lit, elle est curieuse et fort commode. On met, au commencement de son cahier, une table, qui comprend toutes les lettres de l' alphabet, suivie chacune des cinq voyelles, de maniere que tout mot francais s' y rapporte. Il fait ensuite des extraits de son cahier, dont les pages sont flume- rotees, et il met dans sa table les numeros des pages, oil les sujets sont traites a peu pres. Noter que Mr. Levade me dit aussi, qu' il avait tire cette methode des oeuvres de Locke et je l' y ai trouvee expliquee tres en detail, a mon retour a Paris. Madame et Miles. Thym me firent prendre du chocolat, quoi que nous eussions dejeune; il etait extremement clair, sans vanille ni beaucoup de gout, on nous servit, avec, des petits biscuits cro- quants assez bons. Ces dames nous parlerent de la quantite de boissons chaudes qu' on prend dans ce pays; voici quel est, a peu 208 GESCHIEDENIS. pres, l' usage; le matin, en se levant, on boit du the ou du cafe avec du beurre ou du fromage. Vers onze heures ou midi, on sert encore du cafe, avec des biscuits. Apres diner, encore, du cafe; puis deux heures apres, du the dont on offre encore plusieurs tasses apres souper. On ne va jamais faire visite dans une maison qu' on ne vous presente du the, lequel est toujours accepte. Les domestiques, meme, prennent de tout cela aussi souvent que leurs maitres. Mr. Lefevre, fils cadet, accoutume a la vie de Paris, s' ennuie beaucoup ici, quoi qu' il ait ete ce matin, faire une visite, a cheval, a Mile van Bomme, avec laquelle il va tres souvent, ainsi qu' avec une autre dame de qualite, ce dont il n' a pas manqué de nous instruire. Je suis reste chez Mr. Vandamme de midi et demi a deux heures et demie, a choisir des livres, dont il me donnera ce soir, le prix. Etant rentre trop tard a 1' auberge, la table d' FlOte s'y trouva de vingt six personnes plus nombreuse qu' a l' ordinaire, ce qui me mit dans l' obligation de manger seul a une petite table, oil je dinai, pourtant tres bien. Mr. le Comte, qui avait dine avec nous, nous mena, d' abord voir l' hOpital des fous, qui est tres pres de notre auberge. On paye quatre sous par tete pour y entrer; nous avons ete charmes de la proprete avec laquelle cette maison est tenue, et de la maniere dont les malheureux sont soignes. C' est la seule maison publique que nous ayons vue dans cette ville, et c' est un tort, car il y en a un tres grand nombre, dont on dit grand bien. On peut en voir les noms dans le »Guide d' Amster- dam.« Il eut cependant ete interessant de comparer ces etablis- sements avec ceux de notre France, mais il eut fallu beaucoup de temps pour cela, et un bon interprete, parceque nous n' entendions point la langue du pays: cette fonction de guide, ne peut etre remplie par un mercenaire, et elle est trop ennuyeuse pour un homme comme il faut. (A suivre.) 76 ,: k; d Z Z o a9 bl › Z 0 0 5 2 -8 , .132, • • ,-4 • : :5' A)63 H N CO cocL +4^ a 9 g t : f-,L- $ • . • . _, t4' • g E a)-t,-, . — 0 4 as .• , .t 8 .F. ,.., cu 0 QA ••••., a) E 2, 4 .) — .. . (-4 `) . '.. , a ...; --93k1.U.:9,,o 0 T; y), slt ..is -0 .Z! Luo.....b4 -8' C-)z T.-.) 2 :74 "rrS) .°,c 2 4 •,. < --- "0 = • 0)0 'cc L,^) ,) :a' ,.. 0 cq 0 `11 4 V• 5 5 43 Ail El Pc E ..'-, 15 Pc — '''' . 0 vg•c,) t 0 bA 71.1 g = • , E b g ;-:-.) rt C4 cl., 1.• b..0 Z : iTs S .-,-' 1-,4 .5") v ,,j_.0 -. . (1) ,4 . CI C "CI ° Cg 4 : O ..--....-.......--. '2 CCL:' 0) . (X) ',) 0 0) • .........".......^ - O 0 t I:: o ,-- U i ,-, d g 1) -cs .5° IF; t): -113 4g r.) g g a) .= ',-'g •: -g: Es n. .. a) 0 •-•-., "" ,... twu b4 cu $:.: .s$ 2 ,i) 0 ts -',^..) .-> cx 0 b4 .. • 2 ,.z • & cn . '8 0 2 ,i, 4 .1.+:21 = tA t c) . t P. 0 13 .. -1^) ti* 0 cf)- = ;... O ...0 O .. 0 .0 ,., 0 - , , , : 21! . : ,,,,,,, 2 i. ...: 79: :: :0 :z ;41 ..t.....t_3:, : ai 1 . bg;2 x 1 6 9 •.: v .,,ct4 ..0a.) t • et 0 .E 6 s ti, 0 E ,a) 'a.-3 .., g ,, ., 0 -,1 ti c, A 0 :.a ,, g * ' , ...., .71 ct • ,—, -,--, cL' — •— - no =2- • . : t 1 ) 0:12 - 2 7 - - F. ' . , — 0 cu 0 • , a) , •— Cl.) ''.4 . 4..) .••• cd 0 :70 ...' cd 0 L rA . ,,, 5 2 Z . E .a.,., 0 a -tg Ca ia 14 :,.,, :-:... 0 .15: -E2 .2 ..... . co ... 0 ral ° c- •--cn .. = o C-1 •.) . wo d 11 .E a9 ,--;',' -23 0 :11.- 2%) 0 8 b4 0 t4 4 ••0 . N A Z O .411) T) ., ....• — _— ----.. —_—_— _ .—......- ..... .....-,-...- .7. -ft— .— .— CI T.: Z : ci 0 :-,'1) 5 t: Fi, : u. 4) bt -1 7, m ;; 5 0. c' • - 2 E O itzll l . a., : (I) E 00•5 • 4cia., ...., 0m — o an, .. 4.4 CD 41)• 4 . '-cj "6- 2 5 3 cci 3 ' d c., & 0 &,E. •',2, „7. I-: 1.• = • I: (1) ' • • 0 '''' 0 g , a) .v2 . :,4'' cd U5 . co - t.) •Q 0,tooct too00,4so Cd 0 . ,.. :.9. •.Fi < ,&) 4 O ,:, w -'5 rt:1 8 ..:' 4eg. ql.,1i) .v.i. :,9, t <11 c:).- . g a) C . ---' -5 .•(- x 0 g F. , O a) 15 -5 '8 '' ., -5 :, -5 E g c,-.:. c, ,.., 4 ... 2 -. P. E 2 Pci ...,—,L, tn 815 ,i't v 15 orto , F. 711) li 0 0 Egg C4 to ,`.!, ;.=, < ca < 4 c,-, +4 -0 'CI tiA H N CY) H N co ,1- in a) if2) • F) 1-7) . +! Ri . m -'0' -6 . VI • • '.-in :-i • • L, , • 7:1 ,._ • • 8 a) . ) : • tth) • -'' ,-, . . . . z c) . .1,4 .,.q, tA 2 \ 1:0 0 • 'k-' .= sc, 9 •_. ..0 0a) • P> -.. (I -.:. F., Z m ..0 . 2 1 0 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Pag. 36. Caput 16 Van Megen. Art. I. Gerhard van Megen Keller van den Hartogh van Nienborgh is getrout aen Elsken Steingen. Hinc : Johan. Art. 2. Yohan van Megen, Keller en Penninckmeyster van Gulick en Bergh, en cameraet van de vurst van Nieuborgh en van Ceulen tot Dus- seldorp komende wonen, is getrout aen juff. Geertruyt van der Arck Hinc : I Arnold, 2 Gerard, 3 Helena, 4 Anna, 5 Maria. I Arnold van Megen Licentiatus Juris is getrout aen Anna van Palant. Hinc : Geertruyt getrout aen . . . . Steingen en woont tot Duren. Hinc : Art. 3 N. 2. 2 Gerard van Megen Jurium doctor is getrout aen Catharina zum Putz. Hinc : 1 Christina, 2 Geertruyt, 3 Anna Maria dese is begyn in clooster te Ceulen. Christina Geertruyt is getrout aen ..... Scholtis zu Portz. en weduwenaer sijnde is hertrout aen Elisabeth van Hoen Calcariensis. Hinc : I Joannes Gerardus, 2 Frans Caspar van Megen. Art. 2. Memb. 1. Pag. 37. Cap. 17 Van der Arck. Getrout aen — Hinc : 1 Frans, 2 Arnold. Membr. 2. Frans van der Arck getrout aen . . . . Hinc : 2 dochters. I ..... 2 Geertruyt. De eerie getrout aen Herrestorff. Hinc : Frans en Arnold van Herrestorf, de andere te weten Geertruyt is getrout aen Yohan Nobis. Hinc : Thomas. Membr. 2. N. 2. Arnold van den Arck is getrout aen Anna de Put. Hinc : Geer- truid en Christina. I juff. Geertruyt van der Arck is getrout aen den Penningh- meyster en Cameraet .an van Megen. 2 Juff. Christina van der Arck is getrout aen Iven en na deselfs overlijden aen . . . Sinsteden en is sonder kinderen gestorven. Art. 2 N. 3. 3 Helena van Megen, weduwe van Peter Goir I. U. D. is ge- trout aen Theodorus van der Stegen I. U. D. Syndicus te Keulen en referendarius van Bargh en Gulick ten dienste van den hartogh van Nieuborgh. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 2 I I Par. 38. I Tan Gerard van Megen, I. U. D, tot sijn jaeren gecomen sijnde is ongetrout tot Dusseldorp gestorven, Baer sij altijd hebben gewoont en aldaer in de groote Kerck, in die noch gemene Megens groeff begraven. Art. 4. Frans Casper van Megen, schepen en burgm. tot Dusseldorp is getrout aen Amanda Haeffackers. Hinc : . . . Pag. 39. Art. 2 N. 4. 4 Anna van Megen getrout aen Willem Hambloch tot Ceulen. Hinc : Joannes Theodorus Syndicus van Gulik, getrout aen Catharina Glasers. Hinc : Joannes Theodorus en Joannes Michael Hambloch; die beide ongetrout gestorven bennen, en den letsten heeft sijn moeder bij testament erfgn. gemaeckt en lijftuchtenaeres. Dese is daarnae hertrout aen Abram Kreij. Hinc : Ernestus. Art. 2 N. 5. 5 Maria van Megen is getrout aen Hubert van Bleysman. Hinc: Theodorus Hubertus, die sonder kinder gestorven is. Sij weduwe geworden sijnde is hertrout aen Wichems. Hinc : Helena Christina en Juliana Wichems, die eerste is getrout aen Georgius von Gijsen, en die ander aen den colonel Wevel. Pag. 40. Caput 17 Van der Stegen. Art. I. Wolter van de? Stegen getrout (1516) aen ..... hinc: 1 Jan, 2 Bartolt, 3 Derck.Art. 2 N. 3. Derck van der Stegen getrout (155o) aen Betjen en bennen al getrout geweest 1557. Hertrouwt aen Geertruyt Straetman. Hinc: relictis aliis immaturius defunctis. i Everhard, 2 Geertruyt, 3 Henrick. I Everhard van der Stegen, rentmeyster der stadt Emmerick is getrout (1583) aen Wendel Zoer. Hinc Wolter van der Stegen amptman tot Borculo getrout aen Everharda Valkenborgh. Hinc: Frederick en Judith. Frederik is jonckman gestorven in sijn 28 jaer. En Judith van der Stegen is getrout aen Yohan Flindt. Everhard weduwnaer is hertrout aen Bruns. 2 Geertruyt van der Stegen getrout aen Gerrit van Zwethen (15 So). Art. 3 N. 3. Henrick van der Stegen is getrout aen Yudith Schaep. Hij is 2 I 2 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. geweest ambtmann des graefelijcken stifts Elten, wonende tot Emmerick. Hinc: I. Reinerus 2. Wolterus 3. Catharina 4. Theo- dorus 5. Bartruydt 6. Jacob. Pag, 41, Art. 1 N. I. Tan van der Stegen is getrout aen Lutgert Hoefsmidts. Hinc: Frans, Loeff, Egbert, Dorica, Lutgert en Geertgen. I Frans Versteghen is getrout aen Yudith van Lengel, haer broeder was Jan van Lengel en haer oom was Burgm. Derck Everdijn, hinc: Elisabeth en Hendriksen. Frans Verstegen doodt gestocken sijnde, is de weduwe hertrout aen Wervelt. Sij was weduwe 1603. Elisabeth Verstegen getrout aen Staeckhuys, hinc : Margarita Staeckhuys. Hendersken Verstegen, getrout aen Cornelis van Schoonhoven. Art. I N. 2. Loeff Verstegen getrout aen ..... hinc : Margarita en Joanna Verstegen, Margarita wonende tot Calcar is ongetrout gestorven. Joanna Verstegen, vulgo genaemt Jan ter Steegh getrout aen ..... en hertrout aen Peer Simon, die soldaet en armsaelig gestorven is : Dese sijn olders waren Glaude Simon en Yosina du !Wolin, hinc: I. Catharina gestorven bagijn tot Emmerick 2. Geertruyt 3. Loeff 4. Josina. Pag. 42. Num. I. Reinerus van der Stegen captein ten dienste van sijn keijserlicke majesteijt is ongetrout en testatus gestorven A° 1624. Num. 2. Wolterus van der Stegen naer dooden van sijn vader, weder amptman tot Elten en woont in de Alpen tot Emmerick is getrout aen Margarita van Achtevelt. Hinc : 1. Alit, 2. Reinder, 3. Gudula Judith, 4. Anna Elisabeth. Margarita van Achtevelt weduwe sijnde is hertrout aen Rutger van Brienen, schepen tot Emmerick en hebben geen kinderen bij malkanderen geworven. I. Alit. 3. Gudula Judith is int spiecker tot Emmerick geestelicke dochter gestorven. 4. Anna Elisabeth getrout aen Otto Frederick Coed, richter en raet, cancellarie director tot Essen van d' abdissinne van Essen. Hij sonder kinderen, weduwnaer sijnde is hertrout aen LimAourgh. Hinc: GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 213 Num. 3. Catharina is religieus geworden in het Brigitiner clooster tot Marienboom buyten Calcar. Num. 5. Bertruilt is oock religieus geworden in hetselve Brigi- tiner clooster Marienboom buijten Calcar. Pag. 43. Geertruyt Simon is klopken geworden en gestorven tot ter Borgh. Josina Simon is getrout A° 1701 ter Borgh. Loeff Simon is getrout aen ..... van Berckefelt. Art. I N. 3. Egbert Versteghen richter tot Zelm, getrout aen Engela van Selst off Seijst. Hinc : Frans Versteghen getrout aen (Anna) van Zweten. Hinc : Zeger Verstegen die onwijs gestorven is in Hengel. Desen Frans Verstegen wedeman sijnde is hertrout aen Sibylla van Munster, wed. van .7an Stenderingh, de soon van Burgm. fan Stenderingh Lambert en hebben geen kinderen bij malkander gewonnen. Pag. 44. Num. 6. Yacob Verstegen is A° 1615 tot Paderborn geworden Jesuita en A° 1633 ex Jesuita factus, decanus Cranebur- genis fato cessit 20 febr. 1663. Art. 4 N. 4. Theodorus van der Stegen J. U. D. is getrout aen Helena van Megen. Hij was syndicus des heiligen roomschen rijks vrije stadt Ceulen en ten dienste van sijn vorst: doorluchtigheid van Neuborgh referendaris van Bergh en Gulick. Hinc : Joannes, Judith, Hen- ricus, Anna Gertrudis, Theodorus Adamus van der Stegen. Joannes . . . . is geworden canonicus St Apostolorum Alexandri et Petri tot Afschaffenburgh en is aldaer bij ongeluck verdroncken en begraven. Judith van der Steghen is getrout aen Lambert Stenderingh en A° 1692, I I Maii tot Dusseldorp getorven en begraven in de ge- mene Megensgroeff. Henricus van der Stegen is tot Duren jongkman gestorven. Anna Gertrudis is joffer gestorven tot Dusseldorp A° 1696 den 24 Dec. snachts omtrent 12 uijren en leijt in de grote kerck in de gemene Megische groeff begraven. Theodorus Adamus is ongetrout to Dusseldorp gestorven A° 1672, 12 Febr. en leijt oock aldaer in de gemene Megensgroeff begraven. Pag. 45. Art. I N. 4. Dorica Versteghen is getrout aen Steven Claessen. 214 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Art. I N. 5. Ludgert Versteegh is getrout aen Antoni van Leeuwen, de vader van den stadtholder en van burgm. Jan van Leeuwen, aldaer. Art. I N. 6. Geertjen Verstegen is getrout aen Gerrit Wetters. Pag. 46. Art. 4 N. 2. Scepen Reinder van der Stegen de soon van Wolter, amptman van Elten getrout aen Anna Bruyns. Op een losse bladzijde schrijft Ad. Stenderingh verder: Pro memoria. te noteeren off Derck Verstegen, Yan Verstegen en Bartolt Verstegen, 3 broeders geweest bennen. Sij hebben geleeft omtrent den jare 1550 en in 1579 als blyckt uijt zegel en brieff. Hiertegen gaet dat Derck wel wart geschreven Derck Verstegen, maar bij eighen onderteekeningh Derek van der Stegen en selfs A0 1579 int glas van Alert Reijnders sta'et Derck van der Stegen en Geertruilt Straetmans eheluijden en dit sijn mijn olde beste- vaders Henrick van der Stegens olders geweest. En A0 1557, I Juny is aen Derk ter Siege en Betjen sijn echte huijsvrou opgedragen een jaerlixe rente. Het lijckt wel off dese 3 Derck, "'an en Bartolt ter Stegen off Verstegen broeders bennen geweest, maer is te twijfelen off desen Derck is geweest de vader van mijn olde bestevaders Henrick van der Stegen. Pag. 47 en 48. Caput 18 Canis (Zie hieronder). Pag. 49. Caput 19 Amburen, Art. I. Van Amburen getrout aen Schaep. Hinc : Gredtjen. Art. 2. Gredjen van Amburen getrout aen 7acob Reijnders. Hinc : 1. Mechtelt, 2...... Dese is getrout aen van Westrenen. Hinc: 1. Mechtelt Reijnders is getrout aen Willem van Holt. Hinc: 1. Wen- delina en 2. Theodora. I Wendelina getrout aen Aski in Lunenburgerlandt. 2 Theodora is getrout aen de Molesson. Pag. 50. Caput 20 Wycherinck 1) Art. I. Meyster Derck Wycherinck (1526) getrout aen Alit Schaep. Hinc : I Rudolph,2 Lutgert, 3 Alit. 1) Het gold Wicheringh (thans Hoegen genaamd) ligt op het Goije onder Hengel GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 21'5 Art. 2. Rudolph Wycherinck A°. 1563 getrout aen Lutgert ten Ralandt, weduwe van Claes Stenderingli, hinc : Claes. Art. 3. Claes Wycherinck getrout aen Aleidis Stenderingh (1604). Hinc : Ludoiph, Lamberta en Aleidis. Ludoiph Jesuita Paderbonae. Lamberta geestelike dochter en seer out van jaeren gestorven bij neef Holtman. Art. 4. Aleidis Wycherinck is getrout aen Bernhardt (?)1) Mockinck. Gerrit Wicherinck, Lamberick zijn huisvrouw 1438 het goed Wicherinck van den hertog van Gelre vrij gegeven. Hinc : Renier Wicherinck 1448,1461. I Joh. Wicherinck 1461 Zie zegel- n. 1410 n. 1410 brief hinc : 2 Reineke Wicherinck Anni Claes Wicherinck 3 Berend Wicherinck 1438. n. 1450. Nupt. 1490. Johan Wicherinck heeft gepro- hinc : [creerd: Wilhelmina Wicherinck, ge- Johanna Wicherinck ongetrouwd huwd aan Peter to Elschate gestorven. Lutgert Alit Dirk en 1590. Dit Elschede is een Rolof erven haar goed. adelijk slot bij Gorsel. Claes, weduwnaar geworden, hertrouwde aan Geertruyd Mockinck circa 1510, moei van Berend Mockinck schepen tot Doetichem, hinc : Dirk Wicherinck (n. 1510 Nupt. 153o) Burgemeester der stall Doesburg 1543, gehuwd met Alit Schaep. Hij is overleden in 1568. Hinc : Lutgert Wicherink, 2 Alit Wicherinck, 3 Dirk Wicherinck, 4 Rolof Wicherinck. A. Lutgert Wicherinck 2), weduwe 1568, trouwt met Thomas ten Bergh (1570), bij haar eersten man had zij 3 kinderen : 1 Reiner, 2 Nicolaes, 3 Aeltjen. Aeltjen trouwde met Yan Allen (van een adellijk goed in het schoutambt Putten.) Uit dit huwelijk ontsproot Theodorica of Derica, die in 1598 met 7acob Kanis Ottensoen huwde. B. Alit 1568. C. Mr. Dirk Wicherinck 1568, Schepen van Doesburg 1575. D. Rudolph Wicherinck (n. 1530 Nupt. 1563) gehuwd met 1) Berend Mockinck. 2) Elders wordt echter opgegeven, dat Thomas ten Berge trouwt met Wed. Wicherinck, dus heette zij zelf antlers. zi6 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Rutgert ten Raland, weduwe van Claes Stenderingh 1563. Hij zat in de magistraat van Doesburg en was een der conspiranten van 1585, onder Wiens leiding het Engelsche krijgsvolk uit Does- burg verdreven werd. Willem Baerken vermeldt in zijn Rekenboek nog eenen neef Lambert Wicherinck, A". 1630, kleinzoon van een halfbroer van Derica ten Bergh.) Pag. 51. Caput 21 Mockinck, Art. I. A° 1564 is Beert Mockinck 1) schepen tot Deutinchem geweest en getrout aen ..... Hinc: Art. 2. — 2) Mokinck getrout aen Geertruijt Canis. Hinc : Berndt. Art. 3. Berndt Mockinck getrout aen Aleidis Wijcherinck. Hinc: Rijck- winus en Geertruijt Marie, dese is getrout aen Herman Holtman. Art. 4. Rijckwins Mockinck J. U. D. is getrout aen Sibillla Henrica van Venhoven. Hinc : Nicolaes, . . . . , Bernardus. Dese 3 sonen ben- nen Jesuiten geworden. Nicolaus, doctor theologie. Dese weduwe Mockinck is daernae hertrout aen burgemeyster . . . . Haeffakker tot Calcar, die sij oock heeft overleeft. En sij is ge- storven aen de nichten Holtmans huijs A° 1708, 2 Junij nieuwe stijll, tsavonds omtrent io uijren of quartier voor lo. Cap. 22 Berchem. Vergelijk daarvoor mijn »Genealogische aanteekeningen over het geslacht van Berchem.« (Pag. 52-55 ontbreken.) Par. 56. Caput 23 Rijckwijns. Art. I. Berent Rijkzviins is getrout aen .7ohanna aan Berchem de suster van den vice admirael Wemmer van Berchem, hinc : Wendel 2 Bernhardt. Art. 2. I. Wendel Rijckwijns is getrout aen Henrick Smits 1) Berent en Derck Mockinck gebroederen Ao 1555. Remit en Antonia Mockinck broe- der en zuster, zij huwt met Henrick Weninck. Zie zegelbrief Ao 1514. 1) Ricquin. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 217 2. Bernhardt Rijckwijns J. U. D. tot Arnhem. Hinc: een dochter welke is getrout aen doctor Albertus Goris. Evert Rilckwijns getrout aen Annen Kerckwijck. Evert Rifckzvijns getrout aan Cornelis, weduwe van Geerlick de Leeuw. Pag, 57. Caput 24 Smith. Art. I. Henric Smit getrout aen Wendel Rilckwi/ns hinc : Henric 2 Berent 3 Jan Smith. Art. 2. I. Henric Smit Barbier tot Zevener. 2. Berent Smith getrout aen Geertruyt Schaeps dochter van Roeloff Schaeft en hij wijnverlater, osseweyder en Brouwer tot Doesborgh. Hinc : Annen, Henric. 3. Jan Smit Wijnverlater, wijnweert en osseweyder tot Doesborgh getrout aen Lutgerdt Haeckmans. Pag, 58. Caput 58. Bowijer. Art. I. Raphael Bowijer getrout aen Geertruyt Baerken dochter van Arnold Baerken en weduwe van . . . . 1) van Zelst. Hinc : 1 Henrick 2 Engelbert, 3 Nicolaes (geb. 1607) 4 Andries, 5 Olivier, 6 Geertruyt Art. 2. Henrick Bowier getrout (1635) aen Yudith Stenderingh dochter van burgm. Jan Stenderingh Henricks. Hinc : Geertruyt Bowyers geestelicke dochter en daerna gebruijckt een werelts habijt, loch ongetrout gestorven, (zie in voce Hoedemaker.) yudith Stenderingh is naer dooden van haer man hertrout aen Gerrit Noeifen. 2. Engelbert Bowier getrout aen Mechtelt van Berchem: hinc : Raphael en getrout aen Geertruyt Innis off Ennis, dit is de juffer van neeff Herman van Munster en doghter van Joris Innis en Poulin Pachters en Schrapers tot Doesborgh. Dese nae doden van Raphael is hertrout aen de cornet Willem Davids, de broeder van Cel Davids: hinc : Eduard Davids. Pag. 59. Olivier Bowyer getrout aen diegeen, welcke naderhandt aen 5'or. Maes getrout is weduwe van Mick van Broeckhuysen en bij desen 1) Engelbert. 218 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. gekraemt in haar 13 jaer. Hinc : Emmanuel van Broeckhuysen getrout aen .... Geertruyt Bowyers getrout aen Yohan Hoedemaecker. Niclaes Bowyer (luitenant te paard) getrout (1633) aen Helena Giginck hinc : Frans.Art. 3. Frans Bowier ritmeest. in staten dienst en daarna burgm. tot Doesborgh getrout aen juff. Anna Bussenet; Hinc : Niclaes, Raphael Berent, Jan. Pag 60. Art. 4. Raphael en Berent zijn in des Heren staten dienst te peerd ongetrout gestorven. Jan Bowyer Luytenant te voet getrout aen . ... Nicolaes Bowyer, (Franszoon), Luytenant te peerd en getrout aen Anna Riddels, Hinc : 2 doghters. Hertrout aen juff. Hesken en nogh hertrout aen . . .. in den Haag: (Hinc: Abraham Bowier predikant in den Haag.) Pag. 61. Caput 26. Stijp. Art. I. Albert Stijp getrout aen Yudith Pruijssen, hinc : 1 Geertruyt, 2 Engela, 3 Mechtelt, 4 Tonnis. Art. 2. I, Geertruyt Stijp getrout aen Burgmr. Henric Tamelinc. 2. Engela Stijp al tot haer jaren gekomen sijnde, is getrout aen Burgmr. Mohan Schaep wewenaer van . . . . , maer tsamen geen kinderen geprocreert. 3. Mechtelt getrout aen secretaris Derck Tamelinck, de broeder van Henric voOrnt. 4. Tonnis Stijp getrout aan Illetjen, off Mechtelt van Berchem Hinc : Engelbert. Pag. 62. Van Leeuwen Cap. 27. Art. I. Servaes van Leeuwen getrout aen . . . . hinc : Adriaen, en Herman die sonder wettelijcke geboorte nae te laten is overleden. Art. 2. Adriaen v. Leeuwen is A° 1535 getrout aen Aleida van Hens- beeck. Hinc : Thymon, Jacob, Johan, Cornelis, Servaes, Petronella en Bartruijt. Art. 3. Jan van Leeuwen getrout aen .... Hinc : Adriaen, Antony, GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 21 Herman, Christiaen, Maria, doot, Maria, daervan een dochter Maria van Oostrom en nogh een doghter bij Tan van Ooy geprocreeert. Art. 4. Antonij van Leeuwen getrout aen Lutgert Verstege ( Antony 1627 Hinc ; Jan, ; obiitLutgert 1o3o Art. 5. Jan van Leeuwen, stadholder en burgm. tot Doesburgh A° 1633, obiit 1652, aet 43: getrout aen Geertrvyt van Berchem. Hinc: I Antony, 2 Jan, 3 Herman doodt, 4 Herman, 5 Bernardus, 6 Alexander, 7 Lucia 8 Mechtelt, 8 Hester, io Agnes, I I Maria doodt. Pag. 63. Antony van Leeuwen getrout aen Christina Holters, wed. van Jacob Kempinck, hinc een soon en jonck gestorven. 2. Jan van Leeuwen getrout tot Venloo aen . . . . 4. Herman van Leeuwen, captein op een Uijtlegger getrout aen.... 5. Bernardus van Leeuwen getrout tot Venlo apotheecker en burgm. aldaer, aen . . . . 6. Alexander van Leeuwen, veendrich en in de slagh van St Omer gebleven, en sonder wettelicke geboorte gestorven. 7. Lucia, geestelicke dochter gestorven. 9 en 10. Hester en Agnes oock geestelicke dochters. 8. Mechtelt is ongetrout gestorven , nalatende een bastert van Luytenant Bruys en heijt David Bruns en is soldaet gestorven. Pag. 65. Caput 28 Steenler. Art. I. Bartholomaeus van Steenler is geweest landschrijver van Veluwen A° 1622. Cornelis van Steenler I. V. Doct. en Raetsheer in A° 1673 aen 't hoff van Gelderlant tot Arnhem. Is ambtsmann van Baer en Latum, is getrout aen Geertruyt Zoer. Hinc: Gosuinus, Gerarda Wilhelmus. Art. Gerarda Steenler is getrout aen .7acob Driessen op Heiden, Steenler is getrout aen Erlandus Steenhouwer captein in Staten dienst. Pag. 66. Cap. 29. Driessen op Heiden. Art. I. Herman Driessen op Heiden, getrout aen Gerbrecht Thijlmans. 220 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Art. 2. yacob Driessen getrout aen Gerarda Steenler. Pag. 67. Cap. 3o Thijlman. Art. I. Berent Millman is getrout (1632) aen Lutgerdis de Wise. Hinc: I Gerbrecht, 2 Rijck, 3 Catharijn, 4 Marije, 5 Jannet, 6 Jacomijn, 7 Sibylla, 8 Cousyn Henrick. Art. 2. 2, 3, 6, Rijck, Catharijn en Jacomijn sijn 3 geestelicke doghters gestorven off sijn schoon eenighe jaren voor haer afsterven in wereltlicks gegaan. Marije is tot hare jaeren gecomen ongetrout gestorven. Gerbrecht is getrout aen Herman Driessen op Heiden. Cousyn Henrick is in den oorlogh captein onder 't regiment van den heer generaal van slangenborgh tot Aeth ongetrout gestorven. Sibylla is getrout (1664) aen Wolter Messemaecker; sij heeft haer man lange jaren tot Utrecht in 't verbeterhuijs gehadt, de vijerige colom geheten. Hinc : 1 Catharina en 2 Bernardus. Fag. 68. Cap. 31. Blijffer. Art. I. Biz:lifer getrout aen .... Hinc : 1 Jacob, 2 Derica, 3 Alit. Art, 3. 2. Derica is getrout aen Gerrit Giginck, hinc : een doghter en Johan Giginck. 3. Alit Blijffers getrout aen Render Schaep. I . Jacob Blijffer ( I 5 36) getrout aen . . . . Hinc : 1 Gerbrecht, 2 Eva, 3 Joanna. 2. Gerbrecht getrout aen Cousin de Wise. 2. Eva, een geestelicke doghter. 3. Joanna getrout aen Willem Baerken Senior op het Marien- belt en soon van Arnold Baerken. (Door huwelijk der familie Baerken met van der Steegen, Blyffers en Stenderingh is die familie verwant met de familie Zoer, Schaep, Gyginck, van Megen, van der Ark, Hambloch, Palland, Holtman, Haeck, de Haen. Willem Baercken Sr. huwde 1600 met Johanna Blijffers. Dorica Blijffers » 1538 Gerrit Gyginck. Een dochter van Cosijn Gyginck huwde 1625 met Mant Zwaefken. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 22I Een dochter van Zwaefken huwde 1653 met Cornelis van Middagten en de zoon van deze Middagten, Hendrik genaamd 1682 aan een freule Palland, de dochter van deze Palland 1710 aan Schimmelpenninck. Caput 32 Munster. Art. I. Everard van Munster, burgm. tot Doesborgh getrout aen Lut- gardis Stenderingh. Hinc: Herman, Grietjen. Art. 3. Grietjen is getrout aen Lambert Kempinck Med. Doct. Herman is getrout aen juff. Yacomina de Wolff: Hinc : Everard, Lutgerd, Johan, Geertruyt, Annen, Catherijn, Sibylla. Art. 4. Johan is ongetrout gestorven. 6 en 5 Sibylla en Annen Catharijn sijn geestelicke dochters gestorven en de leste huysholdster bij de pater en de pastoor van Zutphen. 2. Lutgerdis geestelicke dochter en huysholdster bij de pater en pastoor van Doesborgh. Geertruyt getrout aen Caspar Yentis, ritmeester ten dienste deeser landen. Everhard van Munster getrout aen .... Hinc : Hermanus en is een kind nae doden van sijn vader gestorven. En sij wed. is hertrout aen Dilly een duytscher. Pag. 69, Caput 33 Kempinck. Art. I. Reijnder Kempinck, getrout aen Francisca van Hattem, hinc: Gerrit, Beatrix, Gerarda. Art. 2. 2. Beatrix gehuwd met 'Pan Stenderingh Henrix, burgm. te Doesborg. 3. Gerarda, weduwe van Arent Baerken, gehuwd met burgm. Tan Stenderingh Lamberts, burgm. te Doesborgh. I. Gerrit Kempinck gehuwd met Dersken Holtman. Hinc: Herman, Henrick, Reijnder, Jacob, Lambert, Anna, Herman, cano- nicus te Griet en pastor tot Thijl voor Calcar gestorven. Henrick is Cruysbroer gestorven. Reynder is Dominicaan gestorven. Jacob gehuwd met Christina Hulters, hinc : Gerrit, juvenis ge- storven, Geerlich, capuciner. 2 2 2 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Pag, 70. Anna Kempinck getrout to Calcar aen Peter Spaen. hinc : aliis mortuis restant ...... Dominicanus et prior tot Calcar. ...... qui iuvenis coelebs obiit. Lambert Kempinck medic doct. gehuwd met Margarit van Mun- ster. hinc 1 . . . . 2. Sibylla geestelicke dochter tot Doesborgh gestorven en begraven. 3. Dominicus, Cruysbroeder uyt het klooster tot Duysburg aan de Roer. Cap. 34 Steenhouwer, Christina Hulters heeft gehad een suster die heijt Ermgard Holters, dese is getrout aen doct. Bernhard') Steenhouwer. Caput 35. Van Zwethen, Art. I. Gerrit van Zwethen getrout aen Geertruyt van der Stegen (i580) 2) Hinc : I Assuer, 2 (Catharina gehuwd met Berend Winckelman W z.) Art. 2. Assuer van Zwethen, getrout met Angela van der Heiden. Hinc: Derk, Arnoldus, Assuerus, welcke laetste met 3 susters waeronder 2 geestelicke tot Deutecom ongetrout gestorven bennen. Art. 3. Derck van Zwethen getrout aen juffer . . . . Hinc : Anna Joanna getrout met Everhard .7ohan van der Heiden. Caput 36 Van der Heijden, Art. I. Arnolt van der Heiden getrout aen Wendel Canis (1588) dochter van Gisbert Canis. Hinc : Gysbert, Angela, Elsa, Everhard. Pag, 71. Art. 2. Gysbertus van der Heyden, Licentiatus inris getrout (1620) 1) Deze was reeds weduwnaar, uit zijn eerste huwelijk had hij een zoon Erlandus, die met .... Steenler, dochter van doctor Cornelis van Steenler huwde. 2) Willem Baerken huwt 1415 met Geertruyt van der Stegen. Geertruyt van der Stegen huwt 158o met Gerrit van Zwethen (uit deze familie sproot de beroemde medicus van Zwieten). Anna Joanna van Zwethen huwt 1658 met Johan Everhard v. d. Heijden (zoon van Gijs- bert en Rijkske Bueckefort). Arnold van der Heijden huwt 1588 met Wendel Canis, Gisberts dochter. ..... v. d. Heijden v. Baeck huwt met Palland. Wilhem Baerken huwt 1619 met Cunera Canis. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 223 aan Rycksken Bueckefoordts. Hinc : 1. Arnoldt, 2. Adriaen, 3. Peter. 4 5 6. Marie. 7. Johan Everard (163o), 8. Henrick. Art. 3 I en 3 sijn beijde Capuciners en is Arnolt dolt. 2. Adriaen is van 3- ohan Noyden, tsamen van de Zevenaersche omdracht comende vechtenderhant omtrent en in den Brediger doodt gestaecken. 4 en 5 sijn jonghe doghters en ongetrout gestorven. 6. Maria is getrout aen Johan Haeck. 8. Henrick, veendrich onder het regiment van den Heer generael van Slangenborgh is van Luitenant Rouille onder selve regiment in duel met een pistool doodt geschoten buyten Arnhem bij de Praabst. 7. Johan Everhard van der Heijden is getrout aen Anna Yoanna van Zwethen. Pag. 72. Art. 1 N. 4. Everhardt van der Heiden, l) rentm. der ampten Kessel, Kriecken- beeck en Middeler, is getrout aen Catharina Crebbers. (De van der Heijden zijn met de Canis en Baerken geparenteerd, Baerken en van Lennep aan Dunsberg en de van Lenneps met Keppel). Pag, 73. Caput 37 Haeck. Art. I. Mohan Haeck 2) getrout aen Joanna Stenderingh, dochter van Claes Stenderingh, hinc : i Frederick, 2 Wendelina. Art. 2. 2 Wendelina Haeck is getrout aen Adriaen Bueckefoort, Burgm. tot Doesburg. I Frederick Haeck is getrout aen .7enneken van Archim 3). Hinc een dochter Sandrijn en jonck gestorven. Nadoden der selve her- trout aen Aeltjen ten Bergh, suster van Gijsbert ten Bergh. Hinc Jan Frederick. Art. 3. .7an Frederick Haeck getrout aen Maria van der Heijden. Hinc : I. Frederick Jan, 2. Gysbert Arnold, 3. Reiner Canisius, 4 Aleidis Maria. 1) Deze Everard staat elders (genealogie Canis) opgegeven als noon van Arend. 2) Zijn varier was Frederick Haeck Iur. Licent. to Zutphen, gehuwd mct Gerarda van Riswich, dochter van Dirk van Riswich en Aegidia Kanis, circa 157o. 3) Dochter van Machim van Archini en geboren in Schotland. 224 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Art. 4. I, 2. Jan en Gijsbert sijn jonck gestorven, den laetsten een buchel hebbende. 4. Aleidis Maria is getrout aen Bernardus Holtman, doenmaels luytenant onder het' regiment van Slangenborgh, daerna captain; sij is gestorven 1705, sonder kinderen. 3. Reijnder Canisius Haeck getrout aen Yoanna Mouliart, Pag. 74 Blanco. Caput 38 Ten Bergh. Pag. 75. (Deze familie stamt van de graven van Bergh of en is waarschijnlijk door misalliance aan lager wal geraakt. Evert ten Berghe gehuwd met Goswina Pills of Pyll conjuges 1498; burgemeester van Doesburg 1460, hinc: I. Ida ten Berghe (n. 1460 N. 1480-1485) gehuwd met Hendrik Baerken, burgm. van Doesburg 1460; hij sterft 1496; zij 1534. 2. Thomas ten Berghe n. 1490 N. 1525, gehuwd met Yudith ..... Hij is zeker een zoon uit een tweede huwelijk van Evert ten Berghe. Thomas verwekte bij Judith : Reinier ten Berghe, weduwnaar geworden huwde hij met Lutgardis weduwe Wicherinck(+ 1583) 1) Lutgardis had bij Naar eersten man 3 kinderen : Reinier, Aeltjen en Nicolaes Wicherinck, bij dezen had zij nog een dochter Theodorica of Dorica ten Berghe, die met Yacob Canis 31 Mei 1598 huwde, hinc : Cunera Kanis gehuwd met Wilhelm Baerken 1619. Thomas koopt het putlandje van Gosen van Wiese (Wisch) 13 April 1561, onse olde bestevader Thomas ten Berghe tall. heeft een rente van 9 fl. op de stadt Doesborgh gefondeert voor 24 huisarmen. Zie W. Bkns. Rkb. Reinier ten Berghe Thz., burgm. van Doesburg, gehuwd met Geertjen Damen 1569, hinc: I. Frederik ten Berghe gehuwd met Catharina Canters. Hinc : I Hendrik 1636, 2 Gisbert 1636. II. Jan ten Berghe gehuwd met juff. de Leeuw, hinc: I. Willemken ten Berg X Bertel Egberts, hinc Hendriksken Eg- berts, eerst gehuwd met Arent Straetman en later met Albert Campen. Geen kinderen. 2. Johanna ten Bergh gehuwd Benoit La Loux, hinc ..... 3. Maria ten Bergh gehuwd met Evert Blanekeweert, Ruiter, hinc 1) Hij is zeer oud geworden en uit brieven blijkt, dat W. Baerken jr. geb. 1592 hem nog schijnt gekend to hebben. Volgens de aanteekening 'Thomas ten Berghe en Lutgardis Wicherinck syn huisfrou 3-597g moet hij meer dan ioo jaar oud geworden zijn. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 225 Peter Blanckeweert gehuwd met Illaeyken ..... hinc : a. Arend Blanckeweert, eerst gehuwd met Lysbeth van Laer. b. Evert Blanckeweert ongehuwd gestorven. c. Peter. 4. Evert ten Berghe is ongehuwd gestorven. Jan ten Bergh huwt na het overlijden van zijn eerste vrouw juff. de Leeuw met Swena van Hagen, dochter van Aelbert van Hagen en Gebrecht van Renesse. 5. Barbara ten Berge ongehuwd gestorven. 6. Margarita ten Berghe gehuwd met 7ohan Bueckefoert, we- duwe geworden, huwt zij met Alex Hellen, hinc: Albertus Hellen, Dominicanus en Lector te Calcar 1). Ten Berghe, III. Reinier ten Berge gehuwd met Geertruyt Noordinck, hinc: I. Jan ten Berghe is in 't wijnhuis op St. Sebastiaans gilde den 21 sten Januarij 1625 van Lambert Stenderingh, nadat die van "'an met het blanke mes was geattakeert geworden, doodt gesto- ken (zie bij Stenderingh). 2. Gijsbert ten Berghe getrout aen sijn meyt, een slecht en lelick vrouwspersoon en heet ..... hinc : Reijnder, die in den oorlog als sergeant stierf; Johanna, Hester, Geertruyt; zij is gecollateert geweest van Joh. H. Baerken 1613 met de preuves of maaltijd te Arnhem. Na haar is in 1619 Catharina ten Berghe daarmee ge- collateert geworden voor 6 jaren (waarschijnlijk was deze ook nog een dochter van Gijsbert). 3. Aeltjen gehuwd met Frederick Haeck. 4. San Meetjen is getrouwd met een ruyter en heeft canalieus geleeft. Sij hielt heghherbergh of bedelaerslogement en heeft gewoond in 't kerksteegsken tegenover het Marienbelt naer de Veerpoort gaende. IV. Margriet ten Bergh weduwe van Kapitein Appelman gehuwd met Yan Stendering Lambertsoon circa 1 600. Pag. 76. (Splinter 2) Cap. 38bis. De familie Splinter is een oud adelijk geslacht, dat waarschijnlijk te Emmerik thuis hoort. Daar bestond in 1603 nog een woning, 1) Cf. Bueckefoort 78. 2) Rent van Coeverden en Wolter Splinter waren huwelijksvrienden van Frederik van Keppel, heer van Verwolde 1519 en Catharina Grubben. Deze Wolter was waarschijnlijk een soon van Adam Splinter. Ennegonde, Vrouwe van Verwolde huwt 1546 met Allard van Haeften. 226 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. genaamd Splinters huis, dat de familie Stenderingh en later de familie Baerken erfde. Johan Splinter en Yudith zijn echtgenoote hadden tot kinderen : I. Daem Splinter, burgemeester en gezant vanwege de stad Doesborg op den Hanzedag 1554 (vide A. Huygens). (Hij was »de overolde bestevader van Adam Stenderinglz Yokz. geb. circa 1600) Hij werd geboren in 1500, huwde 153o, hinc : 4. Yohan Minderbroeder, martyr 1575. 3. Judith gehuwd met Yohan Zoer. 2. Gerard Splinter n. isoo N. 1533, hinc : Splinter Gerardz martyr 1575. Wiens zoon Jonkheer Splinter geweest is, die met Jan van Arkel bij de verraderlijke verovering van Gorinchem door vrouwe Margaretha en de Hoekschen circa 1417 sneuvelde, kunnen wij niet met zeker- heid bepalen, denkelijk stamt hij van Gerrit af. Pag. 77 Blanco. Pag. 78. Caput 39. Bueckefoort. Art. I. (Deze familie Bueckefoort is verwant met de familie van Baarle en Cremer, Het huis Baarle lag dicht bij het dorp Didam. (Jan Bueckefoort 1476). Hinc : Hendrik, Ydtjen.Art. 2. 2. Ydtjen Bueckefort getrout aen Henrick Rosegardt a°. 1575. I. Henrick Bueckefoort is a°. 1575 getrout aen Yenneken van Renes. Hinc : Ariaen. Art. 3. Adriaen Bueckefoort, Burgm. tot Doesborg getrout aen Wen- delina Haeck. Hinc : 1 Ryck, 2. Geertruyt, 3 Johan. Art. 4. I . Ryck Bueckefoort getrout aen Licentiaet Gy sbert van der Heyden 2. Geertruyt is een geestelyke dochter gestorven. 3. Johan Bueckefoort getrout aen Malgarita ten Berg, dochter van Johan ten Bergh en Swena van Hagen. Pag. 79. Artic. 5. Johan Adriaen Bueckefoort getrout aen Henrietta Maria Mockinck. Hinc. I. Henriette, 2. Johan Renier, 3. Marie. Henriette is getrout aen Scheeven. Maria is getrout aen Oswaldus Petrus Hovel I. U. doct. Jan Reinier is getrout aen Maria Haeck. GSLACHT- EN WAPENKUNDE. 227 Pag. 80. Caput 4o Renes. (Yohan van Renesse van Zeist 1440 begraven te Utrecht.) Hendrik van Renes getrout aen Lutgert Bastiaens A0 1576. Deze Henric en Yenneken sijn broeder en suster. Lutgert en Gerbert van Renes syn twee susters en dochters van . van Renes en . . . . De eerste is getrout aen Burgm. Derck Everwijn. En Gerbrecht is getrout aen Albert van Hagen. Frederik van Renesse, heer tot Everdingen. 2 Johan van Renesse. tweede zoon van Yollan van Renesse en Otto van Arkels dochter heer van Zeist, gehuwd met Geertruyt van Baer, dochter van den heer van Lathem in Gelderland, Johan vain Renesse 2de zoon van Johan van Renesse en Geertruyt van Baer, van de toenaam van Baer, gehuwd met de eenige dochter van Johan van Rhin, woonde op het kasteel in Jutfaas, stierf 1515 en ligt met zijn gemalin in Jutfaas begraven. Zijn zoon Johan van Renesse van Baer, gehuwd met de dochter van Albert van Noort, hij stierf 1532 en werd te Jutfaas begraven. Zijn zoon Johan van Renesse van Baer, gehuwd met een dochter uit het huis van Borselen : hinc Johan van Renesse van Baer X N. van Schimmelpenninck : hinc : Jacob van Rennesse van Baer X N. van Grilftskerken. 3. Gerard van Renesse, Sae zoon van Johan van Renesse en Geertruyt van Baer, gehuwd met Agnita van der Aa, hinc : Gerard van Renesse, 1- 1533, Gerard zoon, genoemd van der Aa; hij huwde met Sophia van Arnhem hinc: Adriaan van Renesse t 1609 X Anna van Assendelft. 4. Johan van Renesse, 4de zoon, die eveneens Johan van Renesse heette, huwde met een erfdochter van Dirk van Brienen, uit het graafschap Zutfen, nam den naam van Moermont aan, lien zijn nakomelingen eveneens droegen. Hij stierf 1518. (Zie v. Leeuwen Batavia Illstr. en Annuaire des Pays Bas 1871 p. 205 ss.) Johan van Renesse, beer van Reinouwen (geh. met Yacoba van Zuylen) oudste broer van Johan van Renesse, die met Geertruit van Baer gehuwd was toog met veel yolk naar Utrecht, om zich van die stad meester te maken, toen de raad der stad dit hoorde, liet zij de brandklok luiden, zoodat alles onder de wapenen kwam, om Renesses aanslag te verijdelen, hetgeen mislukte. A° 1426 Zondag -voor Pinksteren stelde Renesse de nieuwe 228 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. burgemeesters en schepenen in de stad aan. Waarschijnlijk stond dit alles in verband met den vreeselijken moord der burgers te Zwolle 1416. Renesse, lien de geweldenarijen van Blankenheim 9 Oct. 1423) en de schandelijke mishandeling der burgers, in het bijzonder van zijn aangetrouwden neef Tan Bare, geheeten Barchen, nog versch in het geheugen lag, vreesde voor Sweer van Kuilenburg, die niet minder tvreedaardig was. Hij nam dan ook geen genoegen met diens verkiezing tot bisschop, trok naar Utrecht en plaatste met geweld Rudolf van Diepliolt op den bisschopszetel.) Pag 81. Caput 41. Van Hagen. Art. I. • • . . Van Hagen getrout aen . . . . Hinc : i Albert, 2 3 Trijn. Art. 2. N. 2. Albert van Hagen getrout aen Gerbrecht van Renes, hinc : Swena en Aleidis. Swena getrout aen Y'ohan ten Bergh, hinc : Margriet getrout aen Beuckefort. En daernae hertrout aen A. Heller. Hinc Albertus Heller, lector tot Calcar. Aleidis van Hagen is getrout aen Cornelis ten Holt schilder, hinc : Peter, Lucie, Gerbrecht, Margriet, Albertus. .... Van Hagen getrout aen . . . . N. 2. Hinc Baltazar. Pag. 82. Art. 3 No. 1. Baltazar van Hagen, burgm. tot Deutecom is getrout aen Catherifn van Berchem, dochter van den admirael Wemmer. Hinc: eene dochter. Art. 4. .... Van Hagen getrout aen Burgm. Arnold van Dam I. U. D. burgm. tot Doetinchem en rechtsheer aen 't hoff van Gelderland tot Arnhem. Pag. 83. Caput 42. Abbinck. Art. I. Abbinck getrout aen . . . . Hinc : i Berent, 2 . . • • 3 • • • • Berent Abbinck getrout aen Hillegonda van RZ.1.SSe71 en beijde sonder kinderen te procreeren gestorven. Art. 2. N. 2. Abbinck der Rechten doctor, getrout aen Margriet Lods. Hinc : . . 2 Berent, 3 Willemina, 4 . . . Hillegonda. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 229 I . .. . Abbinck, Canonicus tot Emmerick. 2 Berent Abbinck, getrout aen . . . . 3 Willemina Abbinck getrout aen Niclaes Hocdemacker en heeft haer kloppenstaet verlaten. Hinc : Jan Willemin en Fermen. 4 .. . .Abbinck getrout aen . . . . 5 Hillegonde Abbinck getrout aen Muller. Fag, 84, Caput 43. Trochmorton, Lods, Vehlen. Art. I. Zuerken Zoer is getrout aen 7oris Lods, desen weduwnaar sijnde hertrout aen . . . . Vehicle; dese weduwe sijnde hertrout aen Smits captein. Hinc Willemijn getrout aen Herbert Trochmorton, een Engelschman sijnde veendrigh en naderhandt captein geworden. Hinc I Herbert majoor in Engelant. 2 Willem majoor bij de Heeren Staten getrout aen ... ., hinc 2 kinderen, hertrout aen de wed. Milvis. 3 Joris Jesuita ordinis germanici. 4 Tamen captein in Engeland getrout aen • • . . 5 Isabella geestelicke dochter en klopken. 6 Dorothea getrout aen Drornont Luytenant te peerd. Hinc: Herberdin a. Pag. 85, Van of Ten Holt. Dirk van Holt zegelt met den Bisschop Yohan van Nassau 1296: geb. 1240, geh. 1260, hinc: Hendrik van Holt n. 1280 N. 1320, hinc a) Evert van Holt, hij wordt van den zoen tusschen den bisschop van Arkel en de kinderen van Voorst uitgesloten 1363; n. 1320, N. 136o. b) Gerrit van Holte de stamvader van de te Elburg en omstreken wonende van Holtes. Zoon van Evert is Renald van Holte; hij verkoopt het huis Holte en den tol aan den bisschop Blankenheim 1407. (n. 1360 N. 1400) hinc: a) Johan van Holte, wordt opperrentmeester van het vorstendom Gelre en het graafschap Zutphen 1448. (n. 1400 N. 1440). B) Dirk van Holte zegelt den verbondsbrief der Gel- dersche edelen in 1436. Van Yohan stamt af: Reinald van Holte n. 1440 N. 1480; hinc Hendrik v. Holte, stadholder te Elburg 1545, wordt verkozen Brost van Hardewijk en 1553 met zijn echtgenoote Alijt van Bronckhorst in hunne Veluwsche goederen getuchtigd. n. 1480 N. 152o. 3) Wilhelm van Holt n. (1490) vixit i537 getrout (1520) met . . . 230 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Wisch van Lichtenbergd) hinc Henry of Hartger (concordius) van Holt vixit 1548 getrouwd met Margaretha Doys n. 1520 N. 1549. Hartgert ten Holt en Margaretha sijn egte huysfrou A° 1549. Geurt Duils schoonvader van Hartgert ten Holt en Reinier Schaep schepen tot Doesborgh A° 1564. Johanna weduwe van Yan Stenderingh gekocht van Hartger van Holt en Margrkt sijn echte huysfrou een brief inhoudende een uit- gang van 71/2 enkelen gouden Joachimdaalders uit het huis van Mohan Kreiffenger binnen Doesborgh bezegelt met het zegel van Johan Zoer en Derk Albertsen schepen te Doesborgh in dato 1549 op Donderdagh post Pauli. Uit Harker van Holt en Margaretha Dvils2) sijn ontsproten : Willem van Holt (n. 1550 N. 159o) gehuwd met Aleijda Holler. Deze was »zijne maeghtK een boeren dochter, hinc 2 onechte zonen I. Hartger 2. Willem. Weduwnaer geworden is hij hertrout aen Ave (111argareta)3) van Zwethen, sonder kinderen bij dese, andermael weduwnaar is hij hertrout aen . . . . van Staverden, de zuster van D. van Staverden tot Arnhem. Hinc Margarita van Holt getrouwt aen • • . . van Zwethen Hartger obiit 1616, Aleijda 159o. Hartger van Holt, n. 1590 Willems kuijkensoen J. U. D. hoch- fiirstliche salmsche Raet en amptman der Baenderheerlijkheid Baer en Latem is getrout 1628 (zie huwelijksvoorwaarden) van 15 Juni 1628) aan Hendrica (Henriette) dochter van docter van Staverden tot Arnhem vernoemt; licentiaat (Hartger) ten Holt te Arnhem heeft een mantel gekocht van nigt Boeijens aldaer voor 90 gl. A° 1632, Welke rekening zij in betaling heeft gegeven aan Berend Winckelman wegens verschuldigde huishuur (vide W. Bkns. Rb.) Hartger obiit 1656, Henriette 1676. Willem van Holt, Hartgers broder is getrout aen MechteldReijn- ders, hinc Wendelina en Theodora. I. Wendelina van Holt is getrout aen Afkijin Lunenburgerland. 2. Theodora is getrout aen . . . . de Molesson , hinc . . . . de I) Dit Lichtenbergh ligt achter Zillevold. 2) Wolter van Baer is borg voor yohan van Holt in het land van Cuyck 1634 waarschijnlijk was deze nog een zoon van Willem en Alert, 3) Volgens opgave van nigt Mahler aen P. C. W. Baerken 6 April 1748 zou de 2de vrouw van Willem van Holt, Margarita van Zwethen geweest zijn. Willem Baerken 7r. schuldig aan Maria ten Holt 400 gl. circa 1640; waarschijnlijk was ze Maria een dochter van Hartger en Alezjt. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 23 I Molesson. Hanger van Holt en Henrietta van Staverden hebben geprocreert: I Willem van Holt 2 Hendrik van Holt (zie Slichtenh. p. 481). I Willem van Holt 1) J. U. D. natus 7 Febr. 1630 is getrout (tegen sijn olders dank) aan Maria de Mickazi, ditte de Fern, circa 1665. Dit was een joffer uit Frankrijk, zij obiit 1684, hij 1696 hinc: I. Margarita Ursula ten Holt getrouwd in Frankrijk, kinderloos 2. Aurelia Wilhelmina van Holt gehuwd met Tilman ten Hagen en is als drost te Gendringen gestorven, anders van sleghter staet en schrijver of copijst bij Dr. van Holt, hinc: a) . . . . ten Hagen b) joffer . . . . ten Hagen gehuwd met.... van Nispe. Aurelia weduwe ten Hagen, huwt met _7acob Gerlzard Paws/cater 3. Jacobus Hartger ten Holt, tresaurier general de la marine et grandaudiencier de France. Hij is in Frankrijk bij de vrienden van zijn moeder opgevoed, hij wordt daer genoemd de Vanolles, zijnde de naem veranderd par lettre patente du roy l'an 1696, getrout aen Marie Margarite de Valailles, fine d'ecuyer Francois Valeilles auditeur de comptes en Bretagne et dame Margerite Zaillij. Hij obiit 1714, zij 1740. (Over diens afstammelingen hieronder.) 4. Hendrika (Henrietta) Mechtildis van Holt. 5 Magdalena Clara of Ill agdalon van Holt getrout aen W ilkelmus Reinerus Canisius Baerken, hinc Petrus Wilh. Canisius Baerken getrout aen Henriette Maria. Magdalena van Schlazin die Welke verweckt hebben : i Wilhelmus Baerken, fahnjunker in Pruisischen dienst 15 Juni 1749. 2. Franciscus Baerken 3 Christianus Baerken 4 Theodorus Baerken 6 Walburgis Johanna van Holt getrout aen Caspar Maurits zum Klee, hinc duae filiae una nupta drossardo Mahler, altera dommo de Coque alias de Kock. Y'acques Hartger van Holt en Marie Margarite de Valeilles hebben verwekt a) Alexandre Jacques de Vanolles coelebs obiit. b) Bartholomi van Holt dictus de Vanolles natus A° 1684 conseiller et grand rapporteur en 1707. Maitre des requestes en 1722 intendant des moulins 1729 de Fransche compte en 1734 d'alsace en 1744 des Armee du Roy 1743, 44, 45, 46. Bartholomi van Holt die geweest is intendant des Konings van Frankrijk eerst in Bourgondie, te Besancon, toen intendant van 1) Deze Willem ten Holt komt ook voor in het Markenboek te Zelhem 166x. 232 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. de Fransche armee in Bayern, nu conseiller actuel du roy tres chretien dans son grand conseil de Paris, is getrout aen Marguerite Anne Caland, obit kinderloos, 1769 6 Sept. en liet na 267,350 livres, waarvan aan legaten afgingen 37,35o livres. Het restant moest in 7 porties verdeeld worden, waarvan aan de familie Baerken er 4 toe kwamen. De heer van Nispen') gehuwd met een nicht van Bartholomi ten Holt was executeur testamentair van zijn oom, ongelukkig stierf deze, voordat de boedel gescheiden was. Nu zocht men de familie Baerken haar erfrecht to betwisten, wijl haar naam in het testament niet vermeld werd. Waarschijnlijk tengevolge der Fransche revolutie werd de zaak in de doofpot gestopt, totdat in April 1791, 2 Duitschers uit Amsterdam met name Schenck en Kaas de erfenis van Frans Christiaan en Dorus Baerken voor 200 Fransche kronen kochten. II. Hendrik ten Holt, Hartgers soen. Van deze stammen of de ten Holts, die in en om Doesburg wonen. A° 1792 is Fans Baerken excuteur testamentair geweest van den boedel van Hendrik ten Holt gehuwd met Yohanna van den Berg2). Hij stierf 1778, zij 1792 kinderloos. Zijn eigen broer Jan Hendrik ten Holt, ontvanger van het hoofdgeld leefde nog 1792 en had slechts een dochter, die met Waander Smeenck gehuwd was, die 4 kinderen had. In 18o8 leefde nog een 8o-jarige Jan ten Holt, op de Pol bij Doesburg. Baerken. Art. I. Frederik Bare, beer van Baer en Lathem 1290 ux . . . . van Wisch hebben order andere geprocreerd Johan Bare, heer van Baer 1323 en Hendrik Bare, beer van Lathem (kinderloos gestorven.) Art. 2. 7ohan Bare n. 1275 N. 1300, -I- 1342 verwekte bij zijn eerste vrouw uit het huis Bronkhorst. I Frederik Bare, beer van Baer 1342. Bij zijn tweede vrouw uit het huis Westerburg: 2. Frederik Bare minor beer van Didam, 1) Van Nispen, brigadier des arinOe du Roy, chevalier de 1' ordre royal, et militaire de St. Louis, au chateau d' Oncques. 2) Een zuster van Berend van den Berg en Jan van den Berg F 1794. Deze laatste was de intieme vriend van Frans Baerken, zooals uit de briefwisseling blijkt. Hij stierf kinderloos. Berend van den Bergs kinderen waren : Jan, Bernardus, Albertus, Lambertus, Marie. Deze waren met Smeenck, de erfgenamen van de nalatenschap van H. ten Holt en zijn vrouw Johanna. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 23 3 3. Johan Bare, n. 1330 heer van Lathem 1354, 4. een dochter, gehuwd met Yohan Witte te Zwolle 3) Art. 3. Van Johan Bare Johz. 2) en N. van Arem (1375) stammen af: I Johan Bare de Jonge geheeten Barchen, 2 Jacob Bare, 3 Hendrik Baerchen2) conventueel 1444, 4 Willem Barchen2) (n. 1385) en Geertruijt Bare of van Baer (n. 139o), gehuwd met Yohan Re- nesse van Zeist. Art. 4. Willem Baerken geb. 1385, gehuwd met Geertruyt van der Steegen 1415, hinc : 1 Hendrik 2 Anna 3 Elisabeth, die zuster was in het grote convent Mariengrave in Doesburg 1442. Art. 5. Hendrik Baerken J. U. D. geb. 1417, burgemeester van Doesburg 1460, huwde Ie met Yoanna Wemmers, hinc : Hendrik 1505; 2e met Ida ten Berghe, dochter van burgemeester Everhard ten Berghe, hinc : i Simon, 2 Wilhelm 3 Arend 4 Geertruijt 5 Hadewich 6 Rijcka. Hendrik Baerken Hz., burgemeester van Doesburg 1543, huwt met Wendelina Stockmans 1516, hinc : Wendel, gehuwd met Dirk Heijdendael. Simon ongehuwd gestorven. Arend huwde I" met Elisabeth ten Heinckinck zij bennen te Doesborgh ingeschreven en hebben daarvan testimonium genomen A° 1533; hinc: Thomas. 2e met Emerentiana Horstinck, dochter van 7oachim Horstinck en Anna van Soelen. Art. 6. Wilhelm Baerken burgemeester van Doesburg 155o, huwde 1 e met . . . . hinc : 1 Simon, 2 Arnold, 3 Margaretha en 2e met Elisabeth Heildendael coniuges i 5 54, hinc :4 Herman 5 Ida 6 Johanna 7 Hester 8 Hendrik 9 Cornelia. Ida huwde met Carel Krayfanger Yohz., hinc : Johan Krayfanger. Johanna huwde met Wolter Vaeght 1576; Hester met Adolf Peters Arentz, burgemeester van Doesborg 1572 hinc : Faes (Bonifacius) Peters, burgemeester van Doesborg 163o, Marie Peters gehuwd met Aicolaes Hoedemaker. 1) Elders staat : Geertruyt. s) Misschien waren deze 2 kinderen van Jan Barchen. 3) Jacob Witten gehuwd met Margriet van der Aa leeft 1444, hinc Betta gehuwd met Brand van Deelen; Judith van Ingen gehuwd met Arnold Witte te Campen leeft in 1640 (zie van Leeuwen). 234 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Hendrik, Simon en Cornelia stierven ongehuwd, Margaretha werd zuster in het »grote convent te Doesborg, sterft 15 Maii Urbani Papae et Martyris 1571. Arnold Baerken schepen te Doesburg 1625 huwt met Lijsbeth Gotinck 1573, hinc: i Willem, 2 Geertruyt, 3 Freda, 4 Elisabeth, weduwnaar geworden, hertrout hij met Gerarda Keznpinck, Gerarda weduwe, huwt met burgemeester Johan Stenderinglz Lambertz, Geertruijt, Arends dochter, huwt met Engelbert van Selst, hinc: Wendel gehuwd met Berent Winckelman W olterz. Geertruijt weduwe geworden, hertrouwt met Raphael Bower. Freda huwt met Yan van .1117tij,:.-,en en Elisabeth met Hendrik Vatebender. Freda hertrout met Peter van Gessel en Elisabeth met Tinian van Gessel te Utrecht. Kinderloos gestorven. Willem Baercken Sr. heemraet van den Drempterdijk 1638, dijkgraaf 1639, huwt met Yohanna Blffers 1605 hinc : 1. Wolter, 2. Jacobus, capucijn. Wolter Baerken gehuwd 1635 met Anna Milius (weduwe van Willem van Resum cornet), welk huwelijk kinderloos. Van Anna Milius en Willem van Resum stammen af: Anna Ca- tharina en Ephemia. d) Anna Catharina van Resum huwde met .... ten Holtenciorp kinderloos gestorven. Ephemia van Resum huwde met Nicolaes van Ommen, Med. doct. hinc: Anne Marie; Ephemia of Fem; Gertruda. (Wordt voortgezet.) Wie wil er zoo goed zijn, mij in te lichten omtrent de [vermeende of werkelijke] verwantschap tusschen het geslacht de Witt — waarvan Jan en Cornelis in 1672 werden vermoord — en notaris Martinus Mekern Jacobszoon, gestorven te Gorinchem op 27 October 1770. Hij was gehuwd met Ermina Spaan en bezat de volgende kinderen: Adriaan — Catharina Ermina — Jacoba Elida — Maarten — Pieternella Johanna — Jacob. De laatste zoon is gehuwd met Eva Rom en begraven 2 Februari 1742; zijne vrouw hertrouwde 16 Maart 1743 met Jan v. d. Pijl. Twee kinderen had zij uit het eerste huwelijk: Erremina en Eliza- beth, beiden te Gorinchem geboren, achtereenvolgens 16 Februari 1737 en 13 April 1738. Utrecht. E. ROSENBAUM. ONDER DE STUDEERLAMP. Het zedelijk leven onzer vaderen in de achttiende eeuw. door Dr. L. Knappert. Haarlem — H. D. Tjeenk Willink en Zoon — 1910. Een flink stuk werk, dat de toestanden van de minder bevoor- rechte en daardoor ook minder bekende achttiende eeuw zaakrijk en degelijk weergeeft. Het heeft zijn oorsprong to danken aan een reeks voordrachten door Dr. Knappert voor de Maatschappij tot Nut van het Algemeen en elders gehouden en het is een aanwinst voor onze historische literatuur, dat het vervliegende woord in deze belangrijke met uitvoerige bronnenopsomming voorziene uitgave is vastgelegd. De bewerker verklaart, dat hij het als schotel bestemd heeft voor »de gasten« en niet voor »de koks, het komt ons voor, dat niet alleen de gasten er van aillen smullen, maar dat ook de koks er menige nuttige wenk in zullen vinden, omtrent wijze van toebereiding, smakelijk »opdoem< der historische gerechten en er ook nieuwe grondstoffen in zullen ontdekken, waarmede zij de spijzen uit de 18de eeuw zullen kruiden. Wij hebben er reeds eerder in ons tijdschrift opgewezen, bij onze beschouwing over den Windhandel, dat de vroegere historici zoo gaarne het doek lieten vallen voor deze minder glansrijke periode, die op een boven haar krachten bloeiende gouden eeuw volgde, gelukkig hebben wij nu met deze struisvogelpolitiek afgedaan en het werk van Dr. Knappert heeft ook als zoodanig zijn verdienste. Achtereenvolgens worden in dit werk behandeld: De politieke zeden uit lien tijd, regentenheerschappij, de zedelijke toestand der natie, de geldhandel, weelde, spel en dans, huwelijksleven, opvoeding, uitblinkende persoonlijkheden, gods- dienst, armoede en armenzorg, philantropie, zelfs gevangeniswezen en dierenbescherming ontbreken niet; zoodat we een volledig overzicht krijgen van het leven onzer voorouders in dat tijdperk, een stukje e i g e n l ij k e geschiedenis, voor de hedendaagsche historiebeschouwing van meer belang dan de opsomming der krijgsbedrijven, die, hoe gewichtig ook voor de daardoor aanmer- kelijk ingrijpende veranderingen, toch geheel op zichzelf en alleen- staande feiten blijven, als we niet het inwendige raderwerk kennen. 236 ONDER DE STUDEERLAMP. We kunnen niet nalaten enkele aanhalingen te doen uit het boek, dat naar onze meening beslist zijn weg wel vinden zal in alle kringen, onze lezers kunnen dan tevens over de onderhoudende schrijfwijze oordeelen, zoo vinden we b.v. op pag. 129 zoo karakte- ristiek juist in een paar regels: »Bij velen stonden zij (de z.g. »fijnen«, geestverwanten van Schortinghuis c.s.) in verdenking van huichelarij . . . Er waren families, waar de eene dochter des huizes »wier deel in dit leven was« salet hield in de zijkamer en verscheiden speeltafeltjes noodig had om de gasten te plaatsen , terwijl de twee oudste dochters middelerwijl de vrienden in mama's kamer ontvingen en de knecht, na de thee, op zilveren schenkblad, keurig ingebonden bijbeltjes aanbood, zeggende: »Gelieven de juffrouwen ook ge- diend te zijn van het Woord?« De literatuur uit lien tijd (Willem Leevend, Brieven van Wolff en Deken, Sara Burgerhart, Spectator) biedt den schrijver ruim- schoots stof ter verwerking en hij heeft dit dan ook in groote mate met verdienste en zorg kiezende gedaan. Op pag. 143 b.v.: »In de 17e eeuw vinden wij bijna geen sporen van wat thans heet sociale rechtvaardigheid, of van mededoogen met het harde leven van den proletarier. Rijk en arm waren door God gewild . . . . Weldadigheid was er genoeg, gast- en weeshuizen, gestichten en hofjes spreken ons nog immer van de overvloedige goedgeefschheid der vaderen, en nog immer trekken wij bij mil- lioenen de renten van de door hen opgelegde fortuinen .... Wij achten dit niet gering, maar het is toch wat antlers dan sociaal gevoel.« Dat is een opvatting, waar niets tegen valt in te brengen, en die de geheele eeuw volkomen kenmerkt. Verder vernemen we nog tal van bijzonderheden ook uit buiten- landsche bescheiden geput, waar zoo ontzaglijk veel valt uit te halen, (zooals den lezers o.a. blijkt uit de belangrijke bijdrage »Voyage aux Pays Bas door den Vic' de Grouchy in »de Na- vorscher« medegedeeld), en uit binnenlandsche bronnen opge- diept ; treffend is b.v. de uiting van A. Tinne, dat alle ambten ten onzent vijf jaren van te voren besteld waren, enz. enz., wij zouden kunnen voortgaan op deze wijze, de treffende staaltjes van het leven en werken of niet werken onzer voorouders op te sommen, in deze bladzijden zoo uitnemend en raak weergegeven, maar de beperkte ruimte staat dat niet toe. ONDER DE STUDEERLAMP. 237 Laten we volstaan met uitgever en schrijver veel succes toe te wenschen, want het boek is het ten voile waardig. Museum-Boekjes. I Haagsch Gemeente-museum. De kunstschatten der Schutterij door Servaas van Rooyen. Amsterdam. — C. L. G. Veldt. — 1909. (Gefflustreerd). »Een museumbezoeker moet zelf het beste trachten te vinden. Dan leert hij zien en opmerken« zegt de alleszins bekwame schrijver, A. J. Servaas van Rooyen, in zijn inleiding van bovengenoemd nuttig werkje, en daarvoor is de toelichting, die den bezoeker op de hoogte moet brengen van de allereerste bijzonderheden omtrent ontstaan, historie, herkomst van het bewonderde kunststuk en die op heldere, bevattelijke wijze in het boekje gegeven worden, uiterst noodzakelijk. Men kan de Bingen, die met het kunstwerk in het nauwste verband staan, nu eenmaal niet raden. Ook client men zich vooraf op de hoogte te stellen van die bijzonderheden, evengoed als men een buitenlandsche reis gaat voorbereiden door de bezienswaardig- heden van de te bezoeken steden en streken in een min of meer uitvoerige reisbeschrijving vooraf na te gaan, en evenals men den text van een opera of soms ook wel een tooneelstuk vooraf be- studeert. De schrijver begint met de geschiedenis van het gemeente-museum, dat de kostbare schatten van de Haagsche schutterij bevat, en ook zelf zoo nauw aan die schutterij verbonden was, waarbij de aardige afbeelding van den St. Sebastiaens Doelen en schietbanen, naar de plaat » Haga in Hollandia 1553« , gaat vervolgens de ge- schiedenis van de Doelen-gebouwen na — om daarna te komen tot de schatten van het museum zelf en dan blijkt, dat daar heel wat geborgen is, wat de moeite van het bezichtigen overvloedig zal loonen. We vinden er b.v. drie Haagsche schuttersstukken van den Haagschen Rembrandt Johan van Ravensteyn, den »Janson van Ceulen« : de Haagsche magistraat in 1648, waarvan in het boekje een aardige reproductie voorkomt, twee stukken van Evert Crynsz van der Maes en een van Houckgeest, de voorstelling: De Haagsche Schutterij doet uitgeleide aan de familie van Koning Karel I van 238 ONDER DE STUDEERLAMP. Engeland door Sybrant van Beest, ook in het boekske opgenomen, waarbij de schrijver een overzicht voegt van de Haagsche schilder- kunst uit lien tijd, die vooral den onderwijzers, die met hun leerlingen het museum bezoeken, uitstekende diensten zal bewijzen. Het ligt immers al meer en meer in den geest van onzen tijd om de jongeren van de hooge waarde der kunstvoortbrengselen uit vroegere eeuwen en in het bijzonder van die uit onzen bloei- tijd te doordringen en daarvoor is dit werkje ook op de scholen van onschatbare waarde, terwijl de plaatjes, die ruimschoots over het heele boekje verstrooid zijn, de aantrekkelijkheid ervan ver- hoogen. Daar komt nog bij, dat het geschreven is door iemand, aan wien dat in de allereerste en beste plaats is toevertrouwd, den directeur van het gemeentemuseum zelf, — en dan behoeven we over de innerlijke waarde van het museumboekje niets meer te zeggen. Nog verschillende schatten in het gebouw geherbergd worden ons meedegedeeld: een paar »tabaks-mei-plantingdoozen,« eigen- aardige herinneringen aan vroegere gebruiken in toepasselijke gedichten bezongen, en met even toepasselijke vaak minder pas- selijke dronken voor deze en andere gelegenheden besproeid, vandaar de prachtige verzameling bekers en glazen, waarvan de afbeeldingen op pag. 37 (Meibowl), 39 (Drinkglas) 40, (Bobbelglas) voorkomen, enz. We kunnen dit werkje ten zeerste aanbevelen, het eerste van een geheele reeks, die naar wij hopen niet te lang op zich zal laten wachten, en als de stof dan op dezelfde leerrijke, tevens onderhoudende wijze wordt verwerkt, zullen we een handig over- zicht krijgen van alles wat ons land aan kunstschatten rijk is. Nijhoff's Index, op de Nederlandsche periodieken van algemeenen inhoud. No. 9, 10 en I I, Mei—Juli 1910. 's Gravenhage — Martinus Nijhoff — 1910. Met genoegen zien we deze uitgave doorgaan; hadden we vroeger eenige op- en aanmerkingen omtrent de samenstelling en opzet van dezen index, we kunnen nu met vreugde constateeren, dat de bewerkers zich deze ter harte hebben genomen en we durven ONDER DE STUDEERLAMP. 239 het periodiekje nu zeer aan to .bevelen niet alleen, maar moeten er bijvoegen, dat het in het bezit moet zijn van ieder, die op de hoogte wil blijven van zijn tijd en wat er in de literaire en politieke wereld omgaat. We houden ons overtuigd, dat, wanneer alien deze uitgave steunen, de prijs is zoo laag, f 1 per jaar, dat het in ieders bereik valt, de uitgevers ook de door ons vroeger uiteengezette en gewenschte » retrospectieve « aand urven. G. F. Volledige werken van Joost van den Vondel. Naar de uitgave van , Hendr. C. Diferee Afl. I. Amsterdam — C. L. van Langenhuysen (Mensing en Schade). Rotterdamsche Straatnamen. Geschiedkundig verklaard, door J. K. Droogendijk met mede- werking van Dr. H. C. H. Moquette. Rotterdam — 1910 — W. L. en J. Brusse. Uit onzen Bloeitijd. Schetsen van het leven onzer Vaderen in de XVII° Eeuw onder redactie van Prof. Dr. S. D. van Veen. Serie II No. 5. De Regeering, door Dr. G. W. Kernkamp. Baarn — Hollandia Drukkerij — 1910. Onze Letterkunde. Overzicht der Nederlandsche Letterkunde met Bloemlezing, door Dr. J. van der Valk. Deel III Koninkrijk, Afl. XVIII. Rotterdam — J. M. Bredee — 1910, De nieuwe Gids. Maandschrift voor letteren, kunst, wetenschap en wijsbegeerte, onder redactie van Dr. A. Aletrino, Dr. H. J. Boeken , Lodewijk van Deyssel, Mr. Frans Erens, Willem Kloos, Jac. van Looy, Frans Netscher. XXVe Jaarg. 5e, 6e en 7e Afl. Mei, Juni, Juli 191o. 's Gravenhage — N. V. Electr. Drukkerij Luctor et Emergo MCMX. 240 ONDER DE STUDEERLAMP. Vondel's Dichtjuweelen. door F. J. Poelhekke. Met een voorrede van G. F. Drabbe, regent van Hageveld. J. W. van Leeuwen — Hoogewoerd 89 Leiden — 1907. Volkskunde. Tijdschrift voor Nederlandsche Folklore, onder red. van A. de Cock, 2 I e Jaarg. Afl. 5 en 6. Gent — Ad. Hoste, Deventer A. E. Kluwer — 1910. Taxandria. Tijdschrift voor Noord-Brabantsche geschiedenis en volkskunde, onder red. van W. J. F. en G. C. A. Juten, Ile Jaarg. Afl. 5, 6, 7. Bergen op Zoom — Gebr. Juten — 1910. Der Deutsche Herold. Zeitschrift fur Wappen-, Siegel- und Familienkunde, 41 Jahrg. No. 6. Berlin — Verein Herold. Archly fur Stamm- und Wappenkunde. XI Jahrg. — Juli 1910 — No. 1. Herausgeg. von Gebr. Vogt Papiermuhle S. A. CORRESPONDENTIE. H.H. Uitgevers, die werken ter beoordeeling inzenden, worden er nogmaals op gewezen, dat deze eerst aangekondigd en later besproken kunnen worden. RED. NAV. VOLKSKUNDE. Nederlandsehe Sagen die in Johan Wilhelm Wolf's „Niederlandische Sagen" ontbreken DOOR DR. W. ZUIDEMA. (Voortzetting van pag. 177.) Het spinwijf huisde op den Spinberg tusschen Weende en Jip- singhuizen. Zij weefde draden en ving daarin jonge mannen. »Menig jongeling, die 's avonds laat er voorbij moet, begint het hart sneller te kloppen : en schichtig wendt hij nog eens het hoofd om.) (Gron. volksalmanak 1893, 106. De verwantschap met de witte wijven springt in het oog; en ware er maar eenige reden om aan te nemen, dat de Sassen aan de vereering van Nor- nen hebben deelgenomen, dan zou dit als een nagalm Bier ver- eering moeten gelden. Bij Sellinge werkt op dezelfde wijze 't Pomftwief ; ald. bl. 114.) De Schildwacht op den Spinberg. Hij behoorde tot de soldaten van den bisschop van Munster, die bij Jipsinghuizen lagen. Oos- telijk van daar woonde een man, Wilde Prot geheeten, die voor den duivel zelf niet bang was. Hij kwam als boerenjongen ver- kleed bij den schildwacht, sloeg vuur in de tondeldoos, stak zijn pijp aan, en vroeg hem of hij ook niet rooken wilde? qawel«, maar toen hij zijn hoofd vooruit stak om de pijp bij 't vuur te brengen, sneed Prot hem den hals af. Na ijlings de Staatsche troepen gewaarschuwd — in den overval, die volgde, lieten de meeste Munsterschen het leven. De plek, waar zij begraven werden, heet nog heden Bisschops Kerkhof. (A. v.; de verhaler vermoedt terecht in den naam Prot een herinnering aan den verdediger van Boertange in 1672.) Spokende kloosterzuster te Groningen. In 1449 stierf in een klooster aldaar een zuster met name Lijsbeth, en verscheen acht dagen later, in dezelfde gedaante als bij haar leven, aan een zus- ter, met wien zij zeer bevriend was geweest; zij kwam er nog 1910 16 242 VOLKSKUNDE. dikwijls terug. De andere zusters wilden 't niet gelooven, doch op haar aandringen bleven 's nachts twee met haar waken. Nu hoorden alle drie eerst een geruisch als van een bezem over den vloer, en zagen toen de verschijning. Op hare bezwering ant- woordde zij slechts: ilk ben Lijsbeths geest,» en verdween. Maar later verscheen zij weer aan dezelfde zuster, en nu met een varige tong, die uit den mond hing tot de knieen, terwiail uit oogen, neus en ooren vlammen sloegen. Zij bekende, dat zij verzuimd had boete te doen tot lafenis der ziele harer moeder, en dat haar moeder haar eens suiker en lekkernij gebracht had (tegen den kloosterregel?), 't welk zij had ontkend; en toen haar biechtvader haar beval te erkennen, dat zij dus gelogen had, wilde zij dit niet doen. »Om dese twee punten liet si grote pijn, dat si segde dat een mensche hem lijever zoude laten te pulver verbernen dan hi een ogenblijc die pijn lede, de si daer om leet.« Ook had zij dikwijls verzuimd het sacrament te ontvangen, omdat zij wegens een kleinigheid twist met iemand had. En voorts had zij een duivel, die haar bijzonder in de tong pijnigde, omdat zij vaak andere zusters bij de overste had zwart gemaakt. »Doe si dat geseit had, doe quam daer een vervaerlie beest oftet een verre geweest had ende ructe se wech mit gecrijsce end mit groten geruchte als oft thuijs ter neder gevallen hadde.« Op andere tijden zeide zij ook, dat het haar zeer zou verlichten, indien iemand boete voor haar deed, ook indien de zusters twee maanden lang te haren behoeve wilden zwijgen. Dit werd be- proefd, maar de »viant« belemmerde het zeer vooral door haar in bed zulk een schrik aan te jagen, dat ze 't uitschreeuwden, zoodat een jaar lang de helft moest waken voor, en de andere na middernacht. Ook zagen alien Lysbeths geest door de slaapzaal zweven, een handbreed boven den vloer en gevolgd door den »viant« als een zwart man. Eindelijk zag nog een nieuwe zuster, die zonder het te weten in Lysbeths bed sliep, »een suster mit eenen witten aensicht, hadde een scarpe nose ende was gehullet 1) ende hair sloech ene vlamme viers om haar hooft ende si had een beminde fackel in hair hant ende woude si dair mit slaen, mer doe stont dair een lelijc swart man, die ontnam hair de fackel uiter hant ende sloech die witte suster op hair hooft. « Nog verscheen zij opnieuw aan haar vriendin en verweet haar de pijn, die zij om 1) had een hul (soort v. kap) op. VOLKSKUNDE. 243 harentwil moest lijden; zeide ook, dat ze 't nog slechter zou hebben, ware ze niet in diep berouw gestorven; en dat er velen, die men voor heilig hield, in 't vagevuur en in de hel wonen. »Item sint Jan te midsomer wast jarich, 1) dat de zusters haar zagen gekleed in een subtij12) met een schoon jongeling aan haar rechterzijde; zij bleef voor haar vriendin staan, zag haar een wijle aan, en verdween voor altijd. (»Van een zuster van Groninghen, gedr. achter »van verduldich liden « bij Doen Pietersz. tusschen 1520 en 3 5 ; medegedeeld door E. W. Moes in Gron. volksalm. 1897, 4o vv. De taal bewijst, dat het niet door een Groninger is geschreven; de inhoud, dat de voorstellingen van hel en vagevuur + 1450 nog niet scherp ge- scheiden waren': immers de geest kan lafenis ontvangen, is dus niet verdoemd, en toch in de macht des duivels. Die fakkel in de hand eener christelijke geestverschijning is mij nieuw; ware 't boeksken 50 jaar jonger, dan zou men aan invloed van Seneca kunnen denken.) De spookvarkens. De grootknecht van zekeren boer stond elken nacht voor 1 uur op, kleedde zich aan, ging uit en kwam eerst in den morgen terug. De lutjeknecht (kleine, derde knecht) vroeg de reden, en kreeg na veel uitvluchten verlof om mee te gaan, maar met ernstige waarschuwing geen woord te spreken. Buiten zien ze spoedig een groote kudde varkens, hard loopende, op 't voorste een man gezeten. Van verbazing vergeet de lutjeknecht de waarschuwing en roept : Wat mout dat ? Meteen schiet hem een varken tusschen de beenen, zoodat hij moet meerijden . . . . men heeft nooit weer van hem gehoord. (A. J. Smith in Gron. volksalmanak 1893, 199, Verg. Derk met den beer in Gelderland, naar alien schijn samengesmolten uit Diederik van Bern en Fro, wien de ever geheiligd was). Spotten met de opstanding. Des avonds na de begrafenis van prof. Tresling wedde iemand in een kroeg , dat hij op de vier hoeken van 't kerkhof en ten slotte bij 't versche graf zou roepen : Dooden, staat op ! Men hoorde hem op Brie hoeken roepen — en toen niet weer, ging op den vierden zien — en vond hem flood. (Mondeling. Opmerking verdient, dat de Godverzoeker 1) een jaar geleden. 2) wijd bovenkleed. 244 VOLKSKUNDE. driemaal ongestraft blijft, naar 't spreekwoord: »Driemaal is scheepsrecht« ; Gron: dArde maol is schippersrecht. Een prof. Tresling is er nooit geweest, wel een predikant en een geneesheer. Zou dit verhaal werkelijk eerst bij den flood van een hunner ontstaan zijn? m.i. veeleer van een vroegeren algemeen betreurden doode op hem overgebracht. In Noord-Duitschland is het slapen in een berg wel van Frederik Barbarossa overgebracht op ..... den koning-wijsgeer Frederik den Groote van Pruisen!) Spotten met een doodshoofd. Een rijk man leefde in weelde, overdaad en wellust ; en lachte zijn dochter uit, die hem waarschuwend op het hiernamaals wees. Eens over een kerkhof gaande, vindt hij een schedel, schopt er tegen aan en noodigt hem ten avond- eten, zoo er nog leven in hem is. Dit was de schedel van zijn overgrootvader, die evenzoo geleefd had als hij ; en 's avonds meldt zich een spook met vurige oogen bij hem aan als gast, grijpt hem en sleept hem mee — waarheen, is licht te raden. (Overtoomsche marktschipper blz. 75 ; verg. Volkskunde XIII 77 en XV, 236; de sage van Don Juan; Bechstein, D. Sagenbuch, n. 204; en hel Jezuietendrama Pergentinus, Serapeum 1864, 338; 1865, io.) verleider wonderbaarlijk gestraft. Een verleid meisje bracht in plaats van een kind, een serpent« ter wereld met drie koppen in de gedaante van doodshoofden. De verleider had de roeke- loosheid hiernaar te komen zien, waarop het gedrocht hem aanviel en verscheurde. (Aldaar blz. 44; de drie koppen zullen wel aan Cerberus ontleend zijn. Verg. geboorte van een monster door ontucht met een lijk, Leith. f. deutsche Volksk. 1906,416.) Trommelslag en trompetgeschal in de lucht hebben de Span- jaarden bij hun inval op de Veluwe (1624) teruggedreven. (v. d. Sande, vervolg op Baudartius II, 16 B., 2; verg. II Kon. VII : 6, 7.) Tooverij tegen de Friezen machteloos. Richildis wierp, toen haar leger slag zou leveren tegen Robbert den Fries, stof in de lucht en sprak daarbij een bezwering uit om de Friezen door een storm te doen verdelgen. Maar het stof viel op haar eigen hoofd neer — een teeken van haar aanstaanden ondergang. (Cronicon S. Bertini, aangehaald Grimm D. M. 2e aufl. 1041. VOLKSKUNDE. 245 Met »Friezen« zijn hier vanzelf de toen nog half Friesche Hollanders bedoeld, over wie Robbert, zoon van Boudewijn van Vlaanderen, als tweede echtgenoot der weduwe van graaf Floris regeerde, vanwaar ook zijn bijnaam.) Het uiteinde van Graaf Willem VI van Holland. Deze nam door list en verraad Jan van Arkel gevangen en zijne stad Gorinchem in bezit. Korten tijd later kwamen aldaar op een avond vier jonge burgers eerst tegen middernacht uit de herberg en gingen over 't kerkhof naar huis. Plotseling zagen zij een licht als een bliksemstraal , en hoorden duidelijk roepen: »Vervloekt zij God, die mij geschapen heeft! vervloekt varier »en moeder, die mij gewonnen hebben! vervloekt dit land! hadde »ik het nooit gezien!« Als verlamd van den schrik bleven zij staan, maar snelden, toen 't licht op hen afkwam, ijlings naar de herberg terug en vielen, daar gekomen, uitgeput in flauwte. leder naar zijn eigen huis gedragen en daar bijgebracht, vertelden zij alien volkomen 't zelfde. En 's anderen daags kwam er een ren- bode uit den Haag, met bevel van den Raad om de poorten te sluiten en goede wacht te houden, daar de graaf omtrent midder- nacht gestorven was„ (Kemp, Gesch. der heeren van Arkel, 203.) Kruis in de lucht te Utrecht. In i 528, kort vOOr de stad door de Bourgondiers (zegge: het leger van Karel V) streng belegerd en ten slotte ingenomen werd, zag men aldaar in de lucht een groot Sint-Andrieskruis 1) van bleeke kleur, akelig om aan te zien. (Goulart, Histoires admirables. 1610, p. 51). Verschijning te Mechelen. Den 'Tien van Sprokkelmaand 15 52 omtrent 3 uur 's nam. zag men te Mechelen de zon eerst blauw, daarna rood, omringd door een grooten kring met een regenboog. (Aldaar p. 58. Ik neem dit volledigheidshalve op, maar twijfel of het tot de volksoverleveringen te rekenen is; I° omdat er geen gebeurtenis wordt genoemd, die door dit wonder voorspeld zou zijn; 2° omdat dag en uur worden opgegeven en schr. dus blijkbaar uit een boek heeft geput). Do verzonken burcht. Op Stenhuisheerd bij Uithuizermeeden Kruis van twee schuine palen, ook Bourgondi sch kruis genoemd. 246 VOLKSKUNDE. heeft eene burcht gestaan. Zij lag in de parochie Holwierde, en de bewoners gingen dus daar ter kerk. Maar op zekeren dag kwam de burchtheer te laat in de vroegmis, zoodat zij reeds bijna was afgeloopen. Hij eischte van den priester opnieuw te beginnen. Deze weigerde, omdat de kerk het verbiedt — in razende drift trok de heer zijn zwaard en hieuw hem neder. ender algemeene ontzet- ting springt hij te paard en jaagt naar huis, maar nauwelijks is hij over de brug, of het verzinkt met hem in den afgrond, waaruit een vuurgloed opstijgt. Nog in onzen tijd heeft men op die plek des nachts spoken zien dansen. (Cron. Volksalm. 1842. 105. Die dansende spoken behooren er stellig oorspronkelijk niet bij , maar zijn eene herinnering aan Witte woven of opsiering van den almanakdichter.) Voorspellende droom. Een ouderloos jonkman te Dordrecht leefde van zijn erfdeel zoo vroolijk, dat hij weldra niets meer bezat dan schulden. In dezen benarden toestand droomde hij, dat iemand hem aanried naar Kempen (Kampen?) te gaan, waar hij op de brug iemand zou ontmoeten, die hem 't middel zou aange- ven om uit den nood te geraken. Hij ging naar Kempen, en liep er een ganschen dag de brug op en neer, zoodat eindelijk een bedelaar, daar zittend om giften van de voorbijgangers te bidden, vroeg, wat hem scheelde. Hij zei ronduit de waarheid. De bedelaar lachte hem uit: »hoe kundy zoo dwaas zijn? Dan »zou ik ook wel naar Dordrecht moeten gaan; want ik heb gedroomd, »dat daar in een tuin een schat begraven ligt, onder een wilden »rozelaar, maar ik ben wel wijzer.c En doorpratend beschreef hij den tuin, dien de droom hem ver- toond had, zoo, dat de jonkman er zijn vaders tuin in herkende. Hij maakt zich vriendelijk van den bedelaar af, keert dadelijk terug, graaft onder den wilden rozelaar en vindt geld genoeg om al zijn schulden te betalen en levenslang op 't overige te teren. (Joh. Funger de Leovardia, Etymologicon Graeco-Latinum, art. Somnus, met beroep op mondelinge overlevering, en daaruit bij Goulart, Histoires admirables III, 366. Verg. Paaltje van Oosterlittens, W. Dijkstra, Uit Frieslands volksleven II blz. 106; Zts. f. Volksk. XIX, 286/98; en Folklore 1908, 333.) Wandelend Mariabeeld. 2. De ommegang te Maastricht werd eens VOLKSKUNDE. 247 nagelaten om de vaandels der 0. L. V. kerk voor bederf door regen te bewaren. Maar nu legde 's nachts het beeld alleen den omme- gangsweg af. Toen het terugkwam, was het kleed tot aan de knieen beslijkt, 1-ietgeen nog heden zichtbaar is.« Sedert wordt de processie »te half oogst« met ongemeenen luister gehouden. (Volkskunde V 188. Half oogst d.i. 15 Oogstmaand is de dag van Maria Hemelvaart, in Brabant »de hooge Lieve Vrouwe« genoemd als voornaamste van alle Mariafeestdagen — Hetzelfde wordt verteld van een zwarte Maagd, d.i. een Mariabeeld met zwart gelaat en handen 1) te Tongeren.) Watergeesten in den Amstel. Een schuitenvoerder aan de Achter- gracht vond elken morgen al zijn schuiten door elkander gehaald. Om te weten te komen, wie dit deed, verborg hij zich in een loods op de toen aanwezige timmerwerf. Klokslag twaalf verschenen geesten, aan te zien als meisjes in 't wit gekleed, die de schuiten losmaakten en er mee op den Amstel gingen spelevaren. Hij springt toe en krijgt er een te pakken. Zij beloofde hem te geven, wat hij maar wilde, zoo hij Naar losliet. »Een schuit vol goud- korrels en dadelijk« was de eisch. Pas uitgesproken, zag hij de schuit vol goud en de nimfen verdwenen. Voor 't goud kocht hij de werf en bouwde dertien pakhuizen »de Zon« en de Twaalf maanden«, die nog aan de Achtergracht prijken. (v. Lennep en ter Gouw, Uithangteekens, III, 255). De wilgen barsten, omdat Judas zich aan een wilg opgehangen heeft en gebarsten is. Daarom beet ook de wilg Judasboom. (Noord-Limburg, Volksk. XV, 116. In strijd met het Bijbel- verhaal (Matth. XXVII : 5) geloofde men in de middeneeuwen algemeen, dat Judas zich had opgehangen — dit was voor den Germaan de schandelijkste flood. Maar nu moest Hand. I : 18 afzonderlijk verklaard worden , en daarom snijdt in de mysterie- spelen de duivel den strop door, zoodat het lijk valt, op den bulk neerkomt en barst). De wilde jager is nu en dan gezien te Zevenhuizen onder Leek 2). 1) Moll. Gesch. v.h. Christendom in Nederland voor de Hervorming, is van meening, dat deze meer voorkomende beelden opzettelijk zoo gemaakt zijn, met zinspeling op Hoog- lied I : 5; verg. Grimm, D. Myth. 289. 2) Westendorp, Myth. 513. Zonder eenigen grond meent v. d. Bergh (Ned. Myth. 370), dat dit uit Westfalen moet overgenomen zijn, omdat het hem in de overige provincien niet i5 248 VQLKSKUNDE. Ergens in Groningerland (mijn zegsman wist niet waar) moeten in een bepaalden nacht van 't jaar de voor- en achterdeur der schuur van zekere boerderij wijd openstaan, anders worden ze stuk geslagen. Verg. Grimm, D. M. S. 896: in Denemarken springen de deuren van alle huizen, waar Wolmars weg door gaat, bij zijn nadering van zelf open. Te Neubrunne (Wurzburg) gaat de wilde jacht overal door, waar drie deuren in een rechte lijn liggen (ald. S. 886, verg. Bechstein, D. Sagenboek 53, 318, 73o.) Willem II van Holland. »Als hij met sijn Legher eens in Vrieslant quam, soo vont hij daer een Magnifijck Graf, vragende wiens Graf dat het was, waer op hem tot antwoort ghegeven worde, datt er noch noijt iemand in begraven was gheweest, maer dat het door een seker Orakel, voor een Rooms Coningh bewaert wierde, ende als nu desen Graef voorder op de Vriezen aentrock, met sijn Legher en dat hij alleen wat vooruijt reet, om den wech op to soecken, soo viel hij onderweeghs, door de swaerte sijner wapenen, met sijn Paert in 't ijs, alsoo het in den winter was, alwaer uijt hem niet redden konnende, en gheen hulp siende, soo is hij daer bijkans in sijn Helm versmoort, dan de Vriezen dit siende, ende uijt haer riet-bossen kruijpende, hebben hem daer voorts doot geslaghen, en daer nae sijn Legher oock verstroyt, gheruy- neert, en verdreven, en alsoo wiert die Graef en Coningh noch volghens die voor-seggingh, in 't voor-zegde graf geleijt en be- graven. Anno 1242. (Nyenborgh, Weeck-wercken, 315). Willem IV. Insghelijcks, als Graef Willem van Hollant, den 23 Anno 1345, met een groot Legher in Vrieslant overghekomen was, zoo is hij aidaer met zijn volck van de Vriesen verslaghen, en tot Floriscamp bij Bolswert begraven, welcke sijn doot en nederlaghe door de Vriesen hem van Graef Reijmont van Gelder al voorseijt is, doe hij als ghetuijghe over desen Graef de doop- stonde, noch een kint sijnde. (Aldaar). Witte juffers woonden vroeger in de Ommelanden in terpen en heuvels, wandelden 's nachts een bepaalde streek langs en voorgekomen. Alsof het elders niet verloren gegaan kan zijn! Hij voert ook zelf den eeuwigen jager van Wijnendael (Wolf 260) ter vergelijking aan. Deze is wel een ver- vloekt mensch, terwijl de wilde jager vanouds Woden is, maar zulk een verwisseling is zeer algemeen. VOLKSKUNDE. 249 hielden wel eens een laten reiziger tegen; sommigen droegen een hoofd onder den arm. Zoo vertoonde zich eene te Bierum, eene te Godlinse, eene te Eenrum en eenige bij het nu (1830) verdwenen ronde Bosch te Farmsum. (Westendorp, Noordsche mythologic 172; verg. Grimm, D. Myth. i. v. Wuetendes heer.) Drie witte juffers met zwarte kappen spoken aan den weg van halte Ulsda naar Beerta (die een ouden zandweg vervangen heeft), en werpen den nachtelijken wandelaar in de sloot. Ook ziet men er soms gezichten, b.v. een lijkstoet met een wit en een zwart paard; voorteeken van een sterfgeval. (Gron. Volksalm. 1901, 196; zijn hier de witte wijven versmolten met een herinnering aan een Dominikanenklooster?) Drie witte wijven woonden in een heuvel te Gorsel en ook drie in een kuil bij Barchem Gelderl., (v. d. Berg, Ned. Myth. 146; hij handet daar over matres en matrones en vergelijkt de drie meerwiven in rom. v. Limborch.) Het wonderbare vlas. Ridder Aelbert nam het groene kruis en trok ten lande van Overzee. Geduldig wachtte zijne bruid jonkvrouw Agniet zijn weerkomst af. Maar Wolfaert, gunsteling van den bisschop, bewoog of dwong haar vader om haar hem tot vrouw te geven. Slechts z661ang uitstel kon zij krijgen, totdat het vlas, toen op haar spinrokken aanwezig, zou afgesponnen zijn. En zie! het vlas verminderde niet, hoezeer haar vader haar ook tot vlijtig spinnen dreef; en Wolfaert moest wachten en wachten . . . . totdat Aelbrecht terugkwam, hem in kamp nedervelde en Agniet huwde. In de steeg bij Sint-Geerdenklooster te Utrecht wijst men nog heden de woning der trouwe bruid aan. (Hs. Utrecht a. v. ; ik heb mij veroorloofd de namen te herleiden tot de vormen, die zij werkelijk in den tijd der kruistochten ver- toonden. Samenhang met Baerte metten Breeden voete ? verg. ook Penelope.) De zeeuwsche reuzin. Willem de Goede bracht bij een bezoek aan 't hof van Frankrijk een zeeuwsche vrouw mee, zoo lang, dat de langste mannen naast haar dwergen schenen; en zoo sterk 250 VOLKSKUNDE. dat zij twee tonnen bier, ieder 400 Ital. pond zwaar, met haar handen droeg, aan elke zijde een; en een balk, dien acht mannen niet konden oplichten, bracht, waar zij wilde. (Phil. Ph. a Ganda, Wintersche avonden, of Ned. vertellingen, Amst. 1617, blz. 21; verg. reus van Spaarnewoude, hiervO6r). De sterke beer Jan (VIII) van Arkel. Hij reed eens in voile wapenrusting zijn slot Amelrooi (of Ammerzode) binnen, greep den schotbalk der poort en trok, het paard tusschen zijn knieen vasthoudende, zich en het dier op. Volgens andren nam hij 't paard op en drukte het tegen den muur, zoodat het zich niet kon verroeren. (Aid.) Een zwarte juffer spookt bij den Wildenborch. Zij is vaak verward met de witte juffers uit den wittewijvenkuil bij Lochem. (Staring in aant. op zijn gedicht De zwarte vrouw. Hier wordt geen onderscheid gemaakt tusschen witte juffers en witte wijven; in Friesland wel, zie Wolf no. 212; W. Dijkstra. II blz, 214.) Een zwarte juffer spookte ook bij »Poltrok« (een watermolentje in den vorm, die in Holland paltrok heet en in Groningerland anders niet voorkomt) aan den Hoornschen dijk bij Groningen, en wel tegen alle spokengewoonte op klaarlichten dag. Trouwens vol- gens Oehlenschlaeger, (Starkodder, 3e bedrijf) is in 't Noorden ook het middaguur spookuur. Voorspelling aan Robbrecht den Fries. Na zijn overwinning op Aernout van Vlaanderen bij den Passelberg zond hij uit vrees voor Frankrijk boden aan keizer Hendrik om hulp. Deze ont- moetten eene vrouw, die zeide: »De keizer zal u gewillig hooren; maar omdat uw graaf zijn eed, to Audenaerde gedaan, niet heeft gehouden, zal zijn geslacht uitsterven. Er zal een komen uit Denemarken, die den troon zal beklimmen, maar evenmin kin- deren nalaten. Dan zal er een komen uit het Oosten en een uit het Westen, die saam zullen strijden; die uit het Oosten zal over- winnen en zijn nakomelingen zullen bestaan tot op de komst van den Antichrist.« Daarmee verdween zij. (Aeg. de Roya ed. Sweertius p. 21, aangeh. Vad. Museum II 252). GESCHIEDENIS. Te Schagerbrug in 1813. De heer A. van Dammc te Haarlem maakte mij opmerkzaam op een tweetal brieven, berustende in het Rijks-archief der provincie Noord-Holland te Haarlem, waarvan ik hier de copieen laat volgen. Ze werden een aardigen blik op de heerschende omstandigheden in het laatst van 1813 in die plaatsen en vormen wellicht eene bescheiden bijdrage tot de geschiedenis der omwenteling in genoemd jaar. Deze brieven werden gezon-den aan de Militaire Autoriteit te Alkmaar. Ten zeerste houdt ik mij aanbevolen voor nadere inlichtingen omtrent de hierin genoemde personen, vooral aangaande de heeren Fuhne en Sanegeest. Haarlem. W. P. J. OVERMEER. WelEdel. Geb. Heer.Schagerbrug, 27 November 1813. Deze dag is eene dag van oproer geweest, waarvan ik en ieder ingezeeten aan UE. Geb. de auteur in J b. Sanegeest doe kennen. Dit is de man die ik in al mijn brieven bedoeld heb — en die met een gemaakte vriendelijkheid in staat was om wanorde en oproer te zaaijen! Gisteravond kwam mij de diender zeggen, dat de nagtwacht twee losse paarden van de Gendarmeri op de brug had aangehouden, welke ook bij mij wierden gebracht. Ik gaf ordre om dezelve in de stal van M e ij e r te plaatsen tot er de eijgenaars van opkwamen en deselve tegens betaling der verteering te halen, zooals ook werkelijk een deter paarden door den diender deze morgen aan eene Gendarme is afgegeven, welke het andere paard blijven liet tot de komst van zijn kameraat. Ondertusschen had San e g e e s t zich opgeworpen als zoogenaamd Kapitein van de wagt, en deze kwam van de morgen aan mijn huijs met allerlei dreigementen en ongepaste reden , dan, dewijl ik bij den koopman Prins was zond men om mij oft zijn ordre. Ik kwam hem alzoo op de brug tegen en sprak hem als ge- woonlijk vriendelijk aan, loch hij konde zijn kwaadheid niet be- dwingen en stond te trillen van woede, dat het paard van de vijand, zoo hij zich uitdrukte was afgegeven, mij verklarende dat het slecht van mil was dat ik hem als Kapitein niet erkend had en dat hij ordre zou geven dat het 2e paaad niet weggenomen wend. Ik nam hem mede naar mijn huis en wilde hem tot bedaren 2 5 2 GESCHIEDENIS. brengen en doen gevoelen dat alles in goede trouw was geschied, en dat, daar de paarden de Gendarmerie hun eigendom zijn, wij ons aan dieverij zouden hebben schuldig gemaakt, om hun deze paarden te weigeren, behalven dat den Helder digt bij ligt en wij welligt daardoor ongelukkig konden worden. Niets mogt baten. De Gendarme bad tevergeefsch om zijn paard, en toen dit miste verzogt hij ons een hembd slechts uit zijn mantel te mogen halen, dan ook dit weigerde hij uit mijn naam ; de arme man huilde als een kind en moest loopende weg, wilde hij zich niet zien attaqueeren door Sanegees t. Ik wist van dit alles inmiddels niets, totdat ik op de brug terugkomende, eene talrijke menigte burgers van alle klassen vond vergaderd, terwijl de Gendarme bijna aan het buurtje was. Deze man wierd echter teruggehaald en Sanegees t, die nog halsstarrig weigerde om dat paard of te geven, want het stond nu reeds op ziln eigen stall stond dermate tegen mij op, dat ik de burgerij dadelijk bijeen riep en aan hun vraagde of zij mij wilden toestaan dat ik in hun midden mijnen post nederlegde ; — waarop ieder burger luidke&ls schreeuwde: Gij moet ons opperhoofd zijn en bli/ven. — I/1/ij zweeren en beloven U alle op onze eer gehoor- zaamheid en getrouwheid. Wij stellen U op nieuws aan en beves- tigen U in U post. Sanegeest zal Been Kommandant van de wagt meer zijn, maar hij sal U gehoorzamen zooals wif doen. Inmiddels hoorde ik dat Sanegeest aan het vegten was, het paard bij den toom houdende. Ik spoedde mij derwaarts en werd door de menigte en den Gendarme gevolgd. Ik zeide : Burgers! ik heb sedert derdehalf jaar (dat ik Maire was) niemant onregt gedaan en niemant heeft reden gehad, om over mij ontevreden te zijn. 1k ben ook over U tevreden geweest, doch langs deze weg span ik mijn rijtuig aan en laat de Zyp aan zijn lot over zoo men mij niet gehoorzaam is, Wie is Regent van deze plaats? Waarop zij alien schreeuwden: niemant dan Gij./ wil alien sullen U gehoorzamenI Ik bevreedigde de Vegters en Sanegeest het paard overge- vende, schreeuwde, dat het voor mifn rekening zou komen. Ik had intusschen de wagt mijn woord gegeven, dat zij een douceur voor hunne activiteit genieten zouden en hiermede waren ook deze menschen tevreden. Van daar ging ik naar de koepel en werd door Sanegees t, wien de valschheid uit de oogen zag, gevolgd, doch ook hier GESCHIEDENIS. 2 5 3 volgde mij de burgerij en zwoeren mij opnieuws, dat zij alles voor mij zouden opnemen — een iegelijk feliciteerde mij in zijne een- voudigheid met mijne nieuwe aanstelling of continuatie der Burgerij, zooals zij het noemden, en Sa n e g e e s t nog wat praatjes tegen mij willende maken, werd onder de voet gesmeeten. Doch ook dit ongenoegen bevredigde ik, en een ieder ging naar zijn huis — met dat gevolg, dat de gansche burgerij Sanegeest bedankt heeft als Kommandant der wagt — zeggende, dat er geen twee groote masten op een schip konden zijn. 1k zou nog hebben vergeeten te melden, dat, toen de Gendarme op Sanegeest's weigering naar mij vroeg, hij hierop antwoordde: Wat Haire, Ik ben Kapitein van de Wagt. Inmiddels was de Gendarme, die mij de handen zoude gezoend hebben, heengegaan om zijn paard te zadelen, doch in stal komende had men hem —zeker uit nijd — de stang uit het hoofdstel genomen en weg- gehouden, zoodat hij zonder stang is vertrokken, mij duizend malen bedankende voor zijn rijpaard en zijne veiligheid. Doch op het oogenblik boor ik dat eene troep Oude Sluijzers hem bij 't zand hebben aangehouden, waarvoor hij Oranje Boven moest roepen. Intusschen heb ik de Burgerij op min hand en dit is veel waardig, — zij hebben mij ook reeds bewijzen van gehoorzaamheid gegeven, toen ik hun gisterenavond verzochte te 9 uren met het luiden der klok op te houden, en dit van nagt niet te doen — zooals zij ook wederom geen hand aan de klok hebben gehad. UE.geb kan zich van de echtheid van alle mijne rapporten ten vollen verzekerd houden, dewijl ik nimmer, zooals UE.geb bekend is, gewoon ben iets te vercieren of te verminderen, en daarom bid ik UE.geb. am, bij rustigen tijden, die zoo gevaarliike Sanegeest in gedachten te houden en zulks hem op heden te doen gevoelen. De rapporten die men mij van alien wegen over het carakter van hem brengt, en die vrij goed op bewijs steunen, zijn verschrikkelijk en ik schaam mij om het minste daarvan zelven aan UE.geb. te schrijven. 1k heb de eer met verschuldigde hoogachting te zijn WelEdel.geb. Heer! UEgeb. Onderdanige en gehoorzame dienaar C. FUHNE. (Bailiftw in de Zijpe.) 254 GESCHIEDENIS. Schagerbrug, 27 November 1813. Zaterdagavond 9 uren. Ik heb deze avond eene bekendmaking van den Heer G. A. De Lange ontvangen om aan te plakken. Hoe moet ik hierin gedragen? Schagerbrug, 28 November 1813. WelEdel. Geb. Heer!Zondag ten een uur, Op het oogenblik komen Corns Vader en Andries Til- m a n aan de Grote Keeten woonachtig, bij mij klagende dat deze morgen ten half vier aan het huis van C. Vader eene troep soldaten met een stuk geschut zijn aangekomen, en alle de inge- zetenen van de Keeten in het huis van C. Vader vergaderd hebbende, posteerden zij zich aan alle uitgangen van zijn huis om te beletten dat niemand weg zoude gaan. Dit geschied zijnde, requireerde men van Cornelis Vader tien koeijen en vijf en dertig schapen; van Andries Tilman zes koeijen en 25 schapen, van Theunis Schagen I koe en 2 schapen, en van Lambert Blom 5 koeijen en 13 schapen, te zamen 22 koeijen en 75 schapen. Deze zijn alzoo par force weg- gevoerd geworden. Zij zijn alzoo dadelijk verlegen en bidden mij om middelen te beramen. 1k weet niet beter dan mij aan UEgeb. te wenden en hun belle om dekking en bevrijding onder het oog van UEgeb. te brengen. Zij verzoeken mij om ware het mogelijk eenige assistentie, doch die kan ik zonder authorisatie niet ver- leenen. Wij beveelen alle deze huisgezinnen en die van de Zijpe in 't algemeen aan UEG. protectie — de omstandigheden vorderen eene spoedige voorziening of ieder burger is ongelukkig, en ik zie Beene gelegenheid om de gemoederen in orde te houden 't geen tot heden zoo gewenscht is geweest. Ik bid UEG. om mij wel te willen voorschrijven wat ik aan deze goede menschen zal zeggen om hun gerust en schadeloos te stellen en aan den brenger dezer UEG. antwoord wel te willen medegeven. Ik heb de Eer met de meeste verschuldigde hoogachting te zijn. WelEdelgeb. Heer UEdgeb. onderdanige gehoorzame dienaar C. FUHNE. GESCHIEDENIS. 255 Lettre du prince d' ORANGE A Lord HANKESBURG 1) medegedeeld door J. K. Le Prince d' Orange informe que les Notifications des Prelimi- naires de la paix entre S. M. et la Republique Francaise signes, le I de ce mois ont ete echanges le 1o, et ayant pris connaissance de ces articles, tels que le gouvernement les a fait publier ne croit pas pouvoir differer plus longtemps dans une occasion aussi impor- tante pour ses interets. Et ceux de sa maison d'exposer sans reserve ses sentiments et ses voeux a S. M. Les circonstances malheureuses ont oblige le Pr. d' Orange ainsi que Sa Famille a se rendre en Angleterre sont trop connues pour qu'il soit necessaire de les rappeller ici. Acceuilli par S. M. avec la bonte la plus touchante comble de ses bienfaits, le P. d' Orange n'a cesse d'eprouver dans ce pays l'hospitalite la plus genereuse et de recevoir dans toutes les occasions les assurances et les preuves les moins equivoques de l'interet soutenu que S. M. et son gouvernement continuaient de prendre non seulement a sa personne et a sa Famille: mais aussi aux nombreuses et fideles adherents de la Maison d' Orange et de l'ancienne constitution dans la republique des provinces unies les preuves d' interet ont ete si multipliees que le Prince d' Orange ne s'est pas meme cru dans la necessite de reclamer formellement les engagements solemnels par lesquels 1'Angleterre guarantie en 1788 le Stad- houdriat et les autres dignites heriditaires de Sa Maison. Le Prince d' Orange a vue avec douleur le cours des evenements amener insensiblement un etat de choses Bien different de celui dans lequel ces engagements se sont contractes. Et diminue du jour an jour la probabilite qu' ils puissent jamais avoir leurs pleins effets. Neanmoins tant que la guerre a duree il n' a jamais dut re- noncer a cet espoir. Et il a attendu en silence 1' issue des evene- ments. Maintenant que les preliminaires de la paix sont conclus aux conditions connu publique sans que le Prince d' Orange soit informe qu' il ait ete rien stipule a son sujet il se croit dans 1' obligation de rompre le silence et regarde comme un devoir indispensable de recommender de la maniere la plus forte et la plus instante a la solicitude et a la puissante protection du roi a 1) Dezen brief vond ondergeteekende in familiepapieren, die thans in zijn bezit zijn 256 GESCHIEDENIS. l' occasion des convenances qui vont avoir lieu pour la redaction du traite definitive, ses propres interets ceux de sa Maison et d' un grand nombre de ses compatriots devenu victimes infortunes de leur zele inebranlable pour sa personne et pour sa causse de leur fidelite a tout epreuve a l' ancien gouvernement de leurs patrie et de leurs attachement au sisteme qui a si longtemps ete si etroitement unie la republique des Provinces unies a la Grande Brittagne. Le Prince d' Orange croirait faire tort aux sentiments genereux du roi et de son gouvernement s' il alleguait les motives sur les quels il fonde cette reclamation, il n' a aucune doute que S. M. ne le trouve dans son propre coeur, et il aime a se flatter que les dispositions qu' il rencontra a cet eguard ajouteront encore aux obligations des tous genres, qu' il lui a et dont le souvenir re- connaissant ne s' effacera jamais de sa memoire. Le Prince d' Orange prie Mylord Hankesbug de mettre la presente Note sous les yeux du roi et de lui faire connaitre les instructions de sa Majeste sur son contenu, il saisit cet occasion pour assurer Mylord Hankensburg de sa parfaite consideration. Hamptoncourt le 13 Octobre 1801. (geteekend) Le P. D' Orange. Van hoogst bevoegde zijde wordt ons medegedeeld, dat het „Dagboek van de dienstverrichtingen van den Kapitein der Pontonniers G. D. Benthien" waarnaar in de Navorscher van 1903 Blz. 654 gevraagd werd, door tusschenkomst van den Ien Luitenant der Artillerie J. Eijsten to Utrecht is gevonden. Van genoemd dagboek werd afschrift genomen, hetwelk in het krijgsgeschiedkundig archief van den Generalen Staf is opgelegd. RED. Nay. LVIII. 39o, LIX. 28. Grenadiersuniform. Het betreft een grenadier, die 1767 van Bredevoort naar Schoon- hoven werd verplaatst. DAar komt voor in het schepenprotocol op 8 Mrt. 1768 als gewezen gren. in de comp. Onderwater, reg. Pretorius. H. J. S. GESCHIEDENIS. 257 Nay. LIX, 102. Bijzonderheden over familieleden van Willem I, Willem H, prins Hendrik (den oudere) zonen van Willem III, enz. De titels van sommige der gezochte werken zijn to vinden in den Oranje Nassau-catalogus der firma van Stockum, 's Gravenhage. Over den oudsten zoon van Willem III o.a.: Ds. de Koe, »Rouw- klacht bij den dood, enz.« en: Hinrichs. »Ter Gedachtenis, enz.« Voorts de open brieven zijns broeders. Over den jongsten: »Nadere toelichting van mijn brief van 17 Sept. 1879« en: »Een vermoedelijk slotwoord.« Voorts: »Een brief van prins Alexander,« door Oranjeklant. Over prins Hendrik: Hofdijk, »Willem Frederik Hendrik «. Witkamp, »Prins Hendrik«. Antonisse. »Merkwaardige reize van Z. K. H. prins Hendrik«. En nog ettelijke kleine geschriften. Over de gemalin van Willem I: Dermout, »Kerkelijke rede« ; Voorduin, »Karakterschets« en Joh. Naber. »De vorstinnen van het huis Oranje Nassau«. Over prins Frederik: Jan ten Brink, »Prins Frederik der Neder- landen« en het werk van F. de Bas. S. KALFF. In de Militaire Spectator staan korte levensschetsen van Prins Willem en Prins Alexander der Ned., in de jaren van hun overlijden. B. De andere door B. opgegeven werken zijn reeds vermeld. RED. Waar bekom ik eene goede geschiedkundige beschrijving der dorpen Jutphaas en IJselstein, + 1700. E. R. 1910 17 TAAL- EN LETTERKUNDE. Nay. LVIII, '77, 545, LIX, 43, Ho. Ter aanvulling van het medegedeelde over mikmak en in ver- band daarmede, zij nog vermeld, dat reizende kramers hunne uit allerlei kleinigheden bestaande koopwaar, in hun bargoensch, mikmak noemen, — wat, dunkt mij eenigszins pleit voor de bewering, dat hetzelve oorspronkelijk aan het Duitsche mischen (mengen) is ontleend. De diminutief-vorm mikmakje wordt in 't Friesch ook ge- bezigd in den zin van : gebrek (aan eenig ding); Der is in mak- makje oan, er mankeert iets aan , het is min of meer geschonden, beschadigd. S. K. FEITSMA. Mikmak, Men vergelijke ook den eigennaam »Slimpslamp«, voorkomende in »Sara Burgerhart. Deze naam wordt gedragen door een huichelachtige femelaarster. J. P. E. Nay. LVIII, 338; LIX, 43. Een archaisme. Hierbij voegt Dr. R. Verdeyen, het volgende: »Noenmaal« is een in Zuid-Nederland algemeen gebruikt woord voor »diner«. In de omgangstaal spreekt men kortweg van noen. Ik heb bier natuurlik niets tegen ; alleen zou ik concluderen uit 't laatste feit, dat door dr. R. V. gestaafd wordt met voorbeelden : noen is in Z. N. algemeen gebruikt; van »noenmaalc geeft hij geen enkel voorbeeld, hoe kan dat dan »algemeen gebruikt« heten? Ik heb met mijn archalsme alleen willen zeggen, dat 't nu weer in kranten opduikende »noenmaal« en »noenmalen« dat blijk- baar geen Z. Ned. is, al vroeger voorkwam.B. H. Noene, eig. (kora) nona dus de negende ure des lags, ook de benaming van den dienst, die in de R. C. kerk op dat uur ver- richt werd. Volgens de oude tijdrekening begon de dag met prieme d. naar onze telling, des morgens to zes ure, den gemiddelden tijd van den opgang der zon. De noene komt dus TAAL- EN LETTERKUNDE. 259 overeen met ons 's namiddags drie ure, en dus vatte men het in algemeenen zin van namiddag op. Die hoghe noene hoog op den namiddag. Later bleef het woord, evenals 't Eng. noon, nog lang in gebruik voor middag.« Verkl. Woordenlijst op Der Leken Spieghel, 5e Jaarg. I' Aflevering.A. AARSEN. Nay. LIX, 46. Bijbelvertaling in 't Nederlandsch. Zie : Le Long, Boekzaal der Nederd. Bijbels, 2e. dr. Hoorn 1764. H. van Druten, Geschiedenis der Ned. Bijbelvertaling, Leiden 1895-1905. W. Z. Nay. LVIII, 412; LIX, 46. Muts (Friesch = mutze, miiOtze): I. Hoofddeksel, -bedekking, inz. voor vrouwen, fig. hoofd, her- sens, verstand. In deze beteekenis is, volgens sommigen, muts een van de 1920 grondwoorden, waaruit de Nederlandsche taal is to zamen gesteld. De meesten onder de grammatici leiden het of van een verouderd werkwoord : mu t s e n, in een zin van : bedekken, Angel S. mithan. 2. Bij Kiliaan : caecus amor, amor impotens, verblinde- of onmatige liefdedrift ..... meijskens, die metter mutse gequelt wordt. De mutse (muts) hebben , oudtijds en ook tegenwoordig nog: verliefd zijn. In deze beteekenis wil men het afleiden van, of in verband brengen met een Hoogd. mutze, of metze, voor : een teef, overdr. ontuchtig vrouwspersoon, of van ons m 6 t, m o t t e, beteekenende in de eerste plaats: een zeug, en overdr. hetzelfde als reeds bij Metze opgegeven i). Ik meen echter, dat m o t t e of in elk geval motj e, in plat Amsterdamsch ook voor moeie of tante gebruikelijk is (of was). 3. Tweede maag der herkauwende dieren, waarschijnlijk zoo ge- noemd wegens de overeenkomst in vorm met het hoofddeksel van lien naam. 4. De diminutief-vorm mutsje is in Drente nog gebruikelijk voor: de inhoud van een maatje of i d.L. 1) Vgl. de Noot aan het slot van deze artikels. 260 TAAL- EN LETTERKUNDE. Van een ander m u t s e n dan het opgegevene, en dat in 't algemeen : (aOsnijden beteekende, leidt men af. Mutsaard = takkebos, brandstapel ..... , dat wegens zijn niet- algemeene bekendheid, in spreekworden tot muster of m o s t e r d vervormd is, en waarvan dus de oorspr. beteekenis door de spraak- makende gemeente voor een groot deel niet meer gevoeld wordt. De verschillende vormen van genoemd werkwoord, of die met hetzelve van een wortel stammen , in elk geval ongeveer het- zelfde beteekenen, zijn respectievelijk : matsen (oudvl. maten), dooden. ». . . . die op het kasteel vlood, en daar door de Macedonieren gematst wierd.« Bogaert, Vgl. matshamer, voor: strijdhamer. Me t se n, snijden ; houwen, (ook) vastleggen van steenen; slachten. Het Hoogd. Metzger, slager en 't Vlaamsche m e t s e r, metselaar, zijn dus waarschijnlijk van denzelfden oorsprong. Vgl. met m a t s e n en m e t s e n ook : maaien (Dr. mee-jen), (gras) afsnijden, m o e t s e n, of vaker : M o t s e n, knotten, korter maken, of houwen. Paarden motsen, hun de ooren afsnijden. Vgl. mots, een paard met afgesneden ooren. Vondel gebruikt het voor: verslaan, nedersabelen : ik motste haer vorsten alle vijf, en in ongeveer gelijken zin is m u t s e n nog in 't Friesch gebruikelijk : Ik scil dij mutse, ge- weldig afkloppen, afrossen. Van dit mu t s e n dan komt (zooals gezegd), naar men wil : m u t s a a r d, 1. een bos afgesneden takken, een takkebos, rijsbos; 2. een hoop houts, waarop een gestorvene, of ook een veroordeelde verbrand werd. Aldus gebruikt (en hier komen wij tot een andere afleiding) komt mutsaard geheel in beteekenis overeen met m ij t, m ij t e: » . . . op straf van mite en staak . . . « In Gelderl. en Overijsel verstaat men door m ij t, mite: een opeengevlijde hoop takkebossen, of een hoop gehakt bout, op el- kander gestapeld, eenigszins spits eindigende. Rize-mite, houtmite. In het oudfriesch is mote: een heuvel, of in 't algemeen : een hoogte of verhevenheid. Dit woord m ij t doet denken aan m ij t e r, een hoog en s-hits toeloopend hoofddeksel, want in beide ligt het denkbeeld van een spitse verhevenheid, zoodat zij to zamen met muts wel van een oorsprong, of van elkander afgeleid kunnen zijn. Sommigen leiden TAAL- EN LETTERKUNDE. 261 weliswaar m ij t e r onmiddellijk van het Latijnsche mitra af, daar dit reeds bij de ouden een hoofdhulsel beteekende , doch dit was meer een vrouwenmuts, of liever een omwindsel, bij wijze van een tulband. Wil men tot het Latijn terug, dan zou men met evenveel recht, en met meer zin, uit hoofde van al het aange- haalde, m ij t e r, zoowel als m ij t en m u t s, als afgeleid kunnen beschouwen van meta, dat in 't algemeen ook een spitse verheven- heid beteekent. En zoo zou ook m u t s a a r d, in zijn tweede beteekenis althans, zoowel in zin als door afkomst met al de genoemde woorden samenhangen of verband houden. Mg wordt verondersteld, dat m u t s verband zou kunnen hou- den met m o e t, dat (ook al weer) oorspronkelijk en in 't algemeen allerlei verhevenheid beteekende 1), of eindelijk met m u i t e, m u i t e, een vogelkooi, waarmede een getraliede kap of helm eenige ge- lijkenis heeft, zoodat die daaraan zou hebben kunnen doen denken. Deze verklaring staat echter te zeer op zich zelf, om aan die vermeende afleiding eenig geloof te kunnen schenken. Ofschoon een verschil in klanken het bestaan van een etymologische ver- wantschap tusschen verschillende woorden niet in den weg staat, verdient echter nog opgemerkt, dat m u t s in 't Friesch moetse en mutsaard bij Kiliaan moetsaard is. S. K. FEITSMA, Muts. Het middeneeuwsche almutse (Kiliaen), amutse (Kil. en Plantijn) bewijst , dat Vercoullie gelijk heeft; de eerste lettergreep is afge- sleten. De oorsprong van almutium is onbekend. W. Z. Mutsaard zou ontleend zijn aan een oudfr. mouchard, dat evenwel in deze bet. niet te vinden is. Daar 't beteekent : takke- bos om te branden, denk ik liever aan verwantschap met mutse ?-1- verliefdheid, waarvan dus de grondbet. kan zijn brand; hier pleit echter tegen, dat er geen germ. of idg. verwanten aan te 1) Dit m o e t, gewestel. m6 t, leeft als zoodanig nog voort in de volkstaal van Friesl. Drente en Overijs., in de beteekenis van : vlek, morsvlek, inktvlak, met de w.w. m o t t e, Frie. motsje, morsen, vlekken, en be m o t t e, b i m o tsj e, bemorsen, bevlekken. Hij maakt een mot op zijn schrift. Niet motten, of: je niet bemotten! (onder 't eten, tegen een kind.) S. K. F. 262 TAAL- EN LETTERKUNDE. wijzen zijn; van Helten (Taal- en Letterb. V. 289) en Verwijs, die hem bestrijdt (ald. 295), geven dan ook verklaringen, die alle ver- band met mutsaard onmogelijk maken — ik moet er bijvoegen, dat ze mij Been van beiden vold'oen. Voorloopig blijft hier dus onzekerheid. W. Z. Dat in Gelderland de klapmuts ook wel knipmuts zoude genoemd worden is niet juist. De knipmuts in Gelderland is de neepjesmuts. Knipmuts, losse muts, floddermuts en klapmuts zijn vier verschil- lende mutssoorten 1). Haarlem. JANSSEN VAN RAAY. Nay. LIX, 113. Icharius. De oorspronkelijke vorm was natuurlijk Eucharius (van het Grieksche eucharis). De kalenderheilige van dien naam was in de 5e eeuw bisschop van Utrecht. Icharius , Eugarius en Eggarius zijn verbasteringen. C. H. D. G. Ik vind bij een titel: >Verm. reisje v. e. gezelschap Heeren en Juffr. door Zuid-Holland met 12 koperen platen I789q staan den naam van E. Wolf. Kan daarmede bedoeld zijn Betje Wolf? A. J. SERVAAS VAN ROOYEN. Wat beteekent het onderstreepte woord in den volgenden zin, ontleend aan een handschrift dd. 1804?dat er net als twee schuijnsche stukke of zagte repen, zooals men de comcommeren sneijt tot sagajone, als ter neder- geleijd wierd ..... 1k kon niet antlers vinden — dat er althans iets op leek — dan: sjalotte, spaansch: escalona ; kleine, roodachtige, welsma- kende uien. E. R. 1) In het bijzonder in den z.g. Achterhoek van Gelderland worden doze soorten niet zoo scherp gescheiden. RED GESLACHT- EN WAPENKUNDE. II. LINN 1M (DAS HEUTIGE MARTENSLINDE, LIMBURG) 1090-1330 VON BARON ADHEMAR VAN LIJNDEN. (Voortzetting van flag. 144). 4. Gosuin van Millen. Diese PersOnlichkeit findet sich: a. Gosuin van Milne, am 20 November 1248, als Zeuge in Walsbergen in dem Act durch welchen Gotfried van Perwez die Vogtei von Haugarde, welche er von dem Herzog von Brabant zu Lehen hatte an den Bischof von Liittich, um Boo Pfunde ver- kauft b. In 1251 (n. St.), 24 Marz, als Zeuge in einem Act durch welchen Johan van Skendermael den Zehnt von vier und einem halben Bonder Landes in Skendermael an das Kapitel von Tongeren verkauft. Er fiihrt in demselben den Titel eines Ritters 2). c. In 1253, ist er Zeuge bei dem von Henrik , Bischof von Liittich, in Gegenwart des Arnold, Grafen von Looz, gefallten Urtheile, durch welches er zu Gunsten des Iean d' Avesnes, gegen den Grafen von Anjou, welchem Margaretha, Grafin von Hainau, ungesetzlicher Weise die Grafschaft Hainau abgetreten hatte, die Entscheidung fallt 3). d. Am 19 Juni 1257, als Zeuge, mit dem Titel eines Ritters, in einer Urkunde des Val St. Lambrecht in Liittich 4). Die Zeit um welche diese PersOnlichkeit gelebt hat und der Titel eines Ritters welchen er ebenso wie der in No. 2 erwahnte Thomas fiihrte, veranlasst uns ihn zu einem Bruder desselben zu machen. Er starb am Tage St. Petri in vinculis, 31 Juli 1 267. 5. Reiner van Milne. Diese PersOnlichkeit findet man unter 1) Schoonbroodt, Urkundensammlung No. 209. 2) Paquay, Jean, Cartulaire de la Collegiale Notre-Dame a Tongres, p. 156, No. 75. 3) Wolters, Codex diplomaticus lossensis, No, 244. . 3) Wolters, Codex diplomaticus lossensis, No, 244. 4) Schoonbroodt, Urkundensammlung, No. 25o. 264 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. dem Titel vir nobilis, am 22 August 1231, in einem Act durch welchen Arnold, Graf von Looz, erklart, dass der ganze, auf 16 Muids Roggen geschatzte Zehnt von Bouchant an die Abtei von Herckenrode durch Gosuin van Borne urn 80 Cdllner Mark ver- kauft wurde und dass die Biirgen des Verkaufs Reynard van Milne, Herman van Wilra und Gotfried van Elderen sind 1). In dem- selben Jahre findet man ihn mit Goswinus de Miloehe (Millen), ohne Zweifel sein Bruder, beide bezeichnet, als Zeugen in einem Act durch welchen der vorgenannte Goswin van Borne mit dem Abte von Averbode in betreff der Gemeinde Blerick bei Venlo einen Vergleich abschliesst 2). Wie bei Gosuin van Millen, haben uns die Zeitepoche urn welche Reiner gelebt hat und sein Titel als vir nobilis bestimmt ihn zum Bruder des unter No. 1 erwahnten Thomas zu machen. Er starb vor dem 31 Juli 1267. 6. Arnold van Millen. Wir haben an anderer Stelle bewiesen, dass dieser es ist welcher der erste seiner Familie war der, zu Ende des I 3ten Jahrhunderts als alleiniger Besitzer des Bosch von Millen den Namen De Busco annahm und dass seine Gattin, Yutta van Wassenberg, vrouwe van Linne, um dieselbe Zeit 5 in Wilre bei Linne gelegene Ruthen Landes an die Aebtissin von Munster- bilsen verkauft hat. Er wird unter dem Namen Arnold, riddere van Linne, zwischen 1284-88 in dem Archiv der Deutsch-Ritter- ordens Ballei Alten-Biessen erwahnt. Seine Nachkommenschaft haben wir in De Navorscher 1892 berichtet. Arnold verkaufte Millen, in 1282, an Dierick van Heinsberg 3), behielt aber den Bosch van Millen , der sein Allod war, nnd, wie eben erwahnt, nannte sich nach demselben. Dass es sich hier urn Arnold van Millen bei Herderen handelt, ergeben die folgenden Ausfiihrungen. Oft wurde das Millen bei Herderen mit dem Millen bei Sittard verwechselt, und mit Melen bei Fleron. Mr. Russel hat sich diesbeziiglich in seiner »Notice sur Millen au pays de Sittard< zahlreiche VerstOsse zu Schulden kommen lassen 4). Ein Beispiel mOge geniigen. Er sagt, dass die Herrlichheit Millen bei Sittard sich im 12. Jahrhundert ausdehnte, wie folgt: ôstlich, bis an den 1) Liittich, Staatsarchiv. Cartular der Abtei Herckenrode, I, o. 103. 2) Publications archeologiques et historiques dans le d.uche de Limbourg. tome VIII, p. 304. 3) Ibid., tome I, p. 121, . 3) Ibid., tome I, p. 121, 4) 'bid, GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 265 Besitz von Ter Heyden bei Tuddert, siidlich, an Bingenraed bei dem Besitz von Biessen, westlich, an den Fluss Beek (heute Geleen), und nOrdlich an Nieuwstad. Diese Grenzen bekunden einen nattirlichen und normalen Umfang fur die Herrlichheit Millen bei Sittard, der fundamentale Irrthum liegt jedoch in der Be- hauptung, dass Bingenraed bei Biessen gelegen sei. Dies ist ge- radezu eine Unmoglichkeit, da Biessen auf der anderen Seite der Maas, bei Bilsen in der Gemeinde Rechoven liegt d. h. es ist 50 englishe Meilen westlich von Bingenraed entfernt. Wir haben also hier den Beweis, dass M. Russel das Millen bei Sittard mit dem Millen bei Herderen verwechselt hat, denn das letztere liegt thatsachlich nicht weit von Biessen. Somit bezieht sich der oben angezogene Act von 1282 auf Arnold van Millen bei Herderen, welche Thatsache des weiteren erwiesen wird durch die Uebereinstimmung in der chronologischen Ordnung der Dinge mit dieser Jahreszahl, denn, nach dem Act von Munsterbilsen nennt er sich Arnold de Busco (nach dem Bosch van Millen), wahrend die Acte von Alten-Biessen von 1284-1288 ihn Arnold, riddere van Linne, heissen, nach der Frei-Herrlichheit Linne, dem Besitze seiner Gattin, Jutta van Was- senberg , und, da der erste Act von Alten-Biessen aus dem Jahre 1284 stammt, so ergibt dies die Jahreszahl fur den Act von Munsterbilsen, der in das Jahr 1283 fallt. 1) Dass der Act von 1282 sich auf Arnold van Millen bei Herderen bezieht, tritt noch schlagender zu Tage, durch die Thatsache, dass um 1282 kein Mitglied der Familie Van Millen bei Sittard den Vornamen Arnold fiihrt. 1) Wir geben hier den officiellen Text der betreffenden Acten von Alten-Biessen iiber Arnold, riddere van Linne, weil im Navorscher 1892 das Jahr 1281 als dasjenige bezeichnet wurde in welchem Arnold zum erstenmal erwahnt worden sein soil, was ein Irrthum war, da es 1284 heissen soil. En 1284 En 1287 Ar. riddere van Linne x.iiij st. iiij cap.Linne. Ar. riddere x iiij st. Godeferde van Mertens Linne v (I) iiij d. En 1285 H. Kerstions sone van Linne iiij d. ij cap. Godeferde van Mertens Linne v(1) H. Kerstions sone van Linne iiij den. 2 ca. En 1288 Wouter van Lmne iij s. end iiij ca. Linne Ar. riddere x. iiij st. Godeferde van Mertens Linne v (1) iiij d. En 1286 Woutere van Linne iijs. iiij ca. Godeferd van Mertens Linne v(1) H. Kerstions sone van Linne iiijd. ijca. Woutere van Linne iij st. 4 ca. H. Kerstions sone van Linne iiij d. ij ca. (Maestricht, Staatsarchiv, Archiv von Alten-Biessen, Laatboek 128o). 266 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 7. Willem van Millen, riddere, war bereits tod am 28 Marz 1307, wie man welter unten in Nos. 9, JO, II, 12 ersehen wird. 8. Lambrecht van Millen. Am 20 Juni 1274 erklart Lambrecht, Sohn des verstorbenen Walter van Millen 1° dass Willem van Gothem und Robin sein Bruder vor ihm als Testamentsvollstrecker des Gotfried van , Rullecoven erschienen seien ; 2° dass diese Testamentsvollstrecker die Macht haben, sowohl in ihrem Namen als im Namen des Franz van der Wege, Dekan der Kathedrale von Liittich, deren Mitvollstrecker, die Investitur aufzuheben oder zu ertheilen, und die Belehnung der von dem benannten Gotfried gehaltenen Lehen, welcher alle seine Giiter der Abtei von Val St Lambrecht schenkte, vorzunehmen; 3° dass er, Lambrecht, die Schenkung billigt insofern es ein Lehen des Grafen von Looz, bestehend aus sechs in Rudecoven gelegenen Blinder Landes, betrifft. Lambrecht van Millen fiihrte, wie man es in den Nos 9, 10, II, 12 sehen wird den Titel Ritter 1). Er war tod vor dem 28 Marz 1 307 2). 9. IO. I I. I2. Stassin, Willem, Yohan und Jutta van Millen sind . 9. IO. I I. I2. Stassin, Willem, Yohan und Jutta van Millen sind erwahnt wie folgt: Am 28 Marz 1307 macht der Offizial von Liittich bekannt dass — vor Henri de St. Croix, Sekretar und Notar des Gerichtshofes von Liittich, welcher sich nach Millen zu begeben hatte — Stassin, Sohn des verstorbenen Willem van Millen , riddere, Willem und Johan, SOhne des verst. Lambrecht van Millen, riddere, Jutta, Schwester der benannten Willem und Johan, und Wittwe des Proest van Millen, anerkannt haben den grossen und kleinen Zehnt mit Ausnahme der Patronatsrechte der Kirche, von dem Kapitel von St. Martin um den Preis von dreissig Pfund Wachs, von 125 Muids Roggen, von 71 Muids Gerste, von 5 Muids Erbsen, von 24 Muids Dinkel und einem Fuder Wein, das Ganze zahlbar in Liittich, oder, wenn die Geist- lichkeit diese Stadt verlassen haben sollte, in Tongeren oder in Maestricht, auf sechs Jahre in Pacht genommen zu haben. 3) Wir werden nun die PersOnlichkeiten einzeln nehmen. 9. Stassin van Millen, (dominus Eustachius de Millen) besass das castrum de Millen welches ein Lehen des Grafen von Looz war.4) 1) Liittich, Staatsarchiv, Cartular von St Martin, Liittich, No 335. 2) S. 9, IO, It, 12. 3) Liittich, St. Arch., Cartular von St. Martin, No 151. 4) Borman, Chev. C. de, Les fiefs du Comte de Looz. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 267 lo. Willem van Millen. Am 31 Mai 1322 erklart Willem van Millen, Sohn des Lambrecht van Millen, riddere, und Vorsitzender des Hofgerichtes welches die Kirche von St. Martin in Liittich in Millen besass, lass Mattheus genannt van Millen, Woll-Handler, anerkennt von dem Kapitel von St. Martin, auf immerwahrenden Erbpacht, ein zwischen dem Haus des verstorbenen Willem de Busco und demjenigen des Reiner van Millen gelegenes Haus mit Hof urn den Preis von 24 Pfennigen guten Geldes und fiinfzehn Kapaunen erworben zu haben. 1) I I. Mohan van Millen. Ausser in dem weiter oben erwahnten Act ist er uns aus folgenden Schriftstacken bekannt: In 1316, am 6ten Tag nach dem Allerheiligenfest, wurde er in Tongeren mit einem Zehnt in dem grossen Zehnt von Millen, 20 Muids Spelz werth, ein Lehen des Bischof's von Liittich, Grafen von Looz, belehnt. Er war noch homo des Bischof's, mit dem Haupttheile von in Millen gelegenen 12 Biindern Landes, von 3 Muids Grundzins, 15 Kapaunen welche ihm aus der Erbnachfolge seiner Eltern zugefallen waren. Hier ist der Act: Yokes de Melin, filius quondam domini Lamberti, maids, tungris, via post omnium sanctorum, presentibus Henrico de Hermalle, Eustachio de Chantemerle, milite, Henrico de Betthes, Henri Juttemine et alijs pluribus relevavit unam decimam iacentem in magna decima de Melin valentem XX modios spelte que ad eum pervenerint ex successione domini Robini fratris sui quondam decani. Scti Servatij traiectensis. Et adhuc est homo noster sicut dicte de Xij bon. terre iac. in territorio de Melin iij modios de censu et XV caponibus qui ad eum ex successione parentum suorum pervenerunt. 1316 2) Johan van Millen war in 1324 am 28 April Schultheiss (Scultetus) und SchOffe des Hofgerichtes des Profosen von St. Servatius in Maestricht. 3) 12. Robin van Millen. Dekan des Kapitels von St. Servatius. Nach dem obigen Acte, Bruder des Johan van Millen, welchem er den Zehnt von XX Muids Spelz hinterliess. Er starb vor 1316 7 November (S. Oben). Am 24 Marz 1295, assistirte er mit 1) Liittich, Staatsarchiv, Cartular von St. Martin No 176. 2) Ibid., Staatsarchiv, Reg. 39, Liittich p. 14. 3) Publications archdologiques dans le duchë de Limbourg t. III, p. 52 268 GESLACHT- EN WAPENKUNDE, Engelbert van Isemburg , Erzdiacon der Campine, bei der Ernennung der Guda van Rennenberg, zur Aebtissin von Thorn ') 13. Lambrecht, Sohn des Johan van Millen, wurde in Huy, in 1322, mit 12 Biindern Landes, 3 Mark Grundzins und einen 20 Muids werthen in dem grossen Zehnt von St. Martin in Millen gelegenen Zehnt, belehnt. Von jedem Biinder zahlte er jahrlich 18 Pfennige Grundzins. Die Belehnung geschah zu Lebzeiten seines Vaters. Die belehnten Ginter bildeten sein Heirathsgut mit Maria, Tochter des Egide le Perdant von Liittich. Hier ist der Act: Lambertus, filius Johanis de Melin, rel. in castro Hoyensi Xij bon. terre, iij marchas annui census hered. et unam decimam in valore XX modios spelte, iacentem in decima ecclesie Sti. Martini leod. apud Mellin et de terris. pro quibus bonariis solvit xvij den, annuatim pro complendis conventionibus matrimonii inter ipsum Lambertum et Mariam fil. Egidij le Perdant de Leodio, q. quidem. L. de cons. et voluntate suis pred. reportavit in manus domini episcopi dicta bona p comps. dict. convent. et eis salvis ad opus dicte Marie. de quibus bon. hered. h. Poidas etiam fr. Cancellen. et Henricus de Forest mamburni ad hoc deputati et concessi a duo episcopo fuerunt adheredati ut est moris salvis predictis. G. de Berses-ja-de levue, Walleivino, theod. de Leone presentibus. XXijo_vja ante Jo. et Christophori 2). 14. 15. Robin van Millen und Johanna van lbillen. Robin ist als Vater der unter No. 16 berichteten Agnes erwahnt. Er ist wahrscheinlich ein Sohn des Eustachius, da seine Tochter vom Grafen von Looz mit dem castrum von Millen , welches von Eus- tachius herkam, belehnt wurde 3). Johanna van Millen, Tochter des Eustachius 4), hinterliess dem Robin einen Biinder Landes bei Herderen, mit welchem er zwischen 1361 und 1364 belehnt wurde. 16. Agnes oder Nesa van Millen wurde am 31 Mai 1366 mit dem Schloss von Millen belehnt 5). 1) Publications, t. VIII, p. 199. 2) Liittich, St. Arch, Reg. 39, P. 14. 3) Borman, Chev, C. de, Les flefs du comt6 de Looz, p. 32. 4) Ibid., p. 32, Anmerkung 2. 5) Ibid., p. 32, GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 269 17. Willem Proest van Millen, joncker, erwahnt in 1325, in 1347, SchOffe der Hohen Gerichtsbarkeit der Stadt und des Landes Liittich (I I Juni und 26 Juni 1360), Haus Meister des Engelbert van der Marck, Bischof von Liittich (I 1 Juni 1360). Heirathete Alix van Liers, Tochter des Johan, Ritters, und der Catherine de Clermont. Fiihrte zuerst in Silber einen schwarzen Sparren, aber, spater adoptirte er das Wappen der De Hamal: in Silber fiinf rothe langliche Rauten in Balkenform, jede Raute mit einer goldenen Muschel belegt. 18. Willem Proest van Millen, riddere, here van Thisnes, Fooz, Millen, SchOffe von Liittich , heirathete Margaretha van Looz, vrouwe van Agimont. Er ist in 1372 erwahnt, aber er war tod in 1388. Er hatte zu Geschwister: Richard Proest van Millen, welcher die Tochter des Martin van Printhagen heirathete. — Johan Proest van Millen, Domherr von St. Johan dem Evangelisten in Luttich; — Alix Proest van Millen, vrouwe van Mokine, 1388, heirathet Wathier de Gochincourt; Isabella, welche Johan van Clockier heirathete, war am Leben in 1388 und Henrik Proest van Millen, ein natiirlicher Sohn welcher am 17 Oktober 1388 lebte 1) 19. Willem Proest van Millen, riddere, here van Thisnes, Millen, Burgermeister von Liittich in 1393, noch erwahnt in 1429. Hei- rathete I° Jeanne de Beauraing welche in 1400 ohne Erben starb und 2° N. N. — Aus der zweiten Ehe ging hervor Marie Proest van Millen welche Adam van Guygoven, here van Hozemont, Erb Marschall des Landes Looz, heirathete. Die Proest van Millen und ihre Besitzungen. Eine Urkunde im Lehensbuch des Johan von Bayern, Bischofs von Liittich und Grafen von Looz, mit dem Datum des i Dezember 1391, berichtet lass Margaretha van Looz, vrouwe van Thisnes und van Fooz, und Wittwe des Willem Proest auf die Besitzung und auf die Nutzniessung verzichtete: 1. auf alles was sie in der Besitzung von Millen und deren Dependenzen hatte oder haben kiinnte, ohne etwas an Mannern, Frauen, Feldern, Waldern und alien anderen Sachen auszuscheiden; 2. auf die Herrlichheit welche Rembald, Sire de Lintrez oder Linster, friiher in Millen besass und welche er seinem Vetter Walter, here und Vogt van Wels schenkte ; auf 1) Liittich, Staatsarchiv, Lefort. 270 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. das in Millen gelegene Haus und die Besitzungen von Ardennen, auf acht Blinder bestellbaren Landes, dreissig Pfennigen, vier Kapaunen, ein haloes Huhn, sieben und dreissig Eier, welche von Johan van Manshoven stammten. Wir werden genau feststellen welches die in diesem Verzicht- leistungsact erwahnten Giiter sind. A. Die Besitzungen von Millen welche Margaretha van Looz, vrouwe van Thisnes und van Fooz, rechtlich beanspruchen konnte, stammten sicher von ihrem verstorbenen Gatten oder von dessen Vorfahren, und von wahrend der Ehe des Willem und der Mar- garetha gemachten Ankaufen. Denn, wenn Margaretha die Nutz- niessung von gewissen Besitzungen hatte, so konnte ihr diese Nutzniessung nur von ihrem Gatten kommen, und wenn sie Bes- itzungen in Millen hatte, kann man sie sick nur als einen Theil der in ihrer Ehe erworbenen Giiter denken. Wie man aus der diesen Ausfuhrungen beiliegenden Genealogie ersehen kann, war Willem III Proest van Millen, Gatte der Mar- garetha van Looz, der Sohn von Willem II Proest van Millen, joncker, und der Alix van Liers, und Enkel des Willem Proest und der Jutta van Millen aus der Linie von Mommestegen. Willem II Proest van Millen hatte ganz sicher von seiner Mutter Jutta van Millen von Mommestegen geerbt. Ausserdem, hatten die Proest in Millen zahlreiche durch Ankauf erworbene Besitzungen, deren Acte in dem Archiv des Kapitels von St. Martin in Liittich und in demjenigen der Salle de Curange erhalten sind. Durch den Act vom 5 Dezember 1365, erklart Johan van Arckel, Bischof von Liittich, dass Henri Marteau de la Neuville alle seine Besitzungen welche er von ihm zu Lehen hatte, vor dem Gerichtshofe von Millen, an Willem Proest abgetreten babe 1) Am 19 August 1366 machen die SchOffen von Liittich be- kannt, dass Jean d' Odeur, Sohn des Gilles Polarde, here van Odeur, den ihm in Millen gehorigen Besitz an Willem Proest abgetreten babe 2) - Am 6 September kauft Willem Proest 19 in Millen gelegene, von der Familie Van Fexhe stammende Biinder Landes 3) — Am 21 Mai 1370, macht Johan van Arckel, Bischof von Liittich, bekannt, dass Willem Proest, der Jungere, von Jean 1) Liittich, Archiv des Kapitels von St. Martin, Cartular No 252. 2) Ibid., No 254. 3) Borman, Chev. C. de, Les fiefs du Comte de Looz. p. 90. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 27 Scernaux de Berneau den vierten Theil des Zehnt von Loys in Millen erworben hat 1) — Am 19 Dezember 1370, macht Herman van Beley, Vorsitzender des Hofgerichtes von Millen , bekannt, dass Willem van Millen und Willem lessen Sohn (lies : Proest van Millen) beide, SchOffen von Liittich, von Jean de Scernaux ver- schiedene in Millen zu erhebende Einktinfte erworben haben 2) Es ist wichtig bier, die vom Bischof von Liittich, Johan van Arckel , belehnten Giiter, welche Henri Marteau de la Neuville lurch den Act vom 5 Dezember 1365 an Willem Proest vor dem Gerichtshof von Millen abgetreten hat, zu beschreiben (S. weiter oben). Zur besseren Kenntniss der Acte welche wir berichten werden, werden wir die Genealogie dieses Henri Marteau de la Neuville, welcher die Abtretung machte, mittheilen. Gerard de Bierses = Audele (wahrscheinlich Tochter des Gilles de Rodenac) — Er starb vor dem 22 Dez. 1314. Aus dieser Ehe: ,- i I° Catherina 2° Abresilia 30 Elisabeth 4° Winand = Johan Mart- = Ludwig welcher vor eau de Miremort, van der 1320 starb. Sohn des Louis Wege , i 1) Louis Marteau de Mirmorte, chevalier, 2) Jean Marteau, erwahnt in 1365 seigneur de la Neuville, erwahnt 1349. den 3o April und den 3 Juli 1367. Heirathete a) die Tochter des Henri Grevve (Urkdnsmlg. von St. Martin No. 637.) de Werme und b) die Tochter des Adam van Mopertingen. ..-- 1) (aus erster Ehe) 2) Henri Marteau, 3) Tochter, 4) (2 to Ehe) 5) Aleyde, welche ..„ ----...... Jean Mearteau, joncker, erwahnt welche Thirij Lambrecht van seigneur de la am 3o April 1365 Jean Marteau, den Bosch van Neuville et de und als here van le here van Millen in Werm, chevalier, Neuville am 5 Dez. Pollain Mopertingen Canne heirathet erwahni am 12 in dem Abtretungs- hei- = Tochter Nachkommen. Juli 1399. act des Willem rathete des Nicolas schaft (S. Hemricourt) (Cartular von St. Martin) Proest del Chievre, von Liittich (Manuscript) 915 der Kgl. Bibliothek zu Briissel) 1) Jean Marteau, seigneur de la Neuville, 2) Thirij Marteau, joncker, here van Werm, joncker, erwahnt am 6 Jan. 1430, am Schaffe zu Neuville. Erwahnt 7 Dez. 15 Oktbz. 1431. (Cartulur von St. Martin.) 1425. (Cartular von St. Martin.) ta Tochter = Watclet de Durbuy (Cartular -... von St. Martin.) 1) Cartular von St Martin, No 261. 2) Liittich, Archiv des Kapitels von St. Martin, Cartular von St. Martin, No. 263. 2 7 2 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Diese, auf urkundlichen Quellen festgestellte Genealogie ergibt, unter anderen Beweisen, die folgenden Thatsachen: Am zweiten Tag vor dem Feste der Geburt des Hlg. Johannes des Taufers d. h. am 22 Juni 1314, wurde die vrouwe Adilia, Wittwe (relicta) des verstorbenen Gerard de Berses, Burger von Dittich, am Feudal-Gerichtshof des Bischof's von LUttich, mit alien den Besitzungen welche dem G. van Rodenach in der Villa, von Millen bei Fall gehort hatten, welche aus Zehnt, Patronats- recht der Kirche, homagium, Grundzins, Pfennige, Korn, Kapaunen, HUhner, Eier, Gerichtsbarkeit und andere hievon abhangige Sachen, bestanden haben, belehnt. Sie brachten jahrlich fUnf auf das Haus des Willem, Sohn des Lambrecht, here van Millen, angewiesene Septiere Roggen , plus sechs und ein halbes Pfund Pfennige jahrlichen Grundzins, acht Kapaunen, zwei Hahnen oder HUhner und fUnf und siebenzig Eier ein. Die anderen GUter bestehen in Zehnt, Patronat, Gerichtsbarkeit und acht von Eustachius van Millen, Werner van der Sohe van Fehe, Thomas genannt Maes van Millen, Henrik Rusher van Fall, Willem Willemote van Villers, Wiric, Sohn des Badule, Tilman Vladeken, Giselbert, Sohn des Neulken und Mattheus Sohn des Hobosch gehaltene, und bezahlte homagia. Auf alle diese GUter verzichtet sie zu Gunsten des Winand de Berses, ihrem Sohn, indem sie sich jedoch deren Nutzniessung vorbehalt. Hierauf wird Winand de Berses mit diesen nemlichen GUtern, mit Ausnahme der Nutzniessung, in Gegenwart des Libert Butoir de Clermont, des Jacob van Tongeren, here van Lentes, Johan van Land . . . . G. de Wihogne, riddere, Alexander van Fecheres und Louis Poillo . . . . belehnt 1). Am selben Tage findet statt die Belehnung des Winand van Berses: Winand, Sohn der Adilia, Wittwe des Gerhard van Berses, Burgers von LUttich, wird mit dem zwanzigsten Theil von Millen (lies: des Zehnt von Millen) und sechs auf verschiedene Hauser angewiesene Pfunde Pfennigen , acht Kapaunen , zwei HUhner, fUnf und siebenzig Eier und die neun oben erwahnten Lehen, wie auch alles was von denselben abhangig ist und einen Theil an der Gerichtsbarkeit des Ortes belehnt. Dieselben Zeugen wie oben 2). Wahrend der Octave des Festes der drei Konige, 1316, wird Jean 1) Anhang, Urkundliche Belege A. 2) Ibid., Urkundliche Belege B. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 273 Marteau de Mirmort in seinem Namen, und in demjenigen der Catherina, seiner Gattin, in demjenigen der Abresilia und der Elisa- beth, TOchter des verstorbenen Gerhard van Berses, Burgers von Liittich, und im Namen des Ludwig van der Wege, Gatten der genannten Elisabeth , mit dem Zehnt , dem Patronatsrecht der Kirche von Millen bei Fall, dem Grundzins, dem bestellbaren Lande, den Pfennigen , den Kapaunen , Hiihnern , Eiern, toden Hand und allem was frtiher dem Ritter Gilles van Rodenach gehort hat, belehnt. Zeugen : Alexander van Fecheres und Louis d' Uffaye, Burger von Liittich 1). In 1320, am Samstag vor dem Feste der Bekehrung St. Paul's in Gegenwart des Raso van Printhagen, G. de Charnoit, Ritter, Alexander van Fecheres, Henri de Lavoir, Arnold dit Buffelet und Oliver van Millen, wird Jean Martiaux de Mirmont, im Namen der Adilia, Wittwe des Gerhard van Berses, mit drei Muids Spelz, fiinf Pfennigen Grundzins, acht Kapaunen und mehreren homagia, einen Theil in dem Patronatsrecht der Kirche von Millen, einen Theil des Zehnt welcher in dem von dem Kapitel von St. Martin besessenen Zehnt von welchem sie jahrlich ungefahr 20 Muids Spelz bezahlten, und fiinf Septiere Roggen weniger einer auf Immobilien in Millen angewiesenen halben Viertels Rente, belehnt 2). Diese Gtiter, sagt der Act, fallen auf Adilia, aus der Erbfolge ihres Sohnes Winand zurtick. In 1349, am 30 Mai, wird Louis Marteau de Mirmort, mit dem Zehnt, bestellbaren Lande, Grundzins, Renten, Pfennigen, Kapaunen, Hiihner, Eier, homagia und toiler Hand, mit dem Patronatsrecht der Kirche von Millen utid allem was von dem besagten Lehen abhangig ist, in der Weise wie Messire Gilles van Rodenac und Gerhard van Berses es besessen hatten, belehnt 3). Dies ist somit die Belehnung der Gtiter von Millen, welche von den Proest van Millen herstammen und auf welche Margaretha van Looz, Wittwe des Willem III Proest van Millen, Nutzniessung's recht oder Besitzrecht zur Halfte haben konnte. Est ist schwierig, genau festzustellen , ob Willem II Proest van Millen oder Willem III die in dem Archiv des Kapitels von St. Martin oder in der Salle de Curange (Curingen) erwahnten Erwerbungen gemacht hat. 1) Anhang, Urkundliche Belege, D. 2) Ibid, Urkundliche Belege E. 3) Ibid, Urkundliche Belege F. 1910 Is 274 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. B. Wir kommen zum zweiten Theile der von Margaretha van Looz abgetretenen GU ter d. h. zu den GUtern welche vormals Rembald, here van Lintrez oder Linster besessen hatte. Nach den Acten des Kapitels von St. Martin vom 25 Marz 1294 und vom 28 Mai 1315 bestanden diese GUter : »aus dem Land und dem befestigten Schloss von Millen , ohne irgend etwas zu reser- viren, in Mannern, Frauen, Feldern, Waldern, Wiesen etc. das Ganze so wie es Rembald als Allod hielt.« Nach dem Archiv desselben Kapitels: Am 25 Merz 1294, erklart Rembald, here van Linteris, dass er seinem Vetter Walter, here und Vogt van Weilz, seine in der Diocese LUttich gelegene Herrlichheit von Millen schenkt 1). Am 28 Mai 1315, ist erschienen vor dem edlen und hohen Prinzen Arnold, Grafen von Looz, und seinen Lehens Leuten, Gilles genannt Bercherons, Burger und Bankier von LUttich, welcher erklarte, i° dass der verstorbene Rembalz, here van Lintieres, erklarte, i° dass der verstorbene Rembalz, here van Lintieres, riddere, dem verstorbenen Walther, here van Weilz, ebenfalls Ritter, seine ganze Herrlichheit und das befestigte Schloss von ohne etwas zu reserviren, sei es in Mannern oder in Frauen, sei es in Feldern, Waldern, Wiesen etc. etc. das Ganze so wie es der genannte Rembald als Allod hielt, geschenkt hat; 2° dass nach dem Tode des genannten Walter, Frau Heluis diese GUter auf Lebensdauer, auf Grund des genannten Abtretungs-Actes, welcher das Siegel des verstorbenen Rembalz und des Henrik, Grafen von Luxemburg, spater ROmisch-Deutscher Kaiser, fUhrte, besass. Dieser Act findet sich wiederholt in einem anderen vom 2 Januar 1392 2). Dieses No. 301 fugt dem Vorhergehenden das Datum der Schenkung des Rembald bei und sagt dass Frau Heluis die Gattin des Walter, heren van Welz, war. Am 10 April 1315 , wird Walter, here van Weese, Ritter, mit den ihm lurch den Tod des verstorbenen Walter, seinem Vater, und der Helewy, seiner Mutter, zugekommenen GUtern belehnt 3). Am nemlichen Tage, macht der Allodial-Gerichtshof von Latich bekannt, dass Walter, here van Welz, riddere, dem Gilon Bercheron, Bankier und Burger von Dittich, alle ihm in Millen gehorende Bankier und Burger von Dittich, alle ihm in Millen gehorende Allodial-Giiter abgetreten hat 4). 1) Liittich, Archiv des Kapitels von St. Martin, Cartular, No. 134. 2) Ibid, Cartular, No. 301. . 2) Ibid, Cartular, No. 301. 3) Ibid., Cartular No. 158. 4) Ibid, Cartular No. 159. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 27 5 Der Act fugt hinzu, dass Gilon, dem Grafen von Looz die in Frage stehenden Giiter ubertrug und sie dann als Lehen zuriicknahm. Wir konnten nicht entdecken, wie die Giiter des Rembald van Lintrez auf die Familie Proest ubergingen, nachdem sie in dem Besitz des Gilles Bercheron waren. Die Sache ist iibrigens kaum von Wichtigkeit fur unsern Gegenstand, wahrscheinlich aber wollte die Familie Proest in den Besitz einer alten Herrlichheit, der von Millen kommen, und sie wird es wahrscheinlich mittelst Ankauf gemacht haben 1). C. Die von Johan van Manshoven stammenden, oben erwahnten Besitzungen kamen auf die Proest van Millen mittelst Gesetzer- offnung vom 30 Juni 1357 9. Margaretha van Looz machte die weiter oben erwahnte Abtretung zu Gunsten ihres Sohnes Willem IV Proest van Millen, und schenkte die Giiter dem Kapitel von St. Martin, welches hiemit Eigenthiimer der Herrlichheit wurde. Zum Schlusse dieser Abhandlung miissen wir noch das hinzufiigen was Mr. de Borman in der Anmerkung 2, p. 32 seines Buches »Les Fiefs du Comte de Looz berichtet: AA, seigneurie de Millen ou Mellin fut vendu le 1 Dec. 139 I par la famille Proest de Mellin au chapitre de St Martin a Liege (S. Oben). Mais les vendeurs conserverent le château, qui fut releve sons Jean de Heinsberg, par Adam de Guygoven, comme epoux de Marie Proest de Mellin.( Nun war nach einer Belehnung vom 31 Mai 1366, das Schloss, castrum von Millen im Besitze der Nesa, Tochter des Robin van Millen. Dies beweist eine neue Erwerbung der Proest. Man muss vermuthen, dass Nesa, da sie das Schloss von Robin, ihrem Vater, geerbt hat, die einzige Tochter gewesen sein muss und dass sie wahrscheinlich ohne Erben gestorben ist. Die Proest haben das Schloss wahrscheinlich nach ihrem Tode geerbt, denn man findet die Erwerbung nicht auf Grund eines Kaufactes. Weiters schliesst man dass diese Nesa der Linie von Mommestegen angehorte, und dass in Folge lessen das Schloss dieser Linie gehort hat. Eine Belehnung von 1324 berichtet: Agnes dicta Aaz relicta domini Joh. Botier Aaz, v. predicta, leodij, presente Roberto domino de Vierne, jo. doreilhe, Ar. de lehaing, milite, Wilhelmo, castellano de Waranne, Johanne advocato de Lers, ad indicium Liberti Butor 1) Siehe weiter unten. 2) Ibid., Cartular von St. Martin, No. 243. 276 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. domini de Clermont donavit Rigaldo Aaz, suo filio domum et terram de Melin et a sua mamburnia exposuit 1). Handelt es sich in diesem Act urn die Herrlichheit von Millen welche in 1315 dem Gilon Bercheron gehOrte? In diesem Falle kOnnte man vermuthen, dass diese Besitzung an die Familie Proest, zu Lebenszeit des Willem II Proest van Millen kam, welcher durch seine Gattin Alix van Liers naher Verwandter des in der obigen Belehnung erwahnten Reinald van Aaz war, wie das folgende genealogische Fragment beweist: Bertram van Liers, Bruder des Reinald van Aaz. i Johan van Liers, riddere, Johan Botir van Aaz. Vogt von Liers, Heirathete Heirathete Agnes, Tochter Katherina, Tochter des here des Persant van Hanneff. van Clermont Er starb vor 1324 i i Alix van Liers, Heirathete Reinald van Aaz, noch Willem Proest van Millen, minderjahrig, erhielt in joncker. 1324 Schloss und Herrlichheit von Millen. Aus allem dem vorstehenden schliesst man, dass die Linie der Van Linde alias De Busco de Millen nie die Herrlichheit von Millen besessen hat; noch die Allodialherrlichheit noch diejenige deren Schloss von Looz belehnt wurde, weil Arnold van Millen alias De Busco a!ias riddere van Linne diesen Besitz, in 1282, an Dierick van Heinsberg verkauft hatte. Nur der Bosch von Millen, ein Allodialbesitz des ersten Ge- schlechtes derVan Millen gehorte ihr, in den drei ersten Generationen, urn dann wieder in die jiingere Linie dieses Geschlechtes zurtick- zufallen in der Person des Lambrecht van Millen = Margaretha van Canne, der sich demgemass Van den Bosch van Millen nannte. Die Hauptlinie der Van Millen (beginnend mit Arnold, Sohn des Thomas, Enkel des Walter), welche sich anfanglich De Busco de Millen dann Van Lynne oder Lynde nannte, steuerte, trotz der Allianz mit den Van Wassenberg oder vielleicht gar in Folge derselben, ihrem unaufhaltsamen, verbliiffend schnellen Nieder- gange entgegen , denn die Frei-Herrlichheit von Linne (Martens- linde, fangt an sich langsam aber sicher von dem Besitze der Van Lynne abzubrOckeln, urn gegen 1320-30 ganz in den Bezitz der Aebtissin von Munsterbilsnn uberzugehen, und nun sehen wir, 1) Liittich, St. Arch., Reg. der Belehnungen, Reg. 39, GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 277 dass ihnen auch der Bosch von Millen verloren ging indem er auf die jiingere Linie der Van Millen zuriickfiel. Sic transit Gloria Mundi! Der hiemit zu constatirende Verfall der Hauptlinie des Ge- schlechtes Van Millen scheint erst in der siiddeutschen Linie der Von Linden einen Haltepunkt erreicht zu haben. Auf die bedrangte Lage der Hauptlinie wird auch die Thatsache zuriickzufiihren sein, dass Lambrecht van Lynde, Sohn des Johan und der N. de Busco, in 1417, den Namen des Onkels seiner Mutter (avunculus), dessen Erbe er war, zu dem seinigen hinzu- gefiigt hat, und nach dem damaligen Rechtsgebrauche auch dessen Wappen annimmt, ohne das Lynde' sche Wappenbild mit demselben zu vereinen; nur als Beizeichen nimmt er die Rose aus dem Van Lyndeschen Wappen in sein neues Wappen hintiber. Der Lowe der Van Wassenberg scheint keine Anziehungskraft mehr auf denselben ausgeubt zu haben. TJR,I-KUNIDLICIEliE IBEI_AlECI-. A. 1314. Domini Adila relicta quondam Ger. de Berses civis leod. rel. oia bona q. quond. fuerunt domini G. de Rodenach in villa de Mellin prope Fall, in decimis, patronatu, homagiis, cencibus, den., blad., capon., pullis, ovis, ius- titia et aliis append. Ind e solvit. v sext. selig. supra domum Wilheln3i fil. quondam domini Lamberti de Melin, vj libr. cum dimidio tur. annui. census, viij cap. ij gall. lxxv ova. Et alia bona suet in decimis, patronatu. justitia et viij homagia que tenent et de quibus solvent homines Eustacius de Melin, Wernerus de le Sohe de Fehe, Thomas dictus Maes de Melin, Henricus Rusher de Fall, Wilhelmus Willemote de Villario, Wiricus filius Badule, Thilmanus Wadeken, Ghiselbertus filius Neulken, et Mathias filius Hobosch. Qua omnia bona werpivit ad opus Winandi ejus filii, salvo sibi usu fructu in eisdem et ibidem ea omnia dictus Winandus rel. salvo ut supra. Presentibus Liberto Butor de Clermont. Ia. de Tungris, domino de Lute, Io. de Land. G. de Wihogne, milite, Alexandro de Fecheres, Lud. Poi116. anno meccco xiiij feria ija ante natu. beati Io. Bapt. in palatio leod. (Liittich, Staatsarchiv, Reg. der Belehnungen No. 39 p. 16). 27 8 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. B. Winandus fil. adilio relicte quondam Ger. de Berses civis leod. rel. vic- esunam partem decime de Melin & sex lib. tur, supra diversas mansiones ibid. Item viij capones it. ij gallinas, it. lxxv ova, it. ix homagia que tenunt (S. den vorhergehenden Act) it attinentias et partem unam in iustitia dicti loci. presentibus in palatio leod. 1. Butor de Clermont etc. wie in dem vorherge- henden Act (Ibidem p. 5). C. 1314. "Universis presentes litteras visuris et audituris. Soror Marguarita de Stey- unes abbatissa, totusque conventus monasterij de Herckenrode, ordinis ciste- ,,riensis, Leodiensis diocesis, salutem et cognoscere veritatem. Tenore presen- utium litterarum protestamur quod frater Godefridus, conversus, quondam upitantiarvus noster seu nostri conventus, de nostra mera licentia et volun- ',tate, erga Mechtildem relictam Franconis de Middelhem, tria bonaria terre ,,arabilis et tredecim virgatas magnas mensure Lossensis, de quibus tribus „bonariis et tredecim virgatis, vigenti et duce virgatae jacent sentite sunt //retro Oploen in loco qui dicitur supra mergelstrate, item decem et octo „virgate super viam inter Los et Hers, item quatuordecim virgate inferius „Oploen; item decem et novem virgate juxta tiliam de Middelhem, legitime ',emit et titulo emptionis ad opus pitantie nostre acquisivit pro quadam „summa pecunie legitime et plene persoluta in pecunia numerata. Quae qui- „dem tria bonaria et tredecim virgate descendunt et moventur a curia domini llcomitis lossensis in Hendriken, solvents ibidem in dicta curia quolibet anno On die beati Remigij quodlibet bonarium quatuor denaria leodiensia, nomine „census; in quibus tribus bonariis et tredecim virgatis dictus frater Gode- ufridus conversus noster pitantiarius per sententiam villici et scabinorum de „Hendriken, ad opus pitantie nostre fuit et est investitus, grout ius et con- usuetudo dicte curie poposcit et exquirit de quibus et tredecim virgatis ante- „dictis dilecto nobis in Christo domina Jutta, quondam abbatissa in Viveguis „de Lintris, commonialis nostra, de nostra plena licentia et voluntaie expressa "duo bonaria et duas virgatas magnas de dictis tribus bonariis et tredecim „virgatis legitime persolvit et quittavit in pecunia numerata, tali conditione opposita et adjecta, quod dicta domina Juta fructus de dictis duobus bona- urius et duabus virgatis quolibet anno quoad vixerit levabit, habebit et possi- ',debit ad debilitatem suam sublevandam; ipsa vero defuncta dicti fructus llunius bonarii cum dimidio cedent Alycie de Lyntris, cognate dicti domine Jute, moinalis nostre, quoad vixerit dicta soror Alicia, ad debilitatem suam usublevandam; ipsa vero Alicia defuncta, dicti fructus de dicto bonario cum „dimidio cedent pitantie nostre seu nostri conventus per manes pitantiarii llquicunque pro tempore fuerit quolibet anno. //In anniversario nobilium dominarum domine Aliciae quondam domine de GESLACHT EN WAPENKUNDE. 279 "Lintris et domine Aleydis quondam domine de Waveren, quod quidem "anniversarium est in die beate Anne, fideliter ministrabuntur. Insuper "fructus de dimidio bonario et duabus virgatis post obitum dicte domine "Jute cedent perpetuo ad luminare beati Joannis Evangeliste in ecclesia de "Herckenrode nostra. In cu'us testimonium et muninaen presentes litteras "tradidunus sepe dicte domine Jute sigillo nostro roboratas. Actum et "datum anno domini MCCCXIIII in vigilia beati Gregoru pape et confessoris." (Hasselt, Staatsarchiv, Cartular der Abtei von Herckenrode, t.. I. 351.) D. 1316. Johannes Martiaux de Miremort pro se et Katerina cius uxore, pro abresilia et Elisabetha, filiabus Gerardi quondam de Berses, civis leod, et pro lud, de le wege marito dicte Elisabete rel. decimam, jus patronatus ecclesiae de Melin prope Fall, census, terras denarios, capones, pullas, ova, mortuas manus et alia que et prout quondam fuerunt domine Egidii de Rodenac mil. in villa et territorio predictis anno um CCCXVj in oct. Epiphanie, presentibus Alexandro de Fecherus, Ludovico de Ufeio civihus leod (Ibidem p. 18). E. 1320. Johannes Martiaux de Miremort leod. sabbato ante . . . conversionem Pauli, presentibus Rassone de Printhagen. G. de Charnoit milite, Alexander de Fecheres, Henrico de lavoir. Arnold() dicto Buffelet, Olivero de Melin, iij m. s. v. sol. census, viij cap et pluria homagia, unam partem in patronatu ecclesie de Melin, unam partem in decima de Melin quam teneut illi de St. Martino, de qua reddunt quolibet anno ad trecensum XX mod. spelte parum plus vel minus. It. v. sext sil. minus dimidia qurta, que omnia jacent in Melin. Audilia quondam Gerardi de Berses a nobis relevavit et ad ipsam Adiliam reveniunt ex successione Winandi quondam sui filii (Ibidem p. 50).) F. 1349 Mai 30. Loys Marteau de Miremont releva a Liege l'an XII1CX1IX le penultsime jour de May les dismes, terres erules, cens, rentes, deniers, cappons, poulles, oefs, hommaiges et mortesmains avoecq le droit dou patronaige de leglise de Mellins et tous aultres biens et emolemins propices et appartenances et ap- dendiches doudit fief, si avant et en teil maniere que messire gile seigneur de Rodemac et Gerard de Berses le soloient jadit tenir et possesser, par le succession de ses devantrains. Presens Ar. d' Oreilh Io voweit de Liers, F. de Bovegnistier, Jo. de Champ, Bertrand de Liers, chevaliers et aultres (Liittich, Staatsarchiv, Feudal-Gerichtshof, Reg. No. 40, fol. 270 nach der neuen Paginirung). 2 80 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. GENEALOGISCHE TAFEL ZUR GESCHICHTE VON Ru.ger van Merheim, here van Linne, vir nobilis, 1147. t 1212. LIN NE I OW ARTENSLINDE) Beatrix van Merheim = Gerhard, here van Wassenberg und 1196-1330. 1212. 1213. I van Linne, 1212. 1213 Gerhard II, here van Wassenberg und van Linne f vor Sept. 1254, Enkel Henriks III, Herzog von Limburg, heirathete I° Grdfin van Kessel; 20 Elisabeth, Tochter Henriks I, Herzog von Brabant und Wittwe Diericks, Grafen von Cleve, here van Dinslaken. 1 Gerhard III Elisabeth Tochter = Hugues Reiner van Mahia van Jutta van Wassen- van Wassen- van Wassen- Bare de ComoLne Wassenberg, W assenberg 1260. berg, vrouwe berg 1- 1257 berg = Gerlac, erwahnt 1269 1227 = a) Walter van Linne, 1258 here van van Heers b) Isenburg und Guillaume de van Limburg Dammartin, Sr. aid Lahn. de Waroux. N. van Linne Thomas, here van Linne Jutta van Linne, Aebt- = Erme n garde t vor 1315 = Alicia issin von Viveguis, dan N. Nonne in Herckenrode, erwahnt II Marz 1315. I Alice van Lambrecht (heren Willem (heren Moes Lintris Nonne Moesson) van Linne son) van Linne in Herckenrode alias De Busco de alias De Busco de erwahnt II Mdrz Millen, here van Millen, riddere, 1315. Linne 1315. 1326 1315. 135o. 1367. S. Herckenrode, Urkundensam- mlung ; — Daris, Notices histor- iques sur les eglises du diocese de Liege; — De Borman, Les fiefs du comte de Looz ; — Ernst, Histoire du Limbourg; — Lacomblet, Urkundenbuch. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 281 Die Anfinge des Geschlechtes der Herren van Millen bet Herderen und der aus denselben hervorgegangenen Linien der Van Lynde alias De Basco de Millen und der Van den Bosch van Millen. Walter van Millen erwant 1197, 1213. 1214. I dominus Thomas miles Walter van Gosuin van Reiner van Millen de Milne f 1267 Millen Millen f vor 1267 t vor 1267 I I /..* .\ , 'N .......Arnold, here van Millen Willem van Millen, Lambrecht van 1282 alias De Busco riddere, lebte nicht mehr Millen, riddere, 1282. 1283. 1284. alias 1307 lebte nicht mehr 1307 riddere van Linne 1284. 1286. 1287. 1288. / ''^ t'''' I \ Stassin (Eust- Willem van Johan van Robin van Jutt a van achius) van Millen 1307 Millen lebte Millen, Dekan Millen, Wittwe Millen 1307 ; belehnt des Kapitels 1307 = Proest in 1316 nach dem von St. Servas, van Millen Tode seines Bru- lebte nicht mehr ders Robin 1316 6 e) C. I e) G L.----a Robin van Johanna van Lambrecht van Millen Willem Proest van Millen Millen alias Van den Bosch van Millen = Alix v.Liers I Millen 1368. 1378 = Mar- I I garetha van Canne Willem Proest van t* \ Millen = Margaretha Agnes van Millen. van Looz i Willem Proest van Millen. 282 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Nay. LIX, 152. Burggraaf. De door Rembrandt geschilderde Willem Burggraeff was bakker te Rotterdam ; zijn portret is door aankoop in de XVIIIe eeuw in 't bezit der Keurvorsten van Saksen gekomen evenals dat zijner vrouw Margaretha van Bilderbeek in de XIXe eeuw in 't bezit van het Stadeesche Kunstinstitut te Frankfurt. Zie nailer het groote Rembrandt werk van Dr. Bode.C. H. D. G. In Nay. IV, 167 komt een klein artikel voor, omtrent Johan van Hasselt, onderteekend C. & A. Daarin wordt vermeld, dat C. & A. de handteekening van dien van Hasselt in hun be- zit hebben, terwijl zij tevens met de vraag besluiten: »Wie kent meerdere bijzonderheden van dezen reiziger, diplomaat en militair. Ik zou in de eerste plaats die vraag willen herhalen , echter tevens gaarne vernemen, wie die C. & A. geweest zijn, om aldus nasporingen te doen omtrent die handteekening. Wie kan bier iets meer van mededeelen? Dr. J. F. B. V. H. Pennock. Wie kent het wapen van de Schotsche familie 1"ennock?« Opgaaf zal welkom zijn. B. Paddenburg. Balbian. Wie waren de ouders resp. voorouders van Nicolaas Paddenburg, procureur te Amsterdam, st. 15 Juli 1701 en 21 Juli d.a.v. begr. te Weesp. Hij huwde Barbara Meerhout, die na hem trouwde den Colonel Jan Pyll. De zoon van Nicolaas Paddenburg, Francois genaamd, trouwde Sara Antonia Pyll (st. 's Bosch 1 Dec. 1746,) dr. van Jan en van Adriana Balbian. Wie waren de ouders resp. voorouders' van deze laatste? 's-Hage. J. D. WAGNER. De Blij ontbreekt in 't Armorial General van Rietstap. Beschrijving van wapen en opgave van geboorten, huwelijken, enz. verzoekt W. Z. MEMORANDA. Van Anna Maria van Schurmann loopt het verhaal, dat zij spinnen heeft gegeten. Is er eenige grond hiervoor en, zoo neen, hoe is het ontstaan? v. E. 4 of 6 paarden. In de Nay. — of ergens antlers — (ik kan 't niet terugvihden) las ik, dat men vroeger met zes paarden voor 'n rijtuig een voor- rijder, met vier een man minder kon hebben, wat in de betaling en voor de onkosten nog al scheelde. Kan iemand me de plaats aanwijzen? Daarmee wordt duidelik, waarom b.v. de Van Lenneps A° 1812 in Loenen aanboden voor 6 paarden te betalen, maar vier te nemen, ondanks dat de postmeester aandrong, dat men zes voor 't rijtuig zou spannen. H. Met verwijzing naar Nay. LVIII, 352 plaatsen we het volgende nogmaals: Ben Haarlemsche legende? Van den heer .7. H. W. Habermehl, onderwijzer aan de Rijks- leerschool te Haarlem, ontving ik onlangs een schrijven van iemand uit Engeland, door middel van het Esperanto-bureau. Deze Engelschman verzocht nadere bijzonderheden omtrent de volgende historie: »Voor vele jaren was er een Haarlemsche knaap, die bemerkte, dat er een gaatje in den dijk was. Hij begreep, dat zoo hij weg- liep om de stedelingen te waarschuwen, de dijk in dien tijd waarschijnlijk zou doorbreken. Daarom bleef hij den ganschen nacht bij het gat om het water tegen te houden en redde op deze wijze de stall. « Bij nailer onderzoek bleek mij, dat genoemde Engelschman ge- durende den afgeloopen winter reeds bij velen onderzoek had gedaan naar deze geschiedenis, loch zonder succes. Ook ik heb niets kunnen ontdekken, wat met deze zaak in verband staat, noch in geschiedkundige bronnen, noch in romans of novellen. Nu weet men, dat de Engelschen veelal maar raak fantaseeren in hunne beschrijvingen over ons land, en verre van onmogelijk is het, dat ook dit verhaal, dat moet voorkomen in een Engelsch 284 MEMORANDA. volksboek, het product is van het sterk ontwikkeld fantasiever- mogen van een der zonen Albions. Maar ook is mogelijk, dat deze geschiedenis in verband staat met een historisch feit van een andere plaats in ons land en ze per abuis is overgebracht op rekening van Haarlem's verleden. Kan iemand daarover ook eenige mededeelingen doen en weet iemand den titel van het Engelsche boek, waarin deze legende wordt verhaald? Haarlem. W. P. J. OVERMEER. ONDER DE STUDEERLAMP. Die Wurzein der Kap Hollandischen Volksiiberlieferungen von F. T. Schonken. Internationales archiv fur Ethnographie, redacteur Prof. Dr. A. W. Nieuwenhuis. Supplement zu Band XIX. Buchhandlung and Druckerei vormals E. J. Brill, – Leiden –1910. Op een donkeren morgen, zooals er zoovele zijn in ons nukkig klimaat, zat hij daar op »college-Taalgeschiedenis« van Prof. te Winkel, het dictaat-cahier opengeslagen, de pen in de hand, als gereed om te schrijven, maar de bladen bleven blanco . . . Zijn donkere oogen waarden mistroostig rond van de zoldering naar de wanden, van de ijverig pennende studenten, die geen letter lieten verloren gaan, naar professor, die doorsprak gelijkmatig en kalm betoogend, nu en dan toelichtend in breedere trekken om goed begrepen te worden . . . . en Schonken luisterde, en luisterde aandachtig, het kostte moeite te verstaan, dat was toch geen Kaap-Hollandsch, wat professor sprak, nie? de Nederlandsche spreektaal, neen, dat was niet hetzelfde, maar mooi klonk het toch, en onoverkomelijk leken de bezwaren toch niet, om die taal te begrepen en te gevoelen, als men er zooveel liefde voor heeft, als Schonken toonde. En na het collegeuur maakten we kennis en ik heb er nooit spijt van gehad, zijn belangstelling voor alles wat de Hollanders betrof, zijn ruime blik , zijn vragen over Hollandsche toestanden, ONDER DE STUDEERLAMP. 285 die tot nadenken stemden, eenvoudige dingen soms, waaraan wij zelf echter nooit gedacht hadden, zijn doordringen in het wezen der zaak, zijn liefde voor zijn geboorteland en zijn medemenschen, zijn hecht en onwankelbaar geloof, dat hem steunde herhaaldelijk ook, als hij aan het ziekbed was gekluisterd, zijn scherpe blik, zijn breede kennis en zijn onstuimige werklust, die hem alle be- zwaren deed overwinnen en in korten tijd zijn examen met glans deed doorstaan, dat maakte Schonken sympathiek voor hen, die met hem in aanraking kwamen en dat waren er niet velen, want heel langzaam sloot hij zich aan, heel langzaam gaf hij zich, maar als hij zich gaf, dan had men hem ook; twee vrienden bezat hij te Amsterdam, waarvan de een onmiddellijk na zijn overlijden (hij stierf juist voor zijn promotie) in zijn biographie schreef (»Neerlandia«, het orgaan van het Algemeen Nederlandsch Ver- bond, 13e Jaargang, No. 3. Ter gedachtenis aan F. Th. Schonken, doctorandus in de philologie, overleden te Leipzig 25 Jan. 1909«), o.a. het volgende: »In Theo Schonken leed de Nederlandsche stam een zwaar verlies . . . zijn vast geloof in de toekomst van zijn yolk, in de toekomst en de roeping van den Groot-Neder- landschen stam, het besef, dat ook hij voor die toekomst kon en dus moest arbeiden« ; en de ander als redacteur van dit tijdschrijft, zijn werk, hier bovengenoemd heeft te bespreken, geenszins het werk van den eerste den beste, waarvan E. Mogk, in de »Nachrufe verklaart: »Seine Landsleute sollten durch sie zu weiterem Beobachten, Sammeln und Forschen angeregt werden ; er wollte durch sie der Volkskunde auch in Siid-Afrika Heimatsrecht erwerben . . . ., wirkt sie in diesem Sinne, — und wir hoffen es — dann wird einst die Zeit kommen, wo den Kaphollandern klar wird, was sie in ihrem Theophilus Schonken verloren haben,« wij kunnen gerust constateeren, wat na deze betuiging van Prof. Mogk nog bevestigd is, dat we hier met een baanbrekend werk te doen hebben. Het volksleven van Hollandsch-Zuid-Afrika boezemt ons wel zooveel belang in, dat we verheugd mogen zijn in dit supplement van het »Internationales Archiv fur Etnographie« alles wat daarop betrekking heeft in groote trekken bijeen te vinden. Volmaakt is het natuurlijk niet, zoo hier en daar zal er wat aan geschaafd, gepolijst en aangevoegd moeten worden, en Schonken was de eerste, die dit altijd en voortdurend betuigde, als hij over 286 ONDER DE STUDEERLAMP. zijn lievelingsstudie sprak, maar in groote dankbaarheid aanvaarden we het vele nieuwe, dat hij onder ontzaglijk veel moeite gegaard, geschift en voor de toekomst heeft weggelegd. In zijn inleiding behandelt de schrijver het historisch gedeelte, het volksontstaan, den overwegenden invloed der Hollanders, de aanraking met de inlanders, Hottentotten, Boschjesmannen, Kaffers, ook het Duitsche element wordt geen onmerkbare inwerking ontzegd, een betrekkelijk nieuw gezichtspunt, daar wij tot dus- verre deze laatste op gelijken voet met de Fransche dachten, S. stelt die, echter hooger; en daarna het binnendringen der Engelschen. In zijn literatuuropgaaf wordt voortdurend het bekende werk van G. Me Call Theal geciteerd en voor de beschavingsgeschie- denis: T. B. Borcherds, C. N. G. du Plessis e.a., voor Volkskunde put hij , zooals van zelf spreekt, uit Nederlandsche bronnen, Schotel, Walling Dijkstra e.a., maar de kern van het werk wordt gevormd door zijn eigen onderzoekingen, waarvan hij de moeizaam verkregen resultaten helder, eenvoudig en bescheiden mededeelt. Zeer belangrijk is het hoofdstuk over zeden en gebruiken, de aardige kinderspelen met passende liedjes in notenschrift aange- duid, bijna allen op echt-Hollandsche leest geschoeid en aan Afrikaansche toestanden aangepast, de bruilofts- en drinkliederen, de begrafenisplechtigheden en andere ceremonien, zij geven zoo'n aardigen kijk op den naieven geest van het Hollandsche yolk in het verre Afrika; daarna wordt de materieele cultuur behandeld, dorpsaanleg, woning, kleeding, waarbij de hoofdbedekking al weer de belangrijkste plaats inneemt. Met trots getuigt S. van het bijna niet voorkomen van analphabe- ten onder zijn stamgenooten, dat hij aan het sterk ingeworteld gebruik van den Bijbel, het steunpunt van zijn yolk, toeschrijft; karakteristiek maar daarom mijns inziens niet minder juist is dan ook zijn opvatting over het rechtsgevoel der Afrikaners, de deugden verheffende, de gebreken vergoelijkend maar geenszins ten nadeele van de waarheid ontziende, klaagt de schrijver er over, dat het »een man een man een woord een woord nog lang niet algemeen genoeg wordt toegepast. Uitvoerig wordt over de »dansenc uitgeweid, hetgeen men bij de stijve Afrikaners niet zou verwachten, maar het zijn er dan ook dansen naar en geheel verschillend loopen de beoordeelingen hierover uiteen. ONDER DE STUDEERLAMP. 287 En nu mag ons een zinsnede van den schrijver als deze: »die jungen Lente stiirzen sich zum Schaden ihrer Geistesentwickelung auf allerhand fremde Sports, auf Fussball, Cricket, . . .( wat vreemd in de ooren klinken, we moeten niet vergeten, dat S. iemand was , die zijn yolk door en door kende, die liever de inlandsche sport beoefend zag, al bood deze ook minder reden tot opwin- ding, de jeugd genoot toch genoeg van het leven in de vrije natuur, en buitendien was zijn genegenheid voor alles wat van Engelsche afkomst was, niet bijzonder groot, al was zijn blik ruim genoeg om ook de goede zijde daarvan op prijs te stellen. Zeer interessant zijn de vertellingen, sprookjes en raadsels, volksuitdrukkingen, waarvan hij verscheidene mededeelt, bijna alien van oer-Hollandschen oorsprong. Bij de woningbeschrijving wordt de vergelijking getrokken met toestanden in Nederland en Duitschland alles met teekeningen toegelicht, bij het bedrijf en verkeer speelt, gelijk bekend, de ossenwagen de hoofdrol en het is verbazend, hoe deze in het boerenleven heeft ingegrepen , een geheele terminologie heeft daaraan alleen haar ontstaan te danken, het is een buitengewone verdienste van het werk ook op dit punt zooveel materiaal bijeen te hebben; in het algemeen heeft de dierenwereld veel invloed gehad op taal en wijze van uitdrukking, zooals bij een grooten- deels landelijke en eenzaam wonende bevolking ook haast niet antlers te wachten is. Benijdenswaardig eenvoudig en gemoedelijk wist men in huise- lijken kring den tijd te verdrijven en het opmerkelijke hiervan is al weer, hoewel de schrijver het bescheiden niet opmerkt, dat het geestelijk spel, laten we het hersengymnastiek noemen, bier zoo'n belangrijke plaats inneemt; dat blijkt ook al weer in het uitvoerige hoofdstuk over »Volksdichtung«, dat bijna overal »keri“ en »bijbek zijn ingeweven, behoeft niet vermeld, het pleit voor het ernstig gelooven der massa. Geen enkele factor van de Afrikaansche volkskunde is vergeten, zelfs de studie over de named en bijnamen niet, en bier valt heel veel uit te leeren, zelfs voor onze Nederlandsche namenkunde. Afzonderlijke hoofdstukken zijn nog gewijd aan de Hottentotten en andere inlanders, hun leefwijze, zeden, taal enz. , de niet-Hol- landsche Europeanen en hun invloed en aan het einde een hoogst belangrijke overzicht, waarin een aardige vergelijking van den 288 ONDER DE STUDEERLAMP. volksaard van Hollanders en Afrikaners aan de hand van het bekende artikel van Prof. Fruin: >diet karakter van het Neder- landsche volk«, waarbij de schrijver, zich zoo veel moeite geeft, men kan het zoo zien, om den Afrikaner gelijk te maken aan zijn ideaal: den Hollander. Kort samengevat komt het algemeen oordeel van den heden- daagschen toestand bier op neer: Zeden en gebruiken zijn in Zuid-Afrika het beste bewaard gebleven van de geestelijke cultuur, meer nog dan van de materieele. Juist de gemeenschappelijke gebruiken worden in hun bestaan bedreigd, de volksliederen en feesten; alleen in de kinderkamer is het meeste bewaard aan poezie, dank zij de verdienste der moeder, de machtige steun van het volksleven. In geloof en maatschappelijk leven komen wijzigingen door invloed van buiten, ook de spraak ondergaat verandering, hoewel de denkwijze hetzelfde blijft. Wij mogen bier over Schonken's studiewerk niet uitvoeriger zijn, zijn arbeid was als proefschrift bestemd voor de academie te Leipzig en dientengevolge in het Duitsch geschreven, de eenige wensch, die wij hierover nu te uiten hebben is : een Nederlandsche vertaling. G. F. ONTVANGEN: A. N. Afanassjew, Russische Volksmiirchen. Neue Folge, Deutsch von Auna Meyer. Verslag Dr. Rud. Ludwig — Wien. — 1910. Palmpaasch. Een folkloristische studie van Palm Zondaggebruiken in Nederland, door Dr. C. Catharina van de Graft. C. Morks Cz. — Dordrecht — 1910. Handwoordenboek van Nederlandsche Synoniemen door J. V. Hendriks, vijfde druk, met voorrede van Dr. J. H. Gallee. D. Mijs, — 1908 — Tiel. Prospectus Over Chanteurs en wat hun sterkte is door Mr. G. Helpman. C. L. G. Veldt, Amsterdam. Der Deutsche Herold. Zeitschrift fiir Wappen-, Siegel- and Familienkunde, 4I e Jahrg. No. 7. Verein Herold. Berlin. GESCHIEDENIS, Het buitenverblijf van Lodewijk Napoleon te Haarlem DOOR W. P. J. OVERMEER. Over het »Paviljoen Welgelegen« te Haarlem is reeds heel wat geschreven. Niet gering is het aantal verspreide mededeelingen in verschillende boekwerken, tijdschriften, gidsen, couranten, ver- slagen enz. Deze mededeelingen, die veelal gelijkluidend zijn, vormen echter geen doorloopende geschiedenis, uitgezonderd voor zoover het de historic betreft van het gebouw als museum. Het kwam mij daarom niet ondienstig voor, met behulp der verspreide bronnen, een gedocumenteerd chronologisch overzicht saam te stellen, opdat belanghebbenden de verschillende gegevens en bronnen in eene bijdrage te hunner beschikking zullen hebben. Te meer meende ik hiertoe te besluiten omdat de aandacht op Lodewijk Napoleon weder wordt verlevendigd, met het oog op den pas verleden honderdjarigen gedenkdag van zijn afstand van den troon. (I Juli 191o). Zooals men weet werd de bewuste acte door hem geteekend in dit buitenverblijf.* In het laatst der 18e eeuw was de te Amsterdam wonende bankier Henry Hope, eigenaar van de hofstede » Welgelegen,« liggende aan de Baan te Haarlem. 19 October 1785 ontving het stedelijk bestuur van hem de mededeeling, dat hij zijn verblijf meer en meer te Haarlem wenschte te vestigen; waartoe hij zich van een gemakkelijk gebouw wilde voorzien. In verband hiermede verzocht hij de richtingslijnen van sommige lanen te veranderen en met den voorkant van het te stichten ge- bouw op den bestaanden weg wat te mogen vooruitspringen.1) 1) Verslag van het .Museum van Kunstnijverheid. te Haarlem, over 1907, uitgebracht door den Voorzitter F. M. Baron van Lijnden en den Secretaris E. A. von Saher. Zie ook de Hollandsche Revue, 1908 no. 7, waarin een belangrijke karakterschets van den beer von Saher, benevens vele mededeelingen over dit gebouw, door den redacteur Frans N etscher. 290 GESCHIEDENIS. Hierbij dient te worden vermeld, dat Hope voornamelijk ten doel had het bestaande gebouw te veranderen in een bewaarplaats en tentoonstelling van een kabinet voor kunstwerken, door hem in Italie verzameld, zooals we elders lezen. De groote zaal der bel-etage zou worden ingericht tot plaatsing eener belangrijke verzameling schilderijen. Bij van Ejnden en van der W illigen 1) lezen we daarover het volgende : »De schilderijen, welke de beer W. Hope geplaatst had, in de daartoe door hem gebouwde fraaije zaal van zijn Lusthuis in het Haarlemmerhout2) bestonden grootendeels uit kloeke stukken veelal van voorname Meesters, zooals portretten door A. van Dick. »De beer Hope had die meerendeels aangeerfd uit het Kabinet van zijnen varier, en zijn aanzienlijk vermogen stelde hem in staat om dezen Kunstschat uit te breiden of te verbeteren ; doch de aannadering der Fransche legerbenden in het jaar 1794 deed hem besluiten, om deze Kunstverzameling naar Engeland over te voeren, alwaar dezelve sedert verbleven is.« De verfraaiIng der omgeving van de te verbouwen woning — waaronder de nu nog bestaande en zoo algemeen gewaardeerde opening in de beplanting, die het majestieuse vergezicht uit het Paviljoen naar het verlengde der Spanjaardslaan verschaft, werd door Hope verkregen op eigen kosten. Zoo werd dan van 1788-1790 1)Het Huis van Hope« gebouwd naar het voorbeeld der villa's Borghese en Albani in den omtrek van Rome, volgens ontwerp en teekening van den beer Triquetti, toenmalig consul van het Hof van Sardinie in 's-Gravenhage3). Uitvoerder der werkzaamheden was de bouwmeester Dubois te Dendermonde. Na den opbouw werd al dadelijk de groep Laocoon geplaatst, waar zij thans nog staat4). 1) Geschiedenis der Vaderlandsche Schilderkunst Dl III. blz. 413-414. 2) De schrijvers plaatsen hierbij de volgende noot : ,De oude beer Hope bezat eerie zeer aanzienlijke Verzameling Schilderijen, en daaronder het beroemde stuk door Rembrandt, bekend bij den naam van Cijnspenning. Deze Ver- zameling, zeer talrijk zijnde, werd een aantal der minste daaruit verkocht en deze bragten echter nog eene som van twintig duizend gulden op. .De overige zijn na den flood des bezitters verdeeld onder zijne zonen William hierboven genoemd, en Henry, welke laatste zijn aandeel buiten 's Lands vervoerde. "De opzichter over het Kunstkabinet van den ouden Heer Hope, was y'an Wubbels die aardige zeegezigtjes teekende en schilderde, zijnde door 7. M. Cock onderwezen. 3) Zie genoemd Verslag, blz. 5. Het gebouw werd opgetrokken in de toenrnaals heer- schende stijlrichting, doch met een bijzonder Italiaansch karakter. 4) Het oorspronkelijke model van deze groep bevindt zich in het Museum van het Vati- caan en is vermoedelijk het werk van de drie Rhodische beeldhouwers Agesander, Polydorus GESCHIEDENIS. 291 De beide beeldengroepen, geplaatst aan de westzijde van het Paviljoen, werden eerst in 1904 geplaatst, dank zij de bemoeiIngen van de » Vereeniging tot verfraaiing van Haarlem en Omstreken«, die ze aankocht en alhier liet plaatsen met welwillende medewerking van Burgemeester en Wethouders van Haarlem 1) Na de voltooiIng van het gebouw plaatste de eigenaar in dit buitenverblijf zijne schilderijen en andere kunstvoorwerpen 2). Trouw gehecht aan het Huis van Oranje, vertrok Hope in 1794 naar Engeland; de schilderijen enz. werden naar Londen gebracht en kwamen vervolgens daar onder den hamer 3). Tot 1808 bleef de familie Hope eigenaar van het huis. Zooals bekend is had Lodewilk Napoleon, Koning van Holland, in 1.g. jaar zijne residentie gevestigd te Amsterdam en verlangde hij uitdrukkelijk, dat het Huis van Hope aan hem zou worden verkocht om te dienen als buitenverblijf. Na zeer veel moeite werd hij 21 October 1808 eigenaar van het Paviljoen 4), benevens van nog 19 andere in de nabijheid gelegen perceelen. De heer Yan Willem Hope had het hem verkocht voor een som van f 300.000. en Athenodorus, die vermoedelijk leefden in de laatste helft der 3e eeuw voor Christus. De genoemde groep stelt den Priester van /Web voor op het oogenblik, dat hij met zijn beide zonen door twee reusachtige slangen, die hen dooden, wordt omklemd. De beide figuren in het middenfront tusschen de kolommen stellen voor : Overdenking- en Be- spies-elizzg. Deze steenen beelden werden evenals de modellen der vier kindergroepen, die de bovenhoeken der vleugels versieren en de Dichtkunst, Muzzek, Beeldhouwkunst en Schil- derkunst uitbeelden, te Brussel vervaardigd door den bekenden beeldhouwer Godecharle. (Zie genoemd Verslag.) 1) Zie het Verslag der genoemde vereeniging over 1904, waarin tevens de of beeldingen zijn opgenomen. In het maandblad .Vreemdelingenverkeer. van Augustus 1904 komt eene uitvoerige ver- klarende en geIllustreerde beschrijving dezer groepen voor van de hand van den heer 7. y. V[erwijnen]. De groepen stellen voor Appel° en Daphne, en Proserpina en Pluto. Toen de beelden door de genoemde vereeniging van een particulier werden gekocht, stonden ze achter het Rijksmuseum te Amsterdam. Het afhijschen, vervoeren en hier weder opstellen dier groepen, die ieder ongeveer 3000 K.G. wegen, eischte groote voorzichtigheid. Door de goede zorgen van den heer L. Sabelis yr. te Haarlem is dat moei elijk werk met beleid ten uitvoer gebracht. 2) Zie ook de redevoering van den he er E. W. Conrad, waarmede deze 12 Tull 1886 de toen gehouden Algemeene vergaderins- van de Nederlandsche Maatschappij van Nijver- held te Haarlem opende. 3) Het inwendige van het Paviljoen is vooral merkwaardig door de veelvuldige groote en kleine vertrekken, die er zich bevinden en het mooie trapportaal met wit marmeren trap, terwijl bij de versiering de reeds genoemde stijlinrichting streng is doorgevoerd. 4) De naam werd gegeven door Lcdewijk Napoleon. Vacir dien tijd heette het alleen A Welgeles-en.c In de genoemde aflevering der Hollana'sehe Revue komt een afbeelding voor van het gebouw in het begin der 19e eeuw. Zie ook het aardige boekje van P. 7. Anclriessen: Het Hof van Koning Lodewijk. 292 GESCHIEDENIS. Deze koop zou later aanleiding zijn tot een groot proces, zooals we nader zullen zien 1). Holland's Koning had grootsche plannen! Reeds spoedig wilde Z. M. zijn particulieren tuin vergroot zien en te dien einde kocht hij in 1809 — na eenige onderhandeling — van de stedelijke regeering de Baan voor eene som van f 6000 2). Deze koop was gegrond op de voorstelling, dat de Koning de Baan — thans Frederikspark — zou inrichten tot een botanischen tuin. Hiermede werd een oud Haarlem's recht verkracht, want aan groot en klein werd een speelplaats ontnomen, waarop zij sedert 1389 recht had en die haar was geschonken door Albrecht van Beieren, voor de »menighe trouwen dienst, die 011S onse lieve ende ghetrouwe stele van Haerlem ghedaen hebben ende noch doen sullen 3) En dit alles ter wille van een ons opgedrongen vorst! 4) Doch ook van dit plan kwam niets, hoewel hij professor Rein- 1) Het domein van de Kroon bestond — volgens de Koninklijke Staats-Courant van II Juni 1806 — uit : .In de eerste plaats, uit een Paleis in den Haag, hetgeen tot een verblijf van het Ko- .ninklijke Huis zal bestemd zijn; .In de tweede plaats, uit het Paleis in het Bosch in 's-Gravenhage ; .In de derde plaats, uit het Domein van Soestdijk; .In de vierde plaats, uit eene inkomst van f 500,000: in vaste goederen. 'De Wet voor den Staat verzekert daarenboven aan den Koning eene jaarlijksche som .van f 1,500,000: — Hollandsch contant geld, iedere maand bij twaalfde gedeelten te betalen.. 2) Het schijnt, dat reeds onder de regeering van Lodewijk Napoleon, de plannen be- . 2) Het schijnt, dat reeds onder de regeering van Lodewijk Napoleon, de plannen be- stonden het gedeelte van den Hout tegenover het Paviljoen opnieuw te doen veranderen om een geheel te maken met de terreinen van het Paviljoen en de pas gekochte Baan ; er bestaat althans een plan onderteekend 7. D. Zocher, gedateerd 1809 en door dezen gemaakt in opdracht van dezen vorst, tegelijk met een plan voor den aanleg van den tuin van het Paviljoen. Dit plan was echter verre van grootsch en werd nooit uitgevoerd. Het verblijf van Lodewijk Napoleon heeft op den Hout weinig, zooal geen invloed gehad, daar alle plannen van verandering zijn achterwege gebleven. Zie : Springer, De Haarlem- merhout, blz. 36. 3) Zie : Handvesten van Haarlem, fol. 152, 153 en 164. 4) Ik wil hier even wijzen op den alom bekenden z.g. Napoleonsboom, waarin de Koning de veelzeggende woorden zou hebben gesneden : Respectez ma Solitude. Zie hierover de gevoerde correspondentie in de Opr. Haarl. Cour. van 5, II en 12 September 1896 tusschen de heeren F. W. van Eeden, 7. W Enschede en Leonard A. Springer. In de Stads-Editie der Opr. Haarl. Cour. van 15 Juli 1901 komt een ge'illustreerd a'tikel voor van ongeveer den volgenden inhoud: Het opschrift is vrijwel verdwenen, alleen is nog duidelijk te zien de naam Napoleon en de letters Ude van Solitude. De boom staat in de Lodewijks- of Napoleonslaan. Wanneer men met den rug gaat staan naar Coster's monument en in westelijke richting kijkt, ziet men tusschen het bekende schelpenpad (van de Buiten-Societeit naar de Spanjaardslaan) een breede beukenlaan. De vijfde boom aan de rechterhand op den hoek van een voetpad, moet eens het bewuste opschrift gedragen hebben ; de letters zijn vergroeid en versr.eden. In een boom verder heeft men veel later — als om den navorscher van het rechte pad te brengen, den naam Napoleon gesneden, die onlangs opnieuw is opgehaald. Niet ver van GESCHIEDENIS 293 wardt tot directeur, en Dr. 7. Vosmaer tot secretaris had aan- gesteld. Na de drie residentien — Den Haag, Utrecht en Amsterdam — bekleedde het zomerverblijf Het Loo den eersten rang, dat met groote kosten hersteld en vorstelijk werd ingericht. Ook Soestedijk was tot zomerresidentie bestemd en bovendien kocht Lodewilk, die veel van afwisseling hield, het buitengoed Amelisweerd bij Utrecht 1) Heel veel lezen we over het verblijf van den Koning te Haarlem niet, zelfs de Opr. Haarl. Cour. bevatte daarover niets. Wijlen Mr. D. Veegens schreef daarover een teekenend stukje, dat te meer waarde bezit, daar hij tijdgenoot was 2). Hij schreef o.m. »Hij (Koning Lodewilk) was gewoon op een bepaald uur uit te rijden, en mijn grootmoeder voerde ons naar den Hout om den Koning te zien. »Wij plaatsen ons op den weg, lien de Koning volgen zou, nieuwsgierige blikken werpende naar de bovendeur van het Huis van Hope. »Reeds vrij lang hadden wij gewacht toen de Doopsgezinde predikant P. Loosjes ons naderde; een eerwaardig grijsaard, klein van gestalte, van eenigszins nietigen lichaamsbouw, maar die als schrijver voorbeeldelooze werkzaamheid ten toon spreidde. »Hij trail naar ons toe en vroeg, waarom wij daar stonden te wachten. Mijn goede grootmoeder, die op zijn gelaat afkeuring las, antwoordde eenigszins bedremmeld, dat zij aan hare kleinkinderen den Koning wilde laten zien. »Met geveinsde verwondering hernam hij, dat hij zoo jets van juffrouw Vijgh niet had verwacht. »Wat was er aan den Koning te zien? Het was een man, die neus, mond en oogen had als ieder ander. Moest men zich niet deze historische plek is een andere boom, de vijfde aan de linkerhand, waarin koning Lodewijk eveneens zijn houtsnijkunst heeft beproefd en met gunstiger resultaat. Nog vrij duidelijk — als door een toeval gespaard — leest men in den boom Combat de la Volupte. 1) L. Wieners. De regeering van Koning Lodewijk Napoleon. Blz. 84. 2) Mr. D. Veegens. Historische studien. Dl. II, blz. 220. Zie ook de geillustreerde bijdragen in Et:so-en Heard, getiteld . Voor Honderd .7aar r, van den gepensioneerden Ge- neraal-Inspecteur der Cavalerie, de beer W. E. A, Witppermann. 294 GESCHIEDENIS. schamen daarvoor een wandeling in den Hout te verzuimen? »Het einde was, dat rnijn grootmoeder de wel gekozene staan- plaats verliet en met ons een lommerrijk laantje insloeg. »Wij volgden, maar met wrok in het hart, dat de neuswijze predikant ons een voorgespiegeld genot benam. »Eenigen tijd later zag ik den goeden, kwistigen, zwakken Lo- dewijk voor den hoofdingang van zijn lusthuis op zijn paard tillen. Zijn gelaat kan ik mij niet voorstellen. Uit een berijmden ge- lukwensch, in die dagen zoo het heette door Israeliten aan hem gericht, herinner ik mij de regels: En wordt je dan ook oud, begin je dan te brillen, Dan willen we, bij God, U in den hemel tillen. »Zoo waart ge hem meteen voor goed kwijt, merkte een spotter aan.« Nu deze wensch werd spoedig vervuld. 1 Juli 1810 stelde Lodewijk Napoleon zelf de Koninklijke Boodschaft aan het Wetge- vend Lichaam, waarin hij mededeeling deed van zijn troonafstand ten behoeve van zijn minderjarigen zoon onder het regentschap der Koningin, wegens de onvermijdelijke bezetting der hoofdstad door de Fransche troepen. Gelijktijdig werden de Akte van Abdi- catie benevens de Proclarnatie aan het Hollandsche yolk opgemaakt en door den Koning geteekend, in welk laatste stuk hij het ver- maande de Fransche troepen goed te ontvangen 1). In den nacht op genoemden datum volgende, verliet de Koning dit vorstelijk verblijf en Holland voor altijd, terwijl hij, volgens de overlevering, over de houten brug ging, die over den Kleinen Houtweg lag, om in een aldaar wachtend rijtuig plaats te nemen met de verzuchting » Vaarwel Holland«. Andriessen deelt nog mede, dat Lodewijk, na het teekenen van de acte van afstand, met zijn intendant-generaal zijn particuliere zaken in orde bracht, ook liet hij aan hem de zorg voor zijne diamanten over, welke zijn eerste Kamerdienaar La Force eenigen tijd later kwam halen. Het was een hartroerend afscheid, dat hij van zijn zoon nam, lien hij aan de hoede van zijn opperstalmeester generaal Bruno, toevertrouwde. Om zijn vertrek geheim te houden, nam hij geen afscheid van zijn hofhouding en bedienden. Bij dit vertrek zou hij zich nog den vdet hebben verstuikt, wegens 1) Wichers, blz. 225. GESCHIEDENIS 295 de verkeerde ligging der plank, waarover hij moest loopen 1) Bij decreet van io October 1811 verklaarde Keizer Napoleon het Paviljoen te behooren tot de domeinen van de Fransche Kroon. Na de bevrijding van Nederland werd bij Koninklijke besluiten van 1814/15 het Paviljoen afgestaan aan Fred crika Sophia W ilhelmina Prinses van Brandenburg, zveduwe van Prins Willem V, om levens- lang in vruchtgebruik door haar te worden bezeten. Zij woonde er des zomers — ze overleed 9 Juni 1820 - in ge- zelschap van hare dochter Frederikn Louise Wilhelmina, zveduzve van Carel George August, Erfprins van Brunszvijk—Wolffenbuttel, die echter het buitenverblijf »Klein Paviljoen« aan het einde van de Kamperlaan, dat met het Paviljoen gemeenschap had met de zooeven genoemde brug, voor eigen huisvesting had ingericht 2). We merkten zooeven reeds op dat de Opr. Haarl. Cour. geen berichten bevat, die ons nailer in kennis brengen met het hofleven van Lodezvilk Napoleon te Haarlem. Geheel anders werd dit toen de Oranjes bier woonden, vele berichten uit die tijden geven ons een kijkje in de meer intieme levenswijze dezer vorstelijke personen. Ook Koning Willem I vertoefde hier gaarne en daar Haarlem een sterk garnizoen bezat, hadden hier vele parades en wapenschou- wingen plaats, ook van de doortrekkende troepen 3). In den aanvang der regeering van Willem I, trachtte de voor- malige Koning van Holland nog zijne aanspraken te doen gelden en ontstond daardoor een groot proces voor de »Regtbank van eersten aanleg te Haarlem«,in 1820 4). Het rechtsgeding werd echter ten nadeele van Lodewilk uitgewezen. Als verdedigers traden in deze zaak op Mr. 7. D. Heifer en Mr. W. M. de .7onge, advocaat bij het Hoog Gerechtshof te 's-Gravenhage. De Recht- bank, die 20 Juni 1820 vonnis wees, bestond uit Mrs. Quarles van Ufford, voorzitter; Enschede, Esser en van Tets, rechters; 1) Napoleon I bracht in 1810 zijn eerste bezoek aan Haarlem, komende van den Helder. 17 October zou Maria Louisa naar Haarlem gaan om haar Gemaal daar te ontmoeten , voor dat bezoek waren in Haarlem groote toebereidselen gemaakt en in het Paviljoen werd het tweede ontbijt gebruikt. 2) Verslag M. v. K. 1907 blz. 7. 3) Vele dezer berichten zijn door mij afgedrukt in mijn werk over .Het garnizoen te Haarlem na 1813,. 4) De pleidooien der beide advocaten, respectievelijk 185 en 162 bladzijden groot, ver- schenen in druk en berusten in de Stadsbibliotheek van Haarlem. Het pleidooi van Mr. 7. D. Meyer is hoogst zeldzaam, daar slechts 3o exemplaren. werden gedrukt voor de in het proces betrokken personen. Beide werkjes bevatten een schat van historische gegevens uit den Franschen tijd. 296 GESCHIEDENIS. A. van Bommel, fungeerend officier en Santbergen, commies-griffier. Het vonnis is afgedrukt in het genoemde werkje van Mr. de Yonge. Hiermede was de zaak nu voor goed uit. . . De verdere geschiedenis van dit gebouw is vele malen beschreven. Alleen dus tot slot enkele herinneringen, ontleend aan het meer- gemeld verslag van het M. v. K. In 1828 beval Koning Willem I, dat het »Paviljoen Welgelegen« zou worden ingericht tot een kunstgalerij voor werken van levende Nederlandsche meesters. Den toenmaligen Directeur van 's-Rijks- Museum te Amsterdam, de beer C. Apostool, werd bij ministrieele aanschrijving, i. d. 5 December 1829 1), opgedragen zich met de Permanente Commissie van het Amortisatie-Syndicaat te verstaan, omtrent de uitvoering dezer Koninklijke lastgeving; meer bepaald om in overleg te treden met Mr. A. P. Brugmans, lid dier Commissie, over de noodige herstellingen en verbeteringen aan het gebouw. In den aanvang van 1829 werd de kunstschilder C. H. Hodges geraadpleegd, en de architect over Zr. Ms. gebouwen te Brussel T. F. Suys, uitgenoodigd een plan op te maken en verslag uit te brengen. Eer het tot een uitvoering zou komen moesten nog vele jaren verloopen. De toenmalige staatkundige gebeurtenissen hadden hierop voornamelijk invloed. In 1830 werd het Paviljoen overgedragen aan het Departement van Binnenlandsche Zaken, terwijl ook tot stand kwam de schei- ding van park en tuin. Twee jaren later werd een schikking getroffen met het gemeentebestuur van Haarlem en in 1835 ge- schiedden de herstellingen. Nog hadden vele onderhandelingen plaats, ja zelfs dreigde Haarlem het gevaar, dat het museum te dezer stede niet zou worden geplaatst, doch dit veranderde toen de Provinciale Staten van Noord-Holland en Haarlem's Gemeente- bestuur in 1837 ieder f I000 per' jaar beschikbaar stelden. Eindelijk kondigde de Nederlandsche Staatscourant van 9 Aug. 1838, no. 187 de opening aan, benevens de daaraan verbonden bepalingen. De vleugel aan de Dreefzijde kreeg ook een andere bestemming. Eerst werd dit gedeelte in 1838 verhuurd, doch daarna, sedert 1852, bewoond door Dr. W. C. H. Staring, die het Nederlandsch 1) Minister van Binnenlandsche taken was L. van Gobbelschroy. GESCHIEDENIS. 297 Geologisch Museum, dat in de benedenvertrekken van deze vleugel was gevestigd, beheerde tijdens de samenstelling der geologische kaart van Nederland, hem door de regeering opgedragen. In 1865 werd dit museum overgebracht naar Leiden en dit gedeelte afgestaan aan de »Nederlandsche Maatschappij ter bevordering van nijverheid«, die er haar Koloniaal Museum vestigde, onder directie van den heer F. W. van Eea'en. Later werden nog eenige lokalen beschikbaar gesteld tot plaatsing van het Museum van Kunstnijverheid, welk museum i6 Juli 1877 plechtig werd geopend door Z. K. H. Prins Hendrik der Nederlan- den. In 1885 werd de rijksverzameling van schilderijen overgebracht naar Amsterdam, waardoor de drie groote zalen in het front van het Paviljoen vrij kwamen, en ter beschikking kwamen van het Museum van Kuntstnifverheid)) Sedert I Juli 1907 werden — dank zij de welwillende beschikking van den Minister van Binnenlandsche zaken en de medewerking van den beer C. 7. Gonnet — de Napoleonskamer en de Prin- sessekamer kosteloos ter bezichtiging gesteld voor de bezoekers van het Museum van Kunstniiverhcia'. In de slaapkamer van Lodewilk Napoleon bevindt zich het door hem gebruikte ledikant, weinige jaren geleden door het rijk aan- gekocht; afgietsels der borstbeelden van dezen ex-vorst en van zijn in prille jeugd overleden zoontje; verder een ameublement in den stijl van het Keizerrijk, in den laatsten tijd door den heer Gonnet hier vereenigd en in orde gebracht. De slaapkamer van Prinses Willemiintje is veel soberder, maar daardoor niet minder bezienswaardig; zij verkeert in volkomen denzelfden toestand als zij door H. K. H. tijdens haar verblijf op het Paviljoen werd gebruikt en biedt eene waardige tegenstelling van den eenvoud, die de Oranje' s eigen was, met de prachtlievend- heid die het Corsicaansche geslacht kenmerkte. 1) Zie o.a. Elsevier's Geillustreerd Maandschrift van Aug. 1905, waarin een opstel van K. Sluijterman, getiteld: ,, Herinneringen aan de Haarlemsche school voor Kunstnijverheid. 298 GESCHIEDENIS. Nay. LIX, 102. Prins Frederik, oom van Willem III. Hofdijk, Een lijkkrans op een vorstengraf. De zonen van Willem III en hunne moeder. Zie: E. van Calcar, Sophia Frederika Mathilda, koningin der Nederlanden, als vrouw en moeder geschetst. J. T. B(uys), De dood van den Kroonprins. Gids 1884, III. W. Z. De andere door W. Z. opgegeven bronnen zijn reeds genoemd. RED. Nay. LVII1, 193, 261, 409, 583; LIX, 18i. Inrichting van het Ned. leger in den 80-jarigen oorlog. Zie Relazioni van den Venet. gezant, in werken uitg. der comm. v. advies voor 's-Rijks geschiedk. publicatien. W. Z. Wie kan iets mededeelen omtrent de familie van Oldenbarne- veldt en hare medeplichtigheid aan een aanslag op het leven van Prins Maurits? L. M. Zijn er ook Nederlandsche officieren of soldaten geweest, die zich bijzonder onderscheiden hebben in den veldtocht van Napoleo naar Rusland in 1812? V. R. KRIJGSGESCHIEDENIS. Generaale Ordres door den Heer Collonel Comm. Schimmel- penninck van der Oyen voor het Regiment in Cas van Land en Watermarsch gegeven 8 Maart 1780. Art. I. Het Regiment in korten sullende marscheeren, sullende Command. der Comp. sorgdragen dat de geweeren, wapens en scherpe pa- troonen, Monteering en Rantsels in goede ordre zijn, dat er Poeder, Witzel, Wasch enz. dit alles in d' uyterste ordre is. Soo wel bij den uytmarsch, als buyten op marsch het dronken drinken op straffe van spitsroeden te verbieden. Art. 2. Daags voor den marsch zal sig naa agt uuren geen onderofficier veel minder een gemeene op straat mogen laten vinden maar sig vroegtijdig ter rust begeven. Art. 3. De officieren sullen sig althoos het eerste op de vergaderplaatsen laten vinden, om als er defecten mogten zijn nog te kunnen remedieeren; de visitatie der Compagnien en de rapporten ge- schieden als dagelijks volgens ordre. Art. 4. Men zal in de uyterste ordre uyt de stad marscheeren geen hoeden afneemen dan voor den Heer Generaal, geen gepraat, geploeter, of geloop in de geleederen dulden ten welken eynde, ieder officier seer exact zal letten op het pelotton dat voor hem marscheert als mede op dat pelotton dat door hem geleyd word: Soo als het Batt. buyten de stad is zal er appel geslagen worden waar op de tambours en musiquanten, naa vooren komen als dan kunnen de Bajonetten van de Geweeren gedaan worden, en sullen deselve nooyt antlers als op de schouder of hoog in den regterarm gedragen worden, en niet aan de Cordon of verkeert op de schouder. Word als dan mede het Toebak rooken geper- miteert, men sal althoos de pelottons op sig selven houden en niet permiteeren, dat men van het eene naa het ander loopt. Art. 5. De officieren sullen althoos bij hunne pelottons marscheeren, die te paart rijden, kunnen daar bij blijven rijden. Soldaten die 300 KRIJGSGESCHIEDENIS. ziek worden, zullen een kaartjen van den officier ontfangen om naa agteren te mogen gaan, die dan op de karre geplaatst kunnen worden. Art. 6. De vroolijkheyd, zingen, rooken en uyt den bobbel drinken gepermiteert zijnde; zullen de officieren en onder-officieren sorg- dragen dat aan Art. i voldaan word. Zoo de Liefhebbers sulks niet willen laaten, zal men het met gewelt beletten of anders in arrest agter het battaillon zetten, om ten Exempel van anderen seer serrieus gestraft te worden. Art. 7. Herbergen passeerende zal de onderofficier van het eerste pelotten post vatten en successievelijk door een anderen vervangen worden en absolut niet permiteeren dat er iemand ingaa en zullen er zelfs ook geen gebruyk van mogen maken, dorpen of gehugtens passeerende zal den adjudant mede vigileeren, en de officieren eene dubbelde attentie op hunne pelottons hebben. Art. 8. Geen rantsels sullen zonder speciaal bevel van den Colon. Comm. op de wagens gelegt worden.Art. 9. Alle dagen sullen twee Corporaals gecommandeert worden voor den anderen dag, om de vaandels te dragen deselve zullen hunne rantsels op de Compagnieskarre mogen leggen, en sullen sig ten eersten op het appel, bij het vaandel pelotton vervoegen, in den marsch zijnde, zoo er dan weder een appel word geslagen, zal men marscheerende de pelottons in ordre formeeren, de bajonetten op de Geweeren doen, wel observeerende de distantie tusschen yder pelotton naa behooren is. Art. Jo. Arrestanten krijgende zullen deselve agter het Battaillon ge- bragt worden. Art. I I. De officieren en onderofficieren van het agtste pelotton zullen wel sorg dragen die niemand agter uyt gaat onder wat protest het ook zij zonder een kaartjen van de officieren van de pelottons. Art. 12. Bij de bagagie zal een onderofficier gecommandeert worden en per Comp. een man welke geduurende de marsch er bij zullen KRIJGSGESCHIEDENIS. 30I blijven en sorge dragen dat de wagens wel bij malkander blijven en geen op de wagens permitteeren dan die met kaartjes voor- zien zijn. Art. 13. Het Battaillon opgemarscheert zijnde zullen de officieren aan den Major, en de onderofficieren aan den Adjudant (van de Compagnien) Rapport doen zullende de andre officieren, en de onderofficieren sorg dragen dat er geen geloop is tussen de ge- leederen, en dat het yolk niet van de plaats gaa. Art. I4. Het parool uytgegeven en het uur bepaalt zijnde dat de ver- gadering zal geslagen worden als ook waar en wanneer de karren zullen ontfangen worden zullen de Comm. der Comp. deselve naast bun Logement brengen hun vooral recommandeerende de voorsigtigheid, met het vuur en ligt, waar voor de onderofficieren sullen responsabel zijn als ook mede soo er iemant buyten speciaale permissie in de stad Logeert. Art. 15. Daags voor den uytmarsch zal het yolk geschooren worden moetende men wel sorgen dat men te Arnhem en Nijmegen in de uyterste propreteytt in en uyt marscheert. Art. 16. Den dag dat men aan het Nieuwe Guarnisoen komen sal, zal het yolk ten eersten sig beginnen gereet te maken, opdat men seer proper kan binnen marscheeren wel sorgende dat naa dat de Compagnien uyt malkander, yder heel exact op de straat koome. Art. I7 De Comp: geformeert, de Major de Rapporten ontfangen heb- bende, zal deselve de Compagnien naar de Casernen geleyden. Art. 18. Den Chirurgyn Major en Frater sullen agter het Batt. marscheeren en van de noodige medicamenten voorsien zijn. Art. 19. Den Adjudant sal sig voorsien van daagelijksche rapporten en in gereetheyd hebben de recipissen voor wagens, karren, passagie der bruggen en tollen, als mede voor de Gierbrug, inhoudende het getal van manschappen vrouw : kind : en paarden daarmede wij er over of langs marscheeren. 302 KRIJGSGESCHIEDENIS. Art. 20. Zoo het geordonneert word om opwagting te gaan maken sullen de officieren sig ten spoedigsten, op de gecommandeerde plaats vervoegen. De officieren sullen niet meer als een kleyn valiesjen op de karren mogen naavoeren en de administrateurs een kleyn kisjen met een wijnig stoffagie voor een onverwagte reparatie. Art. 21. Als de quartiermeester te Nijmegen komt zal hij het stafschip uytkiesen, vervolgens de quartiermaker van de Grenadiers een voor haar Compagnie, om de overige Scheepen zal geloot worden, vervolgens zal de quartiermeester zorgen dat het stroo gelevert word als mede dat men de fouriers naa ziet dat de vaaten met goed water gevult, en dat de brouwer de oxhoofden met goed bier vult, soo als het besteld is, wijders, dat hij aan den Backer zegt dat zoodraa het Battaillon ge-enbarqueert is hij zijn Leverantie van Brood zal doen. Art. 22. Het Batt. te Nijmegen voor of bij de scheepen zijnde, de Comp. geformeert en door den Major aan den Comm. der zelve over- gegeven zijnde, zal de bij de Grenadier Compagnie gecomman- deerde wagt voor het stafschip ten eersten uyttreeden, en bestaan uyt I Corporaal, 1 Tambr en 6 Grenad., alle vrijgesellen, en op yder der overige scheepen, 1 Corp. en 3 man, welke alle in ordre ieder op hun schip moeten marscheeren, ten eersten een post zettende bij de planck met de sabel in de hand, belettende dat daar niemant weder afgaat, zonder permissie. Dese wagt sal alle ogtent om 9 uur afgelost worden, seer exact viguleeren voor ongelucken van brant en wel voornamentlijk des nagts. Art. 23. De wagt post gevatt hebbende sal men de Sergeanten naa de schepen doen gaan, in het ruym om de geweeren te plaatsen, dewelke moeten gelegt worden op een bedding van stroo agter de mast, kolf tegens Loop vlak op de grond. Zoo er plaats is kan men de patroontass er bij voegen, de portepe sabel en rantsel moet yder man behouden, man voor man zal men daar in laeten gaan eerst den eersten van het voorste gelid beginnende met de regter vleugel dese zal terstondt op zijn plaats gaan leggen, het eerste gelid geheel er in zijnde begind men met het 2de en KRIJGSGESCHIEDENIS. 303 dan het Derde gelid, een getroude moet plaats voor twee hebben, yder man zal op zijn plaats blijven tot dat den officier gesien heeft dat alles in ordre is.Art. 24. Bij het debarqueeren zal de Laatste man van het Derde gelid het eerste met zijn geweer en wapens aan land gaan, hier door word de Confusie onder de geweeren voorgekomen. Art. 25. De Compagnien scheep zijnde zal bij het stafschip het witte vaandel en bij de andre scheepen de quartier vlag agter op geset worden. Art. 26. De officieren en onderofficieren sullen sorgdragen en absolut niet dulden dat er beneeden gerookt word, en niemand sal boven op het schip mogen rooken als met een dop op de pijp en nergens anders mogen sitten als op de Luyken om de schippers niet in de weg to loopen. Art. 27. Die eenige vuyligheyd in het schip doet zal dit aanstonds moeten schoonmaken — het door vrouwen of kinderen geschie- dende zal de man daar voor zorgen. Art. 28. De scheepen onder zeyl zullende gaan zal er op het stafschip een lange roffel worden geslagen, welke door alle de scheepen zal beantwoort worden, vervolgens op het stafschip de marsch, hetgeen de andre volgen. Art. 29. Niemant zal als bij dringende noot het stafschip mogen voorbij zeylen waarvan de schippers moeten gewaarschoud worden. Art. 30. Zoo onverhoopt een schip op het drooge mogte geraken of ander ongemak krijgen zoo zal hij door drie korte roffels daar van kennis geven, die door het stafschip sal beantwoord worden en de nodige hulp gegeven worden. Art. 31. Als het stafschip ankert zal de geheele vloot ankeren, zoo het bij nagt mogt gebeuren, sal het door drie lange roffels gesegt worden. Art 32. Een stad of dorp passeerende zal de marsch op alle schepen geslagen worden. 304 KRIJGSGESCHIEDENIS. Art. 33. De goede ordre wort ten strengsten aan de officieren en onder- officieren gerecommandeert, om alle ongelukken te voorkomen dat het yolk bovenkomende er altijd als soldaten uytziet. De kielen sullen scheep over de monteering gedaan worden, als men langs steeden of dorpen vaart zal niemant met de muts op boven gepermiteerd worden. Art. 34. Men zal niemand zonder speciale permissie daar toe te hebben, naa de wal laten gaan; indien men eenige manschap bij groote nootsakelijheyd daar naa toe moest zenden zullen deselve altijd door een onderofficier sergeant geconvoyeert worden die voor de goede ordre zal verantwoorden. Art. 35. Voor anker leggende de sergeanten op het stafschip geslagen wordende sal men een sergeant per Comp. met de Boot (soo die er is) senden, in cas men sieken krijgt, zal men zoo als men ten anker is een sergeant met de Boot zenden om daar van Rapport te doen en den Chirurgyn Major te halen. Art. 36. Het anker smorgens geligt zullende worden zal de vergadering en vervolgens de marsch op het stafschip geslagen worden, het geen op alle de schepen mede moet geschieden hetselve moet met de taptoe mede geobserveert worden. Art. 37. Schoon de vrolykheyd zeer gepermiteert is, zoo word het aan de officieren en onderofficieren zeer gerecommandeert geen balda- digheyd met woorden of werken hoe genaamt aan andre schepen of luyden die men passeert en wel voornamentlijk soo men naast jagten mogte komen te leggen om naar het tij te wagten of in het voorbij vaaren dat het yolk in het uyterste ordentelijk zij. Art. 38. Voor Vlissingen gekomen zijnde zal men alles in ordre brengen en sig in alien delen naa het begin deser ordre bij de Landmarsch gegeven gedragen, — de Heeren officieren worden op het serieuste gerecommandeert om in alle deelen exact dese orders te obedieeren want de overtreders van dien zal ik zeer serieus dan congeeren, Art. 39. Men sal met alle omsigtigheyd omtrent de uytdeeling van het KRIJGSGESCHIEDENIS. 305 water en het bier zijn op dat men op de Zeeusche stromen niet te kort koome. Deze ordre dus op den 8 Maart 1780 gegeven ten eynde sig yder officier hier van een Copie eygenhandig schrijft en voer den 28 deser aan den Major overgeeft om naabehooren getekent te kunnen worden. Gexamineert Was geteekent ANT. VAN DE GRAAFF. A. SCHIMMELPENNINCK V. D. OVEN. Medegedeeld door J. K. KERKGESCHIEDENIS. Aarons baard. In den honderd-acht-en-vijftigsten brief van de Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart schrijft Stijntje Doorzicht aan Saartje, dat zij een bezoek van Abraham Blankaart had gehad, en dat deze onder meer gezegd had: ilk wil Bybels, ik wil practicaal horen )preken. Daar liep ik voorleden Zondag zoo eens in de Meniste »Kerk bij den Toren ; er werdt over de Bekering gepredikt; 't »was zo fraai, dat ik ging zitten, en luisterde als een oink. Wel, ,Stijntje, ik ben nu zuiver rechtzinnig, maar waarlyk, ik kon amen )op alles zeggen; en ik zei het ook in my zelf. Sticht dat niet »beter, dan dat ik hoor zagen, en kaauwen en klungelen over )Aarons baard? en er dan nog toepassingen bij te krygen, die )spotvogels stof leveren, maar die verstandige en vrome menschen »met versmading overdenken Men zou allicht meenen, dat dit voorbeeld van Aarons baard door de schrijfsters was verzonnen. Een opstel in de Teekenen des Tijds XII 171-208 door den Heer P. H. Veen, Doopsgezind predikant te Middelburg, getiteld de Geschiedenis der Preek, doet mij echter het tegendeel vermoeden. Ik las daarin, dat een zekere Theophilus in de 18de eeuw den spot dreef met de zucht der predikanten om in iederen tekst God en Christus terug te vinden. »Twee leeraars had hij hooren preeken over Aaron. Beiden ver- stonden onder Aaron Christus; en de olie was de gave des Hei- ligen Geestes, De zoomen van Aarons kleederen waren volgens 1910 20 306 KERKGESCHIEI)ENIS. den een de ver afgelegen heidenen, bij den ander de lage Chris- tenen, en onder zijn baard verstond de een de hoog verheven Christenen, en de ander de twaalf apostelen, omdat de baard 't naast bij 't hoofd d.i. Christus is (God heeft immers aan priesters uitdrukkelijk verboden hun baard te scheren). De zalfolie druipt immers ook neder van het hoofd op den baard, En daarom vermoedt Theophilus te recht, dat mogelijk Aaron maar twaalf haren in zijn baard had gelijk de hedendaagsche Chineezen.« Ik heb den Heer Veen om eenige bijzonderheden aangaande het werk van Theophilus gevraagd, en ontving ten antwoord, dat dit werk niet in zijn bezit is, maar dat hij geput heeft uit de »Zeedige aanmerkingen op de redeneering over de hedendaagsche Predikwijze van den vermomden Theophilus Zelotes door M. Gargon, pred. en rector te Vlissingen, bij Samuel Willegaarts, Boekverkoopet op de Oostzijde, op de hoek van 't Groenewoud, in de nieuwe Papiermolem< (zonder jaartal), waarin heel _wat uit het werk van Theophilus wordt aangehaald. Ook verwees hij mij naar: »C. Tuinman. De heillooze Gruwelleere der Vrijgeesten«, enz., waarin een wederantwoord voorkomt op den lasterbrief van den vermomden Theophilus enz., bij W. Eling, Middelburg 1714. Misschien kan een der lezers van De Navorscher iets meer aangaande Theophilus en zijn werk mededeelen. Ik vermoed, dat de dames Wolff en Deken het werk van Gargon gekend hebben. Mr. C. BAKE. KUNSTGESCHIEDENIS. Uit den tijd ve•Or de octrooien. Nauwelijks had Zacharias Jansen de verrekijkers uitgevonden, of zijn arbeid vond navolgers, die met zijn flood nog vermeerder- den. Om niet meer te zeggen bier de namen van Laprey (Lipper- shey), Metius en Drebbel genoemd, bekende lui op 't gebied der werktuigkunde en der glasslijperij. Over dien namaak van 't werk zijns vaders, zeer tot zijn schade en tot zijn verdriet, beklaagt zich zijn zoon bij »Burgemeesters, Schepenen ende Raden,a der stad Middelburg, die hem wel ter wille zijn om den overledene de eer te geven die hem toekomt en hun verklaring met stads- KUNSTGESCHIEDENIS. 307 wapenen te bezegelen, maar overigens aan de zaak niets schijnen te konnen doen. Zijn schrijven luidt als volgt: »Anno 1590 is de eerste buyse gemaeckt en geinventeert binnen Mieddelburch in Zeelant van Sacharias Jansen, ende de langste waeren doen ter tijt 15 a i6 duym waer van latter 2 wech ver- eert werden : de eene aan den prins Mourytsyus (Prins Maurits) en de ander aen hertogh Albertus (van Oostenrilk.) De distancy van 15 a i6 duym is zoo lange gebruycht geweest tot het jaer 1618. Doen hebbe ick met myn Vader hier boven vernoumpt de lange buysen geinventeert die men gebruyckt om by nachte te sien in de sterren en de maenne, daer veel in te spickeleeren is. Anno 1620 heeft Meetsyns een van onze buyssen becommen de welcke hij naer gekonterfeyt heeft voor zoo veel als hij gekonnen heeft: desgeliks heeft oock Cornelis Drybel gedaen: als wij dese Instermenten praktyseerden woonden wy op het Kerkhof daer nu de Venduysy (de Vendutie, de openbare verkooping) is. Waerre Reynier Ducartes en Cornelis Dribbel en Johannes Loof int Leven die souden getuygen daer van konnen wesen dat ick de eerste lange buysen hebbe geinventeert: Vorder en kan ick mijn heeren geen naeder onderricht daer van doen. In Middelburgh den 30 Jannerwary 1655 UE : E. V: onderdaenne Dienaer Johannis Sachariasz.« Aan de achterzijde van den brief staat nog de volgende ver- klaring: »Sara Goedaerts oudt twee en seventigh jaren woonende op de kaaye binnen dese stadt in 't goude kruys wede. wylend Jacob Goedaerts, gevraegt wat kennisse ofte wetenschap sy heeft dat alhier binnen deser stede soude gemaeckt syn de buysen ofte verrekyckers, ende by wien. Segt omtrent twee a vier en veertigh jaren geleden te wesen, sonder den presysen tyt onthouden te hebben dat alhier buyssen off verrekyckers binnen dese stadt gemaeckt wierden by eenen Sacharias Janssen wonende by de munte dicht tegen de nieuwe kercke, seght oock deselve persoon wel te hebben gekent, ter wijle het haer eyghen broeder was ende sulk den voorn. Sacharias Jansen deselve buyssen ontallycke reysen heeft sien maecken.« De Kanter en Ab Utrecht Dresselhuis, De Provincie Zeeland. A. AARSEN. VOLKSKUNDE. GRONINGER WIEGELIEDJE. (Tongval van Hunsingo.) Huse, huse, huu-se! Suze nanne 1) suu-se, Heintje mout nou sloapen, Peerden, koien, schoapen Sloapen achter ien de schuur, Zunder lamp en zunder vuur, De hounder en de zwienen Dei kriegen gein rosienen En ok gein speulgoud kriegen zij Gein lekk're brug 2) en soepenbrij 3) Gein bolletjes mit krenten Gein bouk mit mooie prenten, Moar mOrgen krigt ons Heintje wat, Nog eerder as de hond en kat; Den speult hij mit zien knikkers, En zuske mit heur bikkels, En komt ons Heintje yn de brouk, Den krigt hij neuten en ok kouk, En proemen, appels, peeren, Die lust ons Heintje geeren, Hij krigt van ootje 4) en van bes 5) Ein mooie lepel, vOrk en mes; Nog ridt hij op zien stokje, Moar voader koft 'n bokje, En Heintje ridt den noa de stad, En krigt doar stroop en pankouk zat. Hij ridt den mit zien woagen Of 't bokje zel horn droagen, Moar holt ons Heintje horn nijt stil, En as hij nou nijt sloapen wil, 1) nanne, Friesch : nane, in Overijssel : heije, in kindertaal : de wieg. 2) brug, Friesch : brogge, Drentsch : dim. bruchien, boterham. . 2) brug, Friesch : brogge, Drentsch : dim. bruchien, boterham. 3) soepenbrij, ook Friesch: karnemelkpap. 4) ootje, Stadfr. ook: grootmoeder. 5) bes, Noord-H. bep: bestevaar, grootvader. VOLKSKUNDE. 309 Den gait hij ok nijt rieden, Want voader wil 't nijt lieden, Den krigt hij ok gein fluit of trom, Den slagt hij ok gein: rom-bom-bom! Den ken hij ok nijt fluiten, En 'k heef horn ok gein duiten, En mOrgenvroug 1) gein krentestoet, 2) En nou het mouder 't leidjen oet. S. K. FEITSMA. De Franschen. Allons enfans de la patrie! Was met het ca ira het lied, Toen dwinglandij, in schijn van vrijheid, Den toon gaf in het Fransch gebied; Toen elk, uit vrees voor Robespierre, Een vijand zijn moest van Bourbon, En naderhand als slaaf moest knielen, Voor 't machtwoord van Napoleon. Maar, toen bij het verloop der tijden, En 't wisslen van de oorlogskans, De Korsikaansche werelddwinger, Zich zag ontzet van troon en glans, Toen werden Frankrijks legerbenden De steun van 't nieuw herschapen rijk, En gaven hulde, eed en trouwe Den naneef van St. Lodewijk. 't Allons enfans de la patrie! Kreeg nu een edler reiner zin; Het werd de toon van rust en orde, Van vrede en echte vrijheidsmin, Nu werden Frankrijks wakkre strijders Niet meer door heel Euroop gevloekt, En in der volken staatskronijken, Als stoorders hunner rust geboekt. I) morgenvroug, Frie.: moarn-ier, morgenochtend. 2) krentestoet, Dr.-stoete krentebrood. 310 VOLKSKUNDE. Dat Neerlands kindren nooit vergeten Het pijnlijk doorgeworsteld leed, En de ijzren boeien, ons voor dezen Door Fransche dwinglandij gesmeed. Maar dat ze ook daarbij nooit vergeten, 't Geen rede en godsdienst ons gebiedt: ›)Gij zult geen kwaad met kwaad vergelden Het wreken past een Christen niet.« Ontleend aan een oud prentenboekje door A. Aarsen. Kikkertjes en Louw 1). Er waren zeven kikkertjes Al in een boerensloot, Zij zouden kermis houden En dansten poot aan poot. Poot aan poot, Louw is dood, Legd hem in een kistje, En doet hem dan een befje aan Dan gelijkt hij op een menistje. V. R. v. D. K. VOLKSKUNDE UIT ZUID-AFRIKA. Kaap-Hollandsche Raadsels. Die graf die at, die er in sat die bad ; die graf die leef, die er in sit die beef. (Jona) Ek kap 'n blok in deuske land, die spanclers waai in anner land. (brief) Om die nekkie gegrepe, o' er die pense gestreken ; o alle deugde, ult die gaaitjie kom vreugde. (flesch wijn) In Klinkersdal loop 'n koei wat niks as taai bosgras vreet. (scheermes) Ek het 'n riviertje vol wit klippertjes. (mond en tanden) Ek het 'n klippie waarmee ik seer ver goof. (oog) 1) Kan hij soms geweest zijn Louw Kluitje, die met Lan, been in een weiland wandelde en toen door eene koe werd ingeslokt? VOLKSKUNDE. 3 Kinderversjes e.a. Slaap, kindjie slaap, Papa gaat naar die Kaap, Pappa het gann koekies kuop. Dan sit jij in die hoekie. Dan krij jij 'n koekie, Dan vat jij met jou handjie. Dan bijt jij met jou tandjie. Voor de vingers. Duimpie, Duimpie se maat, Langeraad, Vierlevink, Korte Pink ; Hagestoeltje, Goue Ring, Langeruiter, Potlekker, Luissnipper. Duimpie het 'n os gekoch, Voorman het horn thuisgebroch. Middelman het horn afgeslach, Achterman het hom opgaet, Pinkie het hom doodgeskiet. Van Maandag moet ek Maandag maak Om Dingsdag en die werk to raak, Woensdag is ek siek, Donderdag werk ek niet. Vrijdag is dit Slamse kerk; Wie die drommel wil dan Saterdag werk? En Sondag is al weer kerk. In Zuid-Afrika begint men de oud-Hollandsche sprookjes met: 1Goue kwint, mij storie begint in het midden wordt ingevoegd: .Goue kalf mij storie is half., en aan bet einde :z Goue ftuit mij storie is uit.. Namen van ossen: Ja(g)er en Krier. Skilder en Koos. Smelt en Tier. Rechter en matroos. Jurias en Lap. Engeland en Boontjie. Geelbek en Stap. Spie(g)el en Kroontjie (F. Th. Schonken, Die Wurzelen der Kap-Hollandischen Volkstiberlieferungen.) Nay. LIX, 26. Amsterdamsch volksgeloof. Die in de loterij spelen, hebben graag een 7 of een 9 in hun nummer : zoo'n staartcijfer, zegt men, geeft geluk. Veel muizen in een woning een voorteeken van armoede. Op is de. boel, weg is de kiespijn. 312 VOLKSKUNDE. Als een gebochelde op de kleine steenen van de straat loopt, wordt regen verwacht, en wel binnen kort. Wacht je voor de geteekenden, voor de kreupelen, voor de gebochelden, voor de door de natuur misvormden. Nooit beginne een jonge vrouw haar huishouden met een nieuw beursje of een nieuwe portemonnaie in den zak. Dat geeft ar- moede. Met wat ouds te beginnen, brengt voorspoed aan. EEN AMSTERDAMMER. Nay. LIX, 116 en 117. Bij lezing van het artikel Vondel en Segers in de Nederlandsche Sagen, herinnerde ik mij een verhaaltje, mij bij mondelinge over- levering bekend. Ik weet niet of het in druk bestaat. Vondel kwam eens op een wandeling in de omstreken van Amsterdam in eene herberg. Hoorende, dat er in eene boven- kamer eene vergadering werd gehouden, vraagde hij den waard of hij daar kon binnengaan. De waard antwoordde, dat er eene rederijkerskamer vergaderde en dat elke bezoeker door den Voor- zitter met een vers werd toegesproken, waarop men verplicht was met een vers te antwoorden, zonder dat werd men niet toegelaten. Vondel nam de voorwaarde aan. Bij het binnenkomen vraagde hem de Voorzitter, wat hij was, waarop Vondel zeide: »Ik ben doodgraver.« De Voorzitter sprak: »Gij leeft waar niemand leeft, Gij sterft waar niemand sterft, Dat geeft U bier en brood, Dus leeft gij van den flood. « Wederkeerig informeerde Vondel naar het beroep van den Voorzitter, die te kennen gaf, dat van advocaat uit te oefenen. Vondel voegde hem toe: »Gij leeft waar tweedracht leeft, Gij sterft waar tweedracht sterft, Dat geeft U brood en zuivel, Dus leeft gij van den Duivel,( »Die zijt gij of Joost van Vondel«, riep de Voorzitter uit. »De laatste« antwoordde Vondel.A. CHR. S. TAAL- EN LETTERKUNDE. Liv(e)rei. Bekend is de afkomst van het woord livrei, liverei (soms leverei) d.i. kenmerkende kleeding, door ambtenaren en bedienden ge- dragen : Oud- en Nieuwfransch livree, van liberata d.i. (door den heer) geleverde (kost en kleeding). Hooft in zijn Hollandsche Groet aen den Prinsse van Oranien (1629) 1) teekent bij vs. 215/6: De Staeten vendels, en de Prinssen leverijen, 2) Zich spoeyen innewaerts; de roode sluyers uyt, 3) aan: »Livree: zeit de Franchoys. Maer 't is Lieverij , een duytsch 4) grondwoort ende bediedt een teken dat yemandt draeght van liefde of geneghentheit tot eenighen persoon oft parthij.« Dit is voorwaar een niet onaardig en zeker oud voorbeeld van volksetymologie, dat echter in het Taalkundig Woordenboek op Hooft (bl. 173) niet had moeten zijn overgenomen; wat de be- teekenis aangaat, die het woord kan hebben, is Hooft's beweren juist : een overgang van »kenmerkende kleeding« tot »kenmerkend teekem< en dan elk uiterlijk teeken , hetzij dan een teeken, gegeven uit gunst — het woord had dus een plaatsje verdiend bij faveur, manche enz. op bl. 300 en 301 van Noord en Zuid jrg. XXII — hetzij bewijs van aanwezigheid van eenigen toestand, gaat geleidelijk. B. Huydecoper heeft in zijn Proeve van Taal- en Dichtkunde op Vonduls vertaalde Herscheppingen van Ovidius een twintigtal bladzijden gewijd aan de etymologie, de beteekenis en de betee- kenisontwikkeling van het woord livrei, die voor zoover hij vindt en plaatsen opgeeft nog wel van beteekenis zijn, en die ik, daar het boek niet in ieders handen is, hier vermeld sub A1. A. livrei = kleeding, kenteeken in kleederdracht, vooral van soldaten gezegd. B. = gunstbewijs in den vorm van een kleedingstuk, lint, insigne. C. ) = teeken in algemeene beteekenis, bewijs van de aanwezigheid van een toestand. 1) Stoett, Gedichten van Hoeft I, 287. 2) d.i. (livrei dragende) dienaars, soldaten. 3) d.i. de roode vendels (der Spanjaarden) naar buiten. 4) d.i. Nederlandsch. 314 TAAL- EN LETTERKUNDE. Al Vondel, Herscheppinge VI 815, vertaalt de insignia van Bacchus, een krans van wingerdbladeren door : de liverey des Godts; evenzoo noemt deze dichter de zwanevederen op den helm van Cupavo zijn liverey (Vergilius Aeneis X, 186); rouw- kleeren heeten bij Vondel in zijn Phaeton, roulivrey. Antonides in zijn Ystroom (II, 45) noemt den bloemendos van Mei »haer Bloemlievrei«, in hetzelfde gedicht (boek III) draagt een stroomgod zijn »groene stroomlievrei.« Fr. Martinius (Triomf der Opstandinge Christi) noemt het wit » der Engelen lievrey« en J. de Decker (Lof der Geldsucht 161) zegt: Is, is dit de livrei, gedragen en vertoont Van Hem, die 't hooft met smaet en doornen droeg gekroont? Bl. Overblijfselen hiervan vindt men in Frankrijk nog in de livree de la noce, de la mariee: linten, die de bruiloftsgasten dragen. Cl. In Hooft's Gedicht Op Venus en Adonis 1), een beelden- groep, die door mejuffrouw Van der Passe in koper gegraveerd was, zegt, dat de doodsgodin Venus »aanvliegt en deze »haer lievrey tot veegh en zeegheteken op 't vel plantte«. Hier is lievrey natuurlijk teeken. 2) Poot noemt den schaamteblos: de lieverei der schaemte. Merkwaardig is in Hooft's Geraert v. Velzen vs. 8, waar de zon toegesproken wordt Die dat ontallijk heyr en all' der starren rey, Zoo hoflijk, dagh op dagh, beschenkt met uw lievrey. G. A. NAUTA. Vgl. voor dit woord den Nay. van 1851, pag. 20, 40, e. a. RED. WoorctvveriKlaaririg DOOR G. FULDAUER. II. Ballast. Over dit woord is veel geschreven, n.l. wat de afleiding betreft, waarvan ook al weer veel als nuttelooze ballast kan gemist worden ; 1) Stoett, Gedichten van Hooft I, 216. Dr. Stoett verklaart hier lievrey als doodskleur en die verklaring is goed, doch de eerste beteekenis van het woord is het niet. 2) Stoett, Gedichten van Hooft II, 488. TAAL- EN LETTERKUNDE. 3I5 de meeste etymologen zeggen, dat de oorsprong onbekend is, maar dit belet natuurlijk niet, dat er gegist mag worden en als men dat dan op aannemelijke gronden doet, kunnen we wellicht door combinatie van een en ander achter de waarheid komen. De beteekenis is algemeen bekend : een zekere zwaarte, uit zand, steenen, of iets antlers bestaande, dat in een schip, lucht- ballon, enz. wordt geplaatst om het schip een stevigheid te geven en zwaarte, als er b.v. geen lading in is. Kluge 1) zegt, dat het woord ontstaan is uit barl as t -= bloote las t, in tegenstelling met de lading, dat de eigenlijke last is. De Vries en te Winkel 2) verklaren, dat het in de 17e eeuw b algl as t luidde, hetgeen voor de etymologie van geen waarde is; in het Middel-Nederlandsch komt het niet voor, wel in het Middel-Neder-Duitsch en Zweedsch. Franck 3) beweert, dat het een vervorming is van bestaande woorden deels naar b a g r u g en deels naar b a r a= g o l f. Het tweede lid last kan dan volksetymologie zijn ; alleen met het laatste kan ik het eens zijn, het eerste deel van het woord werd niet meer begrepen, dan is het waarschijnlijk, dat het yolk er een verklarend suffix heeft aangehecht; hoewel ook dit niet noodzakelijk is. Meer aannemelijk is een andere verklaring, n.l. van het Keltische b a 1 = zand + een suffixafleiding, en bier kan ik nog bijvoegen, dat ook de Semietische talen het woord kennen, zoo het He- breeuwsch bolo, w o 1 o (of b al a, al naar men uitspreken wil) = vergaan, vernietigen, met een massa derivata, als het overbekende b al = n iet, of in het algemeen met ontkennende beteekenis, bilti = behalve; ta-bl-ies = vernietiging, met een praefix , dat in die taal heel gewoon is, en een suffix -i e s, dat naast 't suffix -o e s bij andere woorden, vaak voorkomt; de stamletters zijn dus bl + s de klank voor de s kan een svarabaktivocaal zijn, evenals dit met de a van last mogelijk is; de t in het Nederlandsch kan er door volksetymologie zijn bijge- voegd. Het Arameesch heeft ook als stamletters b 1; het Assyrisch balil, alien met de beteekenis van vernietigen, vergaan; 1) Etymologisches WOrterbuch der deutschen Sprache 5e druck pag. 26. 2) Woordenboek der Nederlandsche taal, 1898, pag. 931. 3) Etymologisch woordenboek der Nederlandsch taal, 1892, pag. 5o. 3 16 TAAL- EN LETTERKUNDE. het afgeleide zelfstandig naamwoord beteekent dus: lets wat ver- gaan is, en dus geen waarde heeft; dat is ook de verdere be- teekenis in het Nederlandsch. Het woord is in het Nederlandsch te laat overgenomen (16de, 1 -de / eeuw) om hieruit een gevolgtrekking te mogen maken over de verschuiving of liever over de niet-verschuiving van de b en 1; in ieder geval is het materiaal. Nay. LIX, I13. Kieling = het kielen , d.i. de kiel leggen, ook — verbeteren; het kielhalen. Ook = werf: een schip oft de kieling halen. Hagedis, ook haagdis, Lat. lacerta, Fra. lezard, Eng. lizard, Hd. Eidechse, Oudholl. egdis, gewest.l. evertasse ... Misschien zal men uit de opgegeven vormen tot de afleiding kunnen besluiten. Intusschen wordt van het dier, 't welk bovenstaanden naam draagt, veel wonderlijks verhaald, waarvan de mededeeling (als navolgend) wellicht den Navorschers niet ongevallig zij. Theophrastus 1) schrijft, dat de hagedis, en wel bepaaldelijk de sterhagedis (stellio) haar oude huid jaarlijks afwerpt, gelijk de slangen, en die wederom inslikt, omdat zij , met drank ingenomen, een beproefd middel is tegen de vallende ziekte, en het beest den menschen het gebruik dier kostelijke medicijn misgunt. Ge- noemde auteur geeft daarom tevens aanwijzing, hoe men te werk gaat om deze huid te bekomen : — In den zomer geeft men acht op hare nesten, welke zij gemeenlijk hebben in oude huizen, torens, gewelven, of in kelders en kuilen; daar zet men vervol- gens in 't voorjaar fijne horretjes, die van gespouwen teen of rijshout gevlochten zijn, en zeer vernuftig daartoe gemaakt worden; die gebruiken ze dan zelve om hare huid of te trekken, en dan kunnen ze daar zoo niet bij komen om (volgens haar aard) dezelve weder op te eten. Plinius schrijft, dat de hagedissen de slakken zeer vijandig zijn, en niet veel langer dan zes maanden kunnen leven ; ook, dat men 1) Grieksch wijsgeer, leerling en opvolger van Aristoteles (390-286 v. C.) TAAL- EN LETTERKUNDE. 317 in Arabie hagedissen vindt van een el lang, en in Indio bij de stad Nysa zijn, volgens hem, goudgele, blauwe en roode hage- dissen, van vierentwintig voet lengte. Erasmus Rotterd. in col. de Amicitia: Zoo een mensch ligt te slapen, en een slang op den loer, om hem op het lijf te vallen, zal de hagedis den mensch zoo lang over 't aangezicht loopen, en over de handen, totdat hij ontwaakt door de koude (want de hagedis is uitermate koud), en dat hij op zijn hoede mocht zijn; hierdoor blijkt, dat de hagedis den menschen een vriend is . . . . Anderen verhalen echter, dat de hagedissen zeer venijnig zijn, doch . . . niemand kwaad doen. Intusschen wordt een venijnige spotter in 't Friesch, scheldend of berispend een hagedis genoemd: U wet bistou in hagedis! inz. tegen vrouwen. Ovidius Metam.: Als de godinne Ceres hare dochter (die door Pluto geschaakt was) zocht, kwam zij bij een oude vrouw en vroeg haar te drinken. Deze gaf haar gerstewater, waarvan Ceres gretig dronk; een jongen, haar hierover als gulzig bespot- tende, en Ceres deswegens verstoord, begoot zij hem met het overige gerstewater, waarvan hij terstond spikkels kreeg, en voorts ver- anderde in een hagedis. S. K. FEITSMA. Nay. LIX, 46. Passe-dix is een spel met 3 dobbelsteenen, die meer dan io oogen werpt wint. Er wordt over dit spel gesproken in de Studententypen van klikspaan op bladzijde 285 der uitgaaf van 1841, waar we lezen: — Kom, wie wil eens passe-dixen? Die liefhebber daar, op Gustaaf wijzende, draagt de steenen toch altijd in zijn broekzak! — Neen, niet passe-dixen! gebood Flanez — je weet dat ik er het land aan heb, als het je hier verveelt poets hem dan en ga op de kroeg dobbelen, zoo de commissarissen het toelaten. Zie voorts de Dictionnaire de l'Academie francaix en van Dale. A. CHR. S. 318 TAAL- EN LETTERKUNDE. Nay. LVIII, 59o. Rijden en Zeilen. Hiervan heb ik gelezen : zooals het zeilt en zeilt, In een be- rijming van een eigenaardigen vorm der Vliegende Hollander-sage gedrukt + 1862: In 't zelfde oogenblik. Zingt schip en yolk, met zeil en 't zeil. In 't rijk van Heintje Fik. W. Z. Nay. LIX, 180. 0 orlam ? Van orang lama (maleisch) in den zin van oudgast. — De oudgedienden der 0. I. Comp. stonden veelal bekend als lief- hebbers van den borrel. Bijzonderheden in prof. Veth's werkje »Uit Oost en West«, pag. 8. S. KALFF. . S. KALFF. MEMORANDA. Een menagerie verkocht. In de Koninklijke Courant van Zaturdag den I4den van Hooi- maand A° 181o, No 165 gedrukt te Amsterdam, komt de volgende advertentie voor: Gerrit en Tan Twisk Cornelisz. makelaar te Amsterdam, zullen op dingsdag den I7den van hooimaand 181o, ingevolge spetiale order van hunnen principaal, des middags ten een uur, in de Plantage, nabij den Hortus Medicus, verkoopen: een uitmuntende menagerie, bestaande in de navolgende dieren als: No 1. Eene leeuwin uit Azie. een groot, zeer schoon dier, van middelbaren ouderdom; No 2. Een bengaalsche of koninklijke tijger: van een zeer zachten aard; No 3. Een panther, uit Afrika: zeer schoon en jong; No 4. Een zwarte beer uit Canada: een jong dier; No 5. Een wolf; No. 6. Een zebra: een wijfjen, buitengewoon schoon, van mid- delbaren ouderdom en volkomen gezond; No 7. Zes stekelvarkens, uit Afrika, waarvan nog twee zuigende zijn; No 8. Twee rakoenen of waschbeeren, uit Noord-Amerika; No 9. Een witte haas; No HI Twee mandrils: mannetjen en wijfjen; deze twee dieren hebben naauwlijks hunne natuurlijke grootte bereikt, en worden van dag tot dag schooner; No II. Een barbarijsche aap of magot; No 12. Een dito dito, veel grooter en sterker; No 13. Een chineesche of kroon-aap; No 14. Een baviaan of macaqae (simia rhesus); met een korte staart een fraai, jong en zeldzaam dier; No 15. Een capucijn, uit Amerika, zeldzaam door zijne gewoon- ten en vlugheid; No 16. Een sapajou of slinger-aapjen, uit Amerika; en No 17. Een groene aap of t allitriche. Voorts nog wagens, hokken en gereedschappen, tot deze mena- gerie betrekkelijk; zijnde alles te bezigtigen acht dagen voor den verkoopdag, mits vertoonende een biljet door een der gemelde makelaars onderteekend. Medegedeeld door v. R. v. D. K. 320 MEMORANDA. Waar zijn gebleven — resp. waar berusten nu — de bankbil- letten van f ioo.000 indertijd in slechts zeer weinige exemplaren vervaardigd?B. A Ten behoeve het opmaken eener genealogische lijst, vroeg ik extracten aan uit de doop-, trouw- en begraafregisters te Utrecht, over de familien van Rhee en van Maurik, vandaar afkomstig. Als antwoord kreeg ik o.a uittreksels uit de overlijdensregisters, luidende: »22 Maart 1736: Juffr, Johanna Bongerts, huysvr. van Sr. Jan van Maurik enz. »Gesoncken .... f 63 .... 31.10 en 14 ellen laken gescheurt. « »4 Nov. 1788. De heer Jan van Maurik, man van Hester Fries« enz. »Gezonken f 70.— .... 16 elle laken gescheurt.« »19 Dec. 1796: Mejuffr. Hester Fries, wed. van den Heer Jan van Maurik« enz. »Gezonken . . . f 5o . . . 16 ellen laken gescheurt.« Weet mij ook niemand de beteekenis te zeggen van dit gedurig: z6Oveel »ellen laken gescheurt« ? Is het soms, wip het onmiddellijk volgt op de som der begra- feniskosten, ook een deel dier kosten ? Zoo ja, waarom dan niet »gescheurd laken. « Nieuwerkerk-Zeeland. M. VAN DER VLUGT. Brand op het hof. De Procureur Generaal verhaalt in den Raad van 't Hof op 19 April 1611 dat »te naght op 't Hoff brand is geweest en dat een palfrenier bij den provoost daarover gevangen is. « Vier schoone paarden van Zijne Excellentie waren »verdorven.« Is omtrent dezen brand iets meer te vinden? R Een lastige Juffrouw. Op 12 December 1607 komen de Brie Burgemeesters te Den Haag aan den Rade van den Hove hun beklag doen, »dat Juffr. Wagewijns gestelt wesende ep de wagte wijgert deselve te doen, niet jegenstaande sij commensalen en gasterijen hout.« Het bovenstaande verdient zeker opheldering. R GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Crombou. Hoe is het eventueele wapen? I. Samuel Crombou, geb. + 1685, tr. Judith de Yager. Kinderen: a. Samuel, volgt II. b. Jannetje, ged. 24 Febr. 1715 1) ald. II. Samuel Crombou, ged. 4 Sept. 1712 2) te Rotterdam, tr. Chris- tina Deliana van Reede. Zij wonen te Delftshaven, alwaar zij — de vrouw heet dan : van Rheede kerkel. attestatie krijgen naar Batavia 13 Aug. 1737. Kinderen: a. Samuel, volgt III. b. Jan, volgt IV. III. Samuel Crombou, ged. 26 Oct. 1736 3) te Delfshaven, gest. Oostzaan, 20 Aug. 1776, predikant aldaar. 27 April 1766 tr. le N. N. 4), tr. 2e te Rotterdam, 16 Nov. 1768 Helena Arent, geb. ald. 29 Oct. 1747, dr. van Tobias Arent, vleeschhouwer en hoofdman van het Vleeschhouwers- gild, en van Catharina Molevliet. Zij stierf 20 Mrt. 1838 te Rotterdam, als wede van Nicolaas van Bakergem (Hoe is zijn eventueele wapen?), gen.-boekhouder op het fort St. George d' Elmina. Zij had kinderen uit het tweede huwelijk, althans een zoon. IV. Jan Crombou, tr. Sophia Versteeg, geb. te Rotterdam, dr. van Willem Versteeg en van Tanna van der Burght. Kinderen, allen geb. te Rotterdam : a. Samuel Willem, volgt V. b. Willem, ged. 28 Mei 1769, gest. v6Or 13 Sept. 1778. c. Christina Deliana, ged. 27 Juni 1771. d. Tanna Catharina, ged. 23 Jan. 1774. e. Elizabeth Anna, ged. 31 Mrt. 1776. I. Willem, volgt VI. g. Catharina, ged. 4 Jan. 1781. h. Matthijs Johan, ged. 9 Oct. 1783. 1) Get. Jannetje Haselaar. 2) Get. Hendrick Kerckhoven en vrouw. 3) Get. Samuel Crombou, Maria Libbeke. Verder zijn get. familieleden, die denzelfden namen dragen. 4) Het kerkarchief te Oostzaan bevat geen gegevens op het antwoord, wie deze eerste vrouw was (lidmatenboek), of waar deze predikant (eventueel) voorheen in dienst was. Zijn naam staat in geen Album Studiosorum, ook niet op de letter K. 1910 21 322 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. V. Samuel Willem Crombou, ged. R 14 Juni 1767, tr. R. 24 Juli 1791 Margaretha Josina Thomee, ged. R. 28 April 1765, uit Johannes Thomee en Johanna Luyendijk. Kinderen, allen geb. te Rotterdam: a. Johanna Sophia, geb. 3 Mrt. 1792, ged. 13 Mrt. b. Anna Margaretha, geb. 25 Nov. 1794, ged. 5 Dec. c. Johanna Wilhelmina, geb. 16 April 1799, ged. 5 Mei, gest. voor 6 Aug. i8o6. d. Johanna Wilhelmina, geb. 6 Aug. 1806, ged. 14 Aug. Een dezer dochters tr. Ruyssenaers, grootvader van een onzer gezanten in Belgie. VI. Willem Crombou, tr. 1 Jan. 1809 Jacoba Cornelia van Loo, j.d. van Steenbergen, laatst gew. h. te Zierikzee. Kinderen: a. Sophia Elisabeth Anna, geb. R. 28 April 1809, ged. 14 Mei. b. Petronella Catharina, geb. R. 18 Sept. 1810, ged. 18 Oct. H. J. SCHOUTEN. Van Lil (Rotterdam). In het Museum van Oudheden te R. bevindt zich (onder afd. XIII Gilden) nr. 771: Wapens van dekens en hoofdlieden van het College van Stadsdoctoren en Lector-Anatomicus 1708-1778.« Het zijn wapentjes, geschilderd op vierkante stukjes blik. Daarbij is dat van Jacobus van Lil, stadschirurg: gevierendeeld: 1 en 4 in blauw een gouden koepoot, de teenen naar (herald) links, 2 en 3 in zilver een boom (breed, vorm appelboom b.v.) op terras. Helmt: een gouden schaapskop tusschen een blauwe vlucht. Dekkl. blauw en goud. Breda, Maart 1620 comp. voor schepenen: Jan Dirckx van La, smit, won. in den lande van Luijck tot Hamart. Is debet 200 R.g. Uit de fiches te Rotterdam stel ik volgende tabel op. I. Jacobus (? Zie het derde kind van Dirck!) van Lil. Twee zoons: a. Dirck, volgt II. b. Jacobus, volgt III. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 323 II. Dirck van Lil huwt IC Maertje Heindericks of Mary Hendricks, 2e Lijsbeth van den Heuvel. Kinderen, van ieder twee: a. Neeltje, ged. 16 Mei 170o. b. Heindrick, 12 Feb. 1704. c. Jacobus, 5 Oct. 1710, volgt IV. d. Johanna, I Nov. 1714. III. Jacobus van Lil tr. Catrina van de Raet. Dochter: Sara, geb. 3 Mei 1716. IV. Jacobus of Jacob van Lil, ged. 5 Oct. 1710, woont bij den doop van alle kinderen op de Bierhaven, stadschirurg (zie boven), huwt 1 e Catharina Johanna de Vroe, 2e Wilhelmina Yongeling. Kinderen (de eerste drie uit i a) : a. Elisabeth, ged. 19 Nov. 1737. b. Johannes, 29 Jan. 1739, gest. voor 29 Febr. 1756. c. Wilhelmus, 3 Mei 1740, volgt V. d. Hendrik, 29 Oct. 1744. e. Dirk, 23 Dec. 1745, gest. voor 25 Aug. 1748. I. Maria, 26 Maart 1747. g. Dirk, 25 Aug. 1748. h. Johanna Francina, 27 Mei 1751. i. Hendrica Agatha, 1 April 1753. j. Jacob, II Juni 1754. k. Johannes, 29 Febr. 1756, volgt VI. V. Dr. Wilhelmus of Willem van Lil, ged. 3 Mei 1740, ondertr. 1 e te Schoonhoven 1 April 1762 (klasse van f 6o, d.w.z. f 3o voor elk , omdat ze beiden daar woonden) Hermina Johanna van der Horst, j.d. van Schoonhoven. Op een doop- fiche te R. is haar eerste naam Hermijngarda. Huwt 2e Cor- nelia Dame. Van de k. te Schoonhoven noteerde ik slechts, wat ik bij Coeval vond. Zooals men zal zien, gaf hij aan een kind uit het tweede huwelijk den familienaam zijner eerste vrouw, en wel bij den doop. Kinderen (wellicht die uit het eerste huwelijk niet compleet), nit het tweede huwelijk twee: a. Catharina, begr. te Schoonhoven 24 Mrt. 1768 (klasse [van f 30). 324 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. b. Herman, alsvoren 23 Oct. 1770. c. Elisabeth Catharina, ged. te R. 21 Sept. 1783. d. Willem Herman van der Horst van Lil, geb. R. 30 April [1793, ged. 12 Mei d.a.v. e. Susanna Maria, geb. R. 4 Feb. 1797, ged. 16 d.a.v. VI. Johannes of Jan van Lil, ged. 29 Feb. 1756, woont op den Steiger, tr. Maria Macquelin. Kinderen: a. Jacob, ged. 21 April 1776. b. Wilhelmina, 4 Sept. 1777. c. Jacoba Johanna Jacomina, 30 Oct. 1779. d. Jan, 25 Sept. 1781. Ook te Amst. schijnt deze familie gewoond te hebben. Ik vond toevallig in 't register op het trouwboek van 1715: Wouter van Lill tr. Johanna Rokogh. H. J. SCHOUTEN. Alliantie-wapen. In het rijksmuseum Huis Lambert van Meerten te Delft, vindt men volgens Catalogus 1909 bl. 31 No. 25 D Gebrand glas: Een wapen, gedeeld: a van goud met leeuw van keel, b van goud met schapenschaar van sabel. Onderschrift: Johan van Eck. Gouden rand 0.23 bij 0.32 M. Het wapen der vrouw wijst den weg om te weten, welke Johan van Eck hier bedoeld is. Hij was Johan van Eck, zoon van Lambert en Phenna Schull Geldren te Tiel II Mei 1601 j- 24 Dec. 1650, 1640 burgemeester van Tiel, huwt te Tiel 21 Mei 1622. Margaretha Udents j 1653 dochter van Anthonie Joostens Udents en Hadewich van de Steegh. Wapen van Eck: d' or au lion de gueules. Wapen Udents: d' or a la force de sable, droogscheerderschaar. T. H. J. V. W. Genealogische aanteekeningen betreffende de familie VAN DAM (Amersfoort). XI. A. Brigitta Margareta van Dam. Zij werd den 25en Jan. 1715 te Utrecht geboren 1), terwijl zij den 27en d.a.v. in de Janskerk te Utrecht met de bovengenoemde voornamen gedoopt werd als »Doch, van de Heer Willem van Dam, en Vrouwe Elisabeth Pith«. 2) Zij heette blijkbaar naar hare beide grootmoeders, Brigitta Graafland en Margaretha Ruysch. 3) Zij huwde den ien Juni 1751 te Utrecht in de Fransche kerk met mr. Jan Grothe, 4) Omtrent dit huwelijk vindt men te Utrecht opgeteekend : »Den 9 Mey 1751 (datum van aanteekenen) Jan Grothe, en Brigita Margareta van Dam, « terwijl in margine staat : »Geboden meeden tot Arnhem in de Franse kerk. Acte gegeven om in Franse kerk te trouwen den 31 May 1751.« 5) (datum van afgifte der acte); en : »Le 13 May. Il y a promesse de mariage entre Jean Grothe et Brigitta van Dam. Le mariage a ete beni dans cette eglise le I Juin 1751.« Te Arnhem vindt men omtrent haar huwelijk: »175 I . Den 15 Mey (datum van aanteekenen aldaar) Jan Grothe, en Brigitta Margareta van Dam.« 7) Brigitta Margareta van Darn en mr. Jan Grothe waren nicht en neef in den 4en graad, wat blijkt uit onderstaande tabel. 8) Haar jongere zuster Clara Elisabeth, hierachter te behandelen, huwde met zijn jongeren broeder Laurens. Johan ( Jan) Pit tr. Margaretha Ruysch• Margaretha Pit tr. Jacob Grothe Elisabeth Pit tr. mr. Willem van Dam G- • Mr. Jan Grothe Laurens Grothe Brigitta Mar- Clara Elisa- e e_ gareta v. Dam beth v. Dam. B. M. v. D. wordt vermeld in het testament harer ouders, dd. 21 Aug. 1747 en in dat van haren vader dd. 31 Aug. 1761. Ook in diens boedelscheiding dd. 22 April 1779 vindt men bij- 326 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. zonderheden omtrent haar 9), terwijl 9 Juli 1783 in het schepen- register van Heukelom de acte eener hypotheek werd doorge- slagen, haar blijkbaar uit den boedel haars vaders aangekomen.9) De Heer »Jan Grothe, Sekretaris der Stad Arnhem En Vrouwe Brigitta Margaretha van dam. E. L. en L. M.« (echtelieden en lidmaten) waren 8 April 1756 peter en meter bij den loop in de Jacobikerk te Utrecht van Alexander Jan Grothe, een kind van hun broeder en zuster Laurens Grothe en Clara Elisabeth van Dam. 1°) Brigitta Margareta van Dam overleed te Arnhem den Ten Februari -en 1785 11) en werd den 5 d.a.v. als volgt begraven in de Groote Kerk aldaar: »5 Febr. 1785. Mevrouw Brigitta Margareta van Dam, weduwe van de Heer en Mr. Groothe, Laat kinder naa. Gr. K. k (-_,--- kruis no. 3 1 . « 12) Mr. Jan Grothe werd den I en Juli 1704 te Zutphen geboren 1) en den Zen d.a.v. a) in de Groote Kerk aldaar gedoopt, waarom- trent men aangeteekend vindt: »Predikant: Becker; kind: Jan; ouders Jacob Grote, Margriet Pit; 1704. 2 Julij.« 13) Hij studeerde te Utrecht, waar »Johannes Grothe« in 1726 als student ingcschreven werd 14) en waar hij 2 Sept. 1726 in de beide rechten promoveerde. 11) Den I I en Nov. d.a.v. werd hij geadmit- teerd als advocaat vO6r den Hove van Gelderland. 15) Den I2en Oct. 1741 werd hij in de vergadering van burgemeesters en schepenen van Arnhem tegelijk met Dr. (_-_-_- Mr.) Reynder Johan Opten Noorth, beiden op hun verzoek, benoemd tot secretaris van Arnhem. Zij legden dien dag ter vergadering den gewoon- lijken eed voor den secretaris in handen van den eersten regee- renden burgemeester Tulleken af. 16) Den Hen Febr. 1752 werd hij door de vroedschap van Arnhem tevens benoemd tot secretaris van de Lage Banck te Arnhem. 16) Den 28en Febr. 1752 machtigde zijn schoonvader, mr. Willem van Dam, hem om namens hem op te treden voor het gerecht der Heerlijkheid Maurik, ten einde de achterstallige rente van een uitgeleend kapitaal in te vorderen. 9) Mr. J. Grothe bleef tot zijn flood in functie, want den 4en Oct. a) Sommige gegevens vermelden ten onrechte : 6 Juli. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 327 1775 deelde de heer en schepen van Hamel in de vergadering van burgemeesters en schepenen van Arnhem mede, dat mr. Jan Grbthe, in leven secretaris der stall, dien ochtend overleden was. Aan de weduwe werd namens genoemd college door den secretaris Brantsen »een compliment van condoleance afgelegt.« 6) Den 1o," d.a.v. werd in de Groote of St. Eusebius Kerk to Arnhem begraven: »De Heer Secretaris Jan Grothe. Laat kinderen na. Gr. K. k. m. p. No. 31« 17) (kruis; middenpand, No. 31). Blijkens het vorenstaande rust hij vermoedelijk in een graf met zijn varier en met zijne vrouw.. Mr. Jan Grothe en Brigitta Margareta van Dam hebben ver- wekt 3 kinderen. 1) De afstamming van Mr. Jan Grothe, blijkt uit zijn hier vol- genden kwartierstaat. 18) Grothe is een oorspronkelijk Duitsch geslacht, in het begin der 17e eeuw naar Nederland gekomen uit Lemgo (Lippe-Detmold), aan welke plaats het verschillende burgemeesters had geschonken. Het had er van ouder tot ouder in burgemeestelijke en krijgs- deugden uitgeblonken. ma) Voor geslachtslijst en wapen zie men o.a. Vorsterman van Oyen. I, blz. 345 e. v. 328 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Joost Grothe tr. 23 Febr. 1623 te Lemgo (Lippe Detmold) Agnasa (Agneta) Prasaun. Willem Cremer. tr. Elirai Geb. te Lemgo 1591 geb. 12 Oct. 1656. Commissie van Ob. te Zutphen Juni '1656. ob. te Zutphen 1667 de Staten-Generaal als ont- 1624. Richter van Vorden. vanger van de convooien Nov. 1632. Gerichtsschrijver van het en licenten te Zutphen. Scholtambt binnen en buiten Zutphen, it Mrt. 1675. Door den Prins van welke plaats hij in 1656 het in bovengenoemde functie stadhouderschap waarnam. 18b) aangesteld. .13 Mrt. 1675. Commissie van de Staten-Generaal als bo- ven. Engelbert Tileman Grothe. J. U. D. tr. te Zutphen 8 Dec. 1669 19) jacoba' Cremer. geb. te Zutphen 23 Sept. 1631 ondertr. 21 Nov. t. v. geb. ged. aldaar 21 Oct. 1631 ob. te Arnhem 18 Aug, ob. te Arnhem 8 Nov. 1698. Advocaat te Zutphen. 17 April 1651. Adjunct-gerichtsschrijver van het scholtambt Zutphen, met belofte van successie in dat ambt na het overlijden of het bedanken van zijn vader Joost Grothe. Approbatie van het Hof van Gelderland dd. 2 Oct. d.a.v.; van den Schout Ripperda, Hr. tot Vorden, dd. Dec. 1655. 25 Juni 1656. Gerichtsschrijver en substituut-stadhouder van het schout- ambt Zutphen, in plaats van wijlen zijn vader, Joost Grothe; aanstelling van den schout binnen Zutphen. 20 Febr. 1663. Disputatio juridica inauguralis de communione bonorum inter conjuges (Dissertatie). Gedrukt te Harderwijk. 20 Febr. 1663. Promotie-bul tot der beide rechten doctor, uitgereikt door den rector en den senaat van de Academie te Harderwijk. Op zijn pro- motie verscheen een Latijnsch gedicht, gedrukt te Deventer. 1663. 17 Mei 1669. Aanstellisig door Otto tot Limborch en Bronchorst, Heer tot Styrum, tot diens raad en advocaat, op 75 caroliguldens boven zijn gewoon tractement. 3 Juli 1670. Volmacht van bovengenoemde om met Andreas Pleger, richter van Bronkhorst, namens hem op te treden voor de magistraat van Zutphen. 1674. Gekozen tot burgemeester van Zutphen. Treedt als zoodanig af bij zijn hieronder vermelde benoeming. 20 Febr. 1675 (n. s.) Commissie van Ridderschap en Steden, van Gelre en Zutphen als raadsheer in het Provinciale Hof van Gelderland, op acte van Zijne Hoogheid en speciale authorisatie van de Staten-Generaal, dd. 20 April 1674. Zijn commissie van den Heer tot Styrum hield toen op. Jacob Grothe. tr. te U geb. te Zutphen 26 Febr. 1672 ged. aldaar 29 Febr, 1672 ob. te Arnhem 23 Mrt. 1751 begr. Groote Kerk aldaar 29 Mrt. 175120) 1695. Subst.-ontvanger van het graafschap Zutphen. 1 Jan. 1698. Neemt als subst.-ontvanger generaal der graaft Zutphen de halve ontvangst dier graafschap over van wijlen zijn oom, den burgemeester Henrick Christiaen Grotl doet die 4 Juli 1694 over aan Herman van Egum. 5 Juli 1706. Quitantie, afgegeven door den rentmeester van Art wegens de kosten van de borgerschap voor Jacob Grothe, getrouwd met vrouwe Margaretha Pith en o.a. voor zijn z.oci Grothe, oud twee jaren. 26 Jan. 1713. Gekozen tot gemeensman te Arnhem. 3 Jan. 1714. Assisteert zijn schoonzt Elisabeth Pit(h), bij het vaststellen van de huwelijksche voorwaarden voor haar huwelijk met mr. Willem van 26 Tan. 1714. Gekozen tot gildemeester van het schoenmakersgilde. 25 Jan. 1715. Gekozen tot schepen te Arnhem., 1718 tim 1722. 1724 gm 1726. 1728 t/m 1732. 1734 thn 1737. 1739 tim 1742. 1744. 25 Jan. 1716. Gekozen tot bi meester van Arnhem. a) Herkozen in 1717, 1723, 1724 (dit jaar voor de benoeming bedankt, doch schepen gewor 1727, 1733, 1738, 1743. 25 Jan. 1715. Gecommitteerd tot huysmeester van het Nieuwe Weeshuis. 25 Jan. 1718. ) meester van de pastorieen en vicarieen, waartegen hij zijn huysmeestersplaats van het Nieuwe Weeshuis opensi 1726. Is kolonel van het Vaandel van de Weverstraat (met den Heer Umbgrove). 1727. Voor 66n jaar, ingaande gecommitteerd tot Ordinaris Gedeputeerde deses Quartiers wegens de stad Arnhem.. Idem in 1733 en in 1735. Overbrug- en weerdmeester, tredende daarbij af als overmarktmeester. io Febr. 1744. Vraagt in de zit",?, burgemeesters en schepenen ontslag als schepen wegens A ouderdom en lijfsswackheyt., wat hem op de meest err wijze en onder dankbetuiging voor zijne goede diensten van bijna 3o jaar als schepen werd verleend. Hij beval oudsten zoon, Dr. Engelbert Tieleman Grothe als zijn opvolger aan, voor geval doze op de voordracht mocht wu geplaatst. (13 Febr. met eenparige stemmen benoemd). Behalve zijn schepenplaats kwamen vacant de functie van brug- en weerdmeester (was steeds een schepen) ; de overhuismeestersplaats van de pastorieen en vicarieen; kolon, het Rhynstraatse vaandel, alsmede de commissie over de financien der stad Arnhem, mitsgaders tot het afhorn de rekeningen van het geestelijke Rentambt. 21.) Mr. Jan Grothe geb. te Zutphen I Juli 1704 a) De eene burgemeester werd gekozen uit ged. Groote Kerk aldaar 2 d.a.v. de 6 oudste schepenen, de andere uit de ob. te Arnhem 4 Oct. 1775 6 jongste. tr. te Utrecht 1 Juni 1751 Brigitta Margareta van Dam. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 3 29 b (Elsabe) van Bommel. Laurens Pit(h) de oude tr. 1633 in Indii Elisabeth de Vogel. E(d)mond Ruysch tr. Cornelia van Daalen Johan (Jan) Pit(h) tr. 13 Aug. 1676 Margaretha Ruysch. .680. Zie voor deze vier kwartieren meer uitvoerzg de genealogzsche aanteekeningen-van Dam, VI. ,lioht 9 Febr. 1702 Margaretha Pit(h). geb. te Cassem-Basar (Bengalen) 25 Dec. 1682 ged. aldaar 27 Dec. d a.v. ob. op den Huize Zelle bij Hengelo (graafschap Zutphen) 2 Juni 1750 begr. te Arnhem 8 Juni 175°. 22) tap 27 Nov. 1711. Bekent voor burgemeesters, enz. van Arnhem, dat zij haar en man, Jacob Grothe, gemachtigd heeft tot het verkoopen, transporteeren em en verhypothekeeren van vaste goederen. lac legit, i.9) oil. 6- L I Laurens Grothe geb. te Arnhem 1 Oct. 1708 ged. Groote Kerk aldaar 4 d.a.v. ob. te Utrecht 28 Oct. 1787 tr. te Utrecht 5 April 1746 Clara Elisabeth van Darn. 330 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. AANTEEKENINGEN. 1) Ferwerda, Genealogie van bet Geslagte Van Dam, 13e Generatie. Dd. 1. Hier heet zij Bregitta Margareta, wat niet geheel overeenkomt met het doopboek. Doopboek Janskerk Utrecht in bet oud-archief aldaar. 3) Zie de genealo- gische aanteekeningeu-van Dam, VI. 4) Conform Ferwerda. 5) Trouwboek oud- archief Utrecht. 6) Idem der Fransche kerk aldaar. 7) St. Jans Kerck. Trouwboek, waerin de Namen van de ondertrouwde worden aengeschreven om afgekondigt te worden. Deze tabel volgt uit den kwartierstaat van mr. Jan Grothe, hierna vermeld, alsmede nit lien van Elisabeth Pit(h), voorkomende in de genealogische aanteekeningen-van Dam, VI. 9) Zie de genealogische aan- teekeningen-van Dam, VI. 10) Doopboek Jacobikerk, oud-archief Utrecht. 11) Gegeven van mr. C. W. J. Loten van Doelen Grothe, burgemeester van Soest, uit diens familiearchief. 12) Grafboek Arnhem; conform een m. s. genealogie-van Dam in het familie-archief. 13) Doopboek Groote Kerk Zutphen. 14) Album Stud. Utrecht, kolom 128. 15) M. s. genealogie-van Dam, in het familie-archief aanwezig. 19 Commissie- en politieboek der stad Arnhem. 17) Grafboek-Arnhem; cfrm. gegevens-Grothe en een m. s. genealogie-van Dam. 18) Deze kwartierstaat is, voor zooveel het tegendeel niet uit afzonder- lijke noten blijkt, ontleend aan gegevens uit het familie-archief Grothe. Zijn 8 kwartieren komen overeen met die, waarmede zijn jongere broeder Laurens 18a) begraven is. Zie hierna onder C. Joannes Albertus, Lijkreden ter na- gedachtenis van Ernestus Cothmin. In het Latijn gedrukt te Rostock 1624. Deze Cothman was een noon van een zekere Catharina Grothe. 18b) Vorsterman van Oyen. I, blz. 346. Genealogie Grothe. 19) In druk verschenen : Gedichten op de bruiloft van Engelbert Tileman Grothe en Jacoba Cremer, getrouwd te Zutphen 8 Dec. 1669. Gedrukt te Deventer en te Zutphen (4 stuks). 20) Graf- boek Arnhem: Begraven 29 Maart 1751. De oud-burgemeester Grote, Gr. Kerk K. (= kruis) No. 31. 21) Alle voorgaande benoemingen te Arnhem blijken uit het Commissie- en Politieboek , oud-archief Arnhem. 22) Lijst der dooden binnen Arnhem in de maand Juni 1750: 8 (datum van begraven) Mevrouw Grothe. B. Willem Laurens van Dam. Hij werd den 3en Juni 1716 te Utrecht geboren 1) en den 4en d. a. v. met de bovengenoemde voornamen gedoopt in de Jacobi- kerk aldaar als soon van Willem van Dam, en Elisabeth pit, won. op de Neude« 2). Hij heette blijkbaar naar zijn grootvader van Dam of naar zijn vader, en naar zijn oom mr. Laurens Pith, ka- nunnik van St. Marie te Utrecht 3). Hij overleed te Utrecht 7 Juli 1718 4), terwijl zijn dood als volgt werd aangegeven: Aengebracht i i Juli 1718. »Buerk. 5) (plaats van begraven) Ten GESLACHT— EN WAPENKUNDE. 33 I Juli (datum van overlijden) 't kint van Heer Willem van Dam, laet na vader en moeder aen d' Neude, geheven f 6). Van jong gestorven kinderen werden de voornamen nimmer bij de aan- gifte vermeld. AANTEEKENINGEN. 1) Ferwerda. Genealogie van het Geslagte Van Dam, 13e Generatie, Dd. 2. 2) Doopboek Jacobikerk, oud-archief Utrecht. 3) Lie voor hem de genealo- gische aanteekeningen-van Dam, VI. 4) Volgens Ferwerda zou hij 5 Juli 1718 overleden zijn. 5) Conform Ferwerda. 6) Register van den aenbrengh, enz., oud-archief Utrecht.(Words voortgezet). Van der Beke. — Noey. In het familie-archief van een Zeeuwsch geslacht vond ik eenige notitien betreffende de families van den Beke en Noey, welke ik hieronder laat volgen: A. Francois van der Beke, bewindhebber der Oost-Indische Compagnie ter kamer Zeeland, ordinaris raad van Middelburg, st. 21 Oct. 1670, tr. Anna Reyniers. Van der Beke Reyniers Domys van Hallen uit hun huweliji‹: B 1. Maria van der Beke, geb. te Middelburg 27 Mei 1647 ten e N. N. van Uffelen, 2e te Middelburg Louis Turcq, secretaris van Bergen op Zoom, geb. aldaar, zoon van Justus Turcq, burgemeester van Bergen op Zoom, rentmeester der geestelijke goederen aldaar. B 2. Francois van der Beke, fiscaal op Sumatra of schepen te Batavia, geb. te Middelburg in 1651, st. aldaar in 1698, tr. in 1681 Johanna Bacherach, weduwe Anthony van Noort, st. te Mid- delburg in 1709. Hun zoon sub C. C. Reinier van den Beke, schepen en raad van Tholen, geb. te Malacca in 1686, st. te Tholen 19 Maart 1729, tr. te Middelburg November 1706 Johanna Maria van der Burcht, geb. te Middelburg 3 Januari 1687, st. te Tholen 20 Januari 1730, d. van Mr. Johan van der Burcht (zoon van Jacob van der Burcht of van der Burg en van Maria Segers) en van Maria Radermacher (d. van Mr. Johan Radermacher, hoofdbaljuw van Middelburg en van Maria van der Stringe). 332 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. van der Burcht Radermacher Seegers de Lopen Seegers van der Stringe N. N. Van Citters. Hunne kinderen sub D. D 1. Francois van der Beke, geb. te Middelburg, in 1707, st. te Bergen op Zoom 28 November 1720. D 2. Johanna Maria van der Beke, geb. te Middelburg in 17o9, st. 27 December 1778, tr. ie te Tholen 22 Mei 1726 Mr. Michiel Carel van Lichtenbergh, burgemeester en raad van Tholen, zn. van Mr. Willem Frederik v. L., burgemeester en raad van Tholen en van Margaretha Bollaert; 2e Jacob van Vrijberghe. D 3. Jacob Jan van der Beke, geb. te Middelburg in 1711, st. te Breda in 1725. D 4. Agatha Maria van der Beke, geb. te Middelburg in 1713, jong gestorven. D 5. Agatha Francoise van der Beke, geb. 1 7I5 , jong gestorven. D 6. Mr. Cornelis van der Beke, burgemeester en raad van Tholen, rentmeester in de generaliteitskamer, tr. te 's-Gravenhage in 1766 Antoinette van Schuylenburg. Noey. A. Hendrik Noey, luitenant der cavallerie, tr. Cornelia van Vrij- berghe, d. van Nicolaas v. V. capitein der infanterie, groot-majoor van Sas van Gent en van Elisabeth de Vlaming. Hun zoon zie B. B. Nicolaas Jan Hendrik Noey, burgemeester van Tholen, gedepu- teerde ter Staten van Zeeland, st. 25 Februari 1737, tr. I September 1713 Sabina Wilhelmina van Raesfeld, st. 17 November 1762. Hunne kinderen sub C. C 1. Hendrik Jan Noey, geb. 26 Juli 1714, st. in Augustus 1714. C 2. Anna Philipotha Noey, geb. 16 Aug. 1715, tr. le in 1732 Mr. Johan Jacob van Vrijberghe, burgemeester en raad van Tholen, hofmeester van den Staat, st. in Maart 1755; 2e in 1763 Nicolaas Cornelis Tiboel, capitein-luitenant. C 3. Cornelia Maurina Noey, geb. 15 December 1716 tr. in 1740 Mr. Hendrik Mollerus, heer van Westkerke en Wulpendaal, presi- dent van den Hoogen Raad. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 333 C 4. Mr. Jan Hendrik Noey, baillu, raad en burgemeester van Tholen, geb. 15 Juni 1719, st. 7 Juni 1775, tr. II November 1758 Agneta Catharina Weiman, st. 22 November 1785. C 5. Clasina Elisabeth Noey, tr. 1 Juli 1744 Mr. Anthony Cras, secretaris van Tholen, st. 14 November 1769. E. E. GEWIN. Nay. LIX, 151. Arkel. Walraven van Arkel, zoon van Otto, heer van Heukelom en Walravia van Broeckhuijsen, wordt 1514 door hertog Karel van Egmond beleend met de heerlijkheid Waardenburg, hij valt bij den hertog in ongenade, die hem 1521 weder in genade ontvangt. Hij huwt 1532 Catharina van Gelre, bastaarddochter van hertog Karel, bij Johanna van Merwyck. Hij is 1528 bij de Bende van Ordonnantie, onderteekent 1538 mede het Erfopvolgingstractaat Cleef en t 1556. (Nijhoff. Gedenkwaardigheden enz. VI blz. 1018. Van Spaen. Inleiding III bl. 292). Zij -I- 14 Mei 16cn oud 88 jaren. Als wakkere dochter van den strijdlustigen hertog Karel, verdedigt zij April 1574 haar kasteel Waardenburg met behulp van 300 Spaansche soldaten tegen de Geuzen, maar moest het 14 April aan hen overgeven, waarop zij gevankelijk naar Zalt- Bommel wordt gevoerd, doch de Prins ontsloeg haar terstond, zeggende, dat hij geen oorlog voerde tegen dames maar tegen de Spanjaarden en hunne aanhangers; en zond haar met hare dochters naar Tiel, toen nog in Spaansche handen. Walraven had v66r zijn huwelijk een natuurlijken zoon verwekt genaamd Jan, later per rescriptum principis gewettigd. Hij huwde Wilhelmina van Tuyl van Bulkestein te Tiel in de Tielerwaard, en won bij haar: Roelof, 1585, drost van Buren, 1605 van Gorcum t 1616, huwt I° N. van Hulsen van Voorts bij wie: Walraven v. A., schout van Amersfoort, huwt 26 Nov. 1610, te Utrecht Maria Ruijsch. Zij j 1645 (Nay. 188o bl. 624.) De tweede vrouw van Roelof was 1591 Anna van Steeland. Marcus dochter bij wie: I. Wilhelmina X Johan van Paffenrode, luitenant colonel, bevel- hebber te Gorcum, geb. 1610 sneuvelt 24 Juni 1673 bij Maastricht. Hij is schrijver van : »Der Grieken en Romeijnen krijgshandel«, GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 334 na zijn dood uitgegeven door zijn zoon Jacob, en opgedragen aan den stadhouder Willem III. 2. Anna X Dirk Dimmer capitein en gouverneur van Oranje (de stad.) 3. Jan geb. 1597 te Buren X Lucretia van der Well. 4. Marcusbeiden ongehuwd overleden. 5. Frans 6. Floris X Maria Nobelaar, uit wie Roelof . . . (zie van Leeuwen, Batavia Illustrata bl. 851.) Nog is mij voorgekomen Jhr. Francois van Arkel kapitein in de Willemstad huwt 1673 Adriana Rotha. Hij hertrouwt 1706 Johanna Hadewick van Eck van Teisterband te Avezaath, bij Tiel ; geb. 1662 t 1744, weduwe , Johannes Hammius van 1688 — 1700 predikant te Avezaath. Zij woonden op het Hof te Tricht in het graafschap Buren. T. H. J. v. W. Cornelius Johannes Roobol, tooneelspeler en schrijver, stamde volgens overlevering of van den geuzenhoofdman Roobol. Wie kan hieromtrent iets meedeelen ? Zijn portret moet geschilderd zijn door Rochussen; waar bevindt het zich? en in staal gebracht; waar en wanneer uitgegeven? W. Z. Van Denffer, Denfer, d' Enfer? Het vroeger Ned., thans in de Oostzeeprovincien van Rusland gevestigde geslacht v. D. is volgens eigen overlevering afkomstig van Hugenoten en oorspr. d' Eufer geheeten. Wie kan hierom- trent iets mededeelen ? De rijke verzameling der Commission pour l' histoire des eglises Wallonnes geeft geen Halt. Wapen gedeeld; r.v. keel, 1.v. sabel ; over de deellijn twee schuin- gekruiste zwaarden v. zilver vergezeld door 4 bollen v. 't zelfde in de hoeken van 't kruis (dus 2 op de deellijn), helmt, zwaard v. z. paalswijze tusschen vlucht v.k. en s. ieder beladen met een bol v.z.; helmkl. r.z. en s., 1.z. en k. W. ZUIDEMA. ONDER DE STUDEERLAMP. Onze Letterkunde. Overzicht der Nederlandsche Letterkunde met Bloemlezing door Dr. J. van der Valk. (3 deelen). Rotterdam — J. M. Bredee. Deze in afleveringen verschijnende bloemlezing met overzicht van de Nederlandsche letterkunde is thans compleet, en wij achten dit werk ook voor schoolgebruik een aanwinst, al hadden we het gaarne wat uitvoeriger gezien, in het bijzonder waar het de periode na »tachtig« betreft en de vlucht van de Vlamen in de laatste jaren. De indeeling is op een eigenaardige wijze, eerst »middeleeuwen«, daarna »republiek« en ten slotte »koninkrijk«, maar in werkelijkheid behoeven we de scheiding tusschen die afdeelingen niet zoo streng to trekken, omdat het verband tusschen de staatkundige en literaire geschiedenis van ons land nu niet zoo nauw is, dat men daarop een scheiding in afgesloten perioden kan baseeren, een andere zaak is natuurlijk eene enkele beschreven of bezongen politieke gebeurtenis. We hebben reeds vroeger een aflevering van dit werk meer nauwkeurig besproken, sedert lien zijn de laatste compleet ge- komen, die achtereenvolgens de verschillende schrijvers en dichters uit den laatsten en allerlaatsten tijd behandelen. En wat nu de keuze der stukken betreft, deze is in de eerste perioden gelukkiger dan in de laatste, misschien ook al omdat dienaangaande meer eenstemmigheid heerscht; over dichters als Kloos, Verwey, Rodenbach e. a. hadden we wel wat meer uit- voerigheid verwacht, zooals in het algemeen over de lateren, waar echter al weer tegenover staat, dat het nageslacht eerst hierover een volledig oordeel zal hebben. In het algemeen kunnen we met het werk van Van der Valk tevreden zijn ; als »overzicht« , en zoo is het ook bedoeld, beant- woordt het aan zijn bestemming. De volledige werken van Joost van den Vondel, naar de uitgave van Hendr. C. Diferee. C. L. van Langenhuysen — Amsterdam. Van bovenstaand werk ontvingen we de eerste aflevering; de bespreking van deze uitgave zullen we uitstellen tot we eenige 336 ONDER DE STUDEERLAMP. volgende afleveringen ontvangen hebben, in het belang van een beter overzicht. Aangezien de samensteller tevens Conservator is van het Vondel- museum te Amsterdam, koesteren we grootsche verwachtingen en deze hadden we dan ook gaarne op beter papier en in een betere letter verwezenlijkt gezien, dan we uit deze eerste aflevering kunnen opmaken, van de »kostbare en toch goedkoope uitgave«, zooals in den prospectus staat. Enfin we zullen geduld hebben; voorloopig slechts een woord van lof voor de reproducties en het goede denkbeeld van iedereen op gemakkelijke wijze in het bezit te kunnen stellen van een volledige Vondel-uitgave. Een prettig handboek is een andere uitgave: Vondel's Dichtjuweelen, door F. J. Poelhekke. (2e druk). J. W. van Leeuwen — Leiden. Alweer een bloemlezing maar een zoodanige, dat we hierdoor een volledigen indruk kunnen krijgen van Vondels gaven als dichter; het boek telt ook 564 pagina's, flinke druk, stevig papier, handig formaat, zoo om op je tafel te hebben liggen en van tijd tot tijd eens ter hand te hebben; de verklarende literaire en historische noten beperken zich tot het allernoodzakelijkste, zoodat we niet te vaak naar den voet van de bladzijde behoeven te kijken. Vooraf gaat een inleiding van G. F. Drabbe. In deze uitgave is beslist het voornaamste vereend, wat Vondel heeft ge- produceerd en als zoodanig dient zij in veler bezit te zijn. G. F. In Christus alles. Afscheids- en intreerede van Dr. G. Oorthuys, met de beves- tigingsrede van Dr. C. B. Oorthuys, Rotterdam — J. M. Bredee — 1910. Driemaandelijksche Bladen. Uitgegeven door de Vereeniging tot onderzoek van Taal- en Xe Jaarg. No. 1 en 2.Volksleven. Limburg's Jaarboek, XVI 2e afl. Sittard — B. Claessens -- 1910. GESCHIEDENIS. VOYAGE A-Cr lE A_ ITX PAYS 13AS. en 1778. PAR I.,01LTIS LIESJOnEr-21r GRAND-MAITRE DES EAUX ET FORETS DE FRANCE Ali tDEPARTEMENT DE VALOIS, SENLIS ET SOISSONS. PUBLIE PAR LE VIC. DE GROUCHY. (Suite de la page 208). Mr. le Comte nous a conduits ensuite, a la maison de la compagnie des Indes Orientales, oil nous entrames avec un billet signe de Mr. Hope et oil nous vimes les magasins de porcelaine, de poivre, de canelle; les ouvriers gagnent jusqu' a douze florins par semaine, pour eplucher ces epiceries. Les forgerons sortirent du feu, devant nous, une Barre de fer rouge, en frappant dessus, six a la fois; Bien en mesure, ils ne manquerent point, ensuite, de venir essuyer nos souliers, et nous leur donnames six sestalves. La corderie a dix huit cents pieds de long, les poulies sont faites avec ce que l' on nomme du bois de fer, qui est extremement dill-, le coeur en est d' un ton tres fonce. Nous n' y fumes gueres qu' une heure et demie, en tout. Ayant passe a la la poste prendre nos lettres, nous revinmes a l' auberge a six heures, pour commencer a nous preparer a notre depart pour demain. A huit heures, Dusaulchoy vint m' apporter la facture des livres que je lui avais achetes bier: je lui en payai la moitie du prix c' est a dire soixante cinq florins. Il me parla de la belle bibliotheque de Mr. Crevenna, qui doit etre curieuse a voir; on en a imprime le catalogue en six volume in 4°, que I' on vend trente six florins. A neuf heures j' allai chez Mr. Van Damme et j' eus certaine- ment tort de n' y passer que la surveille de mon depart, et de me trouver aussi presse de conclure au Bernier moment ce march& ainsi que celui de Mr. Dusaulchoy, chez lequel j' ai aussi ete trop tard. J' avais deja senti l' effet de cette negligence a la Haye, oil je n' ai fini mes affaires avec Mr. De Thane que la veille de mon 1910 22 338 GESCHIEDENIS. depart, a dix heures du soir. J' aurais pu trouver chez les uns et chez les autres beaucoup de livres curieux, et j' aurais traite du prix plus a loisir. Je restai chez Van Damme jusqu' a minuit, pour conclure un marche de livres de cent douze florins. Je defendis le terrain de mon mieux, et meme, j' abandonnai plusieurs articles, que j' avais choisis. Je crois que je les ai achetes beaucoup moms cher qu' ils ne le seraient a Paris. Je ne laisse pas que d' avoir beaucoup de peine a m' expliquer avec Mr. Van Damme, qui parle assez mal le francais. Il me montra, apres avoir fini, sa bibliotheque numismatique, qui est tres considerable. Il me dit aussi avoir une collection de medailles des plus completes, dont huit cents pieces d' or valant cent mine florins. Cette anecdote vient a 1' appui de ce que nous dit Mr. Levade , ces jours ci, que presque tous les gens aises s' adonnent a faire collection d' estampes, de coquillages d' oiseaux, de medailles ou de quelqu' autre espece. Je priai enfin Mr. Van Damme de m' envoyer un »Slee«, dans lequel je revins a l' auberge. Cette singuiere espece de voiture, usitee seulement a Amsterdam, est sans roues, et trainee par un seul cheval, elle est posee a terre, sur deux poutres de bois, comme un traineau. Le conducteur marche a pied, a cote de la portiere, et merle le cheval avec des guides a l' ordinaire. Cette voiture coUte huit sous par heure et par course. Je pense, qu' elles ont ete inventees a cause de la multitude des ponts tres raides qui sont sur les canaux, au lieu de charrettes, dont il n' existe pas une dans Am- sterdam. On se sert aussi de traineaux, et le conducteur a grand soin de passer, dessous, un morceau de linge huile pour faire glisser plus facilement sa voiture sur le pave. Les rues d' Amsterdam ressemblent assez a celles des autres villes de Hollande, on y peut remarquer seulement, que les canaux y sont, generalement, tres sales et exhalent, surtout quand il fait chaud, une odeur insupportable: la couleur de l'eau est verdatre et tres degoutante. Les enseignes des boutiques sont tres grandes, comme jadis a Paris; on voit des bouches demesurement ouvertes a la porte des droguistes, elles sont fendues jusqu' aux oreilles; les perruquiers ont aussi, sur leurs boutiques, des bustes plaisamment coiffes. Voulant alley a Utrecht, et nous arreter a notre aise, pour voir la belle campagne de Maarsen, nous fimes retenir, bier, une GESCHIEDENIS. 339 barque pour nous conduire dans la journee. Mr. de Tournay vint avec nous et nous eiimes, de plus, pour compagnons de voyage deux lyonnais , qui demanderent a partager les frais communs. Le Merciedi 17, nous partimes a sept heures et un quart de la fameuse auberge des Armes d' Amsterdam. Elle est rendez- vous de tous les francais, et, par consequent, fort commode quand on ne sait pas le hollandais, mais, d'ailleurs, fort chere; on y paye, entre autres l'eau de Bristol, dix sous de Hollande, tandis que, chez les marchands elle ne se vend que sept sous, y compris la bouteille. Pour forcer les voyageurs a boire de l'eau de Bristol, ils n'ont presque jamais de l'eau de Maarsen, qu'on n'y vend que quatre sols la bouteille. Si on voulait essayer d'une autre auberge, on pourrait aller au Doelen sur le meme quaff, ou, enfin, a l' Etoile d' Orient, dans la Neiff. Nous arrivAmes a Newsbugg a midi et demi. Nos compagnons de voyage de Lyon nous conterent comment ils avaient ete arretes contre toute justice par des commis, en entrant en Hol- lande, et obliges de payer sept ducats pour des echantillons d'etoffes de soie, qui ne devaient rien : ces commis eurent meme, le front d'en demander trente, et ne se sont reduits a sept qu'en voyant la resolution desesperes dans la quelle un des Lyonnais temoigna etre de defendre sa bourse au peril de sa vie. Ce que ces messieurs nous ont dit en cette occasion, nous a d'autant plus etonne que nous n'avions point ete fouilles, ni visites en entrant dans les Etats de Hollande, ni dans aucune ville. On ne demande pas, non plus, les noms des strangers en arrivant dans les auberges , aux portes, comme on le fait dans toutes les villes un peu importantes de France, usage qui se pratique aussi en Suisse. A Nieuwersluis , nous allames nous promener en attendant le diner, le long de la riviere, jusqu' a Loenen, oil it y a plusieurs jolies maisons de campagne, dont le dehors n'annoncait rien d'extraordinaire. Nous dinames tres bien, et dimes du Waterfisch, des petits pois, des fraises et d'excellente creme, on nous demanda quinze florins pour cinq personnes, mais nous n'en donnAmes que douze et demi. Nous en repartimes a trois heures, et arrivames a Maarsen a quatre et quart. Le Vecht sur le quel on passe, dans cette partie 340 GESCHIEDENIS. du chemin, forme un coup d'oeil unique par les jolies maisons dont ii est borde. A Maarsen, nous entrAmes dans trois maisons de campagne, I°. dans celle de Mr. de Witt, qui est a la gauche du canal, en arrivant dans le village. Nous remarquames quatre urnes en marbre blanc, avec de jolis bas reliefs dans un vaste parterre, tres bien peigne, plusieurs pavillons en treillage, et des serres a ananas et a raisins, 2°. dans celle de la dame de Maarsen, (cette belle maison se nomme Termere), de jolies charmilles, en partie de heures, une jolie salle de spectacle en verdure une grande quantite de bustes et de statues de marbre, de tres belles grottes en rocailles et mineraux, plusieurs perspectives tres bien menagees dans les allees, enfin, de jolis jets d'eau, qui nous amuserent beaucoup ; a mesure que nous approchions de ceux qui etaient dans les bassins, la femme qui nous conduisait, les faisait partir, mais it y en avait, dans plusieurs endroits, d'autres qui sortaient du gazon et nous arrosaient, sans que nous puissions deviner par oil, avant de les sentir, 3°. dans celle du juif Pereira, qui est infiniment en dessous de la precedente, nous vimes, cependant, une grande voliere, oil, entre autres choses, on avait accouple une poule et un lapin, it y avait aussi plusieurs paons, dont le cri est tres fort et desagreable. Etant remontes sur notre barque a sept heures, nous arrivames a Utrecht a huit heures et demie. Mr. Praire de la Sabliere, de Lyon ou plutOt de St. Etienne, en Forez, cracha le sang cet apres midi, peut- etre a cause de la fatigue qu'il avait eue avec nous; it avait déjà ete attaque de ce mal, a Amsterdam. Nous logeames, a Utrecht, a la Place Royale, bonne auberge, oil nous eilmes chacun une chambre separee. Le maitre etait un tres brave homme, mais la femme, fort acariatre et peu accomodante. La table d'hôte etait fort bien servie, mais nous trouvames la plus grande partie du Poisson salee, je ne sais pourquoi. Le Yeudi 18, jour de la fete Dieu, nous allames vers dix heures a une petite eglise catholique, si remplie de monde, que nous ne 'Ames y entrer. De la, vers la Grande Eglise, nous entrames dans une salle qui y est contigue, oil un etudiant en droit soutenait une these sur les lois penales. Toute la nef ,de cette eglise a ete abattue par un orage, en 1674, de maniere que le choeur oil s'assemblent, a present, les protestants est entierement separe de GESCHIEDENIS. 341 la tour; on passe meme, en voiture entre les deux, on volt dans un des cotes de ce choeur, un tombeau, qui est, dit-on, de pierre de touche, et a onze cents ans d'antiquite. Le mausolee de l'amiral Gent, tue en combattant contre les Anglais, est a la place du maitre-autel. Nous montames ensuite a la tour, dont la vue est tres belle; elle a quatre cent soixante quatre degres, d'environ huit pouces, chacun. Je trouvai , en haut, une personne que je ne connaissais pas, et qui m'expliqua tout ce qui je voyais, avec beaucoup de complaisance. Le carillon de cette eglise est excel- lent, nous l'entendimes et le vimes jouer a midi, je remarquai que dans le carillon, les cloches ne sonnent pas par des battants, en dedans, mais par des marteaux, qui frappent dessus: je n'avais point fait attention a cela jusqu'ici. De la Grande Eglise, nous nous rendimes chez Mr. l'abbe de Bellegarde, Comte de Lyon, nomme ici Mr. Duparc, maison de Clerambourg, pres la Maria-Plaats. Il nous recut tres bien et nous invita a dejeuner pour le lendemain; je lui remis la lettre de Mr. de St. Marc, que j' avais apportee pour lui, de Paris. Nous louames une voiture, et allAmes apres diner a Zeist avec Mr. de Tournay et Mr. Praire. Nous y arrivames a une heure, ce village est au milieu d'une tres belle campagne, oil on recolte, meme, beaucoup de grains. Des tilleuls forment un beau berceau au milieu de la rue. La maison de Hermites, ou freres moraves, est tres considerable ils y sont au nombre d'environ trois cents. Its y jouissent d'une absolue liberte sur leur croyance, et s'assemblent a l'Eglise deux fois par jour. Nous ne piimes entrer dans le château, oil ii n'y a, du reste rien de curieux a voir. Ayant ete mecontents d'une mauvaise petite boutique, oil nous donnames d'abord, nous revinmes a l'auberge, chercher un guide, et un petit enfant nous conduisit dans la maison des non-maries, qui vivent en commun, au nombre de quatre vingt; chacun y vend cependant, pour son compte. Un d'eux, qui parlait francais, nous mena dans dix especes de boutiques de quincaillerie, de bas de soie, de rubans, de malles, de portefeuilles, de redingotes de taffetas cire, de fourrures, de miroirs, de moules en cuir pour le linge, de selles, de ferblanterie, de bijouterie, de patisseries, de confiserie, etc. Its vendent en general, tres cher, et ne diminuent pas un sol sur le prix marque a chaque objet: j'y achetai plusieurs choses, ainsi 342 GESCHIEDENIS. que mes compagnons de voyage et nous essay/Ames en vain de marchander. Nous passAmes en revenant, levant la maison du marquis de St. Simon, auquel je ne portal pas la lettre de mon papa; nous n'avions gueres le temps et nous etions trop nom- breux pour nous presenter chez lui. Barrois qui etait assis derriere la voiture, laissa prendre dans la ro'ie sa reddingote qui fut dechiree a l'instant. De retour a l'auberge, j' allai a la boutique de Mr. Schoonhoven que je trouvai fermee, parce qu'il etait trop tard; un homme rencontre a la porte, me mena tres officieusement a sa maison assez eloignee. Mr. Schoonhoven est fort incommode de la goutte, et ne parle pas francais, il me fit conduire chez Mr. Will, son associe, j'y vis beaucoup d' Elzeviers et de petits livres, que son neveu rassemble pour son compte; je dus remettre au lendemain de faire affaire avec lui. Vendredi 19. Je retournai chez Mr. Schoonhoven a sept heures du matin; de la j'allai chez Mr. le comte de Bellegarde oil nous dejeunames tres agreablement. Sa conversation est des plus interessantes, car il a voyage, depuis quelque annees, en Suisse, et en Italie; il fut surtout beaucoup question de ce dernier pays. Il y avait, la, Mr. Duval, a present nomme Aubry, vieillard d' au moms quatre vingts ans, qui s'est trouve connaitre Mr. Gravier, se trouvant a Paris lorsqu'il y est arrive, il est borgne et allait souvent chez Mad. Laborde, amie de Mr. l'abbe Sartres. Mr. Will nous conduisit ensuite au modele du temple de Salomon, tres curieux a voir, il l'aurait ete encore plus si nous eussions eu quelqu'un pour nous en expliquer les details. Quelques theolo- giens se trouvaient bien la, mais ils etaient peu instructs et parlaient mal le francais, Mr. Will me dit, au reste, qu'ils en avaient un autre a Amsterdam, encore plus grand, et beaucoup mieux fait, et qu'il devait se trouver chez Mr. Rech, bijoutier, Kalverstraat, vis a vis le cafe Francais. Dans cette meme maison est le jardin botanique et le cabinet d'anatomie, oil est un petit esquimau seche, dans son canot, et dont parle le Voyageur francais, nous ne l'avons pas vu. Mr. Will, ecorchant toujours notre langue d'une maniere empha- tique et desagreable, nous fit faire un tour sur les remparts de la ville, en dehors, et par lesquels nous arrivAmes a la fameuse promenade du Mail (Malibaan) composee de six allees sans compter GESCHIEDENIS. 343 celle du milieu, occupee par le mail meme. Les arbres, tous tilleuls, y sont de la plus grande beaute et tres vieux, puisqu' ils etaient deja beaux lorsque Louis XIV, en 1673, prit Utrecht, et defendit de les endommager. Les arbres de ces allees ne sont pas l'un devant l'autre, mais ceux d'une rangee correspondent a la seconde suivante. Nous revinmes par la porte St. Jean, qui est le beau quartier d' Utrecht et oil il y a des maisons superbes. Apres diner, nous nous trouvAmes dans une grande perplexite sur la maniere dont nous nous rendrions le lendemain a Rotterdam. Nous fumes longtemps indecis si nous prendrions la barque de Leiden, jusqu' a Bodegraven, et, de la, celle de Tergouw et, ensuite des chevaux de poste, mais nous resolitmes, enfin, de louer une voiture pour toute la journee jusqu' a Rotterdam et allames en voir une, qui nous parut fort commode. De la, nous nous rendimes au fameux moulin de Mr. Van Moelen, qui fait mouvoir a la fois, quinze cents devidoirs, nous nous promen Ames dans son jardin, un des plus curieux qui soft en Hollande; il est tres long et peu large. Il est orne de belles charmilles en ifs, d'un grand nombre de statues, de bustes en marbre, de jolis berceaux en forme de galerie, de deux beaux bassins avec beaucoup de poissons dedans; plusieurs perspectives y sont artistement mena- gees; on y admire, enfin, une superbe grotte en rocailles et mineraux, avec de jolis jets d'eau dedans; on y volt des sophas et des paniers de fleurs en coquillages; nous visitames tout cela avec une autre compagnie de femmes tres laides et un hollandais ridiculement accoutre, avec un habit zoir, une epee au cote, et un grand chapeau. Elles paraissaient se moquer de nous entre elles, et attendre avec plaisir le moment oil nous serions surpris par les jets d'eau sortant de dessous terre, mais nous nous en doutames et ne fumes mouilles que tres peu, ainsi qu' elles memes. Cette charmante maison de Mr. van Moelen est a quelques cent pas hors la ville; y etant rentre, nous allames d'abord chez Mr. de Bellegarde prendre conge de lui. Il me fera passer les paquets de Mr. Gravier dans une caisse que Mr. Schoonhoven m'enverra a Paris; Mr. de Bellegarde sera en France avant un mois, et logera maison de Mr. 1' abbe May ou chez Mr. Boulard. Je passai chez Mr. Paddenbourg, oil je ne trouvai qu' un seul petit Elzevier de peu de consequence; de la, enfin, chez Mr. de 344 GESCHIEDENIS. Schoonhoven oil je restai jusqu' a neuf heures du soir, a disputer avec Mr. Will, son associe, sur le prix des livres que l'avais choisis. Apres avoir longtemps bataille, je ne pus gagner que les frais d'emballage. Mr. Will m'a montre plusieurs cahiers du bel ouvrage qu' il fait executer sur les papillons. Cette entreprise est tres considerable. Devant la boutique de Mr. Schoonhoven est la maison que le Pape Adrien VI, fit batir depuis son elevation a la papaute. Les rues d' Utrecht m'ont paru, en general, moins belles que celles des autres villes de ce pays. Les canaux n'y sont point au - niveau des rues, mais a une asset grande profondeur, a peu pres comme des fosses de châteaux; on marche, meme en bas, sur leurs bords et on y voit de tres petites niaisons. Je me couchai, la tete echauffee et fatiguee de tout ce que j'avais fait dans la journee, j'eus quelque peine a m'endormir a cause de bruit considerable qui se faisait dans l'auberge, pendant un souper donne par l'etudiant en droit que nous avions vu, bier, soutenir sa these. Il y avait meme de la musique. Samedi 20. Partis a neuf heures du matin dans la voiture que nous avions louee, bier, et de tres bons chevaux le cocher s'arreta quelques minutes, au bout d'une heure, pour les faire rafraichir; nous traversames ensuite Oudewater, dont les fortifica- tions en terre , et entourees de beaux gazons, font un bel effet. C'est dans cette ville qu'on pesait autrefois ceux que l'on accusait de sorcellerie; lorsqu'ils depassainent le poids moyen, on les renvoyait absous. Nous nous arretames une seconde fois, a onze heures et trois quarts, a cette halte, j'entrepris avec Mr. de Tournay de prendre les devants a pied, mais au lieu de suivre le chemin de terre sur la droite, nous montames sur la chaussee, a gauche et ne fumes pas rattrapes par la voiture qui arriva avec Fambard a Tergouw a une heure. Pour nous, nous y arrivAmes une demie heure plus tard, ayant joui d'une tres belle promenade sur la chaussee, dont se servent, apparamment, les voitures, lorsque les eaux sont fortes. Je ne sais comment elles peuvent faire, lorsqu' elles se rencontrent deux a la fois, car il n'y a de place que pour une seule. Le pays que nous traversAmes ainsi, pied a pied, etait Bien different de celui oU nous etions passes le matin, lequel etait cultive et ensemence de toute espece de graines. Celui ci, au GESCHIEDENIS. 345 contraire, etait fort marecageux et couvert de joncs tres longs, servant, a la fois a couvrir les maisons et a faire des paillassons. On les coupe en hiver, pendant la gelee, car ils sont inaccessibles le reste de l'annee. Arrives a Tergouw qu'on nomme, aussi, Gouda, nous trouvames la voiture arretee dans une auberge, appelee Heeren Logement sur la grande place, qui est immense et triangulaire et au milieu de laquelle se trouve l' Hotel de Ville. Nous etant reunis, nous allAmes chez Mr. van der Klos, imprimeur, pour qui Mr. Schoon- hoven m'avait donne une lettre et qui demeure sur cette meme place. Mr. van der Klos me fit present du petit livret d'expli- cation des fameux vitraux de la Grande Eglise et nous accompagna lui meme tres honnetement, pour nous les faire voir. Its sont veritablement admirables, la vivacite des couleurs, du cramoisi, du violet, du bleu celeste, du jaune qui surpasse l'or, est etonnante: les draperies, surtout les coussins, les dais, y sont parfaitement Bien reussis, ainsi qu' une belle mitre, un petit St. Joseph dans la dixieme vitre, fendant du Bois dans le lointain. Nous les \Times toutes, l' une apres l' autre en suivant le livret avec grand plaisir, non sans fatigue de regarder toujours en l' air si longtemps, car nous y fumes pres d' une heure et demie. Apres diner, Mr. van der Klos nous conduisit encore a une manufacture de pipes, dont on fait dans cette ville, une tres grande quantite pour toute la Hollande. II nous ,t voir aussi de tres belles ecluses dont on repare a neuf, une partie: ce qu' it y a de plus curieux dans la fabrication des pipes, est de les voir percer. Nous trouvames excessifs les prix de notre auberge, ayant du payer cinq florins pour des pois, des fraises, de la creme, du beurre, des echaudes, sans viande, ni poisson, et une bouteille de vin, seulement. Nous montames en voiture a cinq heures et trois quarts et arrivames a Rotterdam a huit heures, au Marechal de Turenne; dans ce trajet, je marchai une demie heure a pied avec Mr. de Tournay. Il 1T1' y apprit que sa mere qui est morte, avait epouse en secondes noces, Mr. Dupont, lieutenant particulier, de sorte que la jeune madame d' Heudicourt est sa soeur uterine. Mr. de Tournay a des projets de voyage sans bornes et se propose d' aller au moins dans toute l' Europe. 346 GESCHIEDENIS. L' odeur de la tourbe me frappa beaucoup en arrivant a Rot- terdam ; nous fumes encore loges dans une chambre tres triste sur le derriere de 1' auberge, au rez de chaussee, la meme oil nous avions couche a notre premier passage dans cette ville. Nous y avions 1' odeur de la cuisine, voisine desagreable; a tout prendre, cette auberge si vantee a beaucoup d' inconvenients, it n'y a pas de maitre a qui 1' on puisse parler; un seul garcon est assez intelligent. La table d' hOte est mal servie, les plats et les assiettes y sont d'etain. Nous n' y avons trouve que des hollandais qui parlent toujours entre eux leur langue, font beaucoup de bruit, et prennent dans les plats avec leurs fourchettes et finissent toujours par fumer au dessert ; peat etre, en serait it de meme, a la Hure, autre auberge de cette ville, assez connue: on pour- rait en essayer. AussitOt mon arrivee, j' allai acheter un plan de la ville, chez le libraire Viesop de Nosd—Blanc, pres la bourse. Dimanche 2 1 . Nous allames ce matin, a dix heures et demie a la grande Eglise de St. Laurent, elle est vaste et belle. Les protestants assistaient au sermon en tres grand nombre, on y voit deux ou trois beaux mausolees d' amiraux. Nous montames a la tour, dont 1' escalier est fort obscur, en bas. Cette tour n' est pas tres elevee, mais on y jouit d' une des plus belles vues que j' aie encore rencontrees. Ayant suivi le Hoeckstraat, nous entrames dans 1' Eglise francaise, qui est au bout, et nous entendimes avec satisfaction le cathe- chistne, que le ministre faisait a des petites filles, chacune lui repondant a son tour. L' apres midi, nous allames sur une tres belle promenade sur le bord de la Meuse, du cote de t' nieuwe hoofd ; pour sortir de la ville nous payames deux sols chacun, parcequ' on etait a 1' office; les portes devraient etre fermees, en ce cas la, comme elles le sont, par exemple a Geneve ; au lieu de cela, on prefere, avec raison, sans doute, lever ce lever impOt sur les indevots, sans les gener dans leurs promenades. De la, nous fumes jusqu' a Delftshaven, village ainsi nomme, parcequ' it sert de port a la ville de Delft; la vue est tres belle sur la Meuse. Etant a moitie chemin de Schiedam, j' aurais du aller porter la lettre de Mr. Dumont a son beaufrere, qui y demeure; ayant quitte la Haye comme je l' ai relate, je 1' oubliai GESCHIEDENIS. 347 entierement et nous revinmes de fort bonne heure a la ville et je m' occupai a parcourir le journal de Mr. de Tournay. Lundi 22. Mr. Praire de la Sabliere, qui nous avait quittes, a Utrecht, vendredi matin, pour aller a Leiden, et a la Haye, oubliant de payer sa part des petites depenses que nous avions faites ensemble est venu, hier au soir, nous retrouver ici et a acquittee. Ce matin it est entre dans ma chambre et m' a fait perdre trois quarts d' heure en me parlant de livres, aux quels it se connait tres peu, surtout d' Elzeviers. Il m' a dit que son frere, qui en avait une belle collection a St. Etienne en Forez, a aussi une bible d' Elzeviers, ce que je ne crois pas. Avec si peu de connaissance, it s' est faire conduire tout l' apres midi chez une vingtaine de libraires, pour demander des auteurs classiques; aurait plutOt besoin de trouver une autre carcasse, car la sienne est bien usee, sa voix est a demi eteinte et it crache souvent le sang. Mr. Beeman, demeurant Hoogstraat, le plus fameux libraire de cette ville pour les auteurs classiques, en avait tres peu, et pas un seul Elzevier. Je lui achetai, cependant, quelques volumes, un in 8°, entre autres. l'Ovide de Burmann, et le Lucien, en quatre volumes, in 4°, en grec et latin. Il enverra le tout a Utrecht a Mr. Schoon- hoven, pour mettre dans la caisse de livres, que ce dernier dolt m' envoyer. La Bourse est un tres beau batiment, bien au dessus de celle d' Amsterdam, mais faut bien qu' elle soit aussi vivante et aussi animee. On n' a de spectacle, ici que depuis environ quatre ans, la salle est hors la ville. En l' absence des acteurs hollandais, on y a, 1' ete, une troupe francaise, celle de Namur, qui joue en ce mo- ment. Nous y vimes representer »l' amitie amoureuse« de Gretry, beaucoup trop au dessus des forces des acteurs. Elle fut suivie du »Bucheron«, qui fut tres passablement rendue, et me fit plaisir. Cette salle est en bois, mais fort jolie, les decorations en sont tres bonnes, on est assis an parterre, et it y a a chaque banc de petits dossiers de septa huit pouces de haut, qui sont fort com- modes pour soutenir les reins, et etre plus a son aise. Its ne sont pas assez hauts pour que les hommes ne puissent pas passer 348 GESCHIEDENIS. dessus. J' allai au cafe Francais et Anglais, on y donne beaucoup de papiers a lire, j' y demandai, dans 1' un et dans 1' autre, de la limonade; on m' en a servi un petit verre, grand comme pour de la liqueur, avec de petits biscuits, gros comme le pouce. On n' y boit point d' orgeat , mais on y vend des verres d' une petite biere blanche avec du sucre, que je ne trouve pas mauvaise, ressemblant beaucoup au cidre. Ces cafes sont, au reste, horri- blement enfurnes par la vapeur des pipes, qu' on y allume conti- nuellement. Nous all/Ames, aussi chez le sieur Hoeftens, libraire, qui demeure dans une petite rue, derriere la Bourse, a cote du cafe Anglais, et en face de la poste, it a beaucoup de livres en anglais et parle fort bien cette langue. Quant aux autres auteurs classiques it en avait tres peu, et voulait les vendre exhorbitament cher. Cela n' est pas etonnant, puisqu'il est dans le cas d' avoir souvent affaire aux libraires anglais, qui suivant ce qu' it nous a dit, lui meme, viennent en Hollande, les enlever a quelque prix que ce soit. Mardi 23. Mr. de Tournay est parti, ce matin, pour Dordrecht, avec Mr. Praire, et l'autre Lyonnais, pour alley, de la, a Breda, Liege, et aux eaux de Spa. Nous sortimes par le Oostpoort, pour alley au Plantage et y arrivames, apres un bon quart d'heure de marche, ayant pris sur la droite, nous nous arretames, dans cet espace de chemin, a voir enfoncer un pilotis; un ouvrier vint, sur le champ essuyer nos souliers, politesse qui lui valut de notre part, une sestalve. Le plantage est une charmante promenade plantee depuis une douzaine d'annees, et dont les arbres, la pliipart des ormes, viennent tres bien; l'allee surtout, qui est sur les bords de la Meuse, est dans une situation unique, on y decouvre la ville entiere de Rotterdam, au dessus des eaux de la Meuse, qui forme un coude en cet endroit. Cette vue est tres variee par les beaux moulins, qui sont sur les cotes, par le magnifique quai de Boompjes, orne d'arbres que l'on y voit en entier, par les prairies et bois, qui sont de l'autre cote de la Meuse, enfin par les vaisseaux qui vont et viennent continuellement sur cette belle riviere. Apres diner, je travaillai au present journal, de trois a sept heures, me trouvant extremement arriere depuis cinq a six jours; nous fimes, ensuite une promenade fort agreable par un tres GESCHIEDENIS. 349 beau temps, d'abord le long du Boompjes, oil nous entrames par hasard, dans une synagogne de juifs, qui parait neuve et tres bien eclairee: nous les vimes, a l'ordinaire, fort malpropres, se balancant en avant et en arriere au milieu d'un chant tres desor- donne. Ayant, ensuite traverse la ville jusqu' a la porte de Delft nous y retrouvames avec plaisir l'endroit oil nous embarquames pour la premiere fois, sur les canaux allant a la Haye, le 25 mai Bernier; (il y a un mois, jour pour jour!). Nous nous rappe- lames qu' avant pris place dans le Rouff, il etait ferrure pour les autres, et dont nous ne savons qu' aujourd' hui la signification: verhuren .... loue. Cette ville passe, avec raison, pour etre la plus agreable de la Hollande: la largeur et la profondeur des canaux fait que les plus grands vaisseaux peuvent venir a la porte meme des nego- ciants et y former des points de vue uniques par le melange des beaux arbres, des vaisseaux et des maisons. La Bourse dont il a deja ete parle, est superieure a celle d'Amsterdam, et, par conse- quent, la plus belle d'Europe. Les canaux etant continuellement rafraichis par les eaux de la Meuse, qui y passent, ne croupissent point, et n'ont point cette odeur infecte, qui est le plus grand desagrement d'Amsterdam. La place du marche neuf, oil est la statue d' Erasme, est assez belle, cette statue est, d'ailleurs, curieuse par elle meme, etant, je crois le seul monument public de ce genre, eleve en Europe a la gloire d'un savant. Les vers latins, qui sont sur le piedestal, ne sont pas faciles a entendre. Enfin, Rotterdam joint d'un avantage tres precieux et tres rare dans ce pays, celui d'avoir de la bonne eau, on y boit meme celle de la. Meuse, parceque les eaux de la mer ne remontent jamais jus- qu'ici; le flux et reflux s'y fait pourtant sentir, mais les eaux de la mer ne se melent pas a celles du fleuve, elles les font seule- ment remonter, sauf dans le cas de tempete extraordinaire, ce qui est fort rare. Barrois n'oublia pas de presenter, ce soir, un bouquet a son maitre, qui s'appelle Jean Baptiste, Il me le remit aussitOt pour le lui Bonner, ce que je fis avec grand plaisir. Le mercredi 21. Le jour de la St. Jean Baptiste, nous partimes de Rotterdam a cinq heures et demie du matin, dans une voiture a si places, nous la primes telle quelle pour pouvoir mettre dessus nos porte manteaux et paquets, les voitures de ce pays 3 50 GESCHIEDENIS. n'etant pas commodes pour y attacher quoique ce soit, devant ou derriere. Nous etions dedans, fort a l'aise, n'etant que trois, Fambard, Barrois et moi ; cette voiture nous coilta quarante flo- rins jusqu'a Anvers, prix fait sans avoir a payer ni nourriture de cochers ou de chevaux, ni barrieres, ni passages d' aucune espece. Nous preferames cette maniere d' aller aux chevaux de poste qui content, au reste, neuf florins neufs sols, par personne, sans compter les barrieres, passages d' eau, et transports continuels de paquets. Nous traversames la Meuse a Rotterdam avec la voiture dans une barque, qu' ils appellent le pont, et va a voiles, nous fumes 25 minutes sur l' eau. Nous nous trouvAmes a la vieille Meuse a sept heures et un quart, et employames trente cinq minutes, tant a passer cette riviere qu' a attendre le bac, y entrer, en sortir. Etant a Blinckvloet a neuf heures, notre premiere voiture nous quitta et nous entrames dans un tres petit bateau avec lequel nous suivimes un canal pendant un quart d' heure et de la, etant montes sur une barque a voiles, nous traversAmes le Moerdijk, oil je goiitai l' eau, que je trouvai douce ; en trois quarts d' heure nous nous trouvames a Willemstad, a dix heures, cette ville est tres petite, parait bien fortifiee, et possede une garnison dont la garde nous demanda nos noms en entrant. Nous en repartimes a dix heures, dans une nouvelle voiture, aussi a quatre chevaux; les chemins que nous suivimes alors, etaient tres beaux, bordes quelques fois de rangees d' arbres, et elevees sur des chaussees. Les barrieres pour les bestiaux, etaient tres frequentes; au bout d' une heure, nous passames la derniere riviere, qui est tres petite et arrivames a une heure a Rosendaal, gros bourg du pays de la generalite, nous y dinames asset bien, et surtout, a tres bon marche ; l' aubergiste, gros homme, etait tres accomodant et parlait frangais. PAYS 1BAS AkirrlEZICI-IIE1NTS. Nous repartimes de Rosendaal a deux heures; a trois, nous ar- retions un petit quart d' heure, pour faire rafraichir les chevaux avec du pain et de l' eau. Seconde station, vers quatre heures a Acherbroek oil nous commencames a etre sur les terres de la Reine. Un commis se presenta et nous demanda seulement si nous avions des merchandises, sans nous fouiller, et nous lui don- GESCHIEDENIS. 35 I names un sestalve. Un quart d' heure avant Brasschaet nous primes une tres belle route payee, qui nous conduisait a Anvers. A Brasschaet, village considerable, la voiture entra sous une de ces grandes remises que l' on rencontre souvent dans ce pays et en Hollande pour rafraichir les chevaux et les mettre ainsi que les voitures a l' abri du soleil et de la pluie. On donne ici, aux chevaux, du fourrage et le cocher but, pour la quatrieme fois depuis le diner, un de ces grands verres de biere, qui tiennent environ trois demi septiers. Un etudiant de ce pays demanda a avoir place dans notre voiture jusqu' a Anvers, ce qui lui fut accorde. Pour moi, je trouvai le temps et le chemin si beaux, que je profitai de la circonstance, pour faire une promenade de deux heures et revins a pied a Anvers, au petit St. Antoine, oil j' arrivai a huit heures et demie, ay-ant pris, en passant trois lettres qui y etaient pour moi. Fombard m' a dit, qu' en entrant dans cette ville, les bas commis n' avaient pas du tout visite les paquets, ni meme demande pour boire. La voiture, qui etait arrivee a Brasschaet a six heures, repartait a six et demie, et entrait dans Anvers a sept heures et demie. Yeudi 25. Le tailleur Bosche auquel nous avions commande chacun une culotte d'une belle etoffe de soie noire, de sa fabrique, nous les apporta ce matin. Nous les trouvames ridiculement trop larges, et nous en serons quittes pour les faire diminuer a Paris. Quoi qu' it fit extraordinairement chaud, ce tailleur avait une veste de drap, une redingote de laine, et par dessus un grand manteau, suivant l' usage du pays. Nous vimes de nos fenetres un nombreux cortege d' une con- frerie qui vint, 1' eveque a la tete administrer les sacrements, au rez de chaussee de notre auberge, a une femme de cent trois ans. Nous vimes aussi de chez Mr. Boghe, oil nous allames diner, une procession de recollets tres considerable et nous observames de nouveau, que tons les Bens comme it faut mettent a leur porte, de gros flambeaux allumes, au lieu de tapisseries qui sont d' usage en France. A diner Mr. Boghe, le pere, estropiait le francais, et criait tres haut contredisant sa famille. Les vieillards sont les memes partout! Le gendre, qui avait eprouve une quatrieme demoiselle Bosche, et demeure a Courtrais, begayait beaucoup, ainsi que le fils, qui ne parait pas avoir beaucoup d' activite. 352 GESCHIEDENIS. Nous revinmes a l' auberge a quatre heures et demie, et placa- mes dans nos boites et paquets le tres beau linge qu' on avoit bien voulu nous faire chez Mr. Boghe en notre absence, et que nous trouvames tout pret, marque et lave, a notre retour en cette ville. A six heures et demie, nous allames trouver Mlle. Boghe au Salut, dans la Grande Eglise , on y executait d' excellente musique, dans la chapelle du St. Sacrement, qui est tres magnifique, en marbre noir et blanc, et tres surchargee d' ornements de toute espece, en fleurs et figures de Saints en peinture, avec une grande quantite de bougies allumees. J' admirai, de nouveau, la magnifi- cence, la beaute, la grandeur de cette Eglise. Au sortir de la Cathedrale, nous allames promener sur le port, oil nous goutAmes des moules, qu' on mange a l' ecaille, comme des huitres, je les trouvai fort bonnes. Nous revinmes chez Mr. Boghe et passames encore levant l' Hotel de Ville qui merite d' etre remarque. L' exterieur en a quelque ressemblance avec celui d' Amsterdam; nous ne nous sommes point entres dedans, oil je crois cependant, qu' it y aurait quel- ques tableaux a voir. Nous revinmes chez Mr. Boghe, pour terminer nos comptes, tant pour le linge que pour vingt louis que je pris en especes, j'y fis une lettre de change de 1320 sur Mr. Bayard. A neuf heures, nous nous mimes a faire nos porte manteaux, ce qui ne fut pas un petit ouvrage et nous tint jusqu' a minuit. Cette soiree fut vraiement fatigante, de maniere qu' assurement, la peine passait le plaisir, mais l' un ne va jamais sans l' autre, et it faut, en voyage, s'attendre a ce genre d'embarras. Vendredi 26. Voulant aller a Gand, eloigne de onze lieues de poste, nous criimes plus avantageux de louer des chevaux, pour cette route, et convinmes avec Martin, loueur de chevaux, a la tete de Flandres, de 1. autre cote de l' Escaut, qu' it nous ferait conduire a Gand, avec trois chevaux, moyennant six couronnes de France, ou dix neuf florins douze sols de ce pays. Il vint, en consequence, chercher notre voiture a six heures du matin, pour lui faire passer l' Escaut, quoique nous ne dussions partir qu' a onze heures, on est oblige de prendre ainsi pour les voitures le moment ou la maree est haute, afin de les charger plus faci- lement au port dans les barques sur lesquelles elles doivent traverser le fleuve. GESCHIEDENIS. 353 Nous sortimes donc a pied de l' auberge du petit St. Antoine: (nous fumes parfaitement contents de cette auberge, et nous croyons qu' en venant a Anvers, on ne peut mieux faire que d' y loger. Les prix y sont tres raisonnables). Apres avoir traverse l' Escaut, nous montAmes dans la voiture a la tete de Flandre, a dix heures et demie. A peine fumes nous partis, que nous vimes qu' it n'y avait aucun avantage a louer des . chevaux, comme nous avions fait et que la poste n' eut guere ete plus chere, et nous aurait menes plus vite, relay-ant deux fois a 1' Etoile et a Lockeren. En effet comme it y a cinq postes et demi dans cette route, en mettant chaque poste a douze escalins, cela fait soixante six escalins, et nous en avons donne soixante et un, compris le pourboire du cocher, qui fut d' une demie couronne. Martin ayant trouve que la voiture etait trop lourde, nous engagea a faire mettre Barrois derriere, ce qui, au reste, nous fut beaucoup plus commode, a cause de la grande chaleur que nous eilmes toute la journee. A une heure, le postillon nous arreta a Tamis, environ un quart d' heure, et autant a Westmunster, a deux heures, pour Bonner aux chevaux de la biere et du pain. Nous arrivAmes a Lockeren a trois heures et trois quarts, nous en repartimes a cinq heures, ayant encore fait rafraichir les chevaux a Lockriff a six heures trois quarts. Nous nous trouvames a Gand a 1' hotel de Hollande a huit heures et un quart. Tout le chemin que nous avons parcouru aujourd' hui est fres beau et riche. C' est un jardin continuel. Les chemins sont bordes d' arbres, jeunes, a la verite, les francais les ayant tous coupes dans la guerre de 1744. Its sont tailles d' une singuliere maniere, on a laisse 1' un s' elever, et l' autre est etete ; alternativement, ce sont des chenes, des saules, des ormes, alternativement; les champs sont entoures de fosses et de haies, on y recueille toutes sortes de graines, dont beaucoup de lin. Les epis de ble sont d' une elevation qui m' a etonne, ayant souvent cinq a six pieds, mais, ce qui m' a le plus surpris, c' est qu' un pays aussi fertile soit aussi sablonneux; ce sable est, au reste, extremement fin. Je suis descendu de voiture environ une heure avant Gand, a une nouvelle plantation. J' en ai sonde le deplacement, que j' ai reconnu etre de deux pieds au moins, j' avais trouve la meme chose avant bier, en venant a pied de Brasschaet a Anvers. A suivr e . 1910 23 354 GESCHIEDENIS. Drosten van Sallandt voor desen Schulten genaemt oock Amptmans. A. A°. 1258 Hendrick van Essen. 1436 Herman van Keppel. 1330 Hendrick van Essen. 1443 Hendrik van Oldeniel. 1334 Geert Stellinck. 1451 Hendrick van Essen. I 348 Frederick van Eese. 1456 Derck v. Campherbeecke. 1350 Frederick van Heekeren. 1477 Derck van Voorst. 1357 Gerrit van Tybencampen. 1479 Jacob van Hackfort. 1363 Johan van Enthenas. 1483 Zeger van Rechteren. 1365 Gerrit van Tybencampen. 1495 Johan van Ittersum. 1373 Henrick van Anssen. 1509 Geert van Langen. 1386 Henrick van Wiessum. 1529 Seyno Mulert. 1390 Henrick v. Kerckenbeeck. 1535 Joan van Keppel. '392 Reijner van Appeltooren. 1553 Unico Ripperda. I 406 Gerrit van Doornick ge- 1592 Eggerus Ripperda. [naemt van Rijssen. 1595 Gerrit van Wermeloo. 1407 Lubbert Essinck. 1611 Henrick Bentinck. 1412 Derck van Dorth. 1639 Sweer van Haersolte. 1414 Derck van Voorst. 1644 Hiddo van Voorst. 1415 Derck van Keppel. 1660 Rotger van Haersolte. 1419 Derck van Voorst. Drosten of to amptmannen van Twenthe. I 296 Sweer van Voorst. 1484 Gerrit van Welevelde. 1326 Berent van Welvelde. 1494 Johan van Twickelo. I 347 Reynoldt van Coeverden. 1535 Johan van Keppel als ge- 1348 Frederick van der Eese. [volmagtigde. 1365 Reynoldt van Coeverden. 1539 Goosen van Raesfelt. 1396 Arent van Gutterswijck. 157o Goosen v. Raesfelt Gosens. 1397 Gijsbert Hr. tot Bronck- 1593 Jan van Voorst. [horst en Borculo. 1598 Ernst van Ittersum. 1404 Herman van Twickelo. 1612 Unico Ripperda, 1419 Herman van Keppel. 1623 Robbert van Ittersum. 1450 Roeloff van Bevervoorde. 1638 Johan van Raesfelt. I 460 Willem van Buckhorst. 1648 Johan Ripperda. 1466 Arent van Bevervoorde. 166o Adolph Hendrik van 1478 Goert van Reede. [Raesfelt. GESCHIEDENIS. 355 Drosten off Schulten vanVollenhove. 1363 Hendrick de Sure. / 521 Herman van IJsselmuyden. 1402 Goert Borre. I 527 Borchardt van Westerholt. 1423 Pelgerim v. Ruytenborgh. 1541 Herman van Westerholt 1442 Wolter Morrien. [wierd gedeporteert. 1455 Gerrit van IJsselmuyden. 1563 Joan Sloot. 1468 Evert Kruyse. 1597 Joan Sloot Junior. 1476 of daaromtrent Roelof van 1611 Jan van Echten. [IJsselmuyden. 1619 Joan van Raesfeldt. 1483 Roeloff van Bevervoorde. 1638 Wolff Bentinck. 1486 Herman Kruyse. 1629 Hiddo van Voorst. 1502 Jurrien Schenck van Tou- 1644 Jan van IJsselmuyden. [tenburgh. Casteleyns van de Cuijnre. 1451 Henrick van Essen. 1509 Herman Hagen Doctor. 1460 Evert Kruse. 1527 Seijno Mulert. 1485 Peter van Wterwijck. 1530 Johan Stellinck. 1492 Joan Boreman. '535 Johan Mulert. 1498 Seijne Mulert. Is nu bij 't Drostampt van Vol- [lenhove. Drosten van Isselmuyden. 1440 Wolter Stellinck. 1602 Henrick Bentinck. 1492 Johan van Ittersum. 1612 Unico v. d. Ruytenbergh. 1532 Otto van Rechteren. 1622 Wolff Bentinck. 1548 Willem van Buckhorst. 1638 Seyno Rengers. 1564 Eusebius Bentinck. 1646 Ernst van Ittersum. 1593 Richard van Unia, wegen 1652 Adriaen Witte. [den Coninck. 1662 Rabba Harmen Scheel. 1596 Goosen van Lauwick 1663 Jan Blanckvoort. [Verwalter. Drosten tot Lage. I 365 Reijnolt van Coeverden. I 502 Johan van Ittersum Jacobs. 1478 Derck van Schulenborgh. 1515 Jan v. Ittersum, Wolffsoon. 1484 Cornelis v. Schulenborgh. 1518 Adriaan van Reede (is ge- 1495 Jacob van Ittersum. [combineerd met Haxbergen). 356 GESCHIEDENIS Drosten van Haxbergen en Diepenheim. 1348 Frederich v. Echten, Drost1546 Frederik van Reede. v. Sallandt, Twenthe, Die-1560 Herman v. Westerholt. [pen heim. 1598 Unico Ripperda. 1407 Bartolt van Backweerde. 1612 Johan van Raesfelt. 1443 Claes van Aberhagen. 1619 Robbert van Ittersum. 1460 Arent van Bevervoorde. 1624 Johan van Laer. 1478 Johan van Bevervoorde. 1634 Henrich van Ittersum. 1504 Frederick van Twickloo. 1638 Hiddo van Voorst. 1510 Berent van Hackfort. 1639 Nicolaas Christoffer van 1521 Roeloff van Ittersum. [Bevervoorde. 1530 Robbert Walraven gen. [Kendenich. Lijst van de Drosten vanDrenthe en de Coevorden. 1262 Harmen van Satersloo. 1535 Reynoldt van Burmania. 1393 Sweer van Rechteren. 1538 George Schenck van Tau- 1405 Johan van Buckhorst. [tenburgh. 1413 Herman van Haersolte. 1558 Engelbert van Ensse. 1416 Derck van Voorst. . 1420 Frederick van Rechteren. 1577 Evert van Ensse. 1432 Zeger van Rechteren. I 584 Hendrik deVos -van Steen- 1444 Adolph van Haeren. [wijck. 1450 Wolter Stellinck. 1593 Coenraedt de Vos. 1472 Johan Stellinck. 1594 Caspar van Eeuwsum. 1500 Adolph van Rechteren. 1634 Roeloff van Echten. 1518 Frederick van Twickeloo. 1643 Rutger v. d. Boetselaer. . Johan van Selbach. 1668 Henrick Munster Willem [van Bernsnuk (sic). Voorstaande lijsten zijn woordelijk overgenomen uit de aan- teekeningen voorkomende in de genealogie der familie van Ahuys, van Haersolte en van Ittersum. Medegedeeld door A. A. VORSTERMAN VAN OVEN. GESCHIEDENIS. 357 Nay. LIX, 252. Sanegeest, in de Zijpe, zal een der lieden geweest zijn, die in November 1813 door G. A. de Lange van Alkmaar (zie bl. 254) opgezet waren om het platteland van Noord-Holland in beroering te brengen, de klokken te luiden en de nationale vlag op de dorpstorens te plaatsen; zulks in weerwil, dat den Helder bezet was door eene talrijke fransche krijgsmacht, welke zich door plundering of wellicht erger over dergelijke betoogingen zou kunnen wreken. De onderprefect Fontein Verschuir deed daarom de Lange in verzekerde bewaring brengen. Deze verdedigde zijn gedrag in eene aan den Souver. Vorst opgedragen Memorie van Defensie, welke in een dik boekdeel het Licht zag. De uitgaaf is echter opgekocht en vernietigd met uitzondering van enkele exemplaren, waarvan een in het bezit is gekomen van de L.'s kleinzoon, den journalist Huese, die er eenige jaren geleden gebruik van heeft gemaakt voor een feuilleton in de N. Rott. Courant. Zijn ver- haal is levendig en onderhoudend genoeg, maar lijdt uit den acrd der zaak aan eenzijdigheid. Voor het nieuwe Biogr. Woor- denboek heb ik over G. A. d. L. een artikel bewerkt. C. W. B. Ongeregeldheden te Uitgeest in 1688. In de 0. H. C. van 1688 no. 29 wordt mededeeling gedaan door de regenten van Uitgeest, dat geen koek- of wafelkramen en draaiborden of goochelspelen zullen worden toegelaten op de »Crockies-kermis« te Uitgeest op i8 Juli, wegens de ongeregeldheden Waarin bestonden deze ongeregeldheden? H. 0. TAAL- EN LETTERKUNDE. Hairus. Het Gotische hairus = zwaard, vergelijkt Dr. C. C. Uhlenbeck in zijn Etymologisches WOrterbuch 190o, pag. 70 met het Oud- Noorsche hjorr, Angel-Saksisch: heoru, Oud-Saksisch heru, en Oud-Indisch : cdru. Zouden we ook niet eens aan het Semietische herew mogen denken? RED. Nay. LIX, 262. „Vertu. reisje" door E. Wolf? Elis. Wolff, geb. Bekker, schreef zich altijd met if; en in den catalogus der Wolff- en Deken-tentoonstelling te Vlissingen 1884 komt dit werkje niet voor. Daarentegen is er ook niemand anders van den naam E. Wolff te vinden, die 't kan geschreven hebben. Vergelijking van gedachtengang, taal en stijl met haar Walcheren en Wandelingen door Bourgogne zou misschien licht kunnen geven. W. Z. Nay. LVIII, 59o. Rijden en Zeilen. Hiervoor heb ik gelezen : zooals het zeilt en treilt. In een berijming van een eigenaardigen vorm der Vliegende Hollander- sage, gedrukt ± 1862: In 't zelfde oogenblik Zinkt schip en yolk , met zeil en treil, In 't rijk van Heintje Pik. (Wegens onduidelijkheid veroorzakende drukfouten herplaatst). W. Z. Exècuteur. Wat kan midden 17e eeuw een executeur in Frankrijk zijn? Beul? Deurwaarder? 1635 tr. te Sedan (prot.) een executeur. Een familielid van hem was rechter.H. J. S. MEMORANDA. Prins Maurits, Ridder v. d. Kouseband. 9 Februari 1613 ordonnantie van den Rade van den Hove »met het aandoen van een kostelijken Jarsier voor Diamanten ende een Sint Joris mede vol diamanten,« en 14 Maart een ordonnantie »van de preservatie van de afdruksels van den jartier.« Welke nadere bijzonderheden zijn omtrent de kunstwaarde dezer kostbare voorwerpen bekend? R. Olifantspad, Olifantsbrug. In de Amstelod amiana van wijlen mijn Vader I Deel 3e druk 1874 komt een verhaal voor, getiteld: »Wat zeven visschertjes vingen, toen ze eens uit hengelen gingen«. IJit deze gedramatiseerde, op waarheid gegronde, overlevering blijkt, dat zij een Franschen kapitein vingen, om dien uit te wis- selen tegen Kornelis Witsen, kommandant van 't slot Kroonenburg, en bij de Franschen krijgsgevangen in 1672. 't Is mij niet te doen, om aan te toonen, wat in dit verhaal waarheid, wat verdichting is, maar alleen om iets naders te zeggen omtrent het Olifantspad en de brug. »Nog kent men«, zegt de Schrijver, »buiten de Weesperpoort het Olifantspad, maar niemand herkent nu in. 't verbrokkeld over- schot meer, hoe mooi 't eens geweest is. 't Was een aaneen- schakeling van fraaije tuinen met cierlijke koepels en tuinhuizen; en langs het pad liep een vaart, die in den Amstel uitkwam, en waarin aan de wit en groen geschilderde steigertjes voor de tuinen boeijertjes en tentschuitjes lagen, want het tuinvermaak moest steeds met het zeil- en roeivermaak in den Amstel afgewisseld worden. Er lag dan toen ook aan de Weesperzijde tegenover de plek, waar nu de vuile moddersloot stuit, een brug over gezegde vaart en op den hoek van dat pad stond de herberg, waar ik van spreek (n.l. in het verhaal). 't Was een trapgevel met een windwijzer op den top ; het pleintje daarvoor tot aan den rijweg was met een groene haag omsloten en met lindeloof, langs latten geleid, overdekt, terwijl een houten poort tusschen het groen tot ingang strekte. Boven op die poort stond een houten olifant; en voor elk, die 't beest niet op het eerste gezigt kennen mogt, 360 MEMORANDA. stond op den boog met groote zwarte letters te lezen: D'OLYPHANT.« Hoe de brug, bier vermeld, aan den naam van »Olifantsbrup kwam, werd mij onlangs door Jhr. Mr. Six van Vromade, Hilverbeek onder 's-Graveland, meegedeeld. Z. H. W. G. schreef mij : In de »Poesy van J(oannes) Six van Chandelier, te Amsterdam, voor Joost Pluimert, Boekverkooper op den Dam in Seneka 1657, in kl. 8° bladz. 363 komt nl. een 4-regelig versje voor, luidende: Oft d' Olifantsbrugh. Dees' brugge, nu van steen, langh om een naam verleegen, Droegh korts een Olifant, op sijnen houten rugh: Hij dacht, dit 's Stoffels God, dies neegh hij, en geneegen In d'Emster, doopte sij hem d'Olifantsche brug. De Dichter laat de brug in den Amstel (Emster) zakken, schoon feitelijk de brug ligt over eene wetering, die in den Amstel uit- stroomt (of uitstroomde?); maar in elk geval geloof ik, dat uit deze oliphanten-misere van voor 1657 de namen van brug, pad en de bij Uw Vader beschreven herberg zijn voortgevloeid. Blijkens C. Vosmaer, Rembrandt, sa Vie et ses Oeuvres, La Haye M. Nijhoff 1877 in 4° bl. 5 16, 528 en 606 heeft Rembrandt in 1637 en 1641 enkele teekeningen naar een olifant gemaakt, en vertelt Barlaeus in een brief van 23 Nov. 1641, hoe alstoen een kunsten-makende olifant »Hansken« in Amsterdam den volke werd vertoond. Mogelijk staan Olifantsbrug en »Hansken« met elkaar in verband?« Uit deze gegevens blijkt nu, dat over de vaart langs het pad in den Amsteldijk (Weesperzijde) eene brug lag, die op den platte- grond van Commelin duidelijk te zien is, dat deze brug van bout was en op hare leuning het beeld van een olifant droeg, die met brug en al in den Amstel stortte, waarna een steenen brug daarvoor in de plaats werd gelegd. Dit moet gebeurd zijn kort voor 1657. Vervolgens mag men vooronderstellen, dat de brug haren naam aan het pad en aan de herberg, die daaraan gebouwd was, heeft overgedragen. In mijne jeugd bestond het Olifantspad nog, ik heb het meer- malen bewandeld; het werd rechthoekig door den Rijnspoorweg gekruist. Hilversum 1910. J. E. TER Gouw. MEMORANDA. 361 Herkomst van verscheiden Boomen, Planten, Vruchten, enz.: Tegenwoordig in Europa vrij algemeen verspreyd. 1) De Meloenen zijn wij verschuldigd aan de veroveringen van Carel den VIII, die dezelve uit Italian medebragt. In Frankrijk werden zij gemeen, en in den jare 1586 het onderwerp van eene verhandeling van Jacques de Pons, volgens welken zij oorspron- kelijk uit Afrika in Spanjen en Italie zijn overgebragt. De Cantaloupen zijn uit Armenie herkomstig. Italie heeft ons de soort van Komkommer geleverd, de slang- achtige genoemd ; te Toulouse werd zij het eerst gekweekt. Van de Kauwoerde zouden Napels en Spanjen het vaderland zijn; het laatstgenoemde Koningrijk leerde ons het gebruik der Truffels of Aardbuilen, en schonk ons de Schorsonneer 2). Omtrent het jaar 1651 werd zij in Frankrijk het eerst geplant. De Spinazie uit Klein Azia herkomstig, werd ons door de Ara- bieren geleverd; volgens sommigen zou dit wel de Chrysolaca der Grieken kunnen wezen. De Artichokken, zeer zeldzaam ten tijde van Plinius, en die uit Andalusia schijnen herkomstig te zijn, waren vervolgens vergeten ; in den jare 1473 waren zij te Venetia eene nieuwigheid. In den jare 1466 waren zij van Napels naar Florence overgebragt, van waar zij naar Frankrijk overgingen in het begin der zestiende eeuw, en naar Engeland onder Hendrik den VIII. Wij willen bier aanmerken, dat de Artichokken tot het geslacht der Distelen behorende , zulks onze aloude Historieschrijvers deed zeggen, dat men in Frankrijk Distels at. De groote Boonen en zelfs de witte boontjes waren al van ouds in Gallia bekend, en de Cicers of bruine Boonen werden eeuwen ver- leden derwaarts overgebragt. De groene Kool, in Frankrijk tegen- woordig zoo algemeen, werd door de Romeinen in Gallia gebragt, zoo wel als de roode kool, bij de Egyptenaars hoog geacht, ja aangebeden, en bij de Grieken voor het gezondste voedsel ge- houden; dock de witte kool is uit de noordelijke landen afkomstig en de kunst om dezelve te doen sluiten, was ten tijde van Carel 1) Volgens een zeer oud handschrift. 2) Waarschijnlijk is de Schorseneer bedoeld. 362 MEMORANDA. den Grooten nog niet bekend. Omtrent het laast der zestiende eeuw werden de spruitjes of kleine groene kool uit Italie en Frankrijk overgebragt. De Bloemkool, uit de Levant in Italie gebragt, ging van daar naar Frankrijk en vervolgens naar Duitsch- land. De Salade was reeds voor eeuwen in Frankrijk bekend; veel later de kunst om ze te doen sluiten. Van eenige Bloemen willen wij hier gewagen. De Tulp uit Cappadocie afkomstig, werd in den jare 15 59 in Europa gebragt, en Coenraad Gesner zag Naar omtrent dien tijd te Augsbourg. De Roos is herkomstig van de eilanden der Middelandsche zee; mij staat voor ergens te hebben gelezen, dat tot het planten van rozeboomen eene bijzondere vergunning werd vereischt. De ver- overing der Nieuwe Wereld bezorgde Europa de Passiebloem. Een kastanienboom. De tamme kastanien dragen welsmakende vruchten, die in warme landen vele duizend menschen voeden. De bomen worden dikwijls groter dan eikeb9men, hun bout is zo hart dat het tot timmeren gebruikt kan worden. De wilde kastanienboom maakt een pragtige vertoning, bijzonder in den bloei, wanneer aan elke steel een menigte bloesems zitten, in de gedaante van een over- eind staande druiftros. Ofschoon de vruchten bitter en niet eet- baar zijn, zijn ze echter nuttig voor het vee, want zij geeven een goed voedsel voor de schapen, en wanneer de koeien in den winter daarmede gevoerd worden, zullen zij even zo goede melk en even zo vette gele boter geven, als of zij gras gegeten hadden, 't vee 't welk daarmede gevoerd word blijft van ziektens verschoond, ook zijn deselve een goed middel voor dempige en hijgende paarden en voor longzugtige schapen, voor de ruidigheid en de pokken van dezelve. Het meel van dezelve, met kokend water vermengd en sterk geroerd, geeft een goed stijfsel, waaraan motten en wormen niet komen. Indien men de geschelde en tot poeder gemaakte of ook op een rasp gevrevene vruchten in kalkwater weekt, dan wordt het water geheel schuimend, en kan met groot voordeel in plaats van zeep tot zuivering van hennip, zijde, enz. gebruikt worden. Legt men lijnwaat in een zodanig sap of pap, en laat dezelve tien of twaalf uuren daarin liggen, dan kan dit sap insgelijks in plaats van zeep dienen. De hennip wordt, indien hij eenen tijd MEMORANDA. 363 lang in dit sap geweekt is geworden, week en veel witter dan van enkel wasschen in zuiver water, en het zout en olieagtige in de kastanien lost de harst, die aan de hennip is blijven hangen, volmaakt op. Heeft men de vruchten in overvloed, en weet ze niet beter te gebruiken, dan begiet men deselve met water, men laat ze verrotten, en gebruikt dezelve tot een kragtigen mest. Het loof is een dienstig voedsel voor schapen, geiten en hoornvee. De bloesems leveren aan de beijen, honing, was en tras. Het hout is goed tot kastenmakerswerk, en, wanneer men het gebruikt tot brandhout, geeft het, hoewel het ligt is, een sterken gloed. Een wilgenboom. Is voor ons een nuttige boom, want zijne schors in water ge- kookt, en het water gedronken, is het veiligste middel tegen de koorts, daarom groeit dezelve veel aan moerassige plaatzen, waar de koortsen gedurig het meest de menschen aantasten, Een berkeboom. Het sap dat in 't voorjaar uit den berkeboom vloeit is zeer gezond, om onzuiverheden door de huid uit te drijven, en men kan ook eenen drank daarvan maken, welke bijkans als cham- pagne wijn smaakt. De jonge knoppen afgeplukt wanneer dezelve nog heel klein en kleverig zijn, en dan in de lugt wel gedroogd wordende, geven eene gezonde en welsmakende thee. Zij groeijen tot omtrent dertig jaar. Het roet van hun verbrand hout dient tot zwarte boekdrukkers en schilders verw. Hun bloesem, in water gekookt, geeft een soort van zeep, de bast wordt tot verw gebruikt. Een tabaksplant. Is een zeer goede weerhaan. Een gedroogd blad in de lucht gehangen kan men tot stof wrijven, wanneer de wind uit het noorden komt, en hetzelve wordt zagt en lenig, wanneer de wind uit het zuiden waait. Zal het in den winter vriezen, dan zijn de bladen stroef, maar zij worden week en buigzaam, wanneer het dooiweer wil worden. De tabaksrook maakt den taaijen slijm los, bevordert de ontlasting van het ligchaam, wekt de levensgeesten op, vermeerdert de omloop van het bloed en zuivert de lucht. Een denneboom. Deze behoort tot dat soort van bomen, die om hun smal en 364 MEMORANDA. spitsblad, naaldenboom genoemd worden. Deze boom heeft een aschgraauwe gladde schors; zijn hout is nog witter dan dat van den pijnboom, en is, omdat het ligt, duurzaam, buigzaam en veer- krachtig is, zeer goed om er musicale instrumenten van te maken. Deze boom draagt zeer aartige appelen, die eene langwerpige ge- daante hebben, opwaarts staan, en zeer goed zijn om ze in den oven te branden en ook -om er terpentijnolie uit te halen. Uit de stam van dezen boom vloeit terpentijn, die men bier en daar, in kleine knobbels of blaasjens, op de schors van den boom vind. De Italiaansche boeren, die digt bij de Alpen wonen, doen alle jaren een togt door Zwitserlana, waar zeer vele dennebomen groeijen, om terpentijn te verzamelen, hetwelk een gedeelte van hunne kostwinning uitmaakt.M. A. v. R. V. D. K. Badplaatsen. Zou een der lezers van dit tijdschrift mij eenige mededeelingen kunnen doen of litteratuur opgeven over oude badplaatsen? Ik bedoel geen encyclopaedische mededeelingen of de geschiedenis van Nederlandsche badplaatsen. 0. OUDHEIDKUNDE. ,,Lighte-Camer". Op 25 Januari 1611 werd in den Rade van den Hove den Fiskaal gelast, »dewijle Comans, Advocaat van de Lighte-Camer van den Hage nu gevangen is, dat hij bij deze gelegenheyt infor- mere op alle de Personen, Actien en Beleyt van deselve Camer, om die te mogen storen.« De »Lighte-Camer« is voor mij donker. Wie weet inlichtingen te geven ? R. Arnoldus Florisse van Langen. 12 Juni 1603 werd in den Raad van den Hove van Holland gepresenteerd een groote » Globus mundi cierlijk gemaakt en afgeset bij Arnoldus Florisse van Langen, daar voor hij vereert wert met 50 pond (gulden)«. Wie was deze aardbolmaker? R. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Genealogische aanteekeningen betreffende de familie VAN DAM (Amersfoort). (Voortzetting van pag. ,331). C. Clara Elisabeth van Dam, Zij werd den I 8en Juni 1717 te Utrecht geboren') en den 20'n d. a. v. aldaar in de janskerk met bovenstaande voornamen gedoopt als: »Doch. van de Heer Willem van Dam, en Joffr. Elisabeth pith. Meter Joffr, Clara Elisabeth van Dam.« 2) Zij keette blijkbaar naar hare hiervOOr genoemde tante 3). Deze praelegateerde dan ook bij haar testament, d.d. io Juni 1729 voor notaris de Wilde te te Amsterdam gepasseerd, »aan hare nigt Clara Elisabeth, dochter van haar broeder mr. Willem van Dam, die zij ten doop gehouden heeft,« haar gouden horloge en een diamanten sieraad 3a). Zij huwde te Utrecht in de Fransche kerk den 5 en April 1746 a) haar vollen neef Laurens Grothe, hiervO6r genoemd. Omtrent dit huwelijk vindt men te Utrecht opgeteekend: >) 20 Maart 1746 (datum van aanteekenen) Laurens Grothe en Clara Elizabeth van dam.« In margine staat: »geboden mede in de Franse kk. att. gegeven na de Franse kerck« ; en: »Le 20 Mars 1746 Il y a promesse de mariage entre: Laurens Grothe, et Clara Elisabeth van Dam. Le mariage a ete beni dans L' eglise francaise le 5 Avril 1746.« 5) Voor haar man zie men hieronder; voor zijne afstamming den hierbij gevoegden kwartierstaat. »De Edele Heere Laurens Grothe, Oud-opperhooft van Tagal, etc. en Vrouwe Clara Elisabeth Grothe, gebooren van Dam, E. L.« waren peter en meter bij den doop op 6 Januari 1747 in de Dom- kerk te Utrecht van Laurentia Clara Elisabeth, dochter van den a) Fen m.s. genealogie-Graafland, in mijn bezit, vermeldt ten onrechte, dat zij in 1747 trouwde. 366 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. »Edelen Heere Johan van Haaften a), Raad in de Vroedschap deser Stadt etc. ende Vrouwe Adriana Aletta Storm van 's Gravesande E. L.« 6) Ook waren il-aurens Grothe, bewindhebber van de Westjndische compagnie En Clara Elizabeth van dam. E. L.« peter en meter bij den loop op 14 Aug. 176o van hunne nicht Laurentia Clara Elizabeth, dochter van C. E. v. D.s jongeren broeder Jakob en van Aletta Francina Buyk 6). Beiden worden meermalen vermeld in testamenten van hare ouders, Mr. Willem van Dam, Heer van Pylsweerd en diens vrouw 7). Ook komen zij voor in de scheiding van eerstgenoemdes boedel 7). Clara Elisabeth van Dam overleed te Utrecht io April 1790 8). Haar dood werd als volgt aangebracht: »19 April 1790 (aangifte). Iacobik. overleden 9 April b). Vrouwe Clara Elisabeth van Dam, weduwe van de Hr. Laurens Grothe, op de Cromme Nieuwe Gragt, laat geen man, maar vier mondige kinderen na, gez(onken) f 250, het wapen opgehangen f 24« , terwij1 den 15 n April 1790 in de Jacobikerk begraven werd: »P- WelEdele Geb. Vrouwe Clara Elisabeth van Dam, wede vai • en We1E. Geb. Heer Laurens Grothe, Laken gescheurt, Eygen kelder, 684 (no. van het graf) f. 8 (kosten aan de kerk)« 9 a). Laurens Grothe werd den I en Oct. 1708 te Arnhem geboren 1) en den 4en d.a.v. in de Groote Kerk aldaar gedoopt: NT(ader) Jacob Grothe. M(oeder) Margareta Pit. K(ind) Laurens« 10). Krachtens accoord d.d. io Febr. 1725 kwam hij als kantoorbe- diende in de leer en kost bij de heeren Jean Cossart en Zoon en Bouwher te Amsterdam 10 a). Hij zeilde 30 Mei 1735 9 uit Tessel naar Oost-Indic uit 11) en werd 27 Sept. 1737 te Batavia als onderkoopman »buyten actueel employ zynde « benoemd tot secretaris van het collegie vau huwe- 41ksche en kleyne gerigtszaken aldaar, mits den gewonen eed af- leggende in handen van den Raad-ordinaris, president-schepen 12). a) Vermoedelijk familie van zijn eerste vrouw. b) Vermoedelijk is deze datum onjuist, wat uit noot 8 blijkt en ook uit den datum van begraven. c) Eene m.s. genealogie der familie van Dam, aanwezig in het familiearchief, vermeldt: 1737, wat met het oog op den datum van zijn eerste benoeming in Indic onwaarschijnlijk is. GESLACIIT- EN WAPENKUNDE. 367 Den 23en Mei 1738 werd hij, als onderkoopman laatstgenoemde bediening nog bekleedende, op voordracht van den G. G. aange- steld tot resident ten comptoire (van de 0. I. Compie) van Tagal a), ›)daarvan kennis te geven aan de Samaranghsche bedientens ter harer naright« 12). Den 6'n Juni 1738 trail hij te Samarang in het huwelijk met Johanna van Haeften, die 21 Oct. 1739 bij de geboorte van een dood kind overleed. 152a) b) Zij was een dochter van Nicolaes van Haeften, notaris te Batavia, secretaris van het Ed, gericht aldaar, naderhand anddrost in Ned.-Indio, en van Sara Pedel, Jacobusdr. ex Johanna Six na). Den 23en Aug. 1743 werd hij, nog steeds onderkoopman en Tagal's resident zijnde, onder een 5-jarig verband benoemd tot kassier der kostftenningen, onder toevoeging van de daartoe staande qualiteit van koopman en gagie van f 6o per maand 12). Het schijnt, dat hij deze laatste functie niet bekleed heeft, want korten tijd later hood hij aan om nopens zijne administratie op Tagal een behoorlijke borgtocht te stellen voor den tijd van 3 jaar a 50.000 rijksdaalders, met verzoek om onder deze cautie zijn verlossing naar Nederland te bekomen. Den 12en Nov. 1743 namen G. G. en R. v. I. de borgtocht aan en stonden het verzoek toe, met dien verstande, dat het repatrieeren, »na de ordre van de Compie zal moeten geschieden in de qualiteit van onderkoopman 12). Hij repatrieerde in 1744 13) 9 en werd in 1746 regent van het Lewenborgsgasthuis te Utrecht, wat hij bleef tot en met 1787, derhalve tot zijn dood. Voorts benoemde men hem aldaar in 1747 tot regent van het Bartholomeigasthuis (gebleven t. m. 1764) en in 1753 tot regent van het Elisabethsgasthuis of Weeshuis (ge- bleven t. m. 1766) 14), In 1758 werd hij benoemd tot bewindhebber van de West-Indische Compagnie ter Kamer Amsterdam wegens de geeligeerden der pro- vincie Utrecht, 1) hetgeen hij bleef tot Mei 1764 14). Den 9en Mei 1758 verscheen Laurens Grothe in de vergadering van de Kamer Amsterdam der W. Indische Compie en deelde daar mede, dat de Staten van Utrecht hem benoemd hadden tot boven- genoemde functie, welke datmaal blijkbaar door de H.H. geeli- a) Ferwerda zegt ten onrechte : Fagal. b) Vorsterman van Oyen, I, blz. 346 geeft op 31 October 1739, wat vermoedelijk aan verschil in tijdrekening valt toe te schrijven, c) Vorsterman van Oyen zegt ten onrechte: 1758, wat niet kan in verband met zijn hu- welijk, benoemingen h.t.1., cnz. 368 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. geerden mocht vergeven worden. Hij toonde zijne commissie, hem 26 April t.v. door die Staten verleend, waaruit tevens bleek, dat hij in hunne handen den eed als bewindhebber had afgelegd. De Kamer Amsterdam verklaarde hem dien dag »in dese verga- dering aangenaam «, waarop hij zitting nam, na door de presente leden gelukgewenscht te zijn. Hij legde daarna den eed of op het plakkaat van Ha. Ho. Mo., de Staten Generaal, d.d. m Dec. 1715 op het geven en nemen van verboden giften of gaven, en zette vervolgens zijn naam als bewindhebber in het boek, te dien einde onder den advocaat berustende 15), het z.g. eedboek 16). Hij volgde den heer Verbeek op, die den I8'11 April 1758 afscheid nam, daar zijn commissie den IC11 Mei d.a.v. eindigde 15). Daar L. G. bewindhebber der W. I. Compie voor de Provincie Utrecht was, lets, wat men in de 0. I. Ci4 buitenbewindhebber noemde, woonde hij de vergaderingen der Kamer slechts hoogst zelden bij. Het eigenlijke bewind dier Kamer berustte bij de te Amsterdam woonachtige heeren. Den 17en Nov. 1761 verzocht L. Grothe, bij missive den I5en t.v. te Utrecht geschreven, aan de Kamer Amsterdam der W. I. Compie om, een assistentsplaats, voor de kust van Guinea, voor zekeren jongman, genaamd Jacob van Haeften a). Grothe had zelf ter vergadering willen komen, doch was door indispositie verhinderd. Daar de Kamers niet bevoegd waren op eigen gezag assistenten aan te stellen, werd Grothe verwezen naar de Kamer van Thienen. b) 15) Den 3en Mei 1763 werd in de vergadering der Kamer Amsterdam voor notificatie aangenomen zijne missive d.d. 25 April t.v., »hou- dende dankzegging voor het aan Z.E. toegezonden vaatie met li- moensap (Z. Ed's portie).« 15) Den Zen Mei 1764 deed zijn opvolger voor de provincie Utrecht, mr. Jacob Evert van Muyden, den eed ter vergadering. 15) Den Ten Sept. 175 I keurde de abdis van Elten de rnaagscheiding goed, den 26en Aug. 1751 te Arnhem opgericht tusschen de kinderen en erfgenamen van wijlen de echtelieden Jacob Grothe en vrouwe Margaretha Pit, voor zooveel daarbij het erve en goed Odinck bij Eertbeek aan Laurens Grothe was toegewezen en be- leende hem daarmede. Namens hem werd de leeneed 1 Febr. 1786 door mr. J. P. de Neree vernieuwd. 10 a) Vermoedelijk een familielid van zijn eerste vrouw. b) De Kamer van Thienen (to) vormde het centrale bestuur der W. I. Compagnie, zoo- als de 0. I. Cie. de vergadering van Heeren Zeventienen (IV kende. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 369 Den Ben Jan. 1752 transporteerden Willem van Hoogbeterom en Judith van Raalt, echtelieden, voor het gerecht van Amersfoort, ten behoeve van de WelEd. Heer Laurents Grothe, wonende t' Utrecht, zijn WelEd. huysvrouw, Vrouwe Clara Elisabeth van Dam 't erff en goed genoemt de Wynberg met zijn opstal van Huysinge, berg, schuur met zijn onderhoorige landerijen en hout- gewasch, so groot en kleyn 't selve gelegen is buyten de Slykpoort in dese Stadsvryheid, daar ..... zuytwaarts de Heer cooper selfs naast geland en gelegen zijn. 17) In 1755 kwam de heer Laurens Grothe als eigenaar van den Wijnberg (buyten de Slijkpoort) onder n°. 1696 nog voor op een blaffert (lijst) van alle huizen te Amersfoort.18) Den 22en April 1779 vond de scheiding van den boedel haars vaders plaats, die ook door Laurens Grothe, mede namens zijne vrouw, onderteekend werd. 7) Laurens Grothe overleed te Utrecht 28 Oct. 1787. 19) Zijn dood werd als volgt aangebracht: »5 Nov. 1787 (aangifte). Jacobik. 21 Oct. a) Den Heer Laurens Grothe, op de Kromme Nieuwe Gragt, laat na zijn vrouw en vier mondige kinderen, is gezonken, de boete geaccordeert f 250.— »—« het wapen gehangen f 24.- »--«—« 9) Den Zen November 1787 werd in de Jacobikerk be- graven: »De WelEdele Geboren Heer Laurens Grothe.« 9a) Bij- zonderheden worden daar niet vermeld. De kandteekening van Laurens Grothe komt o.a. voor in het eedboek der W. Indische Compagnie en in de hiervOOr genoemde boedelscheiding d.d. 22 April 1779. Zooals hierboven bleek, werden Clara Elisabeth van Dam en Laurens Grothe beiden met een wapen begraven. Hun rouwborden hangen thans in de kapel op Isselt. Zij zijn van het destijds ge- bruikelijke model, hoog + 2.5 M., in kleuren uitgevoerd. Het hare draagt tot opschrift: »De WelEdelGeboren Vrouwe Clara Elizabeth van Dam Weduwe van den WelEdelGeboren Heer Laurens Grothe, in leven Oud-Bewindhebber der W. I. Comp. en oud-directeur van Tagal. Geboren den XVIII Juny MDCCXVII Overleden den X April MDCCXC.« a) Dit verbeeldt den sterfdatum. Die opgave kan eater, in verband met het voorgaande en ook met den datum van het begraven, niet juist zijn. De bewuste .aanbreng. staat tusschen die o.a. van 28 en 30 Oct. in, zoodat aan een vergissing moet gedacht worden. 1910 24 370 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Om dit opschrift zijn de volgende 8 kwartieren afgebeeld: Van Darn. Pit. Graefland. Ruysch. Segwaert. De Vogel. Van De Ven. Van Dalen. Zijn rouwbord vermeldt het volgende: »Den WelEdelGeboren Heer Laurens Grothe Oud-Bewindhebber der West-Indische Compagnie, Oud-Directeur van Tagal Geboren den 1 October 1708 Overleden den 28 October 1787.« Daaromheen staan deze 8 kwartieren: Grothe. Pit a) Cremer. Ruysch. Prasaun. De Vogel. van Bommel. Van Daelen. L. Gr. en C. E. v. D. komen met hunne wapens voor op de kwartierstaten van hun achterkleinzoons, Mr. Jacob Anna Grothe en Jhr. K. J. A. H. Ram van Bottestein bij van der Dussen en Smissaert. Haar wapen is daar echter niet geheel zuiver weer- gegeven. Laurens Grothe en Clara Elisabeth van Dam hebben verwekt 5 kinderen 1). AANTEEKENINGEN. 1) Ferwerda. Genealogie van het Geslagte Van Dam, 13e Generatie, Dd. 3. 2) Doopboek Janskerk te Utrecht. 3) Zie voor deze de genealogische aan- teekeningen-van Dam, V. 3a) Notarieel archief Amsterdam. 4) Trouwboek, oud-archief Utrecht. 5) Trouwboek van de Fransche kerk te Utrecht. 6) Poop- boek , oud-archief Utrecht. 7) Zie de genealogische aanteekeningen-van Dam, VI. 8) Rouwbord op Isselt; later te noemen kwartierstaten. 9) Register van den aenbreng, oud-archief Utrecht. 9a) Grafboek Jacobikerk, Utrecht. 19) Doopboek, oud-archief Arnhem. loa) Gegevens uit het archief der familie Grothe. 11) Vorsterman van Oyen, cfrm. gegevens van den Heer mr. Loten a) Deze vier kwartieren zijn uit den aard der zaak dezelfde als de correspondeerende van ziji e vrouw. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 371 van Doelen Grothe. 12) Personalia-klapper op de Res. van G. G. en R. v. I., algemeen rijksarchief 's-Hage. Voorts die resolution zelf. 12a) Gegevens van Mr. Loten van Doelen Grothe. Conform eene m. s. genealogie—van Dam, in het familiearchief aanwezig. 13) Gegevens van Mr. Loten van Doelen Grothe. 14) Utrechtsche Naemwijzers. 15) Notulen Kamer Amsterdam der W. Indische Compagnie. 16) Eedboek W. I. Compie; W. I. archief. No. 448. 17) Trans- porten der stad Amersfoort , rijksarchief Utrecht. 18) Van Rootselaar, Amers- foort. I, blz. 153. 19) Vermeld op zijn aanstonds te noemen rouwbord; conform de in den tekst deter vermelde kwartierstaten van twee zijner achterkleinzoons bij van der Dussen en Smissaert. D. Jan Jacob van Dam. Hij werd den 2 I en Mei 1718 te Utrecht geboren 1) en den 22en d. a. v. in de Janskerk aldaar met de bovengenoemde voornamen gedoopt als : »soon van de Hr. Willem van Dam, en Vrouwe Eli- sabeth Pit, ten overstaan van de Hr. Jacob Grothe, Borgermr. der stat Arnhem.« 2) Hij heette derhalve vermoedelijk naar zijn ge- noemden oom Jacob Grothe, hoewel Jacob ook een familienaam der van Dam's was. Jan (Johan) was een naam, Bien men ook reeds in de I0e en de 12e generatie der familie van Dam aantrof. 3) J. J. v. D. overleed te Utrecht den 22en Juli 17181), terwijl zijn flood als volgt werd aangegeven: »aengebracht den 25en Juli 1718. Buerk. 4) (plaats van begraven) 22en July (datum van overladen) 't kint van d' Heer Willem van Dam, laet na Vader en Moeder aen d'Neude, geheven f 9---9---.« 5) Mede uit hetgeen hiervOOr onder B. werd medegedeeld, blijkt, dat de ouders binnen ruim 14 dagen hun beide eenige zoontjes verloren. Volgens een plattegrond van de Buurkerk te Utrecht, berustende in de Janskerk aldaar bij den koster, ligt in eerstgenoemde kerk, in het middelpand no. 33 begraven » J. van Dam.« AANTEEKENINGEN. 1) Ferwerda. Genealogie van het Geslagte Van Dam, 13e generatie, Dd. 4. 2) Doopboek Janskerk, oud-archief Utrecht. 3) Zie Ferwerda en de genea- logische aanteekeningen—van Dam, III. 4) Conform Ferwerda. 5) Register van den aenbrengh, enz , oud-archief Utrecht. Conform Ferwerda. Amsterdam, 1908. W. E. VAN DAM VAN ISSELT. De Bellegambe de Laucourt 1), Wielant e.a. NAAR EEN OUD HANDSCHRIFT MEDEGEDEELD DOOR JONK. VAN KINSCHOT. Mijn vader Anthony de Bellegambe.de Laucozirt is geboren in Vranc- ryck, tot Mondidier in Piccardien in den Jaere 1595 en is deser werelt overleden tot bergen op soom den 3 december, 1640 en aldaer begraven in de groote kerck opt choir als nochte sien is. was oudt 45 Jaeren. mijn moeder Maria Wielant is geboren tot Armuijden in seelant op den 17 meert 1604 en is deser werelt overleden tot bergen op soom den 2 Januarij 1651 en aldaer begraeven in de groote kerck opt choir als noch te sien is was out 46 Jaeren 9 maenden 16 daeghen. Mijn vader en moeder voorsz. sijn te saemen getrout tot bergen op soom den 26 November 1625 en hebben bij malcanderen ge- procureert 3 sonen en 3 dochters als namentlijck het eerste kind genaemt lean Francois de Laucourt is geboren tot bergen op soom den 3o augustii 1626 en de celebratie van den doop gedaen in de kercke aldaer sijn peters waren Mons. du Mets ritmeester van een compagnie ruijterie en 7ohan Wielant sijn outoom en sijn meter Barbara Rutkens2) huijsvrouw van Cornelis Wielant. dese voorsz. Francois de Laucourt is deser werelt overleden ofte dootgeschoten inde bataille van Seneff in Waeslant tusschen de legers van desen stadt onder tgebiedt van sijn Hoocheijt den heere prince van orangie en het leger van den coininck van Vrancrijck onder den prince van Conde en is geschiet op den 1 augustij 1674 doch en is deselve na sijn doot noijt gevonden ofte bekent geworden oudt te dier tijt 47 Jaeren I I maenden en I I daegen. het tweede kint genaemt Sara Catharijna de Laucourt is geboren tot bergen op soom den 26 october 1627 en de celebratie van den doop gedaan in de kercke aldaer haer peter was Roelant van Os ritmeester van den compagnie ruijterije, en haer meters sijn 1) Wapen : in zwart 2 zilveren dwarsbalken, schildvoet beladen met een zilveren wassenaar. Schildhouders 2 wildemannen. v. K. . Schildhouders 2 wildemannen. v. K. 2) elders Rzatkens en Ratskens. v. K, GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 373 Juffrou de Lassale en Henrica Rutskens huijs(vrou) van den luijtenant Hendrick van Os. dese voorsz. Sara Catharilna de Laucourt is naderhant getrout in strijen met Quirijn van Strijen secretaris van den dorpe ende Heerlijckheijt van Strijen voorsz. ende daervan is gecomen een eenige dochter genaemt Maria van Strijen die wederom getrout is met den secretaris aldaar Symon van Hestel daer wederom kinderen van sijn en is dan de voorsz. Sara Catharijna overleeft in Strijen op den 16 October 1692 en is begraven in de kercke aldaer op het choir op den 23 October 1692 out sijnde 64 Jaren I I maenden 16 daegen. dheer Ouirijn van Strijen hadt bedieningen en administratien als volght: Secretaris van den dorpe ende heerlijckheijt van strijen ontrent Jaerlijckx ter waerde . ..... . . . . 700—o van de meester van strijen onse her dijckgraeff vant hooijlant. .. 25—o hoogh dijck heemraet vant oude lant van strijen . . 70—o heemraet in den strijensche polder wegens theijlige geest lant ent lant van Esch en gecommitteert int sasch van strijen . 6o—o heemraet en waersman vant lant van esch en opsicht over de gorssen en ontfanger der verpondingen aldaer . 380-0 waersman van de oude en nieuwe clem . . 6o—o waersman binnens bans van out strijen en den laeghen omslagh van de gerechten . . . 229-0 1624-0 Rentmeester van de heer secretaris Symon van Beaumont in den hage. Rentmeester van den heer Berckhout tot hoorn. Rentmeester van den heer secretaris Strijen in den hage. Rentmeester van nicht Van der Houck in den hage. Rentmeester van de heer Quiriin van Strijen tot haerlem. ontfanger van de 200 penningen over de Jaeren 1673, 1674, 1676, 1677, 1678, 1679. Den voorn. Ouirifin van Strifen is geboren in strijen op den 23 meert 1632. Den voorn. Quiriln van Strilen is in strijen getrout met Juff. Sara Catkarijna de Laucourt den 19 nob. 1659. 374 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Den voorn. Ouiriin van Strilen is overleeft in strijen op vrij- daghs nacht ten elf uijren den 24 meij 1680. Den voorn Ouirijn van Strijoz is begraven in strijen in de kercke opt choir den 29 meij 1630 woensdagh. sijne eenige naergelaten dochter Maria van Strijen is geboren in strijen op den 17 maert 1665. Sara Catharilna de Laucourt is geboren binnen bergen op den soom den 26 october 1627. Mijn suster Sala Catharijna de Laucourt is gestorven in strijen. Huwelijckse voorwaerden tusschen Ouiriln van Strijen en Sara Catharijna de Laucourt in date den 3 nov. 1659. Stipulatie van schepenen in strijen daer den . 5 nov. 1659. staet en inventaris van de goederen Sara Catha- de Laucourt den . . 5 nov. 1659. testament Ouiriin van Strijen in date den 24 meij 1680. affsterven van Ouirijn van Strijen den . . 24 meij 1680. advijs in mijn susters sake dit aengenomen van den heer advocaet de Loucher in date den . 19 oct. 1680. testament Sara Catharijna de Laucourt den 20 sep. 1684. naedere staet Sara Catharijna de Laucourt den 25 sep. 1684. eenige geringe memorien etc. altomael copien en is mijn allent- bij mijn suster selve gebleken. doch met bedingh dit bij niemant openen als naer mijne ofte mijn susters loot en sonder daer van aen ijemant ter werelt kennisse to geven als wel ten propooste en anders niet. Clunaert dato den 30 sept. 1684 C. D. L. ick hebbe niettemin in alle dese voorn. stucken aen mijn suster Sara Catharijna de Laucourt in eijgener petsoon naeder ter handen gestelt in strijen in meij 1686 memorie gedinge van dien uijtgesondert. het derde kint genaemt Adriaen Cornelis de Laucourt is geboren tot bergen op soom den 2 Januarij 1629 en de celebratie van den doop gedaan in de kercke aldaer. sijn peter was Mons. de Mainaville en sijn meter Bartha Wielant sijne moeije huijsvrou van den Heere Dijckgraeff Yohan van der Houck. het vierde kint genaemt Maria Yeanne de Laucourt is geboren tot bergen op soom . den 25 augustij 1630 en de celebratie van den doop gedaen in de kercke aldaer. Haer peter was den Viconte GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 375 de Mets 1) en haer meter juffr. Tijbout weduwe van den capitain Ti!bout. Dese voorsz. Maria Yeanne de Laucourt is deser werelt over- leden tot bergen op den soom op den 9 Januari 1632 en aldaer begraven in de groote kerck op het choir out sijnde een Jaer 4 maenden 15 daegen. Het vijfde en sesde kint te saemen het eene ghenaemt Yean 7acob de Laucourt en het andere Maria Louj'se de Laucourt sijn geboren tot bergen op den soom den 25 januarij 1633 en de celebratie van den loop gedaen in de kercke aldaer de peter van den sone was den heer en Mr. Jan Camerlinc raet ende pensionnaris der stadt Delft en Mons. des Honnet capiteijn van een franse compagnie voetknechten de pete(r) van de dochter was Louijs de Laucourt haer oom vendrick van de compagnie collonel Walen van den heere graeff Maurits van Nassau en haer meter Maria Wielant huijsvrou van den procureur Lucq. Dese voorsz. 7ean Yacob de Laucourt is naderhant getrout tot rotterdam met Juffrou Cornelia I.7mans daer van gecomen is den eenigen soon genaemt Yohan sonder meer. En is desen voorsz. Yean 7acob de Laucourt (sijnde geweest capiteijn van een comp. marijniers en oock capteijn van een schip van oorlog in de maese) doot geschoten met een musquetkogel tegen de fransen op de graffskant der stadt Montfoort int sticht van Uijtrecht des nachts ontrent tusschen 11 en 12 uijren en is naderhant begraven tot rotterdam in de groote kerck opt choir als noch te sien is en is dootgeschoten op den 27 September 1672 out sijnde 39 Jaeren 8 maenden 2 daegen. Dese voorsz. Maria Louse de Laucourt is deser werelt over- leden tot bergen op soom op den 27 Julij 1640, sachternoens 2 uijren en aldaer begraven op het choir der groote kerck out sijnde 7 Jaer 6 maenden 2 daegen. Hier comen dan vervolghelijck de toenamen der voorsz. kinderen geprocureert bij den voorsz. Anthony Bellegambe de Laucourt en Maria Wielant echteluijden. 1) verm. Cornet. v. K. 376 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Adam Francois de Laucourt. Sara Catharijna de Laucourt. Adriaen Cornelis de Laucourt. .Maria Yeanne de Laucourt. Yean .7acob de Laucourt. Maria Louse de Laucourt. Ick Cornelis de Laucourt ben geboren tot bergen op soom op den 2 Januarij 1629. Mijne eerste huysvrou Juffrou Elisabeth Hondius is geboren tot Sluijs in Vlaenderen den 12 September 1633. Ick dan Cornelis de Laucourt ben met de voorsz. Juffr. Elisabeth Hondius getrout tot halteren door de predicant d. Arnoldus Finson den 10 October 1655 en hebben bij malcanderen geprocureert eenen eenighen soon Johannes de Laucourt. Den voorsz. Yohanites de Laucourt is geboren tot bergen op soom den 23 october 1656 en oock aldaer overleeft den 25 october 1656 out sijnde 2 daegen en leijt begraven. tot bergen op soom in de groote kerck opt choir in eene kist met de moeder te saemen. Mijn voorsz. huisvrou Juffr. Elisabeth Hondius is overleden tot bergen op soom op dijnsdagh smorgens ten io uijren int craem- bedde op den 24 october 1656 en met haer voorsz. kint te saemen begraven in een kist in de groote kerck opt choir gelijck aldaer noch te sien is en sij was te dier tijt out 23 jaeren eene maent en 12 daegen. Mijne voorsz. huijsvrouwen vader was de heer Johan Hondius in sijn leven advocaedt en pensionnaris slans van den vrijen tot Sluijs in Vlaenderen en is ook aldaer overleden den 20 october 1640 sijn vader en moeder waren Yacobius Hondius in sijn leven predicant tot Vlissingen in Seelant en Juffrou Elisabeth Schilns. Mijn voorsz. huijsvrouwen moeder was Juffrou Francoise la Cosse en is deselve haer moeder overleden tot bergen op soom den 17 Meij 1657 en aldaer begraven deselve was doen ter tijd weduwe van capiteijn Lassalle haer vader en moeder waren Pieter de la Cosse capteijn van den franse compagnie infanterie ten dienste van desen stadt en Juffrou Anna de Reikere die een dochter was van den rentm. des marquis van bergen op soom. GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 377 Mijn tweede huijsvrou juffr. Elisabeth Heeren (die doen was weduw wijlen dhr doctor Pasckasius van der Mast) is geboren tot bergen op soom den 1 o November 1631. Ick dan Cornelis de Laucourt ben met de voorsz. wed. Juffr. Elisabeth Heeren getrout tot Waerden in het lant van tergoes deur den predicant aldaer dsnos Serat op den 17 September 1659 en hebben bij malcanderen geprocureert 3 sonen en 4 dochters als namentlijck Het eerste kint sijnde een dochter is geboren tot bergen op soom den 22 October 1660 en is de celebratie van den doop gedaen in de kercke aldaer en heur peter was Robbrecht Heeren mijn huijsvrouwen outsten broeder en meter Juffrou Y sabella Clara Duck die het kint oock ten doop presentherden en is genaemt Maria dese voorsz. Maria de Laucourt is deser werelt overleden tot bergen op soom den 28 Junij 1663 en leijt aldaer begraven in de groote kerck opt choir en was out 2 jaeren, 8 maenden 6 daegen. Het tweede kint sijnde een soon is geboren tot bergen op soom den 28 februari 1662 en is de celebratie van den doop gedaen in de kercke aldaer en sijn peter was Johannes Heeren mijn huijsvrouwen tweeden broeder en meter Juff. Maria de Val de huijsvrou van mijn swager Robbrecht Heeren die het kint oock ten doop presenteerden en is genaemt Huijbertus. Het derde kint sijnde een soon is geboren in Strijen den 15 Aprill 1663 en is de celebratie van den doop gedaen in de kercke aldaer en sijn peter was de heer Jacob Campe van Brukese capi- teijn en commandeur tot biervliet en meter mijn Suster Catkarina de Laucourt die het kint oock ten doop presenteerde en is ge- naemt Anthony Jacob. Desen voorsz. Anthony Jacob de Laucourt is deser werelt over- leden in Strijen den 23 Meij 1663 en leijt begraven in de kercke aldaer opt choir en was out een maent en 8 daegen. Het vierde kint sijnde een dochter is geboren tot bergen op soom den 21 Meij 1664 ende is de celebratie van den doop ge- daen in de kercke aldaer peter was Francois de Laucourt mijn broeder, en meter Sara Catharina de Laucourt mijn suster die 378 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. het kint ten doop presenteerden en is genaemt Maria Lucretia. Het vijffde kind sijnde een dochter is geboren in Strijen den 15 Aprill 1666 en is de celebratie van den doop gedaen in de kercke aldaer peter was d. Adrianus Ketelaer predicant tot Putte en meter Juffr. Anna Caeuw huijsvrou van d. hr. Yeremias de Badoux tot amsterdam en is genaemt Lucretia. Dese voorsz. Lucretia de Laucourt is deser werelt overleden tot bergen op soorti den 18 Julij 1671 woonende als doen aldaer bij haer oom 1?obbrecht Heeren en leijt begraven in de groote kerck op het choir sij was to Bier tijt out 5 jaeren 3 maenden en 3 daegen. Het sesde kint sijnde een dochter is geboren tot bergen op soon), den 8 Aprill 1668 en is de celebratie van den doop ge- daen in de kercke aldaer haer peter was d. heer Yacob Cave van Bruhese luijtenant collonel capiteijn en commandeur tot bier- vliet meter nichte Leonora de Lassale desselfs huijsvrou ende het kint wierde ten doop gepresenteert door juffr. Petronella van Es en is genaemt Isabella. Het sevende en laeste kint sijnde een soon is geboren in de Clundert en is de celebratie van den doop gedaen in de kercke aldaer en was geboren op den 21 Augustus 1669 en genaemt Anthony. Dese voorsz. Anthony de Laucourt is deser werelt overleden binnen de clundert op den 15 October 1669 en leijt begraven in de kercke aldaer en was out een maent en 25 daegen. Hier comen dan vervolghelijck de seven namen der voorsz. kinderen geprocureert bij mij Cornelis de Laucourt en Juffr. Elisabeth Heeren voornoemt. Maria de Laucourt. Huijbertus de Laucourt. Anthony Yacob de Laucourt. Maria de Laucourt. Lucretia de Laucourt. I9sabella de Laucourt. Anthony de Laucourt. (met andere hand) onse papa Cornelis de Laucourt is deser we- relt overleden op den 23e maert 1699 en in de Clundert begraven GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 379 in de kelder int ooster choor der kercke out sijnde 70 jaeren 2 maenden en 21 daegen. (hand als vroeger) mijne voorn. huijsvrouw juffrou Elisabeth Heeren is dezer werelt overleden binnen de clundert int craem- bedde op den 22 augustij 1669 en aldaer begraven in de kercke als noch te sien is en was te dier tijt out 37 jaeren 9 maenden 12 daegen. Mijn voorsz. huijsvrouwen vader was d. hr. Huilbrecht Heereu in sijn leven verscheiden maelen soo wethouder als rentmr. der stadt bergen op den soom en is aldaer overleden in den jaere 1657 sijn vader en moeder waren Robbrecht Heeren en Elisabeth Mockers. En mijn huijsvrouwen moeder was juffrou Lucretia de Badoux en is oock overleden tot bergen op soom 1656 heur vader en moeder 'waren Anthony de Badoux en juffr. Sibilla Schotte. Mijn voorsz. huijsvrou juffrou Elisabeth Heeren was in haer eerste huwelijck getrout met d. hr. doctoor Paschasius van der Mast en hebben bij malcanderen geprocureert eenen soon en twee dochters als namentlijck Het eerste kint sijnde een dochter is geboren tot bergen op soom den 19 december 1653 en is de celebratie van den doop gedaen in de kercke aldaer haer peter was d. hr. Huijbrecht Heeren groote vader van smoeders wegen en meter juff. Wilhelmina Sgraeuweu wed. wijlen d. hr. auditeur Hugo van der Mast groot- moeder van vaders wegen en was genaemt Wilhely4na Sibilla. Dese Wilke/1;411a Sibilla is naderhant getrout geweest met den vendrich Bartholorneus Foir ... die dan dootgeschoten is in een slagh tegens de fransen int waeslant tot Steenkercke op den 3 augustij 1692 sunder kinderen achter te laten. Het tweede kint sijnde een dochter is geboren tot bergen op soom den 6 November 1655 en is de celebratie van den doop gedaen in de kercke aldaer peter was Sr. Dirck van Assure apothi- caris en meter juffrou Anna Sgraeuwen wed. wijlen d. hr. burge- meester ende ontvanger Yohan de Bergaigne genaemt Lucretia. Dese voorsz. Lucretia van der Mast is overleden binnen bergen op soom op den ii Januarij 1658 en leijt begraven in de groote kerck aldaer opt choir out sijnde 2 jaeren 2 maenden 5 daegen. 380 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. Het derde en laeste kint sijnde een soon is geboren tot bergen op soom op den 2 december 1656 en de celebratie van den doop is gedaen in de kercke aldaer sijn peter was d. hr. Martinis Brouwer burgemeeker en d. hr. Wouter de Witte ontfanger en sijn meter juffrou Anna Cornelia van der Mast sijn moeije en is genaemt Hugo, desen voorsz. Hugo van der Mast is naderhant getrout (andere hant) tot Delft met Juffrou Sara Tromp dochter van den heere Herbert Tromp burgemeester van Delft en deselve was te dier tijt weduwe van den heere Kinschot raet en pension- naris der voorschreve stat Delft. Den voorschreve heere dockter van der Mast genaemt Passchasius is overleeft tot bergen op soom op den 28 augusti 1657 en leijt aldaer begraven in de groote kerck ontrent den predickstoel als aldaer noch te sien is. Onse suster jonckvrouwe Maria Lucretia de Laucourt is deser werelt overleden vrijdagh sijnde den 19 november in het jaer 1706 out sijnde 52 jaer en 6 maenden. (andere hand) onse oom in sijn leven ontfanger van de con- voijen en licenten en out burgemeester Meester Fransoos Heerens is deser werelt overleden op den 20 Julij des jaars 1751 out sijnde 77 jaeren en leght begraven tot bergen op den soom in de groote kerck op bet choor als Baer te sien is. Onsen broeder Hugo van der Mast is deser werelt overleden op den 27 augusti des jaers 1719 out sijnde 63 jaer was heere van Clijn Poelgeest En baljou En dijck graaf van Niervaart geseght de Clundert en is begraven in de kerck aldaar als daar te sien is. Mijn hogh geerde broeder Hubertus Bellegambe de Laucourt in sijn Ed leven lutenant colonel ten dienste van desen staat en commandeur van Willemstat en onderhoorige forte is deser werelt overleden den 19 December des jaars 173o en is begraven in de kercke tot Willemstat op den 2 jannuarij 1731 als in de voor- noemde kercke te sien is. (Wordt voortgeset.) GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 38 I Nay. LIX, 282. Pennock. Hoewel blijkens Tiele, Bibl. v. Pamfl. I, 2647, een tak van dit ge- slacht zich v6Or 1639 in Nederland heeft gevestigd, is zijn wapen bier niet te vinden. Vrager zal best doen zich te wenden tot den whpenkoning van Schotland, Sir John B. Paul, Lyon King at Arms, Edinburgh. W. Z. — 5 — In Nay. VII, 191, doet Ichneutes eenige vragen omtrent familie- wapens en schrijft »Ik zou mil' niet minder d an — 5 — verpligt rekenen, indien iemand mij de wapens wilde opgevon«, enz. Wat beteekent de door mij gecursiveerde uitdrukking?0. ONDER DE STUDEERLAMP, Handwoordenboek van Nederlandsche Synoniemen, door J. V. Hendriks. (5e druk.) D. Mijs — 1908 — Tiel. Een goed handboek is dat werk van Nederlandsche synoniernen, wegens zijn heldere definities, waaruit de beteekenis der woorden zoo duidelijk blijkt, en zijn volledigheid, wat de opgaven van uit- drukkingen en woorden betreft, die hetzelfde of bijna hetzelfde beduiden. Heel nauwgezet zijn de kleine nuances en schakeeringen in de verschilpunten verklaard; en dat het boek reeds zijn weg gevonden heeft blijkt uit den vijfden druk, die het beleeft. De bedoeling was waarschijnlijk te zijn een naslawerk, maar ook om zoo hier en daar eens eenige stukken te lezen kan zijn nut hebben, in het bijzonder zij dit gezegd van de hoogst interessante voorrede van Prof. J. H. Galle. Wij wenschen den uitgever verder succes. Bijbelsch Handboek en Concordantie bevattende een kort begrip der Bijbelboeken, met tal van verkla- ringen. (2de druk) Afl. 9 — Jo. J. M. Bredee — Rotterdam. Met deze aflevering is bovenstaand werk gereed gekomen; het geeft wat het belooft en is bij bijbelstudie van groot gemak. Afgezien van welk standpunt men ten opzichte van den Bijbel uitgaat, is het toch ontegenzeggelijk waar, dat de Bijbel wel zooveel invloed heeft gehad en nog heeft op de beschaving in het algemeen, en op onze wijze van uitdrukken, zinbouw, spreek- wijzen, enz., in het bijzonder, dat een werk, waarin we kunnen opzoeken, waar nu bepaaldelijk en precies die uitdrukkingen voorkomen, die we zoo in het dagelijksch leven gebruiken, zonder dat we de »tale Kanaans spreken, zijn nut heeft. Achterin vinden we nog een lijst van eigennamen en vreemde woorden, met hun beteekenis, en verder een paar kaartjes van het Heilige Land, ten tijde van het leven van Christus, de twaalf stammen, de koninkrijken en nog een paar andere, die men tot goed begrip van het Oude en Nieuwe Testament noodig heeft. ONDER DE STUDEERLAMP. 383 A. N. Afanassjew, Russische Volksmarchen. Neue Folge Deutsch von Anna Meyer. Verslag Dr. Rud. Ludwig. — Wien — 1910. Wat gaat er toch een eigenaardige bekoring uit van deze Russische mythen, en welk een verdienstelijk werk van Anna Meyer deze in het Duitsch voor meerderen onzer verstaanbaar to maken, dan dat in de oorspronkelijke taal het geval is! Welk een schat van kennis doen we uit deze verhalen op voor het goede begrip van Russische volkseigenschappen en eigen- aardigheden, waarvan zoo weinig, en helaas — in den regel zoo weinig goeds, tot ons doordringt ; door dit boekje krijgen we wel een eenigszins anderen kijk op het Russische volksleven, in zoo verre is het studiemateriaal voor de volkskunde, en buitendien zijn de verhalen gezellig en interessant. G. F. De Nieuwe Gids. Onder redactie van Dr. A. Aletrino, Dr. H. J. Boeken, Lode- wijk van Deijssel, Mr. Frans Erens, Willem Kloos, Jac. van Looy, Frans Netscher. XXVe Jaarg., 8e afl. Augustus 1910. N. V. Electr. Drukkerij »Luctor et Emergo«, 's Hage. Volkskunde. Tijdschrift voor de Nederlandsche Folklore, onder red. van A. de Cock. 1910 — 2 I e Jaarg. — afl. 7/8. Gent — Ad. Hoste. Deventer — A. E. Kluwer. Bijdragen voor Vaderlandsche geschiedenis en Oudheidkunde uitgegeven door Dr. P. J. Blok. IVe Reeks, deel IX, afl. 1/2. 's Hage — Mart. Nijhoff — 1910. Ons Vakblad. Maandschrift voor de boekdrukkunst in Nederland, onder red. van T. T. Winkler. 2e Jaarg. No. 6, I Aug. 1910. Drukkerij »De Nieuwe Tijd« Amsterdam. 384 ONDER DE STUDEERLAMP. Tijdschrift voor Geschiedenis, Land- en Volkenkunde, red. Dr. M. G. de Boer en R. Schuiling. XXVe jaargang, afl. 3. P. Noordhoff — 1910 — Groningen. Vragen van den Dag. Under red. van Dr. II Blink. Augustus afl. 191o. Uitg. S. L. van Looy Amsterdam. Archiv fur Stamm- und Wappenkunde. XI Jahrh. August 1910 Nr. 2. Herausgeg. von Gebr. Vogt Papiermiihle S. S. Der Deutsche Herold. Zeitschrift fur Wappen- Siegel- und Familienkunde. Nr. 8 Aug. 1910 XLI. Herausgeg. vom Verein Herold in Berlin. Kiinstler-Monographien. in verbindung mit Anderen herausgegeben von H. Knackfusz. Guido Reni, von Max von Boehn. Velhagen en Klasing, Bielefeldund Leipzig. Volledige werken van Joost van den Vondel door Hendr. C. Diferee. Afl. 2 - 3. C. L. van Langenhuysen — Amsterdam. CORRESPONDENTIE. H.H. Medewerkers! In -het bijzonder voor onze rubriek »Taal- en Letterkunde« zien we gaarne copie tegemoet.RED. KRIJGSGESCHIEDENIS. SANCTA A. 13 A I213 ALZ A. EN sAiverr GEORG-I-US. Het is vrij algemeen bekend, dat de cavaleristen Sint George, de artilleristen Sinte Barbara als hun beschertnheilige beschouwen. Ten onzent laat men het bij die wetenschap. Hoogstens draagt . Ten onzent laat men het bij die wetenschap. Hoogstens draagt deze en gene tot een der bereden wapens behoorende officier, een Sint George-penning. Volgens de overlevering, krijgt de ge- lukkige drager van dezen penning nimmer een ongeluk met een 1910 25 386 KRIJGSGESCHIEDENIS. paard, — mits hij lien gestolen, of van eene dame gekregen heeft! Niet dat wij zoo bijgeloovig zijn, volstrekt niet, maar men kan het nooit weten, niet waar? De op de afbeelding wedergegeven penning, vertoont St. George, zooals hij meestal wordt afgebeeld, te paard gezeten met een lans den draak doodend en het randschrift: Sanct Georgius equitum patronus. 1) De keerzijde vertoont een schip in nood, waarin St. George rustig ligt te slapen, terwijl de andere opvarenden om hulp smeeken en heeft als opschrift: In temftestate securitas. 2) Het »zware wapen« 3) is met Barbara alleen niet tevreden. De »Veld« vindt, dat zij bepaald een mannelijken steun behoeft en heeft daarvoor St. George uitverkoren. De »geele Rijjers« zijn ook hiermede nog niet content, want bij feestelijke gelegenheden zingen zij: Nous avons tous pour nos patrons Backus, l' amour et les canons, Venus pour rnenagere! L' amour identiek stellende met Venus, dus Naar als: »bonne a tout faire« beschouwende en les canons onder de hoede van Barbara stellende, komen zij dus tot — excusez du peu St. Barbara, St. George, Backus en Venus, als beschermers. Zoolang Backus en Venus nog niet heilig ver- klaard zijn, kunnen wij n.m. niet van zoovele »heiligen« spreken. Het kon antlers minder, — een heiligen- en een goden-paar! In Frankrijk wordt Suit George nu en dan op zijn naamdag, 23 April herdacht. Nog niet heel lang geleden, geschiedde dit op de rijschool te Saumur, waar alle tradition zeer hoog ge- houden worden, op alleraardigste wijze. In de Revue de Cavalerie van 1897 vindt men daarvan eene uitvoerige en geillustreerde beschrijving. Een invitatiekaart voor een dergelijk feest, dat in 1890 werd gegeven, luidde als volgt: 1) Sint George beschermheilige der ridders of ruiters. 2) Veilig te midden der gevaren? [Bij Hem] is veiligheid in den storm. 3) l'ijnaam voor de Artillerie. . 3) l'ijnaam voor de Artillerie. KRIJGSGESCHIEDENIS. 387 Du haut du Paradis tres hault et tres puissant St. Georges en 1' occasion de sa feste prie moult vehement , de venir es la demeure des escoliers de cavallerie, ceans, cornettes et gonsalo- niers des hommes d' armes, pistoliers, argoulets et estradiots, Mercredi 23me jour d' April a 7 heures de Vespree pour s' esbandire en commune table et apres escouter menestrels et troubadours en grande liesse chantant. R S. V. G. De kaart was versierd met een zegelafdruk van een St. George- penning en in oud-Fransche letter gedrukt. Al wat Artillerist is, zou echter daar to lande niet gaarne 4 December overslaan of Sainte Barbe vergeten, la Patronne des Artilleurs et Pompiers. St. Barbaradag is dan ook een algemeene artilleristische feestdag, die sedert tal van jaren trouw wordt herdacht. Van het op »wijze bekenth gezongen chanson de Saint-Georges der leerlingen van Saumur luiden de eerste coupletten : Depuis longtemps les Artilleurs Fetent la Sainte Barbe, Les laisserons nous, mes amis Trinquer a notre barbe? Je vous entends repondre non, La faridondaine, la faridondon Nous aurons notre fete aussi, biribi A la fawn de Barbari, mon ami. Nous avons un Saint Cavalier Qui fait bien notre affaire. Saint Georges fut un equyer Et un grand militaire. Nous le choississons pour patron, La faridondaine, lafaridondon etc. Et nous trinquons avec lui, biribi, A la fawn etc. En een der laatste: Or j'ai reve pour notre Saint Un brillant mariage, Que l'artillerie nous donne la main, Pour entrer en menage; Que Sainte Barbe ne dise pas non, La faridondaine, la faridondon, Je reponds que Saint George dira oui, biribi A la facon etc. 388 KRIJGSGESCHIEDENIS. Die broederhand is werkelijk uitgereikt en Babara heeft »oui« gezegd tenminste, volgens de geruchten! Goed gemeend doch minder hartelijk zijn anders de zinsneden uit het Fransche Veld-Artillerie lied; Nous nous moquons des charges, Des Hussards et dragons. Nous les chassons au large A coups d' ecouvillon! 't Is maar gelukkig, dat de oude »wisschers« zijn afgeschaft. In het interessante werk: la Cavalerie Francaise beschrijft kapi- tein H. Choppin den St. Barbaradag ongeveer als volgt: Zondagsche dienst, geen oefeningen, geen rechts om keert of links uit de flank = halt ! Volgens een der oudste tradition van het wapen wordt Sancta Babara gevierd, het is 1 December. Alles is op de kamers. Er is een Kerrie van belang. Een der chambrees wordt als eetzaal ingericht, waartoe een hoefijzer-vormige tafel wordt opgesteld. De kribben worden op de corridors opge- stapeld. De kanonniers zijn volkomen vrij in hunne toebereidselen en zij maken deze met echt enthousiasme. Het zijn geboren decorateurs. Met de meest uiteenloopende hulpmiddelen, maken zij een schilderachtig en smaakvol geheel. De muren worden met beddelakens behangen en om de eento- nigheid te breken, brengt men allerlei schilden aan, gevarieerd met guirlandes en papieren bloemen in alle kleuren. Sabels en revolvers worden tot tropeeen vereenigd. Halster-, kin- en koppelkettingen worden aaneengebonden en vormen slingers, of dienen om lusters op te hangen. Hoeken worden op ingenieuse wijze afgerond, vensters gemasqueerd, het plafond versierd. Hier en daar worden medaillons aangebracht met inschriften als »Leve de 4e Batterij« e. d. De keukens zijn in lien tusschentijd het terrein van geheel andere preparatieven, die evenwel niet minder belangrijk zijn. Er moet een feestmaal worden bereid, Santa Barbara waardig. De gewone ratjetoe wordt vervangen door carbonnade, gebraden vleesch of nog liever ganzen, het lievelingsgerecht van elk artil- lerist! leder krijgt zijn flesch wijn voor zich alleen en na afloop van het diner wordt er koffie rondgediend, met een glaasje goede likeur. KRIJGSGESCHIEDENIS. 389 Om het menu te versterken getroost men zich maanden Lang allerlei opofferingen. Hoe weinig menschen hebben ook in den loop van het jaar gelegenheid eens aan te zitten aan een echt diner? Borden, glazen, tafellakens alles is dan ook present. Tegen 4 uur is het etenstijd en monden en vorken hebben dan geen rust meer. Op alle gezichten leest men de vroolijkheid. De verlichting is aangestoken; wapens en kettingen, gepoetst als voor eene inspectie, glinsteren, dat het een lust is. De gamellen wed- ijveren in blankheid met de klingen der sabels en in al dat ge- schitter, verdwijnen de onvolkomenheden der versiering. Het ge- heel is artistiek. In elke batterij maken de officieren een oogenblik acte de pre- sence. Zij drinkers op de gezondheid der manschappen, bewon- deren de versiering, hier en daar een pluimpje aan de decorateurs gevend en gaan — onder gejuich — weder heen. Na den maaltijd verspreiden de manschappen zich in de stad en de avond is nog niet het minste deel van den feestdag! Er is algemeene permissie verleend. En al zijn de truffels vervangen door kastagnes en de ossenhaas door gezouten vleesch, na een goed diner is men steede in eene stemming om zich te vermaken. Al hebben de artilleristen eene maagd tot Patrones verkozen, daarom hebben zij nog geen gelofte gedaan haar in alle opzichten na te zullen volgen! De kanonniers der 20‘' eeuw houden als waardige afstamme- lingen der oude Bombardiers getrouw de eerwaardige traditie op en vergeten nooit, het hof aan eene schoone te maken. Wie er nog aan twijfelen moge, leze het Fransche Veld Artillerie lied: Dit zegt immers: Apres les temps de guerre Retournant au foyer, Les belles les plus fieres Ne sauraient resister! Hetgeen in goed Nederlandsch overgezet is als volgt: Maar ook in tijd van vrede Blinkt steeds de kanonnier En meisjes schoon van leden Zijn op zijn liefde fier. 390 KRIJGSGESCHIEDEMS. En dan het vervolg, dat lang niet gering is: Waar moed is heerscht ook trouwe. Met vuur, nooit uitgebluscht Daarom, de schoonste vrouwen bis! Heeft hij naar hartelust. , Of, met een in den stal gezongen variant op de eerste regels: Maar ook in tijd van vrede. Mint steeds de Artillerist, Veel meisjes schoon van leden, Meer dan de Infanterist! Het behoort tot de traditie in ons land, dat gemeld lied op de diners de Corps gezongen wordt. Bij enkele regimenten op een stoel staande met een voet op tafel zelfs. Jonge officieren bij het bereden gedeelte overgeplaatst, moesten er examen in doen. Zij die »onvoldoende« behalen, moeten zich onherroepelijk zoolang aan de proef onderwerpen, tot hun het cijfer 5 kan worden toegekend. Maar revenons a nos moutons, eindelijk is het uur van afmarsch gekomen en op enkele achterblijvers na, gaat ieder huiswaarts, terwijl de laatste klanken weidra binnen de sombere kazernemuren uitsterven. Morgen wordt weder met nieuwen moed begonnen en al is de »rats« niet altijd naar den smaak, men troost zich met het denkbeeld, dat het over een jaar weder S e Barbara is, waarop men de schade kan inhalen. Ook de officieren vieren feest, al is het op andere wijze. Vroeger gaf men bals en noodigde de dames van het garnizoen uit om gezamenlijk de goede Heilige to komen herdenken. Thans is men minder galant. Na den maaltijd is er een groote algemeene bijeenkomst, waarbij het zeer gezellig toegaat. Het lijkt of er geen chefs en ondergeschikten zijn, maar alleen artilleristen, die door een band van kameraadschap zijn verbonden. Er heerscht een bijzonder opgewekte, broederlijke geest. Als de chartreuse, de triple-sec, de cognac fine etc. zijn rondgegaan, mogen de slaapmutsen inrukken. Zijn zij weg, dan blijven de pretmakers over en dan eerst wordt aan de gezelligheid vrijen teugel gevierd. En de »anciens« doen niet onder voor de jongeren, zij zijn lang de minste niet. Een kolonel draagt iets voor onder applaus der luitenants, een oud batterij-commandant stelt zich aan het hoofd KRIJGSGESCHIEDENIS. 391 van eene defilade op stoelen. Niet waar, Sinte Barbara wordt niet elken dag gevierd en een dag in het jaar mag men zich toch wel eens de elusie van de jeugd gunnen ? En dan , het geschiedt tusschen vier muren te midden van wapenbroeders, die elkaar in lief en leed zullen bijstaan. De traditie deelt het lot van zoovele andere dingen. Vanwaar komt dit feest, wanneer is het ontstaan? Zoolang men zich kan herinneren alleen is het intact gebleven en men houdt het in eere, zonder naar de geboorteacte te vragen. De oude Bombardiers wilden galant zijn en stelden zich onder bescherming van eene Heilige. Keizer Karel V schreef reeds aan de door hem in Burgos in Spanje en op Sicilie gestichte artilleriescholen regels voor. De Xe luidt: Als de kogel in het stuk wordt gebracht, moet het teeken des kruises voor de monding worden gemaakt en de hulp der Heilige Barbara worden aangeroepen. De XIIe : Wie tegen het gebod handelt, zal aan de Broederschap der Heilige Barbara 2 pond kaarsen vereeren. Die broederschap werd gevormd door de zwaardragers, konstabels schutters, geschutgieters en al wie meer met het geschut te maken had, of bij de vervaardiging betrokken waren. Zij bevorderde het gemeenschappelijk belang, verleende huip en ondersteuning in nood, en bevorderde de gezelligheid onderling. Evenals de andere gilden hield zij haar eer hoog, stond bijzonder op zaakkennis en plichtsbesef der leden en niet het minst, op het zorgvuldig be- waren der gildegeheimen. Zij koos zich de Heilige Barbara, een van de 14 in nood hel- pende Heiligen, waartoe ook Sint George behoort, tot bemiddelares tusschen het gilde en God, riep haar in nood aan en evenzoo bij de uitoefening der kunst en vierde jaarlijks op haar naamdag een groot feest. Het beeld der patrones versierde alle gebouwen, lo- kalen, scholen, tuighuizen, kruitmagazijnen enz. en nog heden ten dage heet de buskruitkamer op de Fransche oorlogschepen »la Sainte Barbe«. De Heilige zelf is overigens weinig bekend. De kerk vereert haar als martelares, maar de schrijvers zijn het niet eens over de plaats, noch over den datum van haar dood. 392 KRUGSGESCHIEDENIS. Enkelen beweren, dat de volgende legende juist is. Barbara was de dochter van een zekeren Dioscuros, die omstreeks 235 n. Chr. te Nicomedie in Klein-Azie leefde. Anderen beweren omstreeks 306. te Heliopolis in Egypte. In elk geval werd zij, wegens het overgaan tot den christelijken godsdienst ingekerkerd, doch door de kracht van haar gebed stortten de rnuren van de gevangenis in. Later werd haar be- middeling verzocht, toen een christelijk leger een heidensche stad belegerde en door haar hulp gelukte de onderneming. Volgens anderen werd Barbara om der wille van haar geloof ter flood veroordeeld en het vonnis door haar vader, een verstokt heiden, voltrokken. Op den terugweg van de gerechtsplaats werd hij echter door den bliksem getroffen. Naar aanleiding hiervan wordt voornamelijk in Zuid-Europa bij zware onweders de hulp van de lidlige Barbara ingeroepen. Uit een soort overeenkomst tusschen het geluid van den Bonder en het gebulder van het geschut, hebben al degenen,- die met kruit te maken hebben, haar als patrones aangenomen. Zoo stellen zich dus kanonniers, mijnwerkers en steenhouwers in berggroeven onder hare bescherming. Wellicht ook, omdat het hemelvuur zoo dikwijls brand doet ontstaan, hebben de brandweermannen zich hierbij aangesloten, althans de »pompiers«. In Frankrijk erkent men een geheel anders luidende legende als de juiste, deze brengt de Heilige Barbara met de Artillerie en het geschut in veel nauwer betrekking. Het Schweitzerische Zeitschrift fiir Artillerie and Genie, gaf in 1899 een uit de Deutsche Armee Zeitung overgenomen verhaal daaromtrent, dat hierna volgt en vrijwel overeenkomt met dat van la Cavalerie Francaise. Omstreeks 400 n. chr. leefde in de tegenwoordige stad Bona in Algiers een oud hoofdman van het 4e Cyrenische') legioen genaamd Narzal Alypius, die op zijn krijgstochten in Klein-Azie van een wijs man allerlei geheime middelen der vuurwerkerij en zwarte kunst had geleerd. Na zijne »pensioneering« zouden wij zeggen, zette hij zich in zijn vaderstad, die toenmaals Hippona heette neder, huwde en werd vader van Barbara, welke reeds als kind bijzondere geestesgaven bezat. Op 12-jarigen leeftijd sprak zij reeds verschillende talen en bestudeerde ijverig de geschriften van den Heiligen Augustinus, die toen aldaar den bisschopszetel 1) Cyrene, hoofdstad van Cyrenaika, hoogland op de N. Lust van Afrika KRIJGSGESCHIEDENIS. 393 in nam. Ook was zij bij haar vader in diens laboratorium werk- zaam, waar veel salpeter werd gebruikt, die men destijds ilndische sneeuw« noemde. Toen zij eens op een dag een mengsel maakten, ontplofte dit, zij hadden het buskruit uitgevonden! Barbara was even schoon als ontwikkeld en vele jongelieden dongen om hare hand, doch zij wees alle aanzoeken of en ging een vrorne neiging volgend, als non in het klooster der Heilige Perpetua, dat in de stad lag. Kort na dien landden de Vandalen in Afrika. In den zomer van 430 verschenen zij voor Hippona, onderweg alles verwoestend en vernielend, wat Punische en Ro- meinsche kunst en arbeid geschapen hadden. Bij de belegering der steden volgden zij een eigenaardige methode. Zij sloegen alles neder wat hun in den weg kwam, krijgsgevangenen zoowel als vreedzame inwoners, menschen en dieren, vrouwen en kin- deren en wierpen de lijken in de grachten. Deze veroorzaakten, als zij in ontbinding over gingen, een ondragelijken reuk en ziekten en noodzaakten op die wijze tot overgave van de plaats. Dit probeerden zij ook voor Hippona. Spoedig brak de pest uit, vele inwoners bezweken er aan en de overige werden radeloos. Toen verschafte de oude centurio hulp. Hij bezocht zijn dochter in het klooster en beiden gingen aan een geheimen arbeid. Na eenige dagen werden groote vaten uit de werkplaats gerold, doch hiermede bezig, werd de hoofdman door een pij1 doodelijk getroffen. Barbara alleen wist nu nog het geheim haars vaders en kon de stad redden. Zij nam moedig de leiding op zich, de vaten werden geopend en de inhoud in de grachten om de stad gestort en toen in brand gestoken. Hippona was onmiddellijk in rook en vlammen gehuld. Toen die weder weg waren getrokken, was de lucht weder rein en waren de lijken verkoold. De Vandalen moesten nu tot een geregeld beleg overgaan en begonnen dit naar alle regels der toenmalige krijgskunde. Weder- om nam Barbara het bevel op zich en deed de noodige tegen- maatregelen nemen. Zij was de ziel der verdediging. Met In- disch vuur verlichtte zij des nachts het voorterrein om een nachte- lijken storm to kunnen verijdelen en overdag liet zij brandpijlen en gloeiende kogels op den vijand slingeren. Maar honger en ziekten overwonnen den moed en de volharding der inwoners. 394 KRIJGSGESCHIEDENIS. Den 2 5 sten Augustus 431 opende Hippona, na een beleg van 14 maanden, hare poorten. Ondanks hunne beloften begonnen de Vandalen direct te plunderen, te moorden en te branden. Barbara was met een aantal jonge christinnen in haar klooster gevlucht en kort daarop verscheen de vijand en verlangde toegelaten te worden. Op de weigering vernielden zij de poort. Barbara wist welk lot haar wachtte. Zij verzamelde de radelooze meisjes in de kerk en liet ze nederknielen, terwiji zij zelf bleef staan, rustig te midden der weeklagenden. Daar breekt door bijlslagen der aanvallers de kerkdeur en de ruwe krijgers storten zich naar binnen. Barbara verheft haar kruis hemel- waarts. Een knal volgt, de muren storten in, de bodem verheft zich en valt weder samen, het gewelf begraaft alien. Een vertrouwd leeke- broeder had in de krypta de daar opgehoopte springstof aangestoken, zooals Reijnier Claessen en Van Speak dat vele jaren later deden! Het geheim van de samenstelling van het buskruit ging echter verloren tot tijd en wijle Barthold Schwarz het weder ontdekte. Eindelijk is nog een andere lezing bekend, ingegeven door de rol, die de Artillerie sedert hare aanwending bij het beleg en de verdediging van vestingen speelde. Het geschut werd bij de opstelling achter eene ophooging ge- plaatst, waarover heen werd gevuurd. Men noemde dit het schieten a barbe, later a barbette, omdat de borstwering, bestemd voor affuit en bediening te dekken, onder de monding van het stuk reikt. Onze eerste kanonniers werden door dien bizard1) van grond tegen vijandelijk vuur beschermd en door een >jeu de mots« kozen zij Sainte Barbe als patrones. Waarom Sint Joris schutspatroon der Cavalerie is geworden, werd boven reeds aangegeven. Zij wilde er 66k een hebben en — hij deed er het beste bod naar. Nous avions bien pris Saint Martin Sans sa facheuse affaire! Couper un manteau de sa main, ca vaut le conseil de guerre. Et l'habillement, songez y done ! La faridondaine etc A qui done imputerait-il, biribi, A la facon de Barbari, mon ami. I) In de vestingbouwkunde heet die grondophooging bij ons ook .barbetc KRIJGSGESCHIEDENIS. 395 Zooals men weet, is Sint Maarten een zeer populaire Heilige en onder meer de schutspatroon van Frankrijk ; zijn naamdag 1 1 November, wordt elders gevierd en naar hem wordt nog het St. Maartensvuur, de St. Maartensgans enz. genoemd. Hoever men in zulke Bingen gaan kan, moge blijken uit het feit dat het hemd van den Heiligen George het georgehemd of noodhemd, volgens het bijgeloof, houw-, steek- en schotvrij maakt. Het vergemakkelijkt een krilschende vrouw het maken van gebaren en bezit nog andere eigenschappen. Het moet echter op een bijzondere wijze ver- vaardigd worden van garen, dat door een onschuldig meisje ge- sponnen is! Sint George dan, ook dikwijls Ridder St. George of in den volksmond St. Doris, stamde volgens de overlevering van een voorname familie in Capadocie af, ging in dienst bij het Romeinsche leger en maakte onder keizer Diocletianus snel promotie. Toen deze de christenvervolging begon , verweet Georgius hem zijn wreedheid en stierf daarom zelf in 303 v. Chr. den marteldood. Hij had verschillende heldendaden verricht en o.a. een draak of volgens anderen e'en lintworm gedood, die de koningsdochter Aja of Cleodolinda dreigde to omslingeren. In het Fransch wordt hierop in het reeds genoemde gedicht een aardige woordspeling gemaakt. Il ecrasa Bien un dragon La faridondaine, la faridondon Mais pas un de ceux d' aujourdhui, biribi A la fawn etc De roomsche kerk stelt hem op een lijn met St. Sebastiaan en St. Mauritius als verdedigers van het geloof en noemt hem zelf zartsmartelaar.« Alle 3 waren zij dappere krijgslieden en goede christenen. Ook wij hadden respect voor hunne daden, want in onzen goeden schuttertijd, niet dien van de »mannetjesputters« , welke door Speenhof zijn bezongen natuurlijk, had men de St. Voris en St. Bastiaansdoelen. In het algemeen wordt St. George door de militairen van verschillende landen geeerd, voornamelijk wegens de overeenkomst van beroep, Volgens de legende verscheen hij o.a. voor den slag van Antiochie in het leger der kruisvaarders en geleidde hij Richard I van Engeland, toen hij tegen de Sara- ceenen optrok. In Rusland komt hij als hoofdversiering op tal 396 -KRIJGSGESCHIEDENIS. van wapens voor en de hoogste militaire orde is daar het St. George kruis. Ook in Engeland is de orde van St. Michael en St. George een hooge onderscheiding vooral voor militairen. De beeldende kunst heeft hem herhaaldelijk tot onderwerp ge- kozen en niet minder de dichtkunst. Er bestaan verschillende voorstellingen van hem, zoowel geschilderd b.v. door Rafael, als gebeeldhouwd (Ferkorn, Kisz). Gewoonlijk wordt hij als een knap jongeling afgebeeld, die in een harnas op een wit paard ge- zeten, met een lans den draak doorboort. Aldus is hij ook op den St. Georgepenning voorgesteld. Ook komt hij voor, zooals hierboven is aangegeven naar de schilderij van AndreasMantegna, dat in de Academie te Venetie hangt. Het toeval wil, dat in diezelfde plaats, loch in de Santa Maria Formosa kerk, de beste voorstelling van Santa Barbara wordt ge- vonden, die op de plaat als pendant van St. George voorkomt. Het is het middengedeelte van een altaarstuk, geschilderd door Yacopo Palma Vecchio (1476-1482). Dit meesterstuk uit zijn besten tijd, werd door Palma den oudere vervaardigd volgens opdracht van de Bombardieri der Venetiaansche Republiek. De voile vrouwen- gestalte in het rijk geplooide, kleurrijke gewaad, is eene bijzondere attractie voor de talrijke bewonderaars. Ook Jan van Eyck, evenals Holbein de oudere, schiep een Barbara-beeld omstreeks 1516, dat op een der vleugels van het Sebastiaansch altaar voorkomt en thans in de Pinakotheek te Munchen wordt bewaard. Een beeld van de Heilige Barbara, een lauwerkrans in de hand en knielend op een ouderwetsch kanon, bevindt zich in het casino van de officieren der Garde Artillerie te Berlijn. Het is vervaardigd door Arthur Storch uit Munchen. De Heilige Barbara wordt meestal afgebeeld met een kelk in de hand, soms ook met een zwaard of een palmtak. en staande bij een gevangenistoren. St. Barbara- kerken zijn er vele. In Frankrijk en wel in Normandie, leeft zelfs een geslacht, dat den naam Sainte Barbe draagt en als familie- wapen voert een schild, geschaakt van zilver en sabel. Volgens het Armorial General van Rietstap bestaan er daarentegen niet minder dan 13 familien, die St. George of St. Georges heeten en in Oostenrijk, Duitschland, Frankrijk en Ierland wonen. Een van de laatste beet zelfs : St. George Baron St. George. Verschil- lende van deze geslachten voeren een St. George in hun wapen, meestal te paard- en een draak doodend. In ons land komt St. KRIJGSGESCHIEDENIS. 397 George op dezelfde wijze voor in de wapens der gemeenten Stratum, Ridderkerk, Berkhout en de jurisdictie van Vredezvold in Groningen. Ten slotte zij nog vermeld, dat onze Fransche wapenbroeders in het bijzonder op den Sinte Barbara dag, het »fameuse chanson de l'arme« zingen, met een prachtig refrein, — »dont la mere fera sagement d' interdire 1' etude a sa fille!« — volgens mijn be- richtgever. Het luidt: Artilleurs mes chers fret-es A la sainte vidons nos verres Et repetons ce gai refrain: Vive l'amour et le bon yin! J. C. STEENKAMP. Nay. LVIII, 39o, LIX, 28 en 256. Grenadiersunifortn. De generaal graaf Praetorius overleed in 1762, in welk jaar zijn regiment overging op den generaal-majoor Onderwater. Bijgaande grenadier is gekleed in de uniform tot 1767 bij gemeld regiment in gebruik ; Grenadiermuts met rooden zak en witten kwast; Blauwe rok met rooden kraag, opslagen en voering, Witte knoopen, overige kleeding wit. Op den patroontasch-bandelier een koperen lontverberger. Sabelkwast volgens de compag- nieskleur (bij elke compagnie verschillend). Voorts onderscheiden door een snor, , die verboden was bij de gewone fuseliers. B. Opschriften oud geschut. Zijn er behalve de in vorige jaar- gangen opgegeven opschriften van oud geschut, van merkwaardige kanonnen en dergelijke, soms nog meer bekend, welke dienstig kunnen zijn voor een geschiedenis der Nederlandsche Artillerie en niet in het werk van Kuipers voorkomen ? J. C. S. GESCHIEDENIS. In het tweede deel van Het leven van Mr. Jacob van Lennep door jhr. dr. M. F. V. LENNEP, bl. 82, waar gesproken wordt van v. L.'s aandrang om te Egmond een gedenkteeken te stichten voor Hollands graven, wier rustplaats zoo schandelijk verwaar- loosd was, lees ik den tusschenzin: (in 1825 toch, waren de zer- ken, waarin hun gebeente rustte, door den Staat voor twee honderd gulden aan een metselaar verkocht, en het gebeente zelf op een vuilnishoop geworpen !) De Staat, moge hij zich dikwijls aan onverschilligheid ten aan- zien van gedenkteekenen van het verleden bezondigd hebben, was hier niet de schuldige, maar de eigenares der heerlijkheid Egmond, Maria Eva Gregor y, wed. T i n n e. Men kan zulks in bijzon- derheden lezen bij B. J. M. de Bon t, De ',regale( abdij van Eg- mond, bl. 18o en 181, letterlijk door den schrijver uit mijne hem verstrekte aanteekeningen overgenomen.C. W. B. Een onbekende martelaar. Het zoog. Camerboek van Delft, bewaard in 's Rijks archief te 's Gravenhage, bevat allerlei gerechtelijke akten. En zoo vond ik, iets gansch anders zoekende: 22 Jan. 155o. Alzoe Quiryn Jorisz. buyten banden van yser bekent heeft andermael gedoopt te syn, contrarie dordonnantie der heilige kercke ende oyck placaeten der Key. Mt., twelck een saecke es van quaeden exemple, die niet en behoort ongestraft te blijven. Soe ist, dat scepenen den sêlven Quiryn verclaert hebben achtervolgende deselve placaeten vellich van synen live, verclarende voorts synen gueden geconfisqueert tot prooffyte der Key. Mt. navolgende die privilegie deser stede; condemnneerende hem mede in die costen van der vangenisse. (Kantt. thoechste recht. Opmerking verdient, dat niet bepaald wordt, hoe de doodstraf te voltrekken. Waarschijnlijk is hij opgehangen. W. ZUIDEMA. GESCHIEDENIS. 399 In de berichten over de expeditie-Lorentz tot verkenning van het Sneeuwgebergte op Nieuw-Guinea werd meermalen gesproken van het kamp-Alkmaar. Waaraan had de kennemer stad de eer te danken dus in het verre oosten vernoemd te worden ? C. W. B. Amsterdam en Haarlem. In Jrg. 58 afl. i van den Navorscher gaf ik een beknopt opstel over de Haarlemmers in het begin der Ile eeuw en hunne ver- houding tot de Amsterdammers. Van verschillende zijden ont- ving ik het verzoek deze bijdrage later eens meer uitgebreid te geven. Ik verzamelde daartoe verschillende aanteekeningen, doch daardoor zal ik mij moeten wagen een doorloopende geschiedenis over dit feit saam te stellen. Kan een der medewerkers of lezers mij nog wat litteratuur aanwijzen ? Vooral is het mij te doen om volksliedjes, dichtwerken en tooneelspelen, m. a. w. de uiting van den volksgeest. H. W. P. J. O. Een onzer oudste, zeer gewaardeerde medewerkers schrijft ons het volgende: ilk wilde wel iets schrijven over de beursinwijding IO Sept. 1845. 1k stond toen als i6-jarige op den vollen Dam, toen Koning Wil- lem II op het balcon kwam, voor het yolk boog en niemand een mond opendeed. Misschien manifestatie in verband met gewijzigde grondwetsherziening. Op mij maakte dat zwijgen diepen indruk. In De Beurs van Amsterdam van dr. P. Scheltema las ik niets van 's Konings verschijnen op het balcon. De schrijver kan het niet met voordacht weggelaten hebben. Nu vraag ik mijzelf: ben ik ook in de war met een andere gelegenheid? Mijn memorie is doorgaans sterk, maar gaarne zou ik nu mijne meening door oude lieden bevestigd zien.c Wie kan hieromtrent iets mededeelen? RED. KERKGESCHIEDENIS. Lijst van predikanten te Makassar tot 1854 (zonder jaar- tallen, gevonden in het oud-archief). Petrus Berghuisen, 8 April 1669, st. 1671. Hermanus van Beek, 1672—'91. Nicolaas Creyvanger, Mei 1691—'93. Ernestus de Witte, Mei 1694—'95. Gerardus Hey, 1696-1703. Isaacus Hoogland, 1703-1711. Lambertus van den Bosch, 1712-1720. Georgius Henricus Werntly, 1720-1723. Abraham Snoek van Kleef, 1723—'26. Tobias Johan van der Ley, 1726—'38. Hermanus van Loon. 1738-1748. Paulus Sebastianus Erkenswijk, 1748—'51. Hermanus Vedder, 1750-1756. Henricus de Grave, 1756-1780. Johan Hendrik Haeffely, 1780—'97. Paulus van der Dussen, 1797-1808. Sijtse Roorda van Eysinga, sterft 1821. Pieter van Laren, 1825-1828. Cornelis Pieter Lammers van Toorenburg, 1832—'36. Johannes Elias George Hardy, 1837-1839. Willem Carel Herman Toewater, 1839-1843. Frederik Ulrich van Hengel, 1843—'47. Hendrik Marnstra, 1847-1857. Makassar. W. Nay. LIX, 306. Theophilus is vermoedelijk dezelfde, als de schr. van: Brief van Theophilus, dienende tot slotwoord aan den Heer N. N. enz. 1713, 8°; waarvoor (hoewel tegen zijn eigen verklaring) Morinus Adriaensz Boom te Middelburg is gehouden. Zie De la Rue, Geletterd Zeeland 440. Dit stemt overeen met de inlichtingen van den heer Veen. W. Z. OUDHEIDKUNDE. In het vierde stuk der Noord-Hollandsche Oudheden door G. van Arkel en A. W. Weissman wordt op blz. 78 eene afbeelding gevonden eener Portiek van het voormalig Raadhuis to Den Burg op Texel. De beschrijving plaatst haar op de Groene-plaats, niet genummerd, en vermeldt korinthische zuilen, fronton, festoenen en wapenschild, alles van gehouwen steen en het karakter dragende van omstreeks 1650. Het oude raadhuis, gebouwd in 1611, was langwerpig vierkant, van baksteen opgetrokken en zeer eenvoudig van voorkomen. De vertrekken lagen boven de straat, zoodat men de deur over enkele treden moest bereiken. Tegen een der uiterste dammen hing een ketting met beugel, en er voor lag een groote steen, waarop de aan de kaak gestelden geplaatst werden. Op het dak verhief zich een eenvoudig achtkant open torentje, dat zich door den eigenaardigen vorm van de kap nogal bevallig voordeed. Dit raadhuis stond aan de zuidzijde van de markt, tegenover de kerk, die den noordkant innam; en tusschen beide vond de nog in 1836 herbouwde vischmarkt plaats tusschen eenige opgaande boomen. Zoo zag ik het oude gebouw in 1842, ledig staande, want de zetel van het bestuur was toen reeds overgebracht naar een in 1841 gebouwd of herbouwd perceel nabij de kerk, uitwendig bepleisterd en zich door niets onderscheidende. Het verlaten ge- bouw moet spoedig daarna gesloopt zijn. Aan denzelfden kant maar iets meer naar achter stond een heerenhuis met de bovenvermelde portiek. Metsel-, beeldhouw- en houtwerk was alles met een witte saus overtogen. De bewoner was in 1842 de notaris 7. L. Kikkert, lid der Prov. Staten van Noord-Holland, aan wiens onvermoeide pogingen de stichting van een kustlichttoren op Eijerland en daardoor het behoud van vele zeemanslevens is to danken geweest. Oorspronkelijk was dit huis, dat omstreeks 1630 zou gesticht zijn, eigendom van den Lande, vermoedelijk dienende tot woning voor den schout. De Rekenkamer verkocht het in 1661 aan den toenmaligen schout Hendrik de Goyer, en meermalen ging het in eigendom over aan de opvolgers van dezen. Het huis bezat een fraaie zaal, een groote kelder was tot gevangenhuis gemaakt, 1910 26 40-1, OUDHEIDKUNDE. van waar de ,gevangenen door den ruimen tuin gebracht konden worden op het raadhuis. Ben ik goed ingelicht, dan heeft dit huis plaats moeten maken voor het groote hotel Texel; hoe de portiek naar de Groene-plaats (een onbestraat plein) is geraakt, waar de schrijvers der N.-H. Oudheden haar aantroffen, is mij niet kennelijk en doet minder ter zake; ik heb slechts willen aantoonen, dat het fraaie bouw- fragment niet afkomstig is van het oude raadhuis. Zie : Tegenw. Staat der Vereenigde Nederlanden, VIII, 595 ; Brieven over Texel en de naby-gelegen Eilanden; nit de aanteekeningen van wylen den heere Pieter van Cuyck ..... to saamengesteld door 7 G. van Oldenbarnevelt, genaamt Tullingk, Delft 1789 ; F. Allan, Het eiland Texel en zone bezvoners geschetst, Amst. 1856. C. W. B. Waarde van spandienst 1454. Iemand huurt land van 't klooster Porta Celi bij 's Hert. voor 6 jaar en belooft o.a. jaarlijks voor 't klooster vier reizen to doen met eigen kar en paarden, van Gestel bij Herlaer ') naar 't klooster, of voor iedere reis vier stuivers betalen. Schepenarchief van den Bosch en Vrijdom no. 50, f. 408. W. ZUIDEMA. Hipocras. Reeds vroeger wordt in de Notulen van den Rade van den Hove melding gemaakt van boeten, welke Hipocras genaamd worden. Op 25 Juli 1613 wordt besloten den advocaat de Werve »te mulkteren in een vierdubbelden Hipocras voor den armen.« Is er iets naders bekend omtrent deze eigenaardige boete? R. „Engeland wordt rijk door de domheid der andere volken." Volgens Fritz Bley, Die Buren im Kampffur die Mensckheit, komen deze woorden voor in een Nederlandsch pamflet van de 17e eeuw. Wie kan zeggen, in welk ? W. ZUIDEMA. 1) (thans Michielsgestel): VOLKSKUNDE. Oude wijzen gevraagd. Door mij is eene collectie oude volksliedjes verzameld over zeker onderwerp. Van vele ontbreekt mij nog de muziek. Zou iemand de goedheid willen hebben mij merle to deelen, waar ik de muziek, of eene andere mededeeling daaromtrent, kan vinden van de volgende 17e eeuwsche of vroegere wijzen ? Het zijn de aanwijzingen waarop de door mij bijeengebrachte liedjes kunnen worden gezongen. NAVORSCHER. I. Adieu Lissabon schoone. 2. Tot Godt wil ick al mijnen noot. 3. Ey schoone Nimph. 4. Wanneer de Son sijn Paerden. 5. 0 Heyligh Zaligh Bethlehem. 6. Gy vrome Batavieren. 7. Mijn alderliefste. 8. 1k ben nu gedachtigh. 9. Hoe lieve Vrienden. 10. Bervet ben ick van binnen. II. Van de Vrouwkens van Haerlem. 12. Een Boerman had een domme sin. 13. Hoe lieve Vrienden. 14. 1k ben nu gedachtigh. Is. Voerman Job. Nederlandsche sagen, die bij Wolf ontbreken. Daar telkens weer blijkt, dat nog lang niet alles opgeteekend is, houd ik mij voor toezending beleefdelijk aanbevolen. Plaatsing in de Navorseher, zoo mogelijk met toelichting en vergelijking, volgt dan zoo spoedig onze geachte redacteur er ruimte voor heeft. Wyttenbachstr. 25u, Amst. Dr. W. ZUIDEMA. TAAL- EN LETTERKUNDE. Over den plaatsnaam ROTTERDAM. Onder de plaatsnamen met den uitgang d a m is die der handelstad aan de Maas eene der meest bekende : »R o t t e r d a m beteekent dam aan de Rotte, eene zijrivier der Maas.« Verder ging bier de naamsverklaring niet, — zeer be- grijpelijk bij het ontbreken van onmiddellijke aanwijzingen en den plicht om dan voor alles voorzichtig te zijn. Niet minder be- grijpelijk echter kunnen deze woorden den werkelijk belangstel- lende niet bevredigen in hunne kinderlijke eenvoudigheid, welke hem verdacht moet voorkomen reeds om de spoorloosheid, waar- mede dan de vervormende krachten van een eeuwen oud taalleven aan dit veel gebruikte woord zouden voorbijgegaan zijn. Bestaat daarom nochtans, bij den een of ander de vergeefelijke wensch eenigszins dieper in te dringen in deze materie, zoo zal hij zijn onderzoek des te breeder moeten opzetten, d.w.z. ook schijnbaar meer verwijderde factoren in aanmerking nemen , wanneer slechts vermoed kan worden, dat zij invloed oefenden om aldus zekere hoofdlijnen van overleg te voorschijn te brengen, welker beschouwing hem, nog onafhankelijk van de vraag, of zij naar de oplossing van het probleem convergeeren, zelfstandig kan bezighouden, en al of niet bevredigen, — als bloote vervulling eener zeer alledaagsche functie. Want wat anders doet de mensch aanhoudend dan construeeren, hoe anders dan door conjectuur herkent hij, of waant dit te doen, zijne omgeving, die slechts uiterlijk en in grootere of kleinere, tot kleinste tijdintervallen, dus i n t e r m i t t e e r e n d nog maar bovendien, door hem wordt waar- genomen, terwijl hypothese alleen ooit iets voor hem onthullen kan van geheel het groote samenstel drijvende krachten, dat in volkomen c o n t i n u i t e i t achter dit uiterlijk zich verbergt, het overwegend essentieele onzer wereld, gelijk bewijst de onder anderen opvallende tevredenheid, waarin, zoo slechts deze eene spheer hun ontsloten is, ook zij kunnen voortleven, wier vermogen van niter- lijk waarnemen ongemeen beperkt is (doofstommen, blinden, doofstomblinden zelfs). Van invloed waren alle faktoren der natuurlijke ontwikkelings- TAAL- EN LETTERKUNDE. 405 geschiedenis van land en bewoners, diensvolgens we trachten met bepaalde phasen Bier geschiedenis den samenhang te reconstrueeren der gegevens in ons bezit, welke voor Rotterdam meer bijzonderlijk zich beperken tot ligging der stad en woordvorm haars naams en gaan uit van eene beschouwing dezer landen, nadat zij met het ontstaan der Noordzee kustlanden geworden waren. Bijna alle rivieren nemen langs boven- en middelloop kleinere wateren in zich op, die den hoofdstroom voeden als zijne wortels. Ware »zijtakken« daarentegen, on tspringend uit den hoofd- stroom en, als deze zelf, eene uitloozing zoekend (slecht kenmerkend ook »mond« geheeten), na al of niet weer vooraf te zijn saam- gevloeid, onderscheiden den benedenloop. Zij ontstonden waar natuurlijke of kunstmatige stuwing, bij springvloed uit zee, ver- stopping van het rivierbed en dgl., het wassende water buiten den oever dreef, niet zelden tot over de naast bereikbare lagere gronden , deze in meren herscheppend, welke met den hoofd- stroom in samenhang stonden zoolang de »zijtak« open bleef. Zulke vertakking en meervorming teekent het westnederlandsche rivier- landschap, dat tevens in zijne vlakheid gevoelig werd voor kleine niveauvariaties (verzakkingen, oppersingen), wat de richting zijner waterloopen betreft. Rudimentaire vertakkingen en meervormingen vertoonen ons de menigvuldige walen of wielingen achter oude dijken langs rivier of kanaal, mettertijd vaak als vijvers genood hebbende tot den aanleg van buitenplaatsen er om heen; hier getuigt dan het somwijlen vrij diepe, stille water van de voormalige katastrophe, eeuwen lang na de overstrooming. Wat in een niet duurzaam door menschen bewoond land toe- valligen bezoekers een bloot natuurverschijnsel bleef, moest voel- bare schade worden bij het ontstaan van menschelijke nederzettingen in steeds grooter aantal, gelijk het geval was, toen de Romeinen in dit kustland zoogenaamde b e s c h a v i n g begonnen te brengen, d.w.z. de ontwikkeling inleidden van allerlei sluimerende sociale mogelijkheden. Naar mate de verspreide eenigszins hoogere plekken van natuurlijken oorsprong, zooals door de stroomen op- gespoelde zandplaten (waarvan er ook nu nog bewoond zijn, — als laatste rustplaats) minder ruimte boven, kwam toen de water- bouwkundige tot eere, aanlegger van waterkeeringen ter bescherming tegen den vloed van uitgestrektere terreinen, dan men door op- 406 TAAL- EN LETTERKUNDE. werpen van kunstmatige verhoogingen nog verder kon winnen. Binnen deze wallen vonden veeteelt en landbouw langzaam meer plaats, zoodat iedere volgende doorbraak eene des te gevoeliger schade beteekende, eene gebeurtenis, wier herinnering bij het yolk in plaatsnamen en dgl. voortbestond. De benaming der rivieren volgt hunnen loop, uitgaande van de plaats der eerste aanraking met de naamgevers. Zoo bereiken van ouds bekende bijrivieren reeds met eenen naam hunnen hoofd- stroom, terwijl nieuw ontdekte niet zelden, omgekeerd, van den hoofdstroom uit hunnen naam ontvangen. Dit laatste is nu wel zonder uitzondering het geval met de vertakkingen van den benedenloop aller rivieren, wier eerste menschelijke aanwoners van boven kwamen en naarmate zij ooit de rivier trachtten in te dammen, ongetwijfeld ook nu en dan getuigen waren van het ontstaan van nieuwere zijtakken onder den verhoogden waterdruk , kennende zij dus plaatselijke gesteldheden en gebeurtenissen als tot naamgeving geschapen, waaraan weder de herinnering werd levendig gehouden door wat men dagelijks voor oogen had. In deze omgeving, eindelijk, leefde eene menschelijke taal gelijk nog heden (vgl. o.a. het zoogenaamde pidginengelsch) in kolonien, waar een yolk door een ander zich latende onderwijzen, beider woordenschatten dooreenloopen , woorden ontstaan, niet, gelijk de systematische taalwetenschap het kent , door integratie van tallooze oneindig kleine veranderingen, loch sprongsgewijze, waar nieuwe dingen nieuwe namen ontvangen, onberekenbaar menig- maal, vooral wanneer nog van weerskanten gelijkluidende woorden (homonymen) samentreffen. Zulks overlegd hebbende, keeren wij terug tot het woord R o t- t e r d am, welke naam zeer waarschijnlijk doelt noch op eenen persoon, noch eene nabootsing van elders is, dus wil levendig houden de herinnering aan eenen toestand of eene toestands- verandering ongeveer ter plaatse, waar nu de stad ligt, on g e v e e r, daar het zeer wel denkbaar en ook waargenomen is, dat eene nieuwe nederzetting haren naam ontleende aan een punt in den omtrek, hetwelk , vroeger reeds bekend, door bezoekers bij gele- genheid genaamd was. — Beschouwen we allereerst den uitgang dam: Dit slot van vele namen vindt eenen tegenhanger in den TAAL- EN LETTERKUNDE. 407 evenzoo voorkomenden uitgang d ij k. Terwijl evenwel in d ij k de herinnering voortleeft aan het verrichte graafwerk (vgl. engl. to di g), wijst d a m meer in het bijzonder op den uitgevoerden bouw (vgl. germ. dam m j an, goth. g a d a b a n), terecht dus »dijkgraver«, doch »dambouwer«. Waar d a m en d ij k dan zoo nabij elkander in gebruik waren, moesten, zonder dat nog daarom de limiet van volkomen synonymie bereikt werd, hunne begrips- grenzen toch de neiging vertoonen meer en meer congruente figuren te worden. Wat kan nu bij dit ongemerkte identificatie- proces van het begripsgebied bijzonderlijk des woords d a m ver- loren gegaan zijn? De vraag brengt ons, indachtig aan het ger- maansch-romeinsche koloniale milieu, te binnen het stamverwante grieksche woord voor bouwen, demein, misschien ook d a- maadzein, damnaan of damenai, dat temmen, bedwin- gen, omsluiten beteekent , Wier beider romeinsche afleidingen begripsversmelting toonen, zoo domus, g e b o u w, — later d o m, het huis (bij uitnemendheid, gelijk »bijbel« , »h e t boek«), — do mesticus, tot het huis behoorend, tam, —Domitia- n u s, enz. Van dit ruimere standpunt gezien verschijnt dus d a m als herinnering aan een bouwwerk in 't algemeen , eene verblijfplaats, eene nederzetting, zooals het vrij duidelijk nog spreekt b.v. uit Veendam, misschien ook Monnikendam, enz. De noodzakelijkheid zich hier de koloniale taalspheer voor den geest te roepen bewijst o.a. de vertolking des naams P o t s- d a m, die niet germaansch-romeinsch beschouwd , »godshuis« beteekent, doch in een slavisch milieu ontstaan, met p o z t u- pimi, berghelling, schijnt scam te hangen, voorbeeld, tevens, van naamsontleening uit den omtrek. Vervolgens echter zijn we geneigd te vragen, of op eenen zekeren hoogeren trap van beschaving en fijngevoeligheid de uitgang dam s o m w ij 1 e-n ook, na doorbraak en overstrooming, onder den diepen indruk van zware schade het romeinsche damnum voorstelt, gesproken met toonloozen uitgang, zooals de dichter weet en ook de Engelschman. Dusdanige aanleg toch was hier te lande ongetwijfeld allereerst als water- keering gedacht, niet dan veel later slechts tot het middellijk be- reiken van voordeelen, naar bevermanier, door een o p z e t t e 1 ij k verhoogden waterstand. De voorstelling van schade, die de waterkeering verhielp of, wanneer onoordeelkundig aangelegd, 408 TAAL- EN LETTERKUNDE. door het o n o p z e t t e l ij k te weeg brengen van overstrooming juist zelf veroorzaakte , moest dus voor de vroegste bewoners ten nauwste samenhangen met het begrip van haar wezen, welke associatie tot zelfs het nieuw ingevoerde beschavings-hulpmiddel zelf h i e r en d a a r als schadelijk, als damnum, kon doen aanduiden. Zeker niet minder ongezocht althans, dan het weinig merkwaardige bestaan zelf van eenige waterkeering , kunnen op een zekeren trap van beschaving doorbraak en zware schade in verband daarmede aan eenen plaatsnaam het leven gegeven hebben. Eeuwen later, bij nog aanmerkelijk hoogere gevoelsontwikkeling en zij 't geheel andere aanleiding, vinden we zelfs eenen persoonsnaam aldus ge- vormd: Tesselschade. Dat zoover in de germaansch-romeinsche taalspheer de invloed der kolonisatoren, i.e. der Romeinen, reikte, toch niet kortweg, hunne benaming werd aangenomen, vindt gereedelijk daarin zijne verklaring, dat deze, agger, bijna gelijkluidend was met het inheemsche a c c h a r, a k k e r, juist datgene vaak, hetwelk tegen schade, damnum, moest beveiligd worden. Aan dam als algemeene aanduiding dient intusschen nog eene bijzondere toegevoegd, om tot eenen bruikbaren naam te geraken; zoo ligt het voor de hand, in deszelfs eerste lid iets naders omtrent het laatste verborgen te vermoeden. Ook bier kiezen we ter verklaring eenen weg, die uit bekend onbekend afleidt, en wel uit den bekenden oorsprong der landsgesteldheid wederom den onbekenden des naams. Bekend is, om een voorbeeld te geven, de oorsprong der Waddeneilanden, waaronder een dat Rottum heet. Wat kunnen we nu denken bij dien naam? Het eiland is overblijfsel eener doorbroken duinstrook langs de Noordzee. Zulks brengt ons te binnen het romeinsche rumpere, welks d o ffe u in uitspraak tot o naderende, als nu nog in het fransche rompre, van het verleden deelwoord den schrijfvorm r u p t u m naar r o p t u m deed klinken, wat onder assimilatie tot r o t t u m werd, — rottum litus, gebroken strand. Daarmede leeft in den naam het drama voort van den oorsprong dezer streek. Een andere weg ware, indachtig aan de h e l d e r e o in het gelatinizeerde Roterodamum verband te zoeken met rote (Rotenberg), rode (Breederode), r o d a (Friedrichroda ), R ii t 1 i enz., alle van gelijken stam, die op uitroeien, oerbaar maken eener plek in het bosch wijst, wat ons dan verder slechts TAAL- EN LETTERKUNDE. 409 den beweerden voormaligen h o u t rijkdom van H o I land behoeft voor den geest te brengen om den naam begrijpelijk te maken. In dit onromeinsche R o te r o d am u m zou men echter ook, naar barbarenmanier quantiteiten veronachtza- m e n d , door het eerste woorddeel met r o tare in ver- band te brengen, eene herinnering kunnen bevroeden aan de we r v el k o 1 k en der bij doorbraken ontstaande w i e 1 i n g e n of w a l e n (woorden, die stamverwant zijn met de duitsche wallen en w elle). — De volksetymologie in het eerste stadnaamdeel eene herinnering wenschende aan romeinsche legerscharen, rotten, treft merkwaardigerwijze daarmede onbewust eenzelfde stamverband als boven bedoeld, naardien r o t t e, oud-fransch r o t e, voor plot- seling opbrekende en te voorschijn tredende krijgslieden (i. tegenst. m. bande, bande, van binden, oorspr. geordende schaar als nog terecht in het ndl. r ij b end e voor k av al k ade of het engl. b a n d, het weensche en ital. b an d a voor m u z i e k- k o r p s), eveneens van rumpere wordt afgeleid. Verplaatsen we ons thans naar eenen tijd van meer gevorderd homogeen inlandsch taaleigen : Er bestaat een klankloos voorvoegsel e r, wisselvorm van u r, u z, dat u i t, buiten (vgl. uitterwaa rd) beteekent. Mogen we hieraan denken, of ook maar aan eene euphonische toevoeging alleen, dus r - o t ter-dam ontleden, zoo verschijnt de stadnaam als herinnering aan eenen (buiten-)dam, waar otters voorkwamen, ,overeenkomstig robbenoord, muizenpolder en soortgelijke namen van andere buitengronden, niet te vergeten den IJselmondschen bever, — hoewel met name »robbenoord« ook, onzoologisch, syno- nym met »ruige plaat« zou kunnen zijn, daar rob, verwant met het duitsche r ii pp el (lomperd), het westphaalsche r u b b e 1 (on- evenheid), het engelsche r o w (ongeplaveiden weg), eenvoudig r u w beteekent, zooals in het nederlandsche r o b b e d o e s, in zeerob of in schrobbe n. Vergelijkbare woordvormen met een vreemd bestanddeel vooraf, zij het meer bijzonder een lidwoordrest, zijn, half gebonden : 's-Hertogenbosch , 's-Gravenhage enz., — geheel gebonden : Rijssel of Lille (beide van insula, door insel of isle, achter de r van het germaansche artikel i. loc. fem. gen., resp. de 1 van het romaansche), waarentegen bij Prinsenhagen, Prinsevinken- park enz., voor 's-Princenhage , 's-Princenvinkepark , wel evenzoo om redenen van euphonie, omgekeerd , de beginletter verdween. 410 TAAL- EN LETTERKUNDE. Ook waar zij niet bevredigt , biedt deze analyse lets, dat Rotterdam tot dusverre mist, een onomapoioumenon, niet slechter alliart dan zoovele andere aan den naam zelf ontleende schilde- ringen van het ontstaan eener plaats, van Dido's overoude stich- ting (de citadel van Karthago, punisch boursa, grieksch homonym koevel beteekenend, waaruit, toen Dido zooveel land toegezegd was, als een koevel mat, door haar reepen gemaakt heetten, die, aaneengesloten, geheel tegen de bedoeling der belofte, een uitgestrekt gebied omgrensden) tot de aan den Scheldeoever eens geworpen hand. Doch, meer dan dit, kunnen wij bier aan de figuur van den otter, dat buitgrage dier in zijn kostbaren pels, sociaal evolutionistische waarde verleenen, als waarmerk van goederen te Rotterdam verwerkt of vervracht, een sieraad, in sa m en h an g daarmed e, van ge- meentegebouwen, voor alle van het lang verwachte raadhuis, als prijzend symbool voor stall en bewoners van gezonden werklust, ook bij aangeboren rijkdom, de eenige zekerheid ter gestadige ontwikkeling van alle menschelijke gemeenschap. Daarmede zijn eenige tafereelen ontrold , die noodzakelijk verschillend moesten uitvallen, naar den aan te nemen ouderdom des woords, dat tot gemeentenaam werd. Dat naar deze de tak der rivier, niet naar den tak de plaats zou genoemd zijn, biedt na het bovenstaande geen bezwaar zich, zoo noodig, voor te stellen. De juiste ligging echter van zulke plaatselijke kenteeke- nen, als waaraan de stadnaam zijnen oorsprong zou kunnen ont- leenen, is heden wel nauwelijks meer te bepalen, al bleef ter plaatse, waar Rotterdam ontstond, zeer zeker merkwaardig de eigenaardige gedaante des rivierloops , die ongetwijfeld vroegtijdig tot nederzetting verlokt, zoowel als tot overstrooming en schade aan landerijen of nederzettingen geleid kan hebben. 23 October 1910. J. J. T. C. TAAL- EN LETTERKUNDE. 411 Bij het ordenen van het archief van de familie Op ten Noort, kwam mij een fragment in handen van een Middel-Nederlandsch handschrift, bevattende gedeelten van twee legenden. Het eerste is het slot van het mirakel van St. Barbara. Vgl. Historia sive legenda b. Virg. Barbarae. Coloniae ap. Lyskirchen, s.a.; [Nic. Muller] , Acta S. Barbarae Virg. et Mart. Augustae Vindelic. 1703, en M. Toepen, in Scriptores rerum Prussicarum II. 1) Het tweede is het begin der legende van den heiligen Nicolaus en komt o.a. voor in de Aurea Legenda van Jacobus a Voragine. Het perka- menten folioblad, dat alleen aan de linkerzijde is afgesneden, zonder den tekst te beschadigen, heeft dienst gedaan als omslag van een familie-kroniekje. Het is, behoudens een paar kleine wormgaatjes en de sporen van het bindgaren, geheel gaaf, hoog 292.5 m.M. en breed 198 a 200 m.M.; het bevat aan beide zijden twee kolommen schrift, ter hoogte van 200 m.M. (gemeten van den onderkant van den eersten tot den onderkant van den laatsten regel) en ter breedte van 62 m.M. (gemeten tusschen de voor elke kolom getrokken loodlijnen.) Elke kolom bevat 41 regels. Het zeer duidelijke schrift dateert uit de 15e eeuw. De numme- ring van het folioblad [1v] en het hoofd of de titel van de legende zijn in rood geschreven. De eerste letter van de legende is een in rood en blauw bewerkte initiaal, terwijl de eerste (hoofd-) letters van elken zin met rood doorstreept zijn. In den tekst komt nog als scheiding tusschen onderdeelen van een legende het gebruikelijke alineateeken voor, in 't blauw of rood. Hoofd- letters komen slechts voor aan 't begin van een zin; de begin- letters van eigennamen, zoo zij niet aan 't begin van een zin staan, zijn steeds met een kleine letter geschreven. De komma is aangeduid door de teekens . en /; het afbrekingsteeken heeft den vorm van 2 schuine streepjes of van een slangetje, het vraag- teeken, achter Jloe is dijn name« is liggende genomen. Aan het slot van een zin staat altijd een punt. Wat taal en herkomst (het bovengenoemde familie-archief vindt zijn oorsprong te Arnhem) betreft, komt het mij voor, dat het handschrift, waarvan dit frag- ment een deel uitmaakt, afkomstig is uit het Oosten van ons land; nadere bepaling daaromtrent laat ik echter gaarne aan meer be- voegden over. Amsterdam, Oct. 1909. J. W. WIJNDELTS. 1) Ik dank deze mededeeling aan den Heer P. BONAVENTURA KRUITWAGEN. 41 2 TAAL- EN LETTERKUNDE. 1.v. »daghe deuoetlike plach toe doen. Ende// sunderlinghe op den dach hoerre// glorioser passien, die ic altoes myth' sunderlingher eren gheeert heb ende// gheuiert. Ende daerom bewaert se// my ende beschermet my mitten clede// hoerre claerheit. Ende op dat ghi datt// te bet moeghet weten ende die waer-//heit bekennen van desen dinghen,// soe nemet my van deser steden ende// brenct my tot mynen lichaem dati/ niet verre van bier en licht tot uwer// rechter hant, bedecket in dat dichhite 1) ende in die duysternisse des bos-// sches ende settet my aen mynen li-//chaem daer ic ierst stont, ende is// sal opstaen ende myt v gaen, op// dat ic ouermits puerre bichte als// ic ontfanghen hebbe die sacra-//menten der heiligher kercken, ont-//faen moeghe verlatenisse al mijn-//re sunden. Die abten nei- gheden// hem tot desen woerden ende veruul-//dent inden name Christi allent dat// dat hoeft begheerden. Ende hi stont// op haestelicke als of hi niet ghe-//qu