V E STDIJK 


duitsch dienstmeisj 



ELSE BOHLER, DUITSCH DIENSTMEISJE 



BANDONTWERP W. FLEM 


S. VESTDIJK 
ELSE BOHLER, 
DUITSCH DIENSTMEISJE 


MCMXXXV 
NIJGH & VAN DITMAR N.V. ROTTERDAM 



Berl Vin,10 April '34 

Natuurlijk : wanneer het met dat beven zoo doorgaat, dan 
komt er niets terecht van mijn plan. Al was het maar alleen, 
omdat niemand het teekenen van zulke trillerige hanepooten 
erg lang volhoudt. Ik zou nauwelijks klaarkomen 
in de weken, die mij nog resten: de twee weken, die mij 
scheiden van het einde; het papier zou onder mijn pen

, 

wegglij den, uit wanhoop zou ik alles verscheuren. -Gelukkig 
maar, dat ik dag en nacht door kan werken in deze 
verlichte cel: ook dat zal mij worden toegestaan. Tegen de 
aandrang van een dubbele hierarchie als die van mijn familie 
naar Bien bevrienden referendaris, en zoo naar den 
gezant, en de Duitsche regeering, en dan weer, afdalend, 
naar de rechters en gevangenisautoriteiten, is nu eenmaal 
weinig in het midden te brengen. Ik hoop, dat ik me deze 
gunsten waardig zal toonen, en de kracht bezit iedere dag 
zooveel te schrijven als ik mij voorgenomen heb. Niemand 
hoeft het bij mijn leven te lezen, ik schrijf geen rechtvaardiging, 
geen toelichting, ik wil mijn rechters niet vermurwen, 
of gratie afdwingen, het lijkt mij alleen een tro^ostrijke 
gedachte na mijn dood iets van mijzelf te hebben achtergelaten, 
iets zwaars en volledigs en afgeronds, iets van 
hemel en het beide, op elkaar geklemd als twee halve bollen, 
die in de aldus gevormde schaal de quintessens bevatten 
van een Leven, dat dan reeds vervluchtigd zal zijn. Of 
schrijf ik enkel om het lange wachten beter te kunnen 
dragen? 

Ik vraag mij of hoe men mij in een land als Frankrijk 
zou hebben behandeld. Hoe ijzig koel ik mij ook toonde 
op het moment van de moord, een sluw en psychologisch 
doorkneed advocaat (maitre die en die, neus als een vouw



been, intuItieve haarlokken buitelendover de beroemde 
voorhoofdsknobbels der caricaturisten) zou de constructie 
van de „crime passionnel" niet moeilijk gevallen zijn. Juist 
door die koelheid ! Een vonk vuur in een ijskast, mijne heeren 
gezworenen, stelt u zich maar eens in zijn plaats: hier 
de vrouw, de jeune fille, daar de man, de situatie... Maar 
peen, dit vizioen is al to verleidelijk : een gemakkelijke 
zelfbevrediging, en hoe goedkoop. Neen, ik moet weer 
terug, uit Frankrijk weg, weer de Rhein over, weer, en nu 
in een ruk, die onmetelijke reis maken, die mij vier maanden 
geleden aan mij zelf heeft ontvreemd, en al zou ik er 
mij niet tegen verzetten, indien in het dossier werd vastgelegd, 
dat inderdaad, bij mij als bij zoovelen voor mij, de 
misdaad een dwanghandeling was, waarin zich gestuwde 
hartstochten ontlaadden, en een handeling bovendien, 
meer op een woord gericht dan op een mensch: dat paradepaardje 
van mijn advocaat, dat onopgehelderde punt 
dat ik tot het uiterste toe verdedigd heb tegen onbescheiden 
vragen, van die uitvlucht zou ik toch geen gebruik 
meer willen maken. Ik vraag een harde straf, ik ben nieuwsgierig 
naar de dood, en, Else, vergeef, dat ik je een 
jeune fille genoemd heb... 

Ik beef minder. Ik had het wel gedacht. Eigenlijk schrijf 
ik reeds als een bezetene, en toch gelijkmatig, zonder veel 
ratures. Als twee mieren, waarvan de eene al dood is en de 
andere nog springlevend, sleepen de letters elkaar voort, 
maar dan met de snelheid van sommige waterinsecten. 
Ook het ordenen der gedachten gaat vanzelf : daar zijn de 
letters voor. Zoo moet een middeleeuwsche monnik zich 
gevoeld hebben, wanneer hij hemel ,en hel beschreef in de 
gelijkenissen, die hem bijgebleven waren na de pijn der

-

extasen, want nooit zijn woorden gewilliger dan wanneer 


men op hen neerstrijkt na een te lang voortgezet verblijf in 
het woordenlooze... Of dienen deze gemakkelijke strooptochten 
tusschen woorden en gedachten door alleen maar 
om mij dat eene woord te helpen ontwijken, waarop ik zooeven 
reeds zinspeelde? Twee maal heb ik het voor mijn 
duren advocaat moeten opzeggen omdat hij me niet goed 
verstond; mijn rechters hebben het zoo vaak uitgesproken 
en doen uitspreken, dat de klank ervan in een mannenmond 
voor mij erger is geworden dan wat men aan de 
schandpaal hoort. Maar opgeschreven heb ik het nog 
nooit, en dat moet nu gebeuren. ja, dat moet, want niet 
voordat het hier staan zal, op ditzelfde groote, gladd,e papier, 
met een streep eronder en geflankeerd door aanhalingsteekens, 
zal mijn hand voldoende vast geworden zijn 
om het tegen de geschiedenis van dit laatste jaar op te 
kunnen nemen. Vreemd, vreemd, hoe nijpend is toch mijn 
angst voor die barriere van twaalf letters... Daarbij dan 
nog een woord, dat zijn geheimzinnige invloed in de eerste 
plaats ontleent aan onwetendheid. Ik ken dit woord niet, 
ik weet niet wat het beteekent, God weet wie me hierin 
zal bijstaan. Ik geef mezelf tien bladzijden. 

Maar zoolang mag ik er toch niet om heen blijven draaien: 
tien bladzijden! Laat ik om te beginnen me nu eens 
inbeelden, dat ik op dit papier mijn hart aan het uitstorten 
ben, aan een ander; in zoo'n geval zegt ,en schrijf t men 
gewoonlijk meer dan men zich voorgenomen had, misschien 
springt het woord dan ineens te voorschijn met de 
andere woorden mee! Aan mijn moeder bijvoorbeeld, die 
beklagenswaardige dwaas, aan mijn vervlo.ekt broertje, 
die het als kladpapier gebruiken zal, als ik niet oppas, en 
wie meer? De mevrouwen, die mij op de Waalweg het 
leven verzuurd hebben, zij komen reeds toegesneld om 


mijn confidenties aan elkaar te betwisten. Treedt binnen, 
dames, nur herein, het is hier een cel, zooals u ziet, zonder 
thee, maar wel zindelijk, en het bloed, dat verondersteld 
wordt aan mijn handen te kleven, kan de heele dag door 
afgewasschen worden, met de inkt. Vrienden om de hoek? 
Kom maar binnen, jongens, en steek de brand er eens in. 
Neen, neen, geen Rijksdagbrand van Loebbels, ouwe schelmen, 
liever toch maar geen galgenhumor. Gaat stil op die 
centrale verwarming zitten, neemt even de blaren over, 
waarvoor 1k mijn billen gebrand heb, en luister naar mijn 
hagepreek. Niet voor niets gaan dominees bij mij in en uit, 
niet voor niets bebijbelt mijn moeder mij met haar posthume 
godsvrucht, en ligt daar onder mijn hoofdkussen niet 
een bidprentje met zeven zwaarden, dat een Duitsch 
dienstmeisje mij gestuurd heeft? Een Duitsch dienstmeisje, 
hoor jullie wel, lach jullie dan toch te barsten over dat 
Duitsche dienstmeisje! 

Wanneer het gelach bedaard is, ga ik van mijn hagepreek 
de tekst meedeelen, de tekst waarin het woord staat, 
het alom bekende en toch zoo weinig geweten woord, dat 
ik jullie met veel voldoening in je afzichtelijke tronies 
smijt : I Corinthiers 13 : 1. Schamen doe ik me er niet 
voor, want dat woord is het tenslotte waarvoor ik hier zit, 
niet minder dan dat andere, dat ik niet durf op te schrijven. 
Heb jullie soms iets op dit woord tegen? Heraus mit 
der Rede! Zwijgen ? Bedremmeld zwijgen ? Dan gaan we 
be,ginnen. 

Kijk eens, jongens, jullie hebt allemaal gedacht, dat dat 
woord ten nauwste samenhing met het spartelend, gluiperig, 
kissebissig, paling-in-gelei-achtig gevoel ergens waar 
God jullie in een onbewaakt oogenblik een ezelsoor in het 
midden van je lichaam gevouwen heeft, niet waar? jullie 


gnuif t, ik heb goed geraden. De ,vrouw" was voor jou, 
Peter, ondanks al je theorieen van onthouding en terughouding, 
weinig anders dan een zoetsmakend entre-mets; 
entre-mets inderdaad : tusschen-twee-gerechten, tusschen 
dijen en buik, tusschen loopen en vreten, zoo en passant. 
En dan was jij nog niet eens een van de ergsten; je hebt 
me tenminste op intelligente wij ze van raad gediend; zelfs 
ben je me met psychologische ontledingen aan boord gekomen 
waarachter je sympathie voor mijn geval maar met 
moeite schuil ging, zij het ook steeds met de hardnekkige be 
doeling om het steile pad onbegaanbaar voor me te maken 
en me de breede weg op te krijgen der liefd.eloosheid-metveel-
vrouwen. Ondanks je theorieen, precies. Maar, 
het mag ondankbaar schijnen, nu pak ik j,e ook bij je twee 
ooren en dat oor van zooeven, en sleur je hetzelfde steile 
pad op, dat je voor mij zoo verderfelijk achtte! Je stribbelt 
tegen, je glijdt uit over die glibberige rotspunt, je 
bent al in mijn macht en verloren. Want ik laat je nu de 
,,liefde" zien zooals ik die ervaren heb, li-efd,e tot er de 
dood op volgt, liefde niet als huidprikkel van geile, gegal vaniseerde 
kikvorschen (die ook doodgaan) , op de experimenteertafel 
van het goedkeurend intellect, maar als een 
ondo^orgrondelijke mengeling van onzindelijkheid, blo^edwraak 
en een zalig verdwaasde beulshonger in je hartkuil. 
En dat zijn ook allemaal maar woorden, want het is nog 
heel anders wat er met het woord aangeduid wordt dat ik 
nu al drie maal opgeschreven heb, en drie maal te veel.. . 
Ben je daar nog, Peter? Een onherbergzaam oord is het, 
niet waar, waar we ons bevinden, en weinig gelijkend op 
de mathematische doorkijkj,es, waarmee jij je portretten 
zoo modieus wist te verlevendigen. Een nauwe kloof, 
waardoor we omhoogstijgen, dan een soort dalketel als een 


holle bazuintromp in de lucht, en we zijn er. Je denkt aan 
Faust, Gretchen, en wat niet al, maar dan, zelfs in dit half 
slachtig licht, herken je de entourage natuurlijk, ik mot 
trouwens toegeven, dat ik Rubens uit de Pinakotheek wat 
al te vrijmoedig plagie,erde in deze opzet die nochtans het 
naakt ontberen moet, maar de Vader, de aartsengel, de andere 
engelen, de heiligen en de zaligverklaarden in hun groote 
kring, alien zijn ze aanwezig, en alien aan het wachten op 
de stoot van mijn dirigeerstok, waarmee ik deze Wagneropera 
openen zal. Fanget an! De inspicient verdeelt nog 
wat massa's, lokt naar zich toe en wijst af, iedereen heeft 
zijn nummer, de duivels staan gereed om onder hun last 
weg te rennen. Maar nu gebeurt er i,ets vreemds. Wi.e zien 
we daar langzaam en statig omhoogzweven, wolkig, of 
muisachtig versmald als de ,kleine thoma" in zoo'n glazen 
speelgoedbuisje met groenig vocht? Het is bijna ongelooflijk, 
het moet op een vergissing berusten, dat niet de 
braven en godvruchtigen daar de vl.eugels aanschoten en 
met witte gewaden omkleed de wenkende rechterhand benaderen 
gaan, niet de steunpilaren der maatschappij, de 
ontginners van Beemd en Bosch en Bois en Bijbel, maar 
boerenjongens, die hun meisje gestoken hebben, overspeligen 
en wanhopige bedrijvers van ontucht, vrouwenjagers, 
duellisten, bezetenen en geslachtszieken, vermagerde 
mystici, die hun handen niet thuis konden houden, aan 
zichzelf of aan anderen, krankzinnig geworden nonnen, 
onsmakelijke oude tangen met een hond, alcoholisten, die 
luide tierende de lakens of z,ochten op verdachte vlekken, 
mannen die overspel begunstigden om beter te kunnen beseffen 
hoe vlijmend hun hartstocht geworden was vrouwen 
die hun leven lang naar een smachten, en mannen die 
hetzelf de deden en het niet wisten: kortom, all-en die zich 


onvoorwaardelijk, al was het maar op een kortdurend moment 
van hun bestaan, aan liefde overgaven en daarbij to 
kort gekomen zijn. En die daar op die duivelsbulten weggedragen 
worden, na hun van hoogerhand bewerkstelligde 
plof in de diepte, dat zijn niet de zondaars, dat zijn niet 
de afvalligen, maar dat zijn zakenmenschen, die voor 
hun huisvr.ouw vluchten in hun sigaar, en zich aarzelend 
filmsterren voorstelden, als ze de echt bedreven, 
en alleen naar de hoeren durfden als ze bezopen 
waren, en die zich tenslotte enkel nog maar op een beursplein 
autoritair over de onderkin streken bij wijze van 
geslachtsdaad-in-hun-eentje; h-et zijn zelfs, als ik me 
niet bedrieg, heele slaapkamers die daar kantelend naar 
beneden worden gedonderd, ontwij d als kerken door geile 
biechtvaders, maar hier dan door een tegenovergestelde 
zonde, en op de kamers volgen de goede partijen en de 
slechte partijen en de gerangeerden en de kleffe bohemiens 
en de gewoonteverleiders en de kantoormeisjes die hun 
verstand -gebruikten, en loerende secretaresjes met krulletjes 
en alle anderen van hun soort, en daar, Peter, zoo 
waar, aanschouwen we daar ook niet de mevrouwen die 
mij in Holland, op de Waalweg, de dood in het hart hebben 
gejaagd? Ja, ja zeker, die vijf weinig appetijtelijke 
hellevegen daar bedoel ik, wier onderhouden huid toch 
nog wel blank afsteekt op het theebruin van de duivels die 
hen meevoeren en die zich weinig storen aan het krampachtige 
geroddel, dat reeds onmerkbaar in de helletaal is 
overgegaan, die ze bij hun leven... Doch genoeg! Mij 
dunkt, aan duidelijkheid laat deze symb^oliek niets to wenschen 
over. Geen liefde, geeen haat: de lauwen en onverschilligen 
zijn het, die daar ter helle varen, en, zooals er 
geschreven staat: God zal ze uitspuwen. 

it 



Zoo, nu kun je we! gaan. Ik weet niet aan welke kant 
jij thuishoort, in weerwil van je theorieen over middenweg 
en zelfbeheersching, nog steeds weet ik het niet, 
maar ga maar weer naar je frivool en sober atelier terug, 
Peter, ik heb je niet meer noodig. 

Wanneer ik me aan het moedwillig produce-eren van 
dergelijke metaphysische paskwilien blijf overgeven, kan 
ik natuurlijk beter stoelen gaan matten. Ik moet het nog 
leeren blijkbaar. Het bovenstaande schrap ik alleen daarom 
niet, omdat het me als memento helpen kan zakelijker 
te worden. Want wat heb ik nu bereikt, behalve dat ik me 
„losgeschreven" heb? Een meesleepende peroratie van 
veel te veel woorden en woorden, en met de onuitgesproken 
bedoeling toch nog steeds om dat gene woord, waar 
ik overigens vier of vijf bladzijden dichterbij gekomen 
ben, wanneer ik aan mijn limiet van tien vasthoud! te 
omzeilen. Waarom dan toch? Kom, probeer het nu! Vooruit. 
Alle letters, waaruit het samengesteld is, heb je al ettelijke 
malen opgeschreven, afgezien van de Umlaut, vooruit 
dus, bijt op de tanden... S... Sc... 

Het gaat niet. De stroom is onderbroken. Ik moet wachten 
tot morgen. 

Zoojuist verzekerde mijn cipier mij nog eens, dat ik 
voor mijn „Verteidigungsschrift" zooveel papier kan krijgen 
als ik wensch. Ook zonder „crime passionnel" schijn ik 
nog steeds persona grata te zijn bij sommige instanties. Gek 
genoeg, want is mijn geval zoo erg problematisch? Verzachtende 
omstandigheden in overvloed, maar onder 
dit nieuwe regime Belden ijzeren wetten, en het gaat nu 


alleen nog tusschen de strop en de bijl. Zelf stem ik voor 
de bijl, maar met wat to weinig overtuiging. Was Steinmann 
een Hollander geweest, als ik, misschien dat ze. 
Gecensureerd! Pas op, anders pakken ze je papier nog af! 
Zeer ten onrechte overigens, want dit yolk, al is het volkisch, 
deze nationale societas, al is zij..., heb ik nooit gehaat, 
nooit veracht. Eerder nog voel ik me aan hen verwant 
in hun armzalige menschelijkheid; nooit zal men mij 
uit het hoofd kunnen praten, dat deze pompeuze en semimenteele 
paradeloopers nog het meest op werkelijke menschen 
lijken, juist omdat ze minder zijn dan alle anderen, 
en zoo belachelijk: dat vooral. En toen ik heel jong was, 
en mijn ouders gingen op reis, dan leek het land mij een 
nevelig sprookjesgebied achter de Oostelijke grens, die ik 
me als een muurtje voorstelde met besnorde soldaten er 
bovenop, maar ook hingen er over dat muurtje bloemen en 
b-loeiende takken, en die kwamen altijd van de andere kant, 
nooit van de onze: als de laatste plantaardige uitloopers 
van gouden heuvels, en die weer van bergen, glooiend en 
stijgend tegen een krachtig -opgaande zon op. En ineens 
liep de boel dan leeg, want dan had de keizer een Talsperre 
geopend... Misschien is dat alles mijn noodlot geweest. 
Voeg daarbij, dat Berlijn, de koortsachtige maanden 
dat ik er wo^onde, voor mij zoo ondoorgrondelijk gebleven 
is als een werelddeel waarin men niet meer dan twee of 
drie smalle paden kent, die men altijd weer opnieuw gaan 
moet. Laat niemand dus politieke instantane's verwachten 
van zoo'n zwakzinnig monomaan, zoo'n erotische van der 
Lubbe, als 1k mij getoond heb! In elk geval heeft Berlijn 
mij niet gehinderd, en aan de kubusvormige hoof den van 
mijn bewakers is het makkelijk wennen, en mijn cel is 
ruim en hygienisch, zooals dit geheele rijk ruim en hygie



nisch geworden is of altijd al was en een van mijn rechters 
leek maar een Beiex, en mijn advocaat... 
Dien advocaat moet ik voor het laatst bewaren, wanneer 
me de moed weer ontzinkt op het uiterste moment. 

Enkele dagen geleden was mijn moeder hier. Hoewel 
zij nog steeds haar nasporingen voortzet in plaats van demarches 
te beproeven, die toch nergens meer toe leiden, — 
wij weten nu wel, dat men hier niet onhof felijk is is 
zij er tot nog toe niet in geslaagd Else's verblijf te ontdekken. 
Het poststempel op de envelop, waar het bidprentje 
in zat, was van Keulen, maar in Keulen is ze niet 
meer te vinden. Ik moet erkennen, dat voorloopig alleen 
nieuwsgierigheid mij zoo heeft doen aandringen: naar 
waar zij woont, hoe zij leef t, en met wie. Sinds ik haar 
het laatst gezien heb, in de getuigenbank, is ze spoorloos 
verdwenen, maar ik weet dat van vroeger: plotseling 
zal ze door muren heenbreken om bij me te zijn; ze zal 
haar komst niet aankondigen, ze zal niet ,eens ,komen" in 
de gewone beteekenis van ee-n nadering en een of te leggen 
weg, ze zal er zijn. En zoomin als vroeger zal ik dat 
tijdstip van te voren kunnen bepalen, door geen van die 
gedachtentrucs zelfs, waarin ik me toch geoefend heb tot 
in het zinnelooze toe. Indien ik me niet voorgenomen 
had die omgang tot het hoognoodige te beperken, zou ik 
mijn advocaat naar haar... 

Mijn advocaat! Weer ben ik waar ik wezen moet. Zeven 
bladzijden zijn verstreken, nu zal ik woord moeten houden: 
het eene woord voor het andere. Nog ijlt mijn pen 
over het witte, schel verlichte viak, en van beven is weinig 
meer te bespeuren, doch daar buiten, aan de rand 
van mijn gezichtsveld, daar zie ik, onder het schrijven 
door, voor het eerst de dingen. Ik zie daar de deur, de 


waschbak, mijn etensgerei, het ijzeren bed en mijn koffer. 
Enkele minuten geleden kunnen ze me onverschillig zijn 
geweest, maar nu smeek ik onderdanig om hulp en steun 
in hun richting, en om afleiding van de vreeselijke taak die 
ik mijzelf heb opgelegd, en dat alleen omdat het Been woorden, 
maar dingen zijn. Dingen, die hun beteekenis in zich 
zelf dragen, bescheiden en beperkt, zonder zich aan de 
schier loensche buitensporigheden over to geven van iets 
dat zichzelf is en iets Anders beteekent, en dat and-ere nog 
maar beteekent op sommige oogenblikken, in een mond, 
in een bepaalde atmosfeer, in een park, onder donkere 
boomen. Die koffiepot daar is, en beteekent precies hetzelf 
de wat hij is, maar kaf.f.. 

Maar mijn hemel, laat ik nu toch mijn bezinning niet 
verliezen, vooruit, laat ik beginnen, de advocaat zal mij 
bijstaan, vooruit: zwart op wit! Ik weet, dat het het pijnlijkste 
is dat van een mensch geeischt kan worden, het is 
erger dan het ontblooten van lichaamsdeelen, dan het prostitueeren 
van een geliefde vrouw, het is le ridicule qui 
tue in een zoo letterlijke zin als men zich maar denken 
kan, maar het moet, ik moet me bevrijden, er mee afrekenen, 
het moet, het moet... 

Een week voor de terechtzitting kwam mijn advocaat 
met geaf f aireerde pasjes achter zijn dikke actentasch aan 
mijn cel binnen, en liet zich op de eenige stoel vallen die 
onbezet was omdat ik op bed lag. 

,,Bleiben Sie ruhig liegen, mich stort es nicht im geringsten." 


Ik bleef dus liggen, en zag hem zoo van opzij voor het 
eerst in zijn ware gedaante, in al zijn vreeselijke f achmannisch 
geoliede zelfverzekerdheid. Ik zag zijn kaal hoofd, 


dat onbelemmerd glansde, ik zag zijn lippen glinsteren, 
ik zag zijn onderkin en zijn bijwangen en zijn juchtleeren 
plooinek, en ik kan niet zeggen hoe ik hem haatte. Als 
Germanen geen witte hangsnorren meer dragen met zoete 
mede -erin, zooals ten tij de van Julius Caesar, zijn zij verfoeilijk') 
. Hij rook naar goede sigaretten en een doorschij 
nende, geel-bruine zeep, waarvan ik de naam vergeten 
ben. Tijdens het gesprek trachtte ik mij voor te stellen, dat 
hij toch een Jood moest zijn, en dan meende ik ineens teekenen 
van psychologische begaafdheid bij hem op te merken. 
Het kwam namelijk hier op veer, dat hij mij ontoerekenbaar 
wou laten verkiaren. De kansen waren zwar 
ausserst gering, maar bij het gratieverzoek lei het misschien 
gewicht in de Schaal. Op mijn vraag, of Frick niet 
meer sympathie gevoelde voor gezonde moordenaars, gaf 
hij vriendelijk ten antwoord, dat wij politische Fragen 
maar niet moesten aanroeren. Ik was er nu van overtuigd, 
dat hij een Jood was. Het gesprek, dat volgde, wil ik 
in zijn geheel opschrijven, voorzoover ik het mij herinner; 
voor den nazaat, die dit lezen zal, kunnen de taalfouten 
alleen maar pikant zijn. (Of voor Peter: ja, ik zal het 

M. S. aan Peter laten opzenden.) 
,,Ausserdem: ,es handelt sich ja gar nicht darum Sie fur 
aktuell wahnsinnig zu erklaren, lieber Kollege, darauf 
wurde ja kein Irrenarzt hereinfallen. Ich mochte nur fur 
meinen Teil vorlaufig, sozusagen of fizios, bestatigt wissen 
was ich als meine Privatuberzeugung keinen Anstand 
nehme Ihnen gegenuber auszusprechen, namlich, dass Sie 
im Augenblick der Tat im hochsten Af-fekt gehandelt 
haben..." 

1) In het M. S. doorgehaald (uitgever). 


„Mag sein, aber das ist kaum abnormal, and diessei.ts der 
Vogesen keine Entschuldigung.” 

„Doch, loch..." hij smakte, en trok zijn witte wenkbrauwen 
op, en pruttelde nog jets na van ,Na, na" of 
,,Nu, nu", wat me levendig deed denken aan de hondennamen 
in een kinderverhaal, dat ik heel vroeger eens ge-lezen 
moet hebben, waarop hij vervolgde: ,Bei all-er rigorossen 
Aufrechterhaltung des Gesetzes, die in diesem Lande 
seit der Naznalsozliiiistischen Erhobung zu den (segenreichsten... 
Spenden... of zo-oiets),... ist die Annahme 
kaum zu umgehen, dass auch Ihre Richter schliesslich 
loch... oh Menschen sind." 

„Ich freue mich auf ihren Anblick," zei ik droog. 

„Nnnn... Guck mal !" Na dit of schuwelijk koekoeksgeluid 
voortgebracht to hebben, draaide hij zich heelemaal 
naar mij om, vastbesloten om me door trouwhartigheid 
to winnen. Bijtijds herinnerde ik me, dat meer dan 
de helft van mijn vaders resteerend kapitaaltje in de zak 
verhuisd was van deze vettige beroemdheid en bleef gedwee 
luisteren uit kinderplicht. 

,,Schauen Sie mal, Herr Kollege: wenn es mir gelingt die 
offentllch,e Meinung, immerhin gibt es hier noch eine 
solche! -- zu Ihren Gunsten umzustimmen, sei es auch 
durch Mittel, die mehr an die subkonszienten Regungen 
als an Vernunft and Wissenschaft appellieren... na, Sie 
verstehen. Ich sehe, Sie sind einverstanden, ich f iihle es, 
mein Gott, es handelt sich doch schliesslich um Ihren... 
um Ihr Leben, nu ja. Passlen Sie mal auf: bei der Vorun


, 

tersuchung, and auch spater, haben Sie wiederholt erklart, 
dass Sie im Moment, da Sie Ihren Revolver zogen, lediglich 
von einem Wort, einem Wort, das Sie nicht... kannten, 
beziehungsweise nich.t... verstanden, so aufgebracht 

17 

Else Bohler, Duitsch Dienstmeisje 2 


waren, dass Sie dem Impuls auf Fraulein Bohlers Lieb.. . 
oh Anbeter zu schiessen Widerstand zu leisten,leider nicht 
mehr im Stande waren. Stimmt das?" 
,,Stimmt. Beziehungsweise Liebhaber... oh Zuhalter," 
kon ik niet nalaten te hoonen. 
,,No, no, Sie regen sich ja so machtig... No. Also: 
wussten Si,e wirklich nicht, was das von Fraulein Bohler 
zur Rede gebrachte Wort zu bedeuten hatte?" 
,,K.eine blasse Ahnung." 
,,Und dennoch... Na ja, horen Sie mal, aber das ist doch 
wichtig!" Opgetogen als over een trouvaille kraaide hij 
deze woorden de lucht in. „Ich nehme an, das Wort 
spiele eine gewisse Rolle in Ihren personlichen Beziehungen 
zu Fraulein Bohler, Sie 'haben es vielleicht von ihr 
gehort, Sie haben vergessen sich nach der Bedeutung zu 
erkundigen, das kommt ja vor, aber ich kann doch kaum 
annehmen, dass nur dieses Wort, dessen Bedeutung Ihnen 
verborgen geblieben war, Si,e so kolossal..." 
,,Nur dieses Wort." 
„Sagen Sie mal, Kollege," plotseling boog hij zich tot 
mij over, zijn gezicht kwam in het halfduis,ter te li,ggen, de 
rand van zijn bril blonk als geslep-en kristal; in weerwil 
van de spanning waarin hij scheen te verkeeren, kwamen 
de woorden week en diep en achteloos sissend en lijmend 
uit zijn keel: 
,,Welches Wort war es denn doch?" 
,,Welches..." 
ja ,wie war es? Sag nur... ," f luisterde hij steeds dringender, 
terwijl hij zich al verder, al moederlijker naar mij 
overboog. Met moeite bewaarde ik mijn zelfbeheersching. 
,,Sie konnen es doch leicht in den Akten..." 
,,Ach, die Akten! Wenn man das Alles im Kopf... 
18

Akta !" riep hij, populair op zelfvernedering uit, en siste 
en lijmde al weer, glimlachend, bijna handtastelijk van 
vertrouw-elijkheid : „Sagen Sie nur. Wie war es denn. Sagg 
nur." 

Ik bleef zwijgen. 
,,Aber dann ist die Sachlage doch unverkennbar!" barstte 
hij nu triomfantelijk los en sloeg met zijn vuist op een

, 

bibberende dij. „Ich spreche Ihnen so viel Besonnenh-eit 
and intellektuelle Fahigkeiten zu wie Sie nur wunschen, 
aber dies ist... Konnen Sie -es nicht sagen, wollen Sie 
nicht, wagen Sie es nicht das Wort auszuspr,echen? Na?" 

Hij was opgestaan, een hand vragend vooruit, waarvan 
de vingers, verschillend ver gebogen, rhetorische ruimten 
tusschen zich openlieten. Onmiddellijk volgde ik zijn voorbeeld, 
het bed kl-etterde onder de schok, ik stond rechtop 
met het bloed in mijn wangen. Toen ik begon to spreken, 
merkte ik, hoe droog mijn verhemelte was. 

„Es ist mir sehr peinlich schon wieder..." 

„Versteht sich! Aber selbstverstandlich ! Das mochte 
ich von Ihnen hor,en ! Sie verstehen ein Wort nicht, and es 
ist Ihn,en peinlich. Na... Hormal, aber, wie waar es 
denn?" ging hij weer zonder overgang tot zijn fluistertoon 
over, ,wie war es? Vielleicht erleichtert es dich, sag es 
nur, wir kennen uns doch ein Wenig aus in Psiikanaluse, 
was? War es vielleicht ein obzones, ein laszives Wort? 
Vertraue es mir nur an, ich bin alter als du, ich babe Kinder, 
sagg nur... Hast du es etwa vergessen? Kommt alles 
vor. In diesem Fall schlagt Freud psst, ist ja verbrannt 

schlagt der Kunkel Ersatzworter vor, andere Worte 
wohlgemerkt, die mit dem einschlagigen Wort Ahnlichkeit 
besitzen. Also? Wie? Versuchmal. Na? Vo... ? 
Schw... ? Foo... ?" 


Onder dit listige geprevel door trachtte hij mij in een 
hoek van de eel te drijven, met langzame, overredende 
boksersbewegingen, die al zijn gewrichten in beslag namen. 
Hoewel ik wist, dat het me niet h elpen zou, week ik ach


, 

teruit als door tien cellen tegelijk. Nooit heb ik van een 
mannelijk lichaam gewalgd als van het zijne. Vol haat vergeleek 
ik hem met mijn slachtoff er, niet als zou er sprake 
zijn geweest van eenige gelijkenis, hij leek echter op 
Stres-emann, maar omdat hij het woord van mij eischte, 
dat Bien ander en mijzelf in het verderf had gestort. Juist 
drukte ik mijn rug tegen de koude muur, die ik door mijn 
gevangeniskleeren heen voelde, toen ik hem genoegelijk 
hoorde ronken: 

,,Lassen Sie nur, 'nen Revolver gibts gar nich..." 

Had ik naar mijn broekzak gegrepen? Of beeldde hij 
het zich maar in, om zich zelf zijn overwicht te bewijzen? 
Ik zweer, dat ik kalm gebleven ben bij wat er volgde. Kalmer 
dan nu! Alles zou ik nog kunnen beschrijven: de correcte 
snit van zijn kleeren rondom zijn gespann,en bierbuik, 
de Schmiss boven zijn rechter oog, de lippen, die 
mij op een hartelijke manier schenen toe te snauwen condom 
speekselgeglinster en goud, de geruststellende, bijna 
koesterende zeep-tabaksgeur, die al imperatiever de sfeer 
van het na-oorlogsche Berlijn begon op te ro-epen met zijn 
Turksche baden vol geInverteerden met lotusbloemen in 
hun mond even boven de waterspiegel. En nu moest het 
gebeuren. Nu moest ik spreken, want anders kwam ik niet 
meer van hem los, dan werd ik Berlijnsch advocaat mee, 
dan zou ik bier willen drinken, actentaschen door mijn 
cel heen en weer sjouwen en over de kale, vierkante binnenplaats 
bij het luchten, dan zou ik wegkwijnen, wanneer 
ik me niet met diezelfde zeep wasschen kon waar hij naar 


stonk, dan zou ik de boel kort en klein slaan, wann-eer.. . 
de boel kort en klein... 

,,Schutzkaf f ee," zei ik. 

,, aaaas ? !" 

,,Das ist ja das Wort." 

,,Ach so! Na, gratuliere. Aber wie sagten Sie? Ich verstand 
nicht ganz genau. Schutz...? Jedenfalls eine ziemlich 
harmlose, wenn auch sonderb ................... . 

................................................... 


14 April 

Twee dagen lang heef t men mij mijn papier en schrijfbeho-
eften of genomen ; drie bewakers zijn er voor noodig 
geweest om mij tot rede to brengen ; gespierde kerels 
waren het. Vijf regels boven waar ik nu ben zweeft een 
regen van inktvlekken en woeste pennekrassen over het 
foliovel. Daar, links in de hoek, ziet het -er op de celmuur 
uit als een groote, zwarte spinnekop in -een net van lange 
spatten, en is het taf eltje waarachter ik zit to schrijven niet 
kleiner en vierkanter dan drie dagen geleden? Ja, dat komt 
ervan, als men zich aan de woorden overgeeft... Maar, of 
het de consul is geweest, of de gezant, of alleen maar mijn 
advocaat: ik heb alles weer terug, de disciplinaire straf is 
ingetrokken ! Zonderling, op dit oogenblik zou ik het 
woord zonder eenige gemoedsbeweging kunnen opschrij 
ven, lange bladzijden zou ik er mee kunn ,en vullen, d-e een 
rya de ander. Ongetwijfeld zou me dat gemakkelijker vallen 
dan het verhaal, dat ik beginnen ga, met een ruimer 
gemoed overigens, gezuiverd door die eene razende uitbarsting 
van woede en de apathie van twee dagen lang die 
er op volgde. 


In een van de laatste maanden van '32 verloor mijn 
vader niet alleen het grootste gedeelte van zijn kapitaal, 
maar ook het beheer van de fabriek, die drie generaties 
lang in het bezit van onze familie was geweest. Grootere 
handelscapaciteiten dan waarop deze typische bureaucraat 
bogen kon hadden de gevolgen van de crisis zeker niet 
kunnen voorkomen en daar alles rondom afbrokkelde of 
ineenstortte, putte hij een soort collectieve troost uit het 
onvermijdelijke, waartoe een vaag, overgeleverd calvinisme 
hem overigens voorbestemde. Na veel familiegekuip 
ging hij op het ontredderde wrak scheep naar een der 
groote Hollandsche steden, waar hem toegestaan werd to 
ankeren aan waterstaat. Voortaan zou zijn leven in het 
teeken staan van de crisis, een crisis die hij niet helpen 
kon, daar kon iedereen het over eens zijn. 

Toen evenwel mijn hospita het telegram had binnengebracht 
met het alarmeerende bericht: „Onmiddellijk thuiskomen, 
vader ongesteld", dacht ik geen oogenblik aan de 
crisis en aan geld alleen voorzoover iedereen aan geld 
denkt, wanneer zijn vader ongesteld is. Maar ik kende dat 
van die ongesteldheden. Hoe vaak was ik niet, in de acht 
jaar dat ik reeds studeerde, thuis moeten komen met het 
vooruitzicht van een doktersauto voor de villa en verkapte 
ruzie binnenin. Door zoo iets stompt men af. Daarbij 
komt, dat mijn vader voor mij altijd een slecht omlijnde figuur 
is geweest: een lange, grijsblonde man met hangwangen 
en afwezige, smartelijke oogen van een kwalachtig lichtblauw, 
tegelijk verflensd en opgezwollen, oogen die zich 
wel graag brekend zouden willen sluiten om al dat aardsche 
wee, waartegen zelfs langzame nauwgezetheid machteloos 
is gebleken, maar op den duur loopen daar alleen de 
dienstmeiden nog in, als ze tenminste niet langer blijven 


dan twee maanden. En daar zorgde mijn moeder wel voor! 

Wanneer ik naar mijn ouders toe moest, voelde ik mij 
altijd als een burchtheer, die zijn versterking verlaat om 
in het open veld te gaan strijden. Alles werd onzeker, 
wankelend; ik gleed tien jaar terug door de tijd, of voelde 
me, als om het evenwicht weer te herstellen ineens zoo oud 
als de twee menschen die ik aanstonds begroeten zou. In 
mijn stud;enten j aren had ik mij allengs de houding veroverd 
van een afgesloten en verfijnd laconisme, dat mij in 
staat stelde, schokvrij te blijven, ondoordringbaar voor ongewenschte 
invloeden, en dan desnoods maar raadselachtig. 
Zelf ben ik er nooit dupe van geworden, en maar al te

, 

duidelijk zag ik in dat ik bij deze houding een zeker on 
vermogen om spontaan te leven ,op de koop toe nemen moest. 
Voor mijn vrienden was ik zooveel als de „rijke", doch lang 
niet ongeschikte Roodenhuis, voor jongere studenten een 
excentriek kamerhokker met „hoogere" liefhebberijen of 
een ,boemelaar" (overdreven, maar ik gaf mij graag de 
schijn), voor mijn ouders en mijn broer daarentegen de 
,,eeuwige candidaat", een uitdrukking die wellicht voor 
het eerst uitgesproken is op een van de avondjes van het 
dameskransje, dat mijn moeder in die Geldersche provincieplaats 
met zooveel ijver rond zich had verzameld. Hoewel 
ik op het oogenblik doctorandus in dc rechten ben en 
nooit voor eenexamen zakte, zie ik toch met een zekere 
verteedering terug op die smadelijke overgangstitel. Inderdaad 
stelde ik mijn laatste examen telkens weer opnieuw 
uit om zoo lang mogelijk van die geuzennaam te 
kunnen profiteeren, zoo lang mogelijk ,eeuwig" te blijven. 
Wat een voorrechten en gemakken waren er ook niet 
aan die titel verbonden: zelfstandigheid, lectuur, boeiende 
of levenslustige vrienden, door wie ik mij liet bezighou



den, gelegenheid tot het beoefenen van muziek, die voor 
mij meer was dan een tijdpasseering. En door alles heen 
zoo'n klein beetje college loopen om met de tredmolen 
niet heelemaal de voeling te verliezen... 

's Avonds laat, na een sombere reis in een al kouder 
wordende eersteklascoupe, trok ik aan de bel van de villa, 
waar mijn ouders woonden. Door Eg werd ik, bijna op hetzelfde 
moment, opengedaan. Met de pikzwarte oogen, die 
hij van mijn moeder heeft, keek hij laatdunkend naar buiten, 
over mijn schouder been, hij wreef, als om vuil van de 
zool of te schrapen, zijn voet aan de deurpost, en zei met 
een lage stem, waar de baard nog niet heelemaal uit verdwenen 
was: 

,,Cum laude." 
,,Dag John," begroette ik hem gelaten, ,kom binnen en 
heb je een goede reis gehad." 

Want dit was zoo onze gewoonte, sinds zijn veertiende 
jaar reeds: elkaar terlo-ops de woorden voor te kauwen, 
die wij van den ander meenden te mogen verwachten, in 
een vertoon van beschaafde onverstoorbaarheid. Eg zelf 
was hierin zoo doortrapt, dat de tactiek tot in zijn gebaren 
doorgedrongen was: dat met die voet bijvoorbeeld beteekende, 
dat mijn moeder gezegd had, dat ik mijn voeten 
moest vegen. Toen ik hem beter in zijn gezicht keek, zag 
ik hoe afstootend nijdig het stond. Eg heeft wel het weerzinwekkendst 
uiterlijk van alle jongens van die leeftijd, al 
kan hij het niet helppen en al is hij mijn broer. Er bestaan 
kinderportretten van hem met zonnige lachjes en 
trouwhartige oogen; de opvoeding doet nu eenmaal wonderen. 


Hij zweeg en liet mij door. Terwijl ik bezig was mijn 
overjas aan de kapstok te hangen, hoorde ik opnieuw zijn 


stem, 'nu vlak achter mij, heesch, en met een onderdrukte 
pret erin, naar het mij voorkwam. 
,,Of je eerst naar boven gaat, naar varier." 

,,Erg?» 

,,Gaat. Hoofdpijn, he." 

,,Dokter geweest?" 

,,Gisteren." 

Dit beknopte dialoogje werd besloten door een tweede 
langere volzin van mij,n broer, die met kalme danspassen, 
graai-erig met zijn handen zwaaiend, langs mij heen was 
geschoven in de richting van de huiskamerdeur. Hij keek 
naar mij om, hij huppelde foxtrotachtig, en daar hoorde 
ik hem brommen: 

„'t Is uit met 't luxeleventje, Johnnie..." 

Daar ik hem bevreemd bleef aanstaren, keerde hij zijn 
gezicht nu geheel in mijn richting, vol boon, doodsbleek, 
met ziekelijk grijsblauwe wallen -onder de oogen, blauwer 
nog door het licht van de ganglamp. Ik voelde, dat het 
meer was dan geniepige plagerij wat er komen ging, ik 
begreep, dat de jongen zich ellendig voelde om andere 
dingen dan Bien ingebeelden zieke boven. Zijn 
bleekroode mond kwam vlak bij mijn oor; zachtjes 
taterde hij: 

„Two to the Loo. Two to the Loo too. Taratatata." 

Het kionk vreeselijk. Het ging door me heen en verlamde 
me, alleen al door de klank, die was als schor hanengekraai 
in een onderaardsch,e kelder half vol water: een 
dompig, moerassig, smerig geluid. Zijn roode ooren, afgezakte 
lellen, waren paars aan het gloeien onder het blauwe 
licht. Maar meteen zag ik hem weer op zijn rug, op zijn 
gedegenereerd, plat achterhoof d ; ik trachtte het hatelijke 
knipoogje to verwerken, waarmee hij zich van mij afge



wend had en merkte, dat hij de kamer in was gegaan. 

Langzaam de trap oploopend, dacht ik na over die aftandsche 
mop. Hoe kan men iemand met volslagen nonsens 
hoonen? Even had ik medelijden met den jongen, 
maar toen, voor de deur van mijn vaders studeervertrek, 
viel me een verklaring in, een haastig gemonsterd voorval 
van enkele jaren terug, dat met die mop in verband stond. 
Het was niets bijzonders. In gezelschap, waar Eg en ik 
bij hadden moeten zijn, had mijn moeder de anecdote van 
die twee paar Engelschen, die naar het Loo moesten, eerst 
met haar ijdel gillerige uitbundigheid opgedischt en toen 
aangevuld door het niets ter zake doende: ,Als wij hier 
ooit vandaan gaan, wil ik alleen maar naar the Loo, ook 
two en two of jets dergelijks. Het is natuurlijk mogelijk, 
dat Egbert zich niets van die aanvulling herinnerde en 
maar zei wat hem voor deImond kwam, doch toen ik, dadelijk 
daarop, in die holle, donkere kamer waar mijn vader 
under een plaid den zieken man uithing, naar zijn verhaal 
stond te luisteren van de catastrophe en de groote verandering 
voor ons alien, begon ik dat vieze opgeschoten gedrocht 
toch met heel andere oogen te beschouwen: als een 
soort auguur of vogelwichelaar, wiens brabbelpraat men 
zoo maar niet in de wind mag slaan. De onverwacht diepere 
zin van dat „two to the Loo", het besef, dat ik er 
voortaan goed aan zou doen op de uitlatingen van een verwarden 
puber te letten, was als het ware het eerste beslag, 
dat de familie op mij legde. En mijn vader beschreef de 
boedel door mij met vage, witte, apologetische, in het donker 
nauwelijks te onderscheiden gebaren tot spoorstudent 
te degradeeren, en na afloop van het gesprek verzegelde 
mijn moeder mij in een innige omhelzing aan haar breede 
boezem, beneden aan de trap. Die nacht sliep ik als ge



emballeerd, to,egesnoerd, student of. . De hel kon beginnen. 


Wvij verhuisden in Januari, ik vanuit Leiden, d,erde klas, 
met drie koffers, waarvan ik er een zelf moest sjouwen. 
In de stad waar we gingen woven verdwaalde ik op de 
aanwij zingen van een agent, die de opgegeven straat niet 
eens in zijn zakboekje vinden kon. Hij lag in een van die

, 

nieuwe buurten, Welke men maar meteen, met een zekere 
onbeschaamdheid, aan een bepaalde tak van wetenschap 
heeft gewijd, hier dan de astronomie: Argusstraat en GrooteBeer-
hof wedijverden met een Kometenlaan, een Betelgeuzesingel 
en een Poolplein, en Tangs het heele geval heen 
trok, plotseling aardscher, de Waalweg, schuin staande op 
de duinenrij,-die zich tot aan het dichtbijgelegen badplaatsje 
voortzette, waar ook deweg weer naar toe boog, na een groote 
kring beschreven to hebben rondom stadskweekerijen en een 
bosch. Op dat badplaatsje en op d;e duinen, voorzoover ze 
niet door gestadig voortkruipende nieuwe buurten, zich 
vormende nevelvlekken en melkwegstelsels, aan het oog 
onttrokken werden, had ik uitzicht vanuit de voorste dakkamer 
waar ik sliep; de achterste was mijn studeervertrek. 
Er werd mij aan het verstand gebracht, dat ik die achterste 
kamer eer moest aando-en. Door openslaande deuren 
betrad men een platje met kiezel, klom over een hek, 
kwam op een grooter platje, dwaalde tot aan de rand van 
een manshoog muurtje, en kon dan het oog laten weiden 
over vijf of zes tuintjes, waaronder -ons eigen, en een heele 
rij van de Andromedastraat (leidend naar het Perseusplein), 
die voornamelijk bevolkt werden door katten en 
bleeke Indische meisjes. Tusschen ons huffs en de Andromedastraat 
lagen twee andere huizen, tot aan de meer naar 


links gelegen Orionstraat zeker zees, maar daar werd de 
situatie onoverzichtelijker, omdat men niet zoo ver om het 
muurtje heen kon buigen. Op het grootere platje kon men 
stampen, dan hoorde Eg het. Op het dak kon Eg stampen, 
dan hoorde ik het. Op Eg's slaapkamertje volgde de slaapkamer 
van mijn ouders, de kamer van mijn vader, en heelemaal 
beneden trof men de gewone suite-keukencombinatie 
aan, waarin onze vele meubels, tapijten, gotten, pannen 
geen raad wisten van de volte. De fietsen stonden in de 
gang; iedere ochtend fietste ik naar het station, stalde mijn 
fiets in een cafe, waar men mij nog van vroeger kende (het 
spaarde de helft staangeld uit) en spoorde naar Leiden 
om college te loopen. 

Maar van deze geheeleentourage, sindsdien onuitwischbaar 
in mijn ziel geprent, zag ik de eerste weken, die ik 
onder de vleugels van mijn ouders doorbracht, zoo goed 
als niets. Ik was wanhopig. Een doffe druk belastte mijn 
bewustzijn, dag en nacht, zonder verlichting. Studeeren 
kon ik niet eens. Bijna aan mijn doctoraal toe, had ik toch 
niet de kracht om die reddende sprong behoorlijk voor te 
bereiden, en hoe grondig systematisch ik vroeger ook voor 
examens gewerkt had, tusschen twee lange luierperioden, 
nu kwam ik niet veel verder dan landerig neergekrabbelde 
programma's op vodjes papier: morgen dit, overmorgen 
dat andere, en dat dikke dictaatcahier in een week, terwijl 
ik van te voren wilt, dat ik me er niet aan houden zou. 
Als een berg lag de leerstof voor mij, een berg, tot de be 
klimming waarvan ik vaste grond onder de voeten gehad 
zou moeten hebben, en deze ontbrak al evenzeer als de 
sportiviteit van het examen doen vergald werd door de 
gespannen verwachting van mijn ouders. Niet dat zij mij 
een stroobreed in de weg Iegden. Ik kon doen en laten wat 


 ik wilde, uitgaan wanneer ik wilde, niemand drong zonder 
te kloppen mijn heiligdom binnen, en als mijn vader 
me mijn weekgeld gaf, keek hij ten andere kant uit. En 
toch voelde ik me als op drijfzand levend, als boven• een 
moeras, waarin ik steeds dieper wegzonk. Zat ik te werken, 
dan luisterde ik naar de zuigende geluiden van dat 
moeras: een slaande deur, de stem van mijn moeder die 
met het dienstmeisje kletste, het thuiskomen van Eg om 
vier uur, van mijn vader om zes. Voorloopig zocht ik onder 
het werk nog wel eens steun in trage, half verstrooide 
blikken door het glas van de openslaande deuren, de tuintjes 
overzwevend, of botsend tegen de vaalroode muur met 
kale wingerdtakken van het eerste huis in de Andromedastraat. 
Iets meer naar boven leken de veertien in elkaar 
overloopende daken van die straat, plat en grillig beschoorsteend, 
soms ineens op een plateau met Polynesische 
afgodsbeelden, waaruit blijken kan, dat ik reeds de 
heele wereld om moest om mij een beetje op mijn gemak 
te voelen. Maar Polynesia hielp niet langer dan een halve 
week, en-al spoedig merkte ik, dat dit aspect, met al het 
andere er omheen, de zwarte boomen, de schuttingen, de 
katten, zich gewillig liet inlijven bij het huiselijk interieur, 
dat ik vanaf mijn achttiende jaar ontvlucht was en 
tegelijkertijd veel te goed kende. Daarop volgde de sterrenbuurt 
zooals hij reilde en zeilde, de andere buurten langs 
de duinen, de heele stad, en na eenweek of drie was ik 
zoo ingesloten en gekortwiekt, dat ik mijn oude kamer in 
Leiden niet voorbij kon komen, zonder mij te verbeelden, 
dat Eg daar voor het raam stond, Eg, die mij voor was geweest 
en die nu thema's en opstellen zat te maken waar ik 
vroeger gedroomd had en gephilosof-eerd. Maar zoo was 
nu eenmaal de werking van het moeras. Er was geen ont



komen aan, ik zat in het schuitje en moest mee, two to the 
Loo, two to the Loo too, en bij de tweede „two" was 
ik zelf. 

In deze onnatuurlijkste van alle posities: volwassen kind 
te zijn in een omgeving, die met die volwassenheid geen 
rekening houdt, kwam mij nog een nieuwe angst benarren, 
samenhangend met de tijdsomstandigheden. Maar al 
te duid.elijk, en met een ernst, die slechts getemperd werd 
door de schaamteover zijn eigen tegenslagen, had mijn 
vader mij aan het verstand gebracht, dat ik weinig meer 
van hem verwachten kon, f inancieel. Een dergelijk gesprek 
zal wel vaker gevoerd zijn tusschen vaders en zoons, 
in deze jaren. Over het ,intellectueele proletariaat" werd 
niet alleen veel geschreven en gesproken, maar het was er 
al, en vooral onder de oudere-jaars-studenten van mijn 
faculteit was het aantal verontrusten en bij voorbaat teleurgestelden 
zoo groot, dat zij zich bij tientallen fascist 
lieten maken, toen de omwenteling in het Germaansche 
broederland haar beslag gekregen had. Neiging tot politieke 
forceeringen heb ik nooit bezeten, maar ook ik moest 
mij nu toch afvragen: hoe ver zou mij de meestertitel 
brengen en een nog zoo loffelijk afgelegd d ,octoraalexamen? 
Met onbemiddelde ingenieurs, juristen, apothekers 
kon men de straten plaveien: dat was een wrang gezegde, 
dat mij langs allerlei omwegen door Eg overgebracht 
werd, en hij zei er bij, dat hij niet zoo stom zou 
zijn om niet in een handelsbranche te gaan, die het eerst 
van de opleving na de crisis zou profiteeren, en hij zei dit 
onder het eten, smakkend in mijn richting, en mijn vader, 
ook onder dat eten, deed een duit in het zakje door met 
zijn vermoeide, lijmerige stem de jonge snoeshanen te 
hekelen, die alleen omdat ze gestudeerd hadden wat over 


hem te zeggen hadden op waterstaat, en dan overstemde 
mijn moeder hem door maar meteen de vinger op de wonde 
plek te leggen: ,Kom kom kom, Johan zal zijn weg 
wel vinden", terwijl toch niemand Anders over „Johan" 
gesproken had, en mijn vader in zijn zelfbeklag waarschijnlijk 
niet eens aan hem gedacht ! .. . 

Nog steeds weet ik niet wat mij meer gehinderd heeft in 
die tijd : de gemeenschappelijke maaltijden, of de m,evrouwen, 
die mijn moeder even vlug uit de grond had gestampt 
als ik zelf ondergezonken was in het moeras. De mevrouwen... 
Ik weiger pertinent, meer over hen te schrijven 
dan bepaald noodzakelijk is; dat is een kwestie van geestelijke 
hygiene. Het woord „mevrouw" reeds heeft voor mij 
een slechte bijklank gekregen door deze vreeselijke steekneuzen. 
Maar aan het middagmaal, de tweede temptatie, 
en een die iedere dag terugkwam, wil ik mijn pen nog wel 
vuilmaken, of beter andersom: rang, een zwarte, puntige 
veeg over het damast! En daar zie ik me zelf al weer zitten, 
twij f elachtig hoekpunt in het parallelogram van 
krachten van twee maal toetoedeloe : overmeesterd, pijnlijk 
gespannen, gefolterd happend en bijtend als naar de 
zuivere lucht tusschen de toegevouwen bladeren der Brusselsche 
kooltjes. 0 wat een hel, wat een winter! De heele 
dag vergald door het vooruitzicht van Eg's trommelstokvingers 
met jus er aan, van mijn vaders gebit, dat hij opzettelijk 
verwaarloosde om te laten zien wat een stakker 
hij toch geworden was door die crisis. Ik zag het allemaal, 
ook als ik er niet naar keek, ik proefde het; al had ik mijn 
oogen dichtgehouden en mijn ooren toegestopt met antiphonen, 
het zou mij hebben gevonden. Ik hoorde mijn 
moeder door haar neus ademen, hijgen, kauwen, borrelen, 
praten, praten, alle oude verhalen en meeningen van vroe



ger, alle stopwoorden en stembuigingen, die ik nu mee 
moest verzwelgen als opgewarmd eten van tien jaar oud. 

Eg was het, wiens aanwezigheid mij aan tafel het 
meest kwelde, hooewel hij het minste zei. Het besef dat hij 
mij bespionneerde hinderde mij voortdurend. Wanneer ik 
van mijn bord opkeek, waarop ik, zedig als een jonge non, 
mijn blik gericht had gehouden, ontmooette ik slechts zelden 
de oogen, die ik op mij gevoeld had, en waaromheen de 
wallen van fletse schaduwen reeds tot harde gebeeldhouwde 
schelpen waren geworden zooals men wel bij vijftig 

-

jarige heeren ziet met ^een te hooge bloeddruk. Zwart, borstelig 
haar, laag ingeplant, accentueerde de meedoogenlooze 
rimpeling van zijn voorhoofd, alsof hij, door deze 
geijkte mimiek der misdeelden, op medelijden speculeerde 
door een vertoon van onverbiddelijkheid. De impertinente 
wipneus maakte er weer een heel ander gezicht van; de 
mond was week, gevoelig en valsch. Hoe ik vroeger tegenover 
hem geweest was, als kind, ik kon het me niet meer 
herinneren, want hij was nu mijn vijand geworden, een 
vijand die in mijn ziel wroette, een vuile, magere boetpr.ediker 
van achtticen jaar, die armoede demonstreerde te 
mijnen behoeve. Demonstreeren deden ze alle drie, maar 
Eg wel het schilderachtigst! Niet tevreden met het aanduiden 
van fatsoenlijke armoede, zooals mijn ouders, probeerde 
hij het maar ineens met de werkmansstand. Zijn 
ellebogen staken v000ruit aan weerskanten van de soep: zie 
je wel, we zijn kaal. De lapel van zijn jongensjasje werd 
virtuoos met oogjes vet besprenkeld: zie je wel, ik glim. 
Zijn gezicht waschte hij nog maar zelden. Hij liep voorovergebogen, 
sloffend, duidelijk werkeloos. Hoewel zijn 
kleeren nieuwer waren dan de mijne, in verband met zijn 
snelle groei, was de qualiteit ervan zooveel minder, dat er 


na een maand al kreukels in zaten, maar ik ben er van 
overtuigd, dat hij zich op zijn kamertje in diepe kniebuigingen 
oefende alleen om de uitbochtingen aan de knie 
nog wat zakkiger te krijgen.. . 

Zoodra het dagmeisje, dat haast had om weg te komen, 
met een vaartje de schotels had binnengebracht, monsterde 
mijn moeder de voorradige hoeveelheid door cordaat de 
deksels op te tillen onder een berustend snuiven, terwiji 
mijn vader, die toch nooit veel voor eten had gevoeld, door 
een smartelijke oogopslag in zijn onbeduidend Christusgezicht 
het aureoolachtige van zijn dun grijsblond haar 
trachtte te ondersteunen. En beiden, hoe verschillend geaard 
ook, schenen door gebaar en blik hetzelfde te willen 
zeggen: ja j Henk, ja j Paula, we zullen vannacht de 
riem maar weer eens wat vaster om de maag snoeren, 't is 
voor de kinderen, zie je, 't is voor de kinderen... (Er was 
altij d meer dan genoeg!) En dan aten we, smak, glap, 
slop, slok, slurp, sjiet (een kies) . Maar dat was nog niets 
vergeleken bij het ritue,el dat de mmaaltijd-en besloot !

, 

Meestal zat mijn vader tegenover me, schuin links van 
me Eg, en vlak naast me mijn moeder, die vleesch sneed, 
de bo-el verdeelde, en laatste kleine beetjes toestopte aan 
wie nog de knagendste honger op het gelaat te lezen stond. 
Mijn vader nam ze de woorden uit de mond over waterstaat 
en crisis, terwijl ze mij van opzij fixeerde met een 
aanmoedigend-e blik uit Naar groote zwarte ijdele kraaloogen 
: spreek dan toch, jongen, spreek toch, en gun me 
het genot je het zwijgen op te leggen met mijn conversatietalent! 
Maar dan begon het, mijn god, dan begon het. 
De schalen waren leeg, de kat kloof op een been, Eg mediteerde 
somber over zijn bord. Mijn vader had zijn vingers 
tegen elkaar aan gelegd, met zijn hoofd wat schuin, 

33 

Else Bohler, Duitsch Dienstmeisje 3 


alsof het aan de migrainekant het zwaarst was. Allen wachtten 
wij af; nu ging het gebeuren. Zelfingenomen op alles 
en iedereen afgevend, praatte mijn moeder nog door, wanneer 
de stilte reeds haar oogen was binnengevallen, die 
zich aan de lepels gingen hechten: vij f of zes lepels, schuin 
omhoog in de schotels, met etensresten beklodderd die niet 
meer warm konden zijn. Haar wenkbrauwen f ronsten 
zich boven bedenkelijk loerende oogen, Eg's oogen ineens; 
haar vulgair zinnelijke -mond plooide zich tot de tragische 
spleet van de heldin uit het sociale drama; ze boog zich 
stiff naar voren, als Kniertje met haar genadekliekje even 
voor het zakken van het doek, in een plastisch afgerond 
gebaar greep ze een van de lepels, bracht hem naar haar 
mond, en likte hem af. Deze apotheose van sobere 
levensernst, die ik met de dood in h-et hart en al mijn zenuwen 
in opstand naast mij voelde gebeuren, werd dan evenveel 
malen herhaald als er lepels waren, en de kat kreeg 
geen kans. De lepel nam zij zoo geheel in bezit, ver, diep 
en solide, als om hem nooit meer los to laten; zes of zeven 
seconden lang zag ik daar, voelde ik daar mijn moeder 
zitten, de mond tot de huig toegesnoerd door metaal en 
spinazie of hutspot, en dan, terwijl de steek in mijn hart 
zijn weg reeds vervolgde door mijn ingewanden, trok ze er 
hem traagen uitermate blinkend weer uit, tusschen dichtgeperste, 
rimpelig geworden lippen, schurend bijna, als een 
afneembare roof diertong ; haar hand beschreef een boog 
in de lucht, nauwkeurig, zooals een accoucheur dat doer 
met een verlostang, een laatste kus aan het metaal, enkele 
slikbewegingen, en het was volbracht. Maar dan de 
tweede lepel. Maar dan de derde. De vierde, vijfde, zesde: 
iedere lepel met het ijl speeksel ieslag erover als een on 
uitgesproken verwijt aan den „eeuwigen candidaat", die er 


zooveel geld had doorgelapt in zijn rijke dagen. En eindelijk, 
tot slot, het opgeruimde, gezellige kruiswoord, waarmee 
ik verlost werd en de zitting opgeheven: 

,,Ziezoo!" 

Zoodra de lepels brandschoon in hun schalen lagen, 
stonden de familieleden op om zich naar hun onderscheiden 
werkzaamheden te begeven. Mijn mo-eder drong mijn 
doezeligen vader naar boven, naar zijn studeerkamer, 
waar hij rusten moest, meestal na de zorgzame vraag: 
„Heb je nog hoof dpijn?" waarbij haar oogen zoo vol 
verwachting rolden, alsof ze bedoelde: ,Heb je al hoof dpijn?"... 
Daarop verrichtte zij in de keuken de gedeeltelijk 
wellicht reeds overbodig geworden wassching van het 
tafelgerei, waarbij zij vooral haast maakte, als het dameskransje 
verwacht werd, en ik klom naar mijn kamertje. 
Men zou nu verwachten, dat ik na al mijn beproevingen 
tevreden en opgelucht moest zijn in dat eenzaam vertrekje, 

-maar dat was het juist: ik was niet eenzaam, ik zat nog 
in het moeras, het moeras van hutspot, spinazie en de 
rouwranden onder Eg's nagels, dat aan mij zoog en kliste 
en mij niet vrijgaf. Ik moest weer naar beneden, ik moest 
er bij zijn! De stille eenzelvigheid, heilzaam rustgevend, 
van mijn Leidsche kamers ontbrak volkomen in het nieuwe 
verblijf. Het interieur doet hier weinig ter zake. Trouwens, 
mag men van ,interieur" spreken bij iets dat zooveel 
weg had van een dependance ? De tegenover de openslaande 
deuren gelegen muur was niet mijn muur, maar een 
groote hand, uitgestoken door de steenen afscheiding, die, 
tusschen mijn vaders studeerkamer en de slaapkamer, 
bovenop de suitedeuren stond als op twee spreidbare beenen. 
Dat ik tegen zoo'n geweldigen kerel van steen en 
hout, die het heele huis doortrok om bij me te zijn, weinig 

in te brengen had, hoeft nog niet op zwakheid van karakter 
te duiden. Zelf weet ik het daar dan ook niet aan: ik 
meende alleen een onbedwingbare trek te hebben in thee. 
Zonder die thee zou ik niet kunnen werken, niet kunnen 
denken. Hoewel ik wist wat me boven het hoofd hing, 
moest ik die spiraal van trappen weer afdal en, die zijn

, 

dubbele boog naast den muurman beschreef tot onder aan 
toe. Half acht waagde ik het er op; als de mevrouwen 
kwamen, gewoonlijk jets eerder. De thee zou wel klaar 
zijn. Maar ook als ik zeker geweten had, dat ,de thee niet 
klaar was, zou ik naar beneden zijn gegaan. Het was 
spelen met vuur, maar ik moest, ik werd gedwongen. Nu 
ik aan deze eigenaardige dwang terugdenk, geloof ik, hoe 
zonderling het ook klinkt, een heilzame werking dezer 
zelfopgelegde marteling niet te mogen ontkennen. De mevrouwen 
en de kamers, die op hen stonden te wachten, 
waren zij niet een soort weerstand, die ik te overwinnen 
had om onder het dak van mijn ouders niet volslagen menschenschuw 
te worden? Eerder dan spelen met vuur was 
het een vuurproef die ik moest doorstaan, de vuurproef 
met de stroeve trapleuning, de donkere leege gangen, de 
thee, waarvan ik mij een kop vol wilde veroveren, en tenslotte, 
als dat allemaal goed was gegaan, met de schimmen 
van de dames Steketee, Vreugdenhil (namen als uit een 
boos sprookje, b.v. dat eene met het rijmpje : ,Vischje, 
vischje uit de zee! Wat is er, mannetje Tinteletee? Mijn 
vrouw Ilsebil doet niet wat ik wil," enz.), Brons, Velleman 
en Lunsman. 

Ik gleed dus naar beneden. Niet zelden hoorde ik in de 
studeerkamer de opgejaagde voetstappen van mijn vader; 
onder de slaapkamerdeur scheen licht door. Na de deur 
van de huiskamer geopend te hebben, stond ik met knip



perende oogen tegenover Eg, die juist landerig zijn schoolschriften 
bij elkaar zocht om naar boven te gaan. Schalen 
met koekjes, een eenzame wijnflesch, blonken in de nog 
duistere voorkamer. Snel schonk ik mijn theekop vol en 
dronk, gulzig, triomf antelijk en te heet. Misschien zou ik 
nog ontsnappen, misschien... Ik slurpte mijn thee met 
barbaarsche geluiden, alsof ik alleen in de kamer was. 
Dan hoorde ik achter mij: 

,,Zou mevrouw Vunsman komen, Johnnie." 

,,Of mevrouw Bronst, Eg?" 

Het was het eenige genoegen dat we nog gemeenschap


pelijk zochten, dit kwaadaardig verhaspelen van eigennamen. 
Ik meende een gewapende vrede te kunnen bewa 
ren door zoo nu en dan maar eens of te dallen tot zijn 
niveau. Ondanks het bewustzijn van mijn haat, en daardoor 
van mijn machteloosheid, meende ik dat toen nog wel 
in handen te hebben; ik zag nog niet in, dat men onherstelbaar 
gelijk wordt aan wat men haat... Keek ik ond-er het 
drinken tersluiks naar hem om, dan begon hij dadelijk op 
de drempel een reeks scenes uit te voeren, meer macaber 
dan koddig ; hij mimeerde een bespottelijke... ) groet 
in de lucht, balde zijn vuist naar de eerste verdieping, 
ging met een smalende grijns tegen de deur staan als de 
gekruisigde Heiland. Van walging morste ik dan nogal 
wat thee op het schoteltje. Maar dan was hij ook al weer 
weg, en dan kon ik een verlangende blik op de piano werpen, 
en me even thuis voelen in die twee kamers zonder 
menschen, en in een vage angstige verwachting de kat over 
zijn zachte kop krauwen, naast hem neergehurkt voor de 
kachel. En niet voordat ik een van de planken boven mij 

1) De twee H's die van de doorgestreepte letters nog leesbaar zijn schijnen op 
de uitdrukking „Heil Hitler" te duiden (uitgever). 


had hooren kraken onder mijn moeders voetstappen, maakte 
ik aanstalten om de kamer te verlaten. Als een schuldige, 
het hoofd gebogen, beklom ik de trap. Mijn kamertje 
leek me nu weer een verheven en heerlijk eenzelvig 
cord, maar hoe onbereikbaar, want in de slaapkamerdeur 
zou mijn moeder staan. Ook als ze er niet stond, zou 
ze er staan. Ze zou er staan om mij de weg te versperren 
en dat vluchtig gedroomde heiligdom onbestaanbaar voor 
me te maken. Met elkaar is het misschien drie of vier 
maal gebeurd in werkelijkheid. De eerste keer zag ik haar 
half aangekleed in de verlichte opening, in haar onderlijfje 
onder een kimono. Ze fluisterde, zoo zach ,t alsof mijn 
vader het niet hooren mocht: 

,,Psst, Johan..." 

Een scherp parfum sloeg van haar uit. Achter haar 
toonde een hooge psyche mij mijn eigen krijtwit gezicht, 
dat uit kwam steken boven haar kapsel, haar bebloemde 
rug, net zoo lang tot de schittering van een collier me 
weer tot de ongespiegelde werkelijkheid terugbracht, waarvoor 
mijn o-ogen tevergeefs trachtten uit te wijken. Angst? 
Vanwaar die angst, als het mijn moeder toch maar was?

-

Verbaasd, half verdoofd vroeg ik me dat af. 

,,Zeg Johan," voorzichtig trok ze me aan mijn 
hand iets verder de slaapkamer in; het Licht lag ineens 
zwaar en opzichtig op haar breede, grijsgepoederde wangen, 
„zeg jongen, je komt vanavond nog wel een uurtje 
beneden, he? Mevrouw Steketee zou je zoo graag hooren 
spelen..." 

„Laat mevrouw Steketee... !" prevelde ik heesch en 
vulde aan: ,maar naar de grenadiers en japers..." 

„He boy, wat ben je weer onvriendelijk !" Nog steeds 
hield ze haar stem gedempt, maar haar heele gezicht lachte 


nu, glunderde opzettelijk en moeizaam, alsof ze iedere 
plooi eigenhandig optilde. Alleen de oogen, zwart en begeerig 
glimmend, deden het vanzelf. „He, ik kan ooknooit 
met mijn knappe zoon geuren! Maar je doet 't wel. Als je 
nou lets niet al te moeilijks van Beethoven speelt, dan hebben 
ze..." 

,,Dan zeggen ze toch nog: meer vreemd dan mooi, of: 
niet zoo'n melodieus geheel. En ik moet ook werken, 
verd..." 

,,He, John..." Smeekend, vanuit smalle, onderdanig 
langoureuze oogen, keek ze mij aan; opnieuw had ze mijn 
hand gegrepen. Mijn hart klopte me in de keel. Maar 
eensklaps liet ze die hand vallen, opende haar oogen on 
natuurlijk wijd, en zei met een hard, beslist stemgeluid, 
dat mijn vader heeft moeten hooren, want zijn schuifelende 
schreden vertraagden luisterend: 

,,Iets anders, Johnnie. Egbert had 't gisteren over mevrouw 
Stekje Thee, en mevrouw Bronst -en zoo. Of Borst, 
ik weet niet precies. Ik zou wel heel graag willen, dat je 
hem zulke dingen niet meer leerde, her? Ja zeker, hij zei, 
dat hij 't van jou had. Je moet toch maar liever wat meer 
rekening houden met ons; die jongen weet niet beter; die 
denkt: die studentengrapjes... Dus we zien je straks, he? 
Negen uur graag. Mevrouw Steketee d'r man is aan 't 
R... orkest, die weet heusch wel wat mooi en wat leelijk 
is. En doe die andere broek dan even aan, John, he 
jongen... ?" 

Lief en zacht stierf haar stem uit; ik werd de gang opgeschoven, 
en meteen was de deur dicht. Uit het kamertje 
van Eg klonk een rhythmisch krakend, zoevend geluid, 
alsof daar iemand in toomelooze pret op zijn bed lag te 
dansen. 


Maar natuurlijk ging ik om negen uur. Na een uur nerveus 
ijsberen, zooals mijn vader had gedaan. In die andere 
broek. En ik speelde op de piano voor de dames Steketee 
en Vreugdenhil en Velleman, en ik wiegd;e me in de heupen 
bij gevoelige passages met loopjes, en van mijn moeder, 
die trotsch babbelend tuschen haar nieuwbakken 
vriendinnen troonde, kreeg ik een taartje, omdat ik geen 
Debussy gespeeld had. 

Het spreekt vanzelf, dat ik in een dergelijk milieu, 
waarvan het bovenstaande nog maar de buitenkant, de 
minst belangrijke helft, getoond he,eft, onherstelbaar te 
grond:e zou zijn gegaan zonder steun en tegenwicht van 
buiten. Die steun is me dan nog aangewaaid, vrijwel zonder 
mijn toedoen. Peter kende ik van vroeger, van een paar 
fuiven in Leiden, waar allerlei vrienden van vrienden geintroduceerd 
waren, maar nu, in mijn nieuw, armzalig 
bestaan, ontdekte ik hem voor de tweede maal, en nog wel 
in de sterrenbuurt zelf, op •een ochtend dat ik naar het 
station fietste. In een ruim huis aan een der hoofdwegen, 
waaraan die buurt grensde, had hij zijn kamers en een 
blauwachtig atelier, dicht bij de hemel. Na eenige tijd was 
ik er niet meer weg te slaan, eerst uit angst om weer naar 
de Waalweg terug te moeten, later vooral om onze gesprekken, 
waarop ik mij drijvende hield. Ik stel er prijs 
op hier te verklaren, dat deze Peter van Herwaarden niet 
alleen een talentvol schilder is, maar ook een goed en oprecht 
karakter, wat banaal klinkt, maar in een gevangenis 
komt men licht tot aartsvaderlijke formuleeringen. Hij gaf 
zich moeilijk, maar wat hij te geven had was duurzaam. 
De ongewone prijzen, die zijn spitse, neo-realistische doeken 
maakten, de uitbundige kritiek, de bewondering van 


parasiteerende navolgers, droeg hij gelaten en zonder zich 
aan een mode aan te passen, die hij oorspronkelijk zelf in 
het leven geroepen had. Ontwijken, in een krampachtige 
vlucht voor het vorige, a la Picasso, deed hij die mode 
evenmin; zonder moeite, zonder veel afwerende ironie, 
bleef hij zichzelf en volgde zijn intenties van binnen uit. 
Van goede familie, bemiddeld, drie jaar ouder dan ik,, 
wist hij toch zijn overwicht op mij door niets anders te be 
vestigen dan door de rijph-eid van zijn beheerscht scepticisme, 
dat het geluk, zonder het te ontkennen of te bestrijden, 
alleen wilde verwerven door geduld. Een klein bescheiden 
vrouwtjee met plat, zwart haar, iets te hoog in de 
schouders, model voor enkele van zijn navrantere schilderijen 
en hem blindelings toegedaan, schonk ons thee in, 
waarna ze zich onzichtbaar maakte. Maanden gingen er 
voorbij, dat hij haar niet aanraakte, en toch vriendelijk en 
zorgzaam bleef, zonder oververzadigdheid te toonen. Er 
moeten andere vrouwen dan deze Christien in zijn leven 
geweest zijn, van iedere soort, van iedere leeftijd ook, zooals 
later voldoende blijken zal, maar nooit praatte hij daar 
anders over dan als in een onpersoonlijke commentaar op 
wat derden over zijn particulier bestaan te vertellen zouden 
hebben. Tegenover deze uitgebalanceerde rust, die 
hem des te normaler en gezonder deed schijnen, omdat hij 
toch een „kunstenaar" was bij wien men uit Bien hoof de 
afwijkingen mocht verwachten, stak mijn nerveuze, muzikale 
bewegelijkheid of als zwakheid eerst, toen als een 
smartelijk gevoelde onechtheid, en tenslotte, op dat bijna 
tragisch moment van onze scheiding, toch nog als een surplus 
aan mijn kant, waarvan het gemis hem wel volmaakt 
deed zijn, doch geen volledig mensch. Maar ja, aanvankelijk, 
ik moet het toegeven, meende ik een soort wonderman in 


hem to zien, en als ik 's mididags aan taf;el Eg en mijn 
ouders en de lepels moest verdragen, dacht ik bij mij zelf : 
Peter is er nog. En nooit is op deze genegenheid voor zijn 
kalm, bruin, ho-ekig gezicht met de lichte, getemperde 
oogen een reactie ingetreden, ook later niet, toen ik mij 
innerlijk al van hem had losgemaakt. Bij mij thuis is hij 
nooit geweest. 

Mijn gesprekken met den schilder in die eerste wintermaanden 
zijn mij minder goed bijgebleven dan het gevoel 
van verlichting, geborgenheid, dat die lange middagen of 
avonden bij mij opwekten. Het best herinner ik me nog 
een avond en een stuk nacht, dat we, hoog boven de 
sneeuw die de straten bedekte, telkens weer opnieuw over. 
,,de vrouw" begonnen, aarzelend of frivool eerst, later 
tastend naar een scherper klaarheid in onze f ormuleeringen. 
Dat gesprek bezit een bijna prophetische beteekenis 
voor me, nu ik er aan terugdenk. 

je bent me nu al ettelijke malen aan boord gekomen 
met die onthouding van je," zei Peter, toen het atelier grijs 
stond van de tabakswalm en alle straatgeluiden waren 
verstomd, „die askese van je. Als dat nu maar tijdelijk is." 

,,Zooiets verleer je evenmin als zwemmen of schaatsenrijden," 
antwoordde ik, vluchtig geboeid door mijn eigen 
vergelijking, die ook Peter keurde door de opmerking: 
,,Nu ja, de rhythmiek..." Maar hij vervolgde: 

,,Een half jaar dat je niet met vrouwen in contact bent 
kan een onherstelbaar verlies voor je heele leven beteekenen, 
vooral wanneer het niet vrijwillig gebeurt." 

„Kom, kom..." 

Peter verschikte zich in zijn fauteuil en kliefde bliksemsnel 
de rook met een inleidend handgebaar op wat er 
komen gang. 


„Ik bedoel niet een frenetiek uitleven, coute que cote, 
geforceerd: dat is juist wat ik niet bedoel. Dat is eigenlijk 
ook een soort onthouding, hoe gek 't ook klinkt. Ik 
bedoel: een altijd weer opnieuw gezocht contact met vrouwen, 
gepaard gaande aan een gelijktijdige terughouding. 
Het heele verschil ligt in die twee woorden. Zoodra je, 
dat niet meer nastreeft, leef je niet meer, tenminste als 
man niet. We zijn nu eenmaal als man geboren, beroerd 
genoeg misschien, maar aan de verplichtingen die dat 
meebrengt mag je je niet onttrekken.” 

,,Mag ! En als je het toch doet?" 
„Dan voel je 't aan den lijve. Dat je voor je examen 
werkt, vind ik ook maar een slap excuus." 

Nooit had ik Peter verteld, dat geldgebrek de oorzaak 
was van wat hij mijn askese noemde, de oorzaak althans, 
die ik mijzelf voorhield. Sinds ik uit mijn prinselijk bolwerk 
met zoo schamele apanage verjaagd was, was mijn 
zekerheid van optreden tegenover vrouwen totaal verdwenen. 
Ik lette meer op mijn eigen kleeren dan op het meisje 
dat voor me stond; bij de minste jufjes voelde ik me een 
smeekeling, iemand die goedkoope bioscopen op moet zoeken 
en aan de cassa het geld natelt, waarbij zijn vaders afgewende 
oogen mee worden geteld. En dat was het ergste nog 
niet. Het is niet te veel gezegd, dat ik met de winkelmeisjes 
Corrie, Lily of Aapie (de namen ben ik grootendeels vergeten) 
de stad of het bosch introk niet gezellig met zijn 
tweeen, maar onder de auspicien van mijn ouders, ook als 
ik wist dat ze thuis zaten. Waar ik stond of ging, zoende 
of greep, begeleidden hun schimmen mij, two to the Loo, 
two to the Loo too, en na eenige tij d, vooral toen ik merkte 
kinderachtig en onbenullig en zelfs plat mee te gaan spreken 
met die meisjes, iets dat mij in Leiden toch nooit 


overkomen was, had ik er ineens genoeg van, en meende, 
inderdaad, ,askeet" te moeteen blijven tot na mijn examen. 

Daar , Peter van mijn huiselijk leven weinig op de hoogte 
was, gaf ik er de voorkeur aan naar een minder p-ersoonlijk 
onderwerp uit te wijken : 

je zei zoo jets van: contact met vrouwen plus terug-houding. 
Hoe meen je dat? Is dat: de sterke man uithangen 
? Of experimenteeren? Of inspiratie opdoen zonder 
zelf gevaar te loopen? Maar je bent kunstenaar, vergeet 
dat niet! Dat geldt misschien allemaal alleen voor iemand 
van jouw slag." 

„In geen geval! Als apotheker zou ik hetzelfde gezegd 
hebben. Het leven ;echt leven, niet vegeteeren bestaat 
daarin, zoo lang mogelijk dat contact te handhaven, 
tot de dood toe, en op je sterfbed nog. Denk eens aan 
Goethe: ,Gib mir dein liebes Pfotchen', zei hij tegen die 
schoondochter van 'm als ik me goed herinner, net toen hij 
bezig was de laatste adem uit te blazen, tachtig jaar oud 
of daaromtrent. De man moet gelukkig gestorven zijn." 

,,Een aardige verpleegster doet inderdaad wel eens wonderen..." 


,,Maak er maar geen grapjes over," Peter lachte 
stootend, maar zonder zich geergerd te toonen, „het is 
merkwaardig zoo slecht als de meesten van die Bingen op 
de hoogte zijn. Of ze verkwisten hun energie in een zoogenaamde 
lief de, die hen achteraf leeg en uitgebrand laat 
en met een kakschooltje vol kinderen om zich heen, of ze 
scharrelen er wanhopig op los, de geslachtsdaad verrichtend 
als een mitrailleuroefening op een denkbeeldig 
legercorps van aangekleede poppen uitgekleede poppen 
of ze doen wat jij doet: pruilen in een ho,ekje en 
dat askese noemen. Van de werkelijke askese in de zin van 


„gymnastiek", de geestelijke gymnastiek, het balancement 
tusschen de geslachten, de zelfbeheersching bij de intieme 
aanwezigheid van een vrouw, die immers de door haar 
opgewekte spanningen het liefst weer in zichzelf terugslorpt, 
het jezeif net niet geven, daar schijnt niemand 
eenig benul van te hebben. En toch is dat het eenige dat 
levenskunst mogelijk maakt, of je nu kunstenaar van beroep 
bent of niet." 

„'t Lijkt mij weer een soort verkrachting, of als je wil 
rechtzetting van de natuur. Een vervloekt pedante 
rechtzetting! Wat je zei van dat kakschooltje bijvoorbeeld.” 


„coed, dat was dan wat overdreven. Als ik geen schilderijen 
maakte, zou ik misschien ook wel kinderen willen 
hebben, maar een ding: mijn dochters zou ik nooit an 
ders kunnen zien dan als vrouwen." 

„Ik vraag me af, hoe de dochters daar zelf over zouden 
denken, ook bij afwezigheid van bloedschennige neigingen, 
wat ik maar van je hoop." Daar Peter niet antwoordde, 
ging ik onmiddellijk door met spreken, met een 
zekere ijver, verwonderd over de gedachten die nu in mij 
opkwamen en die mij tot op dat oogenblik altijd vreemd 
waren geweest. Want wat had ik, als luxe-student, anders 
gedaan dan Peter's theorieen bevestigen, zij het ook zonder 
het zelfbedwang, dat hij meende te bezitten? Van de 
eene vrouw op de andere overspringend had ik de ,,liefde" 
beoefend, zonder zelfovergave, zonder jets van mijn 
eigen persoonlijkheid op het spel te zetten.. Een dergelijke 
inzet maakte niet eens een punt van discussie voor 
mij uit. En nu? 

Jk zal je eens wat zeggen, Peter. Die heele terughouding 
van jou en die heele sexueele gymnastiek, hoe geeste



lijk ook of misschien juist door die vergeestelijking ! -berust 
enkel op angst. Je denkt een heele piet to zijn, 
maar... Neen," riep ik luid, want de gedachte was mij nu 
geheel vertrouwd, ,maar dat denk je ook niet! Je weet 
heel goed, dat je bang bent!" 

,,En wat dan nog?" 

,,Wat dan nog?! Dan komt je raad toch alleen maar 
hierop neer, dat ik de eene angst vervangen moetdoor de 
andere, of beter, dat ik mijn angst, of verlangen, of hoe 
je 't noemen wil, verbergen meet achter het machtsgevoel, 
waar jij je zoo kiplekker bij voelt. Het is geen gymnastiek 
van je, het is een listige comedie, het is een erotisch dictatortje 
spelen met een hooge borst, net als... net als Nietzsche. 
Ja zeker, Nietzsche! Prachtig voorbeeld. Bij een 
meertje met die vervelende Lou Salome keuvelen over 
de eeuwige Wiederkunft, terwijl Lou waarschijnlijk 
liever wat over die eeuwige Niederkunftt had gehoord, 
godv... lach in je eigen tijd ! dat kon hij! Maar voor de 
rest? Als er vrouwen in de buurt waren, stond hij misschien 
wel te bibberen, wat weten we ervan? Nee, waarde 
heer, zoo'n levenshouding lokt me niet aan. Angst voor 
vrouwen was het bij hem, angst, haat, walging, en bij jou 
ook. Zeker, bij jou ook! Omdat je bang bent je aan koud 
water te branden, daarom houd je je op een afstand, al 
weet je 't aardig goed te praten!" 

J a, tegen zoo'n stemverheffing moest Peter het af leggen 
! Wat waren dat ook voor dwaze stellingen, in een snedig 
theoretiseerende hersenpan uitgebroed, vreemd aan 
iedere werkelijkheid? 1k moest er nog maar een schepje 
op doen! Want, kon ik er hem dan al niet van overtuigen, 
dan toch mezelf: dat ik, die reeds weken lang krampachtig 
binnen mijn eigen grenzen opgesloten leefde, in 


een afweer, die al mijn krachten in beslag nam, niets 
liever wenschte dan een lans te breken voor liefde en over


gave!... 


Al een heele tijd moet Peter met zijn hoofd berustend 
neen hebben zitten schudden; ik merkte het pas toen hlj 
zijn vinger aan zijn gespitste lippen bracht. Terwijl ik hem 
vragend aankeek, fluisterde hij, op vriendelijke toon, maar 
zoo duidelijk verstaanbaar, dat ik er onmidd,ellijk het zwijgen 
toe deed, rood van schaamte om iets dat ons beider 
verhouding tot vrouwen beter bepaalde dan een treffend 
en luidruchtig betoog: 

„Denk een beetje om Christien hiernaast. Die moet weer 
vroeg op..." 

16 April 

Vanmorgen berichtte men mij, dat de keuze toch nog 
gevallen is op de bij1. Over de ontvangst van het gratieverzoek 
werd niet gerept, zoodat ik van het eind-e nu wei 
zeker kan zijn. Twaalf dagen nog. Ik stel vast, eens en 
voor al, dat ik niet bang ben. Niet banger dan ik mij 
opzettelijk heb in te beelden-om mij over tien dagen onder 
de handen van den gehandschoenden he^er volmaakt angstloos 
te toonen. Alleen zal ik er iets op moeten vinden om 
op tijd klaar te komen met dit geschrift, bijvoorbeeld door 
mijn handschrift wat geserreerder te maken, zooiets helpt 
nogal eens: de uiterlijke vorm die aan de innerlijke staat 
voorafgaat, net als in het Katholicisme. Van Else nog geen 
spoor. Maar ik maak mij niet ongerust: komen zal ze. Zij 
zal komen, ook al zou mijn moeder haar pogingen hebben 
opgegeven. Als ik denk aan die vernedering van het zoeken 
voor haar, moet ik glimlachen. En toch, is het iets 


antlers dan zij haar geheele leven lang heeft nagestreefd, 
zij het ook onbewust en met alle onredelijkheid van een 
plaatsvervangende handeling? 

Zoo lang ik mij herinneren kan is de verhouding van 
mijn moeder tot dienstboden een gecompliceerde geweest, 
gecompliceerder zelfs dan haar eigen karakter, als ik die 
weinigzeggende maatstaf hier opstellen mag. Men zou de 
paradox kunnen wagen, dat zij voor een menschenkenner 
pas interessant werd in de keuken. Niet alleen dat zij zich 
daar in haar werkelijke gedaante onthulde, zij vulde er 
zich zelf ook aan tot een figuur, grooter, tragischer 
haast, dan ze in werkelijkheid was. Het naIeve spel, 
waar ik nooit erg op gelet had voor we op de Waalweg 
woonden, voltrok zich onder het motto: crop of eronder. 
Mijn moeder, al moest ze ook zelf mee voor 
de aanrecht staan, begon natuurlijk met ,erop" to zijn: 
de dienstmeisjes, die zij op hun mak uiterlijk uitkoos, toonden 
zich aanvankelijk zoo schrikachtig, dat ze zelfs Eg's 
vervuild kamertje, waar alles in een onbeschrijf.elijke wanord,
e op en in elkaar geschoven stond, als een sanctum 
beschouwden. Gedweee huisgeesten, slopen ze langs de 
trappen, onwennig en stuntelig, maar reeds vanaf de 
eerste dag achtervolgd door de lawaaiige blijken van mijn 
moed,ers neerbuigende vriendelijkheid, waarmee die spichtige 
wezens al evenmin raad wisten als met de geheimzinnige 
stempelingen voor arbeidskaarten, waarmee mijn 
vader werd belast, of met de gretige informaties naar 
broers, zusters en een aamborstigen achterneef. „Ik ben 
wel meer dan jullie, maar mijn aangeboren geestesadel 
stelt mij in staat tot het in het oog loopend nivelleeringsproces, 
waarvoor ik jullie gehuurd heb", scheen zij door 


dit alles te kennen te willen geven. Vaak was het dan niet 
eens meer noodig over de jongen" te beginnen, of over 
toiletzaken, om die gedienstigen in een paar weken rijp 
te krijgen voor het tweede stadium. Voorzichtig, aarzelend, 
begonnen ze ermee, een zekere lompheid aan den 
dag te leggen tegenover mijn vader, die het niet merkte. 
Ze gingen zingen, kwamen te laat, en braken eens wat. 
Mij lachten ze achter mijn rug uit, wanneer mij gezegd 
werd, mijn goeie broek toch op te trekken voor de knieen. 
Maar dan was het verwonderlijk, hoe prompt mijn moeders 
gedrag zich aanpaste aan deze verkapte dreiging, hoe zij, 
die zich verbeeldde ieder van ons onder de duim te hebben, 
een weg van vernedering insloeg, die haar in enkele 
weken tot het laagste punt bracht waar zij zich nog gelukkig 
prees door de kleine feeks van het oogenblik bewonderd 
te worden om bijouterieen of peen nieuw costuum. 
Natuurlijk stegen die meisjes, bange krielkipjes in ' de 
grond, nooit zeer hoog, maar het nieuwe contrast was toch 
onmiskenbaar: dat van hun schelle, brutale stemmen tegen 
mijn moeders rad gepraat, dat al zachter, overredender, 
smeekend,,er was geworden, zelfs tegenover ons, en het 
praalziek schetteren enkel nog maar terugvond, wanneer 
de mevrouwen er waren, die dan overstelpt werden met 
verhalen over dat buitengew000n geschikte meisje. Ze werd 
wat bleeker -en magerder, ze deed gepreoccupeerd; haar 
stem klonk als van een bleu kind, een beetje kirrend en 
klef. Bijna lag er iets beklemmends in die blinde pogingen 
om autoriteit en waardigheid op te geven bij remand, die 
zich nog nooit van haar leven in liefde gegeven had, aan 
haar man noch aan haar kinderen. En tot het bittere einde 
field ze vol. 0 ja, laat ik het mij maar bekennen, wat ook 
de verklaring er van moge zijn : soms heeft het weinig ge


49 

Else Bohler, Duitsch Dlenatmeisje 4 


scheeld of ik hield van haar op die momenten van zwakheid; 
ik kon dan vermoeden, dat dezelfde slapelooze nachten 
en bezorgde blikken, die nu het dienstmeisje haar 
kostte, vroeger aan mij waren besteed en aan Eg, maar dan, 
nog een paar weken later, als de drinkbeker geledigd was 
en het meisje weggestuurd, dan zag ik alleen nog maar de 
zinneloosheid waarmee alles weer van voren of aan begon, 
waarmee mijn moeder, tegenover de opvolgster, opnieuw 
van haar ,onmetelijke hoogte Juno-achtig neer kwam dalen, 
heerschzuchtig, bedisselend, minzaam omkoesterend, en 
zoo zeker van zichzelf, alsof ze nooit, en zoo kort geleden 
nog, heelemaal onder had gelegen... 

Over deze periodieke wisselingen in de machtsverhoudingen 
op Waalweg 27 heb ik langer uitgeweid dan vereenigbaar 
is met mijn voornemen tot beknoptheid, omdat 
die wisselingen het waren, die mij het platje opdreven. Als 
ik mijn moeder vroeg wat minder door het huis te schreeuwen, 
zei ze: ja Johan, maar je woont hier niet alleen," 

en ging om te praten naar de keuken, waar ik het ook 
hoorde of meende te hooren. Daar ik tenslotte niet meer behoorlijk 
werken kon dan het kwartier per dag dat de stof zuiger 
ging, trok ik op een ochtend mijn winterjas aan, 
sleepte een oude luierstoel naar buiten, het hekje over, en 
zette hem neer naast het muurtje, vlak bij de afgrond. Ikhaalde 
.een boek of dictaatcahier en dacht zoo, achteroverliggend 
bovenop Eg's latrine, nog wel genoeg van den vrijen student 
in mij te hebben om in mijn hoof d te kunnen stampen wat ik 
verkoos. De eerste keer, een winderige Maartdag, vatte ik 
kou, ik bleef een week binnen, probeerde het opnieuw, en 
zat er toen vrijwel iedere dag, rondom de middaguren. Als 
ik niesde, vlogen troepjes musschen op, of een brutale 


merel, die in ons tuintje neerstreek om verder te pikken 
tusschen het kiezel. Zoodra ik me maar op dat winderig 
buitenverblijf teruggetrokken had voelde ik me zoo vredig 
en beheerscht, dat zelfs de familieleden in een ander 
daglicht kwamen te staan. Stemgegons van beneden schakelde 
ik automatisch gelijk met werkeloozengezang of het geratel 
van melkkannen; het huis, waar ik nu in elk geval 
toch bovenop zat, was aan de oneindige ruimte teruggegeven, 
mijn familie aan de menschheid. Een keer, juist 
toen mijn moeder met het dienstmeisj,e op het beplankte 
balconnetje voor haar slaapkamer stond te redekavelen en 
kleedjes uit te slaan, gooide ik, niet uit nijdigheid, maar in 
een speelsche opwelling, een steentje naar omlaag; ze 
schrok, toen ze mij zag, met weerloos opengesperde oogen 
in haar breed, glimmend gezicht, en riep bezorgd naar 
boven: ,,Pas op de dakbedekking, John !" terwijl het 
dienstbodetje (dat in deze tijd om zich te doen gelden 
voornamelijk hard met deuren sloeg; ik gaf haar nog twee 
weken) minachtend haar magere schoudertjes ophaalde 
en de slaapkamer in glipte, even later gevolgd door mijn 
moeder. Na over de balconrand gesprongen te zijn, kwam 
het steentje in onze eigen tuin terecht, op een grasrand., 
en nu was het mijn vader die met een bleek herkenningslachje 
omh000g keek, zijn rechtervoet, die hij aanstonds 
op de spade zou zetten, omhooggetild. Het was 
op een Zaterdagmiddag, eind April; van overal uit de 
Sterrenbuurt kwam gejoel van schoolkinderen met de 
zoele wind mee, die de minuscule, teerbruine wingerdblaadjes 
deed flapperen aan' de groote, roode muur. Graag 
ping mijn vader in zijn oudste plunje den peinzenden tuinman 
uit, zooals vroeger reeds, maar nu met een aparte bedoeling 
: een tuinman met levenszorgen nu, en een krom


51. 

 me rug, maar nog vol roerende liefde voor de bloemen, 
Flora's kinderen. Toen ik voor de tweede maal achterom 
keek, zag ik zijn naar boven gekeerd gezicht verstrakken; 
de richting van zijn oogen volgend, boog ik 
mij heelemaal over de afgrond been, waar halverwege, 
dicht langs de gevel, iets heen en weer schoof dat me 
eerst een reusachtige, opgerolde beerrups toescheen, maar 
dat zich aldra identificeeren liet als het steile, zwarte 
haar van Eg. Terstond draaide de jongen, die daar voor 
zijn vensterbank geknield moet hebben gezeten, zijn gezicht 
naar mij op, kraaide met een bibberend oude-damesstemmetje 
: „O, Johnnie, wat zit je daar l euk !" en toen, 
op hetzelfde moment -dat ik mijn lippen wilde spitsen om 
naar beneden te spuwen, had ik ineens scherp het gevoel 
ook nog bespied te worden van een heel andere kant. Ik 
veerde terug. Ik hield mijn oogen bij me, en dook onder 
in mijn dictaatcahier. Links van me, in de verte, maar niet 
zoo heel ver, moest iets geweest zijn, dat me bespied had. 
Nu was het weg. Voorzichtig draaide ik mijn hoof d naar die 
kant. Het tuintje naast het onze, dat bij het huis van meneer 
Steketee hoorde, den violist van het R... orkest, die 
wel eens bij mijn vader in de tuin kwam praten, als hij het 
bij mevrouw Steketee, een lang, mager mensch met heftige, 
imperatieve bewegingen, niet langer uithield, was leeg, 
evenals het tuintje van het ho;ekhuis ernaast. Meneer Steketee's 
platje, gelijkvormig aan het onze, was leeg. Daarop 
vo^lgde, ook leeg, het platje van het hoekhuis, dat ik mij altij 
d als de bekroning van een massi,ef bolwerk voorstelde, 
waarschijnlijk omdat het enkele meters verder achteruit 
sprong dan de twee andere en niet aan twee, maar aan drie 
kanten omgeven werd door het hekje, terwijl een afsluitend 
muurtje ontbrak. Vooral vanuit onze tuin leek dat 


smalle, hoog gerekte ho,ekhuis, gebouwd in een op de 
Waalweg niet gangbare stijl, als een vestingtoren alles om 
zich peen te domineeren, en, wellicht ond;er de nawerking 
van dat uiterst suggestief gezichtsbedrog, bleef ook nu

,

mijn oog op dat punt rusten, hoewel ik er heelemaal niet 
zoo zeker van was van daaruit gadegeslagen te zijn. Wie in 
het hoekhuis woonde wist ik slecht. Mevrouw Steketee had 
gesproken van een paar ongetrouwde zusters of nichten, 
met wie zij niet omging en van wie zij blijkbaar niet voldolende 
af wist om hen over de hekel te halen. De huisdeur 
beyond zich niet aan de Waalweg, maar in de Andromedastraat, 
waar ik iedere dag doorheenfietste en wel 
eens gedachteloos het naambordje opgen ,omen had: Erkelens. 


De regels met de vinger volgend las ik anderhalve bladzij 
over de pandecten, toen hetzelfde gevoel me opnieuw 
bekroop. Snel keek ik opzij. Achter het hekje van Erkelens 
stond nu inderdaad een zeer klein figuurtje, onbewegelijk 
en bijna tot niets ineengekrompen op dat enorme bastion 
dat zijn bestaan alleen aan mijn fantasie dankte, maar 
toen, met een ruk, herstelden de proporties zich en kon ik 
zonder moeite vaststellen, dat het dienstmeisje van Erkelens 
in mijn richting stond te kijken met een stofdoek in 
haar hand. Ze scheen breedgeschouderd, niet eens zoo 
erg klein, en lachte met een kalme nieuwsgierigheid. Verward 
vroeg ik me af, of ik daar in die luierstoel niet aan 
een longlijder deed denken, die ozon moet slurpen in zijn 
winterjas, en de tuin als sputumpotje gebruikt; mijn lippen 
waren nog vochtig van het voor Eg bestemd speeksel. Om 
die indruk althans te verijdelen, trok ik zoo vlug als ik kon 
een monter gezicht, maar het was al niet meer noodig. Het 
meisje had zich omgedraaid en ging door met stof en ge



droogde vogeluitwerpselen van het hekje of te vegen; ik 
zag haar van achteren, in haar licht-blauw kato-enen rok, 
ze sloeg heele stukken van het hekje over, deed een groote, 
onhandige pas opzij en verdween. 

De wijk genomen voor het eene dienstmeisje, opgewacht 
door het andere, dacht ik spottend, en trachtte me 
toen voor de geest te halen hoe die kleine buurvrouw er 
uit had gezien in de lentezon. Blond? Blozend? Dat was 
enkel een schema dat me niet veel verder bracht. In mijnf 
verbeelding bleef nog het langst en het duidelijkst dat 
lachje van haar over het balcon van Erkelens zweven, 
zichtbaar zoodra ik mijn hoofd opnieuw in die richting 
bewoog. Door dat lachje was ik bespied, eerder dan door 
het meisje zeif. Reeds, zonder er mij rekenschap van te 
geven, had ik het geIsoleerd van al het andere, en als een 
met moeite bemachtigd sieraad, waarmee men voor het eerst 
alleen gelaten wordt, draaide ik het om en om in mezelf 
en bekeek het van alle kanten. Een geboeid, bijna dierlijk 
aandachtig lachje was het geweest, behagelijk, maar volstrekt 
niet behaagziek. Onbekommerd om wat de wereld 
ermee zou kunnen aanvangen zond het zichzelf uit, onbewust, 
bijna in vervoering, en toch zakelijk; het was als een 
zien zonder zelf gezien te worden, en dat moest mijn ijdelheid 
wel streelen. Op dat moment evenwel, terwijl ik die 
rood:e mond reeds gescheiden had van de lachend dichtgeknepen 
oogen erboven, dacht ik minder aan mezelf, en aan 
wat ik alzoo bij anderen zou kunnen bereiken, dan aan een 
zondoorschenen of stand, waarachter een nieuwsgierig lachje 
was opgedoemd en weer verdwenen, zooals ik kan het 
niet anders zeggen, al klinkt het dwaas -- een dichterlijke 
metaphoor waarvan men de bijbehoorende vrouw toch 
nooit ontmoeten zal. Maar ik zag wel in, dat deze vluch



tige indruk weinig te maken kon hebben met het werkelijke 
meisje, dat daar woonde; even spottend als eerst zei 
ik dus bij mezelf : een dienstmeisje! en plonsde weer in 
de geleerdheid. Kort daarop werd ik opgeschrikt door het 
energieke geluid van een mattenklopper. 

Het dienstmeisje van Erkelens ontdekte ik nu, perspectivisch 
verkort, in actie vlak voor de lat, die aan het eind,e 
van het 'tuintje ingeklemd was tusschen d-e schutting en 
het hek aan de kant van de Andromedastraat. In twee 
groote kronkels hing daar een donkerbruine l-ooper over 
heen. Stofwolk-en trokken over drie tuintjes tegelijk. Zonder 
op of om te kijken sloeg zij er ferm op los, regelmatig 
en machinaal, maar met een zekere geestdriftige overgave. 
Van tijd tot tijd bleef de klopper in de lucht dralen en 
hi-eld ze haar hoofd wat schuin, als een schilder, die nagaat 
of er nog iets aan het kunsstwerk ontbreekt. Het lachje, 
half zichtbaar voor mij, scheen dan zegevierend te zullen 
worden. Duidelijk zag ik haar rose prof iel, met de iets 
vooruitspringende neus boven een weinig geprononceerd ,e 
kin. Om haar aandacht te trekken rekte ik mij zoo hoog 
mogelijk uit, scheef gedraaid op de punt van mijn stoel, 
toen ik eensklaps een tweede figuur achter de schutting 
ontwaarde, die halverwege het huis en de roode muur aan 
kwam waggelen, precies op de maat van de holle paukmuziek. 
Dat moest dan die juffrouw Erkelens zijn, een 
van de twee. De meesteres van het meisje met het lachje! 
Een laag voorhoofd, bonkige bokserskaak, loerende, diepliggende 
oogjes schommelden vlak boven de schutting, 
alsof men daar het wassen hoofd van een holenmensch, 
ontvreemd uit een gruwelkabinet, aan peen draad voorttrok: 
de ijzerdraad, inderdaad, die ik er vlak achter ontdekte, 
bestemd om wasch over heen te hangen. Ik herinnerde me 


deze persoon al eens eerder op straat gezien te hebben: 
een kwaadaardige, bleeke, benepen burgerjuf met een 
boodschapp,entasch, die van niemand notitie nam. Aanstonds, 
zal ze zich wel met de vuist op de borst slaan 
als !een gorilla, dacht ik, of zich met haar heele lichaamsgewicht 
op het meisje werpen! Daarna vermaakte ik me 
nog even met het kortdurend vizioen van een bende Neanderthalers, 
die elkaar tijdens een trage, pre-historische 
dans met getrappel en knotsgezwaai en rhythmisch rumoer 
voor een overval zouden trachten op te winden; maar toen 
had de vrouw het meisje ook al bereikt, en sprak tegen 
haar, met een gemelijk gezicht, bijna zonder haar lippen 
te bewegen. Ik was op iedere vertooning voorbereid. De 
mattenklopper was in rust. Scherp beschenen door -de zon 
trad de blonde gedaante te voorschijn uit de -melee der 
denkbeeldige wilden, lachend omkijkend naar ee-n plotseling 
opduikende derde figurant: een snort van vrouwelijke 
dwerg, die zich tot op dat oogenblik achter de schutting 
aan het oog had onttrokken. Trotsch rechtop, de mattenklopper 
in de hand, wandelde zij naar het huis terug, 
waarbij de aapmensch en de dwerg haar op de voet volgden, 
beiden waggelden, in verschillend tempo. De dwerg 

de tweede juffrouw Erkelens? zeulde met de looper, 
die over haar schouder lag vlak naast een wit, verschrompeld 
gezicht, sterk misvormd, maar niet zoo afstootend 
van uitdrukking als dat van de andere. Alles ging zeer 
snel in zijn werk; ik zag een kalm, hooghartig halfprofiel 
met zware, 'neergeslagen oogled-en; ik zag hoe een kleurig 
tafereel van rose en lichtblauw zich voortbewoog over het 
betegelde voetpad. Maar dan, juist op het moment dat de 
heele stoet achter het huis zou verdwijnen, elkaar zonder 
woorden ophitsend, als in een resolute vlucht voor een 


naderende regenbui waar men al dagen lang op voorbereid 
is kwam het meisje, haar lichaam zoo ver mmogelijk achteroverbuigend, 
snel met haar gezicht om de hock van de 
muur, trok twee komisch gepenseelde wenkbrauwen in de 
h000gte, en zond, even voordat ze zich terugtrok, een knipoogje 
naar mij op, zoo vlijmend en nauwkeurig gemikt, 
dat het nauwelijks voorbij die muur scheen te kunnen 
komen zonder een fijn gruis af te slaan van de steenen rand. 
Maar natuurlijk had ik het al gezien. Ik had ook gezien, 
dat ze mooi was, daar beneden in de schaduw. In de grootste 
verwarring bleef ik op het platje achter, met een vinger 
in mijn dictaatcahier. 

Ik zat dus met een raadsel, een probleem voor gelaatskundigen, 
schijnbaar even moeilijk op te lossen als wanneer 
ik i,emand ontmoet had met de oogen van Eg in het 
gezicht van Peter. Dat dat meisje misschien de heele dag 
niets anders deed dan lachen, tegen bruine loopers en boodschappenjongens 
en de dames Erkelens zelfs, stelde mij 
hoogstens in staat af te rekenen met een van de beide tegenstrijdige 
mimieken. Want het knipoogje, dat was voor mij 
alleen bestemd geweest; daar was moeite voor gedaan 
condom een muurrand, even geraffineerd als het lachje 
onbewust en onopzettelijk was, en toch ook weer alsof 
er gevaren getrotseerd werden om mijnentwil. De heele 
verdere dag en een gedeelte van de nacht vervulde mij 
een onbestemde tweesstrijd. Verliefd wilde ik mij niet 
noemen, of hoogstens verliefd, en dan nog zonder eenige 
sentimentaliteit, op een situatie, of beter: op een uit het 
geheel dier situatie losgeslagen en waarschijnlijk reeds 
sterk verbogen beeld, dat ik bovendien op de zonderlingste 
wijze bezig was tot literatuur te verwerken, toen ik de 


ochtend daarop in de voorkamer achter mijn krant zat. 
's Zondags voor tienen had ik beneden het rijk alleen; ik 
buitte dit altijd uit door vroeg op te staan, zelf thee te 
zetten en in mijn eentje te ontbijten. Uitvloeisel wellicht 
van een droom van die nacht, hanteerde mij voortdurend, 
hardnekkig als een dwanggedachte, de sage van Andro'
meda en Perseus, die ik zonder veel omslag aan de Sterrenbuurt 
ontleende -om ze te betrekken op het dienstmeisje 
van Erkelens. Andromeda op haar door een h!ekje o^mgeven 
rots, bewaakt door twee voorwereldlijke monsters, 
die eerder achter een horretje thuis hoorden, Perseus met 
een winterjas aan in plaats van de onzichtbaar makendc 
schubbenzak der Nymphen: was dat niet het doeltreffendst 
middel om het geheele voorval met dat meisje tot 
zijn juiste proporties terug te brengen en dan te vergeten? 
Soezend over mijn krant, met mijn rechterhand op het 
warme vet van de kat op mijn schoot, amuseerd,,e ik rriij 
met nieuwe ironische analogieen tusschen mijn eigen 
levensomstandigheden en wat ik mij van den Griekschen 
held herinnerde uit mijn gymnasiumtijd. Perseus was de 
zoon van Zeus en Danae, maar daar weigerde ik gebruik 
van te maken! Meer lokte het mij aan om juffrouw 
Erkelens toch maar niet tot het monster te vervormen, 
doch tot Medusa, wier hoof.d, tot dat Joel in een spiegel 
weerkaatst, door Perseus afgeslagen werd... Plotseling, 
beklemmende onderbreking in deze speelsch verwarde 
gedachtenverstrengelingen, doemde het beeld van mijn 
moeder voor mij op, weerkaatst in de psyche op haarslaapkarmer, 
met mijn eigen hoofd boven het hare; om dit onwelkome 
beeld te verjagen, keek ik vlug over mijn krant 
naar buiten, naar de rij boomen, die met hun puntige gele 
knopjes tegen een teer-blauwe hemel of staken ; er reden 


wat Zondagsch gekleede fietsers voorbij ; een klein, wit 
meisje hinkelde schuin de Waalweg over, en schuifelde 
verder langs de groene haag, die voor mij, in de lage fauteuil, 
het vergezicht onderschepte tot de duintoppen toe. 
Zoo, laaggezeten, lui en slaperig, verbaasde ik er mij niet 
eens over, dat het meisje van Erkelens, dat daar plotseling 
aankwam, onwezenlijk groot leek en statig als een koningin. 
In het eerst was het alsof ze mij recht in de armen zou loopen, 
zoo dicht zat ik bij het raam, schuin ervoor. Ik sprong op 
en volgde haar zoo ver ik kon met de oogen; mij kon ze 
niet zien door de vitrage. Het lachje? Het knipoogje? 
Niets daarvan, mijn ontgoocheling was na dat allereerste 
oogenblik volkomen. Was dat het meisje waar ik van 
gedroomd had? Was ik drie duizend jaar in de geschiedenis 
der meenschheid teruggegaan om een passende inkleeding 
te vinden voor zooiets? Hoofdzakelijk herkende ik 
haar aan de buiten.sporig zware, als schelpen rondgewelfde 
oogleden, die twee kieren openlieten voor een eenigszins 
laatdunkende blik, recht vooruit, waterig en onbestemd. 
In een weer dan bespottelijk kleinburgerlijke staatsie 
was ze voorbijgel000pen ; ze had iets in haar hand gedragen, 
duidelijk vooruit, een nadrukkelijke opschik, wat 
was het geweest? Ze leek me linksch, zelfvoldaan en onbeschaamd. 
Nooit heb ik me vollediger bekocht gevoeld dan 
door dat gezicht van dichtbij, dat vormelijk geplooide 
rnondje ! Opvallend was de verschijning overigens wel in 
die jammerlijk te kijk gestelde praal van een knap gezicht 
en een Zondagsche dos, opvallend voor iedereen die de 
moeite nemen wou om haar te ontraadselen als het aangekleede 
dienstmeisje dat ze was, het dienstmeisje, dat er 
op haar „vrije dag" op uittrok, in een voor deze modieuze 
stad werkelijk schilderachtig slecht zittende mantel, on



sierlijk van loop, neus in de wind, breed en zwierig, maar 
d-om, lomp, rood, rasphanden, eeltvingers, en op de 
hoek de jongen met de pet die het geval staat op te 
wachten.. . 

Vloekend sprong ik overeind, kat en krant met veel rumoer 
en geritsel aan de grond toevertrouwend. Ik dacht 
nergens aan. Ik wou alleen de werkelijkheid te lijf, die mij 
zoo hemeltergend bedrogen had! In drie stappen was ik 
bij de suitedeuren, wrong me ter doorheen. Ik stormde twee 
trappen op. In mijn slaapkamer schopte ik mijn pantoffels 
uit en slipte in zwarte, nauwsluitende gymnastiekpantoffels. 
Terwijl ik mijn colbert aansch000t over mijn pyamajasje, 
stuitte ik in de Spiegel op een woedend ongescho ren

, 

gezicht; veerkrachtig zwevend op het gummi stoof ik 
naar beneden. Daar stond Eg in de deur van zijn slaapkamertje 
; gapend vroeg hij of hij mijn fiets leenen mocht 
voor een paar uur. ,Waar ga jij zoo gauw naar toe?" 
riep hij me nieuwsgierig na en volgde me op de overl000p, 
zijn vraag herhalend. Ikgund-e me niet eens de tijd om hem 
of te snauwen. In de vestibule zette ik in allerijl mijn hoed op 
en trok mijn regenjas aan, met de kraag op om mijn pyama 
te verbergen. Het lachje, het knipoogje: dat was heteenige 
dat me beheerschte! Vragen waar het gebleven was, waar 
ik het nog terug zou kunnen vinden, top het dak, of ergens 
in de lucht rondzwevend als mythologisch-e arabesk, 
en waarom ze zich dan toch zoo toegetakeld had... Achter 
mij knalde de deur in het slot. Schuw ontweek ik de 
blikken van voorbijgangers, die niet weg waren te slaan 
van mijn voeten en mijn kraag. Met een grimmig plezier 
herinnerde ik me de vleugelschoenen van Perseus; hoe 
zou ik deze burgers verbazen, als ik ze had! Tot aan de 
Orionstraat deed ik tien passen, en ontdekte haar ter 


hoogte van het Poolplein, dat door een korte straat verbonden 
is met het Perseusplein. Ik snelde de Orionstraat 
in. Aangehitst door ongeduld remde ik toch zooveel mogelijk 
mijn elastische pan-toffeisprongen om niet al te erg 
buiten adem geraakt te zijn tegen dat ik haar had ingehaald. 
Met haar armen als molenwieken langs zich been 
zwaaiend, repte ze zich verder, zonder om te kijken. Hoe 
het kwam weet ik niet, misschien door een oude prent die 
mij parten speelde, maar haar gestalte herinnerde mij 
aan een soldatenvrouw uit oude huurlegers, een mar


etentster, zoo zwierig als ze daar voortliep, zoo zelfver-kzekerd stram in de pas, in die te wijd,e mantel, waarin men 
zich zoo'n vrouw kon voorstellen, een vuist uitdagend op 
de heup, met de andere zich door opdringende lansknechten 
heenslaand. Uitgeworpen door de ongewone breede 
schouders, Bogen de armen zich hoekig ver in de elleboog, 
zoodat de handen telkens ter hoogte van de borst 
kwamen. Halverwege de Kometenlaan, het verlengstuk 
van de Orionstraat, trok ik mijn jaskraag nog eens ter dege 
over mijn pyama dicht, en kuchte. Toen ze opkeek, stonden 
we ook al meteen tegenover elkaar. 

„Ik geloof, dat we elkaar kennen... al eens eerder gezien 
hebben... U heeft er zeker geen bezwaar tegen, 
als ik. .. 

„Bitte?" 

In plaats van de litanie te vertalen hoorde ik me, nu 
tot mijn eigen verwondering, op een bevelend toontje 
zeggen: 

,,Sinds Sie Deutsche oder Oesterreicherin ?" 

Ik hijgde niet meer. Ik voelde me geheel op mijn gemak, 
zonder het onaangenaam besef tegenover een mindere 
te staan. Alle verschil in stand was opgeheven door 


dat plotselinge Duitsch, waar ik moeite voor moest doen 
en zij niet. Van het antwoord verstond ik alleen ,Koin". 
Langzaam waren we opgewandeld; ik merkte dat ze me 
argwanend opnam, ik keek haar aan, en daar sprongen 
me twee lichtblauwe, doch scherp en bijna zwart omcirkelde 
straatmeideno^ogen tegemoet, harde, spottend glanzende 
bikkels, onverwachter dan alles wat ik tot nog 
toe opgemerkt had aan dat gezicht, en in het bij zonder de 
waterig fletse blik logenstraffend van voor het raam. 
Haast deden die oogen pijn ; ik vond de uitdrukking ervan 
leeg, lichtzinnig, opdringerig, zelfstandige, ziellooze 
voorwerpen, die niet bij haar gezicht pasten, laat staan 
bij het beeld dat ik er mij van gevormd had en toch 
lette ik nergens anders op, of hoogstens nog, op de fijne, 
zijdeachtige wenkbrauwbogen erboven, en dan weer op 
de scherp afgeteekende blos, samengesteld uit een gekrioel 
van bloedvaatjes en enkele kleine, roode vlekjes, die 
haar grof en vulgair maakten op hun beurt. Het was duidelijk, 
dat ik hier met twee gezichten te doen had; welk 
van de twee was het voornaamste? Ik sprak een paar 
vloeiende Duitsche volzinnen, ik maakte gebaren, maar 
ononderbroken observeerde ik die impertinente, 'nieuwsgierige 
oogen van uitpuilend glas, die ik er misschien nog 
uit zou kunnen nemen om er andere voor in de plaats te 
zetten, meer in overeenstemming met de zware, blanke 
oogleden en het lachje van de vorige dag. In gebroken 
Hollandsch onderbrak ze mij: 

„Haar ik ken uw naam niet einmal, mieneer!" 

Ik begon te stotteren. Onzeker in welke taal verder te 
gaan, trachtte ik haar uit te leggen wie ik was; ik zei, dat 
we eigenlijk buren waren, dat ik op het platje gezeten had; 
het kostte me moeite geen beroep te doen op het knipoogje. 


Met een ruk stond ze stil en keerde zich opgetogen naar 
me toe: 

„o, bent u dat!" 

j a, ja... Sie haben mich vielleicht nicht wiedererkannt 

-

wegen meines sonderbaren...," ik wees op mijn kraag, 
-- ,ich bin ziemlich mangelhaft angezogen, ich mochte 
nur gern Ihre Bekanntschaft machen; wenn man sozusagen 
Nachbarn... nur mit Frau Steketee dazwischen, 
oder kennen..." 

,,u, diel» 

Het contact was tot stand gebracht. De gemeenschappelijke 
antipathie tegen mevrouw Steketee deed mij al mijn 
subtiele ontgoochelingen vergeten; een warm gevoel van 
veiligheid overstelpte me. Veelzeggend keken we elkaar 
aan, en lachten, waarbij haar mond zich los en genoegelijk 
rondom het vochtige wit van veel te groote, uiterst regelmatig 
gevormde tanden krulde, en al was dit het lachje 
nog niet, toch vond ik haar opeens weer mooi. 

,,Wie heissen Sie denn?" 

„Ich heisse Else Bohler." 

,,Aber wohin gehen Sie denn so fruh?" 

,,Zur Kirche, da..." ze maakte een gebaar in de 
richting van de Aldebaranweg, „ich bin schon spat." 

Niettemin bleef ze rustig naast me voortwandelen, haar 
hoofd iets achterover, trotsch en laatdunkend van blik, de 
mond streng gevouwen, zoolang haar lange lippen niet 
open stroomden in het al te opzettelijke en te dichtbij aanschouwde 
conterfeitsel van het lachje, en steeds maar 
bedrijvig, kinderlijk ho,ekig, met haar molenwieken voor 
zich heen zwaaiend, waarbij de rechter hand die witte 
handschoenen vast omklemd hield, iets hooger kwam 
dan de linker. Nu en dan had ik de indruk, alsof ze „op 


tie plaats rust" marcheerbewegingen volvoerde; ook leek 
het wet op het parmantige stappen van een vurige schimmel, 
die niet vlug vooruit kan komen te midden van een 
menschenmenigte, de kop omhooggetrokken door inbind.
ende teugels. Zonder er aan te denken naar haar godsdienst 
te informeeren—dat daar op de Aldebaranweg kon 
voor mij evengoed een synagoge zijn; het calvinisme van 
mijn vader had mij kerken altijd doen negeeren vroeg 
ik haar of ik haar kon treffen na de dienst. 

,,Dann muss ich gleich wieder nach Hause," zei ze op 
besliste toon. 

,,Also wenn dann... wann denn... ?" ik verwarde me 
in mijn bijwoorden en vo-egwoorden. Zorgeloos liet ze er 
op volgen: 

,,Sie wartet jetzt schon auf mich." 

,,Wer, die Frau...? 

Zoo vol en diep muzikaal kreunend Bleed de klank van 
dit joa" van de eene toonshoogte in de andere en weer 
terug, dat ik me bekoord en vol verwachting naar haar 
toewendde, zonder evenwel iets anders to betrappen dan 
,een hangende, licht smalende onderlip, die nog maar amper 
deel uitmaakte van de mond waar het lachje bij 
hoorde. Het was alsof het lachje lek geworden was, uitdruppelde 
en niet meer onbelemmerd voort kon stroomen 
over de geheele breedte van haar gezicht. Maar we praa ,tten 
al verder. Moeilijkhed-en van zinsbouw en idioom 
nam ik als hindernissen. Ze scheen het als de natuurlijkste 
zaak van de wereld te beschouwen, dat ik goed Duitsch 
sprak. Ze zei me, dat ze weinig vrij had, alleen Woensdags, 
soms Zondags. Voor de eerstvolgende Woensdagavond 
duidde ik het Perseusplein aan als plaats van samenkomst: 

,64 


„Persoisplein platz Sie wissen, ganz in der Nahe,” 

maar van het Perseusplein bleek ze niet eens gehoord 
te hebben. Hoewel ze al acht maanden bij Erkelens in 
dienst was, kende ze zelfs in de Sterrenbuurt de weg heel 
slecht; alleen de twee of drie hoeken, die ze moest omslaan 
om bij de kerk te komen, waren haar ver'trouwd. 
Boodschappen deed ze nooit, mocht ze niet doen. Dit 
alles vertelde ze alsof het haar persoonlijk niet aanging, 
met een zakelijke achteloosh:eid, een beetje zorgeloos en 
jolig, schijnbaar zonder iets te m.erken van mijn verhazing. 
Na wat mislukte pogingen slaagde ik er in, de of spraak 
op het Perseusplein te consolideeren; in een vaag 
voorgevoel van verwikkelingen van de kant van de aapmensch 
en de dwerg, drukte ik haar op het hart mij vooral 
te schrijven wanneer ze verhind'erd zou zijn. Weer stuitte 
ik op diezelfde weerstand: 

,,O nein, schreiben, das to ich niemals!" 

Het klonk, ondanks al het kleinzielig wantrouwen, dat 
uit een dergelijke stelregel sprak, naar een zekere wereldwijsheid, 
naar ervaring van avonturen ook, en daardoor 
voor mij op een of andere wijze geruststellender dan haar 
verzekeringen van op tijd aanwezig te zullen zijn. Op de 
hoek van de Aldebaranweg wou ze alleen verder, zonder 
te zeggen waarom. Ik bracht nog iets verwards te berde 
over een ,bosen Verf uhrer", waar ze - zeker niets van be 
grepen heeft; we lachten ijverig samen, en namen toen 
of Scheid, zij weer met ,mieneer". Snel verdween ze om de 
hoek, en met een zucht van verlichting kon ik eindelijk 
mijn jaskraag weer openslaan. Maar het is best mogelijk, 
dat die kraag vanzelf terug is geweken, want op weg naar 
huis liep ik rechter op en met breeder borst ademhalend 
dan ik in tijden gedaan had. 

Else Bohler, Duitsch Dienstmeisje 


In mijn herinnering is die verdere Zondag geladen met 
een prikkelende verwachting, die mij iedere huiselijke 
stoornis over het hoofd deed zien. Zelfs van de lepels 
had ik geen last. Tegen Waalweg 27, dat mij terug 
had doen lijd-en in de ondragelijke druk van een jeugd


9 
sf eer, zonder eenige 'mogelijkheid van zelfbevrij ding, was 
nu een tegenwicht gevonden, en hoe dicht in de buurt! 
Verliefd gezwijmel vermeed ik, ik maakte geen andere 
plannen dan die, mijns ondanks, op de overtuigendste wijze 
pasten in het kader van Peter's theorieen over ,terughouding"; 
ik wist, dat het dienstmeisje Else Bohler onbelangrijk 
was en onintelligent en mij steeds opnieuw teleurstellen 
zou, eerst door haar gezicht, dat zich het lachje zoo 
weinig waardig had getoond (en bestond het lachje zelfs 
wel ?) , dan door alles wat zich achter dat gezicht verborg; 
ik wist de bezwaren te f ormuleeren tegen het Duitsche ras 
in het algemeen en Duitsche dienstboden in het bij zonder. 
Daarover schreven de kranten immers. Maar dank zij 
deze vertegenwoordigster van het soort kon ik nu tenminste 
de huiskamer van mijn ouders weer in de rug laten, 
onbevreesd voor een overval op mijn gevoeligheden, en 
mijn gedachten uitzenden, twee huizen ver, over mevrouw 
Steketee heen, wier buurschap voor zooiets altijd grouter 
belemmering was geweest dan muren en hekjes. Ik was 
niet meer aangewezen op het platje om mij bevrijd te weten. 
Hoezeer ik doorgaans ook aan tafel een ijzig stilzwijgen 
bewaarde, nu kon ik, onder het kof f iedrinken, beleefd 
met meneer Steketee over muziek keuvelen en er zelfs zonder 
ergernis getuige van zijn hoe mijn moeder flirtachtige 
onderonsjes met hem op touw zette, waar de zwaarbesnorde 
en weinig artistiek uitziende pantoffelheld gretig op 
inging. Dat Eg toch nog op mijn fi^ets weg was geweest, 


zonder mijn toestemming, had ik gemakkelijk kunnen opmaken 
uit de stand van de fiets, die ik zelf altijd omdraaide 
alvorens hem in de gang neer te zetten. Maar laat Eg maar 
van me nemen waar hij zin in heef t, dacht ik bij mezelf, 
en geef mij nog wat van die ham, want -die smaakt goed. 

,,Strauss is toch veel meer spontaan artist dan Mahler!" 
gaf evenwel meneer Steketee te kennen na een opmerking 
van mij, en kneep discreet zijn snor uit boven het koff iekopje. 
Eigenlijk had ik moeten gillen van de lach om wat 
die onnoozele zeehond daar nu weer te berde had gebracht, 
maar ik hield mij in, zonder eenige moeite. Door 
mevrouw Steketee en haar vriendinnen was ik trouwens 
aan heel andere dingen gewend. Onomlijnde praat over 
muziek was wet het ergste waar ik thuis op onthaald werd. 
Bij al zijn gewone geestelijke hulpeloosheid was mijn vader 
nu toch de eenige van het gezelschap die jets definieerbaars 
zei. 

Was het vol de laatste keer?" vroeg hij. 

„Tja, er bedanken er veel door de tijdsomstandigheden..." 
Meneer Steketee had lang nagedacht over dit 
antwoord. 

ja, de crisis. . 

„Henk denkt natuurlijk weer aan de recette!" verontschuldigde 
mijn moeder hem tegenover den kunstenaar, die 
haar blik lodderig, maar eer vaderlijk dan frivool beantwoordde 
; voor hem was mijn moeder, geloof ik, niet veel 
meer dan een middel om zijn onafhankelijkheid van mevrouw 
Steketee te bewijzen, „ik vind, dat hoe leeger de 
zaal is hoe mooier gespeeld zou moeten worden; dan kan 
een kunstenaar zich toch ook beter geven ; wie was ook 
weer die koning, die opera's liet opvoeren, als hij alleen 
in de loge zat... toe... ' 


Bevelend aanmoedigende rukjes, waarbij haar hoof d 
telkens iets meer achterover kwam, haar onderkin eerst 
bibberend, dan gladgetrokken door die verandering in 
stand, werden in de richting van meneer Steketee of gezond:
en. Haar oogen waren half gesloten, alsof ze iets 
proefde, iets streelends en welgevalligs, van binnen uit. 

,,Hemel, nu vraag je me...," zei de geraadpleegde, met 
zijn dikke vingers, waarin eerder een troffel paste dan een 
strijkstok, druk woelend en grijpend naar die nevelachtige 
historie waar hij van afweten moest, „Ludwig van Beieren, 
staat me zoo iets van voor. . 0" 

„Is die niet gek geworden?" vroeg mijn vader, terwijl 
hij met een bevende wijsvinger zijn slaap aanboorde; de 
toon waarop die vraag gesteld was verried onmiskenbaar 
een zekere opluchting. Meneer Steketee blies zich inf ormatief 
en een beetje vergoelijkend op. Van mijn moeders 
overwicht in dit huffs wilde hij wel partij trekken, maar 
zonder mijn vader te kwetsen, te meer waar deze met zijn 
opkomende migraine te kampen had. Zeer voorzichtig dus 
waif de hij die veronderstelling weg: 

„Gek, gek... Hij heeft in elk geval allemenschelijk veel 
voor de Kunst gedaan..." 
,,Welnee Henk, hoe kom je daar nu bij," prevelde mijn 
moeder geirriteerd. 

„Kann das Midchen noch etwas Kase bringen?" 

Dat was Eg! Dui-delijk verstaanbaar had hij die woorden 
uitgesproken. Even meende ik zijn oogen over me 
heen te zien glijden, op de gewone gluiperige manier, toen, 
na een paar wezenlooze grimassen, trok hij zijn news in 
grillige lachrimpeltjes, en alles scheen voor een grap door 
te zullen gaan. Aan tafel bracht Eg wel peens meer vreemde 
talen te pas; Duitsch toch hoogst zelden. Voordat mijn 


moeder op bazige toon, maar met een schichtige blik naar 
de deur, gezegd had, dat hij zelf de kaas dan maar halen

-

moest, want dat het meisje vroeg weg mocht en ook al genoeggedaan 
had vandaag, was mijn achterdocht weer verdwenen. 
Ik voelde mij veilig en verreweg de meerdere. Even 
kritiekloos als ik vroeger de familie had geducht, was ik 
nu overtuigd van hun onschadelijkheid. Ik onderscheidde 
niet, ik hield mij niet op met restricties of nuances: zij 
waren vriend of vijand voor me, zooals ook een wilde 
de leden van een vreemde volksstam, waaronder hij Leven 
moet, gezamenlijk onder die eene totem rangschikt, die hij 
haat, of zoolang hij in vrede gelaten wordt tolereert. 
Misschien was Eg me wel op mijn eigen fiets achterna 
gereden en wist hij nu alles. Maar wat mij betreft mocht 
iedereen het weten, tot mijn moeder toe, wier tweeslachtig 
gezeul met ondergeschikten mij altijd nog iets vernederender 
voorkwam (angst voor een bleekzuchtige hit die met 
de deuren sloeg!!) dan mijn eigen ontmoeting van vier 
uur geleden, en de mevrouwen mochten het weten, en 
meneer Steketee ook, die zich juist, na N een sigaar opgestoken 
te hebben, met mijn vader terugtrok in de 
tuin, waar ze, achter die bescherming van hun rookgordijn 
naar vroege bloemen zouden wijzen en klagen 
over waterstaat en veeleischende orkestleiders, de een 
in de vaktermen van de ander (b**voorbeeld, zooals ik eens 
of luisterde op een zoomeravond : ,H** sloeg alla breve, he, 
zonder van te voren iets gezegd te hebben, en ineens boor 
ik die vreeselijke stem van 'm: ,Steketee, valt Steketee dan 
nog niet in?' god man, ik slaap er 's nachts beroerd 
van..." en toen mijn vader : „Van invallen gesproken, 
laatst was die referendaris met die tic ja, die met die 
mond, net of ie de hooge c zal gaan zingen, waar ik 't ai 


met je over had, de jonkheer was ie de stad uit, en moest 
ik, onvoorbereid...") . Vaak heb ik gedacht, dat zij nog 
eens samen weg zouden loopen, voorgoed van de Waalweg 
vandaan, arm in arm, met kleine koffertjes en angstig om 
zich heen speurende snorren, naar een nieuw eenvreedzamer

, 
bestaan in een of andere muzikale waterstaat, waar men dan 
van hun bij elkaar gevoegde ervaring prof iteeren zou... 

Nog lang hoorde ik hun stemmen uit de tuin gedempt 
tot mij opklinken; mijn moed-er was die middag uitgegaan. 
Mijn kamertje leek mij even eentonig als altijd, maar 
minder hopeloos. Het kompas wees er niet meer naar beneden, 
met een zenuwachtig trillende naald, maar naar 
buiten, naar rechts. Die richting volgend, stond ik weldra 
over het h,ekje geleund, of en toe een steelsche blik 
naar het plat van Erkelens werpend, waar zich niemand 
vertoonde. Met de reeds afkoelende wind steeg de geur 
van de sigaren naar mij op. Alles was stil, alleen klokgelui 
drong van ver tot mij door. Mijn vader liep vooruit naar 
de witte bank, die daar pas was neergezet, draaide zich 
uitvoerig om en kwam met vier groote stappen bij meneer 
Steketee terug, die met bbeide handen de lengte van die 
stappen aangaf. Dan keken ze weer om zich heen, maten, 
rookten, plantten in gedachten, deden instructief, waren 
oud en gelukkig. Het rijtj,e populieren schuin achter hen 
prevelde berustend. Toen ik lang genoeg naar beneden 
gestaard had, en, telkens weer, naar rechts, ging ik naar 
binnen en schreef een dwaze, onnadenkende brief, waar 
humoristisch-e zinswendingen in vo-orkwamen en excuses 
-om mijn weinig verzorgd uiterlijk 's ochtends. Ik bevestigde 
plants en tijd van de afspraak, en verving, voor ik de 
envelop sloot, ,ungesc oren' door ,unrasiert". In de done 
kerblauwe avond flaneerde ik langs het huffs van Erkelens. 


Nergens zag ik licht, hoe vlijtig ik ook door gordijnreten 
naar binnen trachtte te gluren. De brief liet ik door een 
kolossale, in een vierkant stuk blauwe bazaltsteen uitgehakte 
gleuf glij den. Ik had hem nog terug kunnen trekken, 
als ik gewild had, zoo breed was die gleuf. 

Maar kwamen de korte, mollige vingers van mijn moeder 
dan overal ? Waarom zwaaide zij met de brief door 
de lucht alvorens hem omzichtig op de hoek van mijn 
schrij f taf el neer te vlijen ? En waarom ,deed zij zoo opgewekt, 
en liet ze zich zoo triomfantelijk zwaar op de divan 
vallen, zoo geechauffeerd en opgeblazen in haar gezicht? 
Ongeveer drie uur was het; ik was pas uit Leiden terug. 

,,Dat is me ook een onaangename geschiedenis, Johan," 
begon mijn moeder, toen ze eenmaal zat; na elk opgeborreld 
zinnetje hijgd.e ze gretig als om geen seconde tijd verloren 
te doen gaan, ,jo,ngetj!e, jongetje, wat heb je uitgehaald 
! Wat een vreeselijk mensch, wat een mensch, godwat-'
n-mensch..." 

„Welk mensch?" vroeg ik, terwijl ik de brief, die opengebroken 
was, naar mij toehaalde. Ik had mezelf kunnen 
ranselen om mijn domheid. 

,,Onze buurvrouw van het hoekje !" kondigde mijn moeder 
aan, alsof ze een hoofdstuk vo-or ging lezen uit de 
bijbel. Onafgebroken voelde ik haar zwarte oogen op mij 
gevestigd. Mijn hand speelde met de brief; mijn rug hield

, 

ik zoo gestrekt mogelijk. Niet doorbuigen, dacht ik, niet 
doorbuigen voor die knappe matrone daar, die zich mijn 
moeder noemt.. . 

,,'t Ergste was, dwaalde zij nog even gauw van haar onderwerp 
af, ,dat Eggie net van school kwam, toen ik met dat 
mensch in de gang stond te praten. Hij vroeg maar : wie 


 was dat, wie was dat toch, moeder? 't Is een mooi voorbeeld, 
hoor, dat je die jongen geeft! En binnenlaten kon 
ik haar natuurlijk niet, want daar zat je vader; 't is te hopen, 
dat hij er tenminste niets van gemerkt beef t; die voortdurende 
h-o-of dpijnen bevallen me toch al niet de laatste tijd..." 

Maar al te goed wist ik, dat zij met de belangen van 
mijn vader, die die Maandag thuis was gebleven om zijn 
migraine, alleen rekening hield, wanneer haar eigen voordeel 
dat meebracht; aan het ontbijt nog had ik haar ontevreden 
blik opgevangen, toen hij ons dienstmeisje vroeg 
wat minder met de deuren te slaan... 

Daarop kwam dan het verslag van dat bezo;ek, in conversatietoon, 
met een half bedroefd, half schalksch verwijt 
in de stem, die voor het overige het bronstig gonzende 
moduleeren behield van wie zich zelf graag hooren spreken. 
Om half e,en had juffrouw Erkelens, een vischwijf 
van ongehoorde of metingen, bij ons aangebeld, blootshoof ds 
en met een blauwachtig schort voor. Daar ons meisje bij 
het bed opmaken minder goed gestoord koon worden, deed 
mijn moeder zelf open. Juffrouw Erkelens stelde zich niet 
voor, maar zei, dat ze daar en daar woonde, dat ze een 
brief had gevond-en en opengemaakt, en hier was de brief 
terug, en of het nu meteen uit mocha zijn. Er waren meisjes 
genoeg, zij had de verantwoordelijkheid maar. Anders 
zou ze de heele Waalweg oop stelten zetten! Ze had al genoeg 
meegemaakt met dat meisje, de heele winter, mevrouw, 
hadden ze in angst gezeten en slecht geslapen om 
dat kind. Het bleek, dat juffrouw Erkelens aan de moeder 
van Else Bohler de schrif telijke belofte had of gelegd haar 
ver te houd,en van de verleidingen der groote stad, een 
taak veel en veel te zwaar voor haar en haar zuster, die ook 
zoo jong niet meer waren. Het kwam allemaal door dat 


aardige gezichtje; toen juffrouw Erkelens en haar zuster 
jong waren, werd er nooit notitie van hen genomen. Opp 
dit moment kwam Eg binnen en werd na eenige stagnatie 
weggewerkt naar de huiskamer. Juffrouw Erkelens zei 
God te danken, dat ze de brief zelf uit de bus had ge-haald, 
daarmee was een groot onheil voorkomen, het leek 
haar wel een nette brief, maar of uw zoon voortaan dat 
meisje alsjeblieft met rust wil laten, anders z-ocht ze 't. 
verder. Ze lachte tegen iedereen, en ze had ook een vriendin, 
maar die zou 't slecht vergaan, als het zoo doorging 
.--- auto's, mevrouw! ze was katholiek, en had alles gebiecht 
wat er deze winter voorgevallen was, maar wat 
hielp dat, als er steeds meer bij kwam? Als Else Bohler 
niet zoo goed voor haar werk was, had ze haar al lang 
weggejaagd. Elerst was ze van plan geweest niets te zeggen 
en op de vastgestelde tijd zelf naar het Perseusplein te 
gaan om ,uw zoon eens goed het jak uit te vegen." En wat 
stond daar in de brief, daar in het midden? , S amen naar 
de bi,oscoop gaan," had mijn moeder vertaald. Ha ha ha, 
dat kende juffrouw Erkelens, naar de bioscoop gaan... ! Zij 
kende de studenten. En wat stond daar, heelemaal onderaan, 
eerst had ze gedacht, dat dat iets gemeens beteekenen 

moest, misschien wou mevrouw eens kijken?... Het was 
het woord ,hochachtungsvoll" geweest. 

„Hoe is het afgeloopen?" vroeg ik zoo kalm mogelijk, 
ondanks het nare smaakje in ,mijn mond. 
Mijn moeder mengde nu iets jammerends door haar 
stemgeluid. 

,,Natuurlijk heb ik moeten beloven, dat 't uit zou zijn 
met dat meisje! 't Mensch was anders niet weg te krijgen, 
Johan! Wat een verschrikkelijke vrouw om daar bij me in 
de gang te komen schreeuwen! Doe zooiets toch nooit 


weer! Ze zei tegen me : wat is ie? Is ie student? Is is meester, 
of rechter? God god, en ik maar bang, dat je vader..." 

„Ik vind antlers, dat u de edele drijfveeren van die juffrouw... 
hoe zei u ook weer?... Er-kelens, wel wat licht 
telt. Jammer, dat ik haar niet op het Perseusplein zal zien." 
Ik wachtte even en zei toen: ,Overigens had u ook kunnen 
beloven, dat ik de Waalweg in brand zal steken." 

„Hoe bedoel je?" vroeg mijn moeder langzaam, terwijl 
ze me van het hoofd tot -de voeten opnam. Haar oogen, 
wijze, nederig bedroefde uilenoogen eerst, waren tweemaal 
zoo groot geworden, dreigend, zinneloos aanklagend, 
wijd omringd door de slap uitgestulpte oogleden die hun 
roode binnenkant toonden, totdat zij ze plotseling dichtklapte 
en weer gewoon ke:ek, op halve kracht. Ik herinnerde 
me die ontzinde blik van vroeger, van grootsch opgezette 
roofdierscenes uit mijn jeugd: alleen die blik en 
het andere zichtbare -er omheen, niet de geluiden. Ik herinnerde 
mij, dat ik dan altijd mijn vader verachtte en liefhad 
en mijn moeder haatte en bewonderde, en ^daaruit ontstond 
dan een soort wellustgevo!el, springend van de een 
op de ander, over mijn h,00fd heen, maar toch van binnen 
bespeurbaar, net alsof ik in een electrisch krachtveld stond. 
Eg, vier, vij f jaar oud, was toen al een kleine, grijnzende 
gnoam in een hoek. 

De l-eegte in mijn borst liet mij mijn zelfbeheersching 
nog. Off icieel, als een advocaat, die een fout in de instructie 
ontdekt beef t, sprak ik: 

„Het staat u vrij alles to beloven wat er door onze buren 
zoo al op het tapij-t wordt gebracht, of op de gangmat in 
dit geval. Ik vind het alleen wat zonderling, dat u mij in 
zoo'n belofte impliceert." 

Ik beet mij -op de lippen. Dat mijn moeder de woord



speling evenmin zou apprecieeren als zij de term„ impliceeren" 
begreep, was minder erg dan dat ik mijn toevlucht 
moest nemen tot zulke middelen. Zij verrieden mijn 
zwakheid. Had ik gewone, simpele woorden gebezigd, 
misschien dat ik mijn kalmte dan reeds verloren had. Ik 
stond op en begon tegen het glas te trommelen van de 
openslaande deuren. 

,,Ze zei ook nog," hoorde ik achter me op effen toon, 
,,dat je, als er eerlijke bedoelingen bij je hadden voorgezeten, 
wel belet bij hen gevraagd had, nu ja, ze gebruikte 
natuurlijk een andere uitdrukking. Wat een onzin! Maar 
doe me nu het genoegen, John..." 

„Wat noemt u onzin: de eerlijke bedoelingen of het 
belet. .. ?" 

,,Ze zei: bedoelingen om met dat meisje te trouwen 
heef t ie toch zeker niet? Stel je voor, wat een gesprek! Ik 
zei, dat daar natuurlijk geen sprake van..." 

„Verd,omme, wat gaat u dat aan ? ! Ben ik 26 of ben 
ik 16?!" 

Zoo onbesuisd had ik me op mijn hakken omgedraaid, 
dat ik even wankelde. Van mijn moeder ving ik een wel 
zeer onverwacht schelmsch en ingehouden plaagziek 
lachje op; maar toen ze mijn woedend gezicht gewaar 
werd, boog ze het hoofd omlaag en begon discreet naar 
de rood geborduurde pantof f eltjes te turen, die daar onder 
de rand van de divan al een heele tijd voor en langs elkaar 
heen gewipt moeten hebben. 

Ik begreep, dat ik het onderspit delven zou, als het zoo 
doorging. Wie zoo over zijn eigen l^eeftijd spreekt tegenover 
zijn moeder, is zeker nog geen 20; ik zag dit in op 
het moment zelf. Bovendien heb ik de eigenschap op 
niet meer dan een ding tegelijk het oog te kunnen hou



den, en hier waren er al drie: mijn moeders offensief, mijn 
eigen ,bedoelingen" met een dienstmeisje dat ik niet 
kende, en tenslotte gegevensover datzelfde dienstmeisje, 
die die bedoelingen, zoo ze al bestonden, wel in een 
zeer ondubbelzinnige richting moesten stuwen. Om tijd te 
winnen zocht ik mijn stoel weer op. 

„floor eens, Johnnie," begon mijn moed,er, opkijkendd van 
de coquet spel:ende voeten, met haar hartelijk opgeboende 
visitelach ineens, „we zullen ',t maar niet te hoog opnemen, 
van die brief. 't Is te begrijpen, dat je op jouw leeftijd, als 
student, natuurlijk... enfin. Maar denk toch in Godsnaam 
een beetje om ons, vooral om je vader, die zich zoo uitslooft 
om die dure studie van je te kunnen bekostigen ! Ik 
hebheel erg sterkde indruk, dat je daar niet voldoende van 
doordrongen bent, we!? En dan, als j!e een meisje zoekt, 
waarom dan niet een kle'in beetje meer uit je eigen stand 
dan zoo'n..." 

Na even geslikt te hebben ging zij zachtjes voort: 
,,Een meisje uit een goed,e familie, wat bemiddeld misschien, 
je weet, dat je vader..." 
Nog zachter, maar nu uiterst rad, alsof ze een lesje opprevelde 
:' 

„Je sluit je ook zoo in je zelf op, John, zoo was je altijd 
al, ik houd m'n hart vast, dat Eggie look zoo wordt. Je 
bent nooit 's vertrouwelijk met me. Heusch, jongen, ik 
weet meer van die Duitsche meiden of dan j... dan je wel 
denkt; laat je toch niet inpalmen door een aardig snuitje, 
die meiden dooen de •ongelooflijkste huwelijken hier in 
Holland; denk alleen maar eens aan de vieze ziekten die...'' 

Naast de opengebroken brief had zich zwaar en geleidelijk 
mijn rechter vuist gebald. Rustig lagen zij zoo naast 
elkaar, de vuist en de brief. Maar de woord,en waar ik 


naar zocht, die stoven voor mij uit, die werden ongrijpbaar, 
sloegen neer tegen de muren, als groote onzindelijke 
nachtvlin-ders, die ik er weer of pakken moest. En dan 
weer was het alsof ik die woorden alleen kon uitbrengen 
door ze overduidelijk uit een boek voor te lezen, dat scherp 
gesneden in mijn geest stond, streng omhooggehouden, 
doch bijna reeds neerzinkend door mijn ontoereikende 
krachten. Ik zei: 

„Ik heb me nog niet voldoende gegevens verschaft over 
de gezondheidstoestand van juffrouw Erkelens' protegee. 
Als het eenmaal zoover is, zal ik u zeker op de hoogte 
stellen. Inmiddels verzoek ik u u niet te bemo-eien met 
mijn persoonlijke a angelegenheden." 

Maar nu, eindelijk, brak de hel ook goed los. Als een 
panter was mijn moeder opgesprongen; haatdragend 
sproeiende oogen, waarvan het wit geel leek, draaiden om 
en ,om in een deegachtig vaal gezicht. Geen meter was er 
tusschen ons in; we stond'en daar in bokshoudingen, in 
spuwhoudingen; het was een jeugd die daar openstroomde, 
als een aangeprikte zweer, een huwelijksleven van 
haar. Wulpsche golven geluid kwamen diep uit haar 
borst vandaan; ik antwoordde met een heesche, overslaande, 
van walging trillende stem, het malste geluid dat ik 
ooit gehoord heb. Uitdagend, zinneloos en vulgair smeten 
we elkaar toe wat we maar kwijt wilden. Ja, dit was 
de afschuwelijke verandering in haar gezicht, in haar 
stem, die ik maanden j aren ? lang gevreesd had, 
onbewust. Om dit te ontloopen was ik student geweest, 
op eenzame kamers... Geen lepels, geen mevrouwen, 
geen studie- en zakgeld, waarvoor ik in dit huffs mijn 
geestelijke gezondheid opofferde, geen gedwarsboomde 
amourette met een Duitsch dienstmeisje, mijn moeder al



leen! Er bestaat Been gezicht dat ik haat als het hare, dat 
hardgebakken mengsel van madame Hanau en koningin 
Luise van de schilderij van Goya, met een zoet sausje er-over 
uit de Hollandsche keuken... Maar, al voelde ik me ook 
ijskoud worden, inkrimpen, schrompelen als tot een zuigeling, 
met in zijn rimpelig snuit de weerzinwekkendste 
ervaringen van de ouderdom geschreven, ik stond daar 
nog, ik verdedigde mijn go-ed recht nog, want ik wist, dat 
ik op de plaats zelf sterven zou, als ik een duimbreed toegal. 
Dan was mijn leven verbeurd. Dan kon ik wandelingetjes 
gaan maken met mijn vader en meneer Steketee, arm 
in arm... 

je zult je f atsoenlijk gedragen hier in huis! Moet je 
weer voor je examen zakken?" 

,,Ga liever hiernaast kl,essen! !" 

,,Om onze goede naam hier te... te... te... met die 
snol!" 

,,U bent zelf... u bent gek!" 

„Zwijg als je tegen me spreekt ! !..." 

Boem!! 

Door een zware, dreunend-e slag vlak onder ons werd 
deze dialoog onderbroken. Op mijn schrijftafel viel een 
waggelend vaasje om; de ramen trilden. In versteende 
ruziestanden waren we blijven staan, in afwachting of er 
nog meer komen zou. Nog een zoo'n slag, en h;et huis 
zou misschien van het aangezicht der aarde weggevaagd 
zijn... Alles bleef stil... Fluisterde mijn moeder daar?... 

,,Fietje? ..." 

Fietje... Ontredderd liet ik me achterover in mijn stoel 
vallen, en tegelijkertijd onnoemlijk verlicht. Daar steeg de 
humor weer op, goddank... Ik zag, hoe mijn moeder een 
plakkerige lok van haar voorh,00fd streek, nog even bleef 


luisteren, en zorgvuldig luisterend naar de deur liep. Ze 
draaide de knop om, ze scheen de doodsche stilte in zich 
op te zuigen, ze zwol op. Ze zwol op van een nieuwe woede 
en verontwaardiging! Een beetje verfomfaaid kwam ze 
op het portaaltje aan, en daalde, zonder verder naar mij 
om te kijken, de trap af, ongenaakbaar en statig, een 
vaste klomp beweging schuin naar beneden; door mij ver 
naar links te buigen kon ik zien hoe als een gevelde, dikke 
houten speer de leuning door haar hand gleed. En al kon 
ik het ook niet formuleeren, zoo leeg was mijn hoofd, 
zoozeer werd alles reeds bedekt door de laffe nasmaak 
eener al te goedkoope overwinning, ik wist wat ze doen 
ging. Maar ook wist ik, dat die slag geen minuut later had 
moeten komen... 

Om halfzes trof ik aan de gedekte tafel mijn vader, 
ziekelijkbleek,watuitgeputvan het vele braken, maar niet 
bepaald ontevreden, en Eg, die mompelend uit de krant 
voorlas over de toestanden in Duitschland en daar geenszins 
mee ophield, toen ik binnenkwam. Mijn moeder droeg

, 

met groote, verwilderd theatrale gebaren de schotels op 
tafel en bleef zeer zwijgzaam. Pas na het middagmaal 
maakte ik uit de gesprekken op, dat ons dienstmeisje, dat 
altijd zoo met de deuren sloeg, op staande voet door haar 
was weggejaagd, twee weken te vroeg. 

Ondanks de afzijdigheid, die mijn moeder verder tegenover 
mij in acht nam, en die ik desnoods op kon vatten als 
een stilzwijgende sanctie door overmacht, besloot ik haar 
in elk geval haar zin te geven. Wel bezielde me een bijgeloovig 
vertrouwen, dat ook een tweede keer juffrouw 


Erkelens weer aan de deur, mijn moeder weer bij me op 
het kamertje een of ander dienstmeisje gehoorzaam ingrijpen 
zou met deuren slaan, of een ruit breken, en mocht 
dat uitblijven, dan kon ik mij altijd toch nog zelf de krachten 
aanmatigen, die dienstmeisjes magisch schenken. In mijn 
verbeelding deed ik nog veel meer. Een verpletterende revanche 
! Na mijn moeder het zwijgen opgelegd te hebben 
liep ik rustig de straat op, en belde aan in de Andromeda,
straat om juffrouw Erkelens te vragen of dat haar gewoonte 
was: brieven openmaken die aan anderen waren 
.gericht. Onvriendelijk of sarcastisch zou ik niet tegen haar 
zijn, want was zij het tenslotte niet geweest die het met 
,succes tegen mijn moeder had opgenomen?! Ik kwam 
daar dan niet alleen om rekenschap, maar vooral om inlichtingen 
: man van de wereld, die terloops komt info rmeeren 
of het met dat meisje van mevrouw niet over een 
andere boeg gegooid kan worden. Met dienstmeisjes had 
ik weinig ervaring, maar er moest een methode bestaan om 
zooiets op een volkomen correcte en onburgeriijke wijze of 
te wikkelen; ik dacht daar telkens over na, ik stelde mij 
.zelfs voor, dat ik juffrouw Erkelens stormenderhand vertoveren 
zou en haar zegen erbij, en toch deed ik het niet. 
Misschien uit lafheid. Misschien omdat ik door een nieuwe, 
zij het ook indirecte overwinning op mijn moeder al te 
tovermoedig vreesde te worden om mijn onvermijdelijke rol 
van ,zoon" tot een goed einde te kunnen brengen. Maar 
ook om iets anders nog. Het woord ,snol" was het, dat 
zich in mij had vastgehaakt, tegen mijn wil, buiten ieder 
redelijk overleg om, maar diep indringend. En aan dat 
woord hingen weer andere woorden van eenzelfde strek


•king, „snol", ,Duitsche snol", ,Duitsche hoer", 
tot een giftig inetelig nnetwerk samengevlochten, met 
,SO 


vizioenen er doorheeen geweven van gemeene brieven in die 
groote bus om het hoekje, ontoereikend biechten, en een 
vriendin die niet deugde. Kwaad te warden wanneer mijn 
moeder mij dat netwerk als een stinkende lap over het 
hoof d wierp was tenslotte lets geheel and-ers dan om de 
realiteit ervan te loochenen door een diplomatiek bezoek 
aan Else Böhler's bewaakster! En dan herinnerde ik mij 
die sluwe, lichtzinnige oogen weer, die mij dadelijk al 
hadden tegengestaan, niet om hun lichtzinnigheid zoozeer 
als -om hun hardheid en hun bijzondere glans. De molenwieken 
en de slecht zittende mantel voltooiden het vo^orwendsel. 
Woensdagavond iou ik niet naar het Perseusplein 
gaan. Maar ik had mij ook moeten voornemen's middags 
tusschen 4 en 6 op mijn voorkamer te gaan zitten 
werken.. . 

Door het glas van de gesloten deuren drong het rhythmisch 
hol blaf fend geluid van het mattenkloppen tot mij 
door. Een looper; pauze; weer een looper;'veel kleedjes ook. 
Ik zag het voor me, dat wil zeggen: mijn lichaam zag het, 
met duizenden fijne oogjes, en dan begon het van binnen genadeloos 
te kriebelen en te tintelen, en wilde mij meesleuren 
naar buiten. Hoezeer ik mijn gedachten trachtte te concentreeren 
of juist of te doen vloeien in leegheid, tegen die aandrang 
kon ik niet op. Waaraan nog te denken? Waalweg 27, 
het heele huis, tot het dak toe, scheen mij met kleine schokjes, 
als een koppige ezel, naar de rand te willen krijgen... Ik 
verlangde naar moreele steun en goede raad, ik verlangde 
naar Peter, maar Peter zat in Parijs, en talmde met terugkomeen. 
Een ander tegenwicht had ik niet meer over tegen 
bruine loopers, krullendeover een blauw-groen geschilderde 
lat, heftig geranseld door een lichtblauwe voorhamer... 
Ik stond op. Misschien was mijn kamertje reeds 

Else Bohler, Duitech Dlenstmeisje 


te zeer bezwangerd met de allures der willoosheid, doorspookt 
met de neertrekkende armen van vrouwen waar ik 
niet naar toe wilde... Voorbij de zachtjes opengestooten 
deuren deed ik een sluipende stap naar rechts, en liet heel 
langzaam het schouwspel van Zaterdag in mijn gezichtsveld 
glijden. Een pijnigende nieuwsgierigheid naar wat niets 
voor mij vertegenwoordigde en me toch zooveel te zeggen 
had hield mij op het plat gevangen. Natuurlijk zocht ik nu 
allereerst naar teekenen van verdorvenheid; ik stelde vast, 
dat het mooie blonde haar misschien wat grof was, en de 
uitdrukking van de mond, zoo en profiel preutsch en 
vroom, ineens sensueel kon schijnen. Zoo ver gevorderd 
was het proces van mijn verslaving reeds, dat ik rustig toegeven 
kon daar hoof dzakelijk te staan om mijn moeder te 
bruskeeren, geen reden overigens om het niet te doen, 
want bruskeeren wil men altijd, in zoo'n geval, en wie 
maakt uit of dat oorzaak of gevolg is van een verlief dheid 
? Maar natuurlijk zou ik thuisblijven, Woensdagavond. 
Ze zou niet eens uit mogen. Al haar gangen werden 
nagegaan na die vreeselijk losbandige winter. Zonder 
gevaar to loopen kon ik kijken, kijken... Woensdagmiddag 
om half zes, de avondwind was al aan het opsteken, boog 
ik mij verder voorover dan ik eerst gedurfd had net te 
laat om haar nu eens goed aan het werk te zien, want daar 
kwam ze al terug gewandeld, losjes zwaaiend met de mattenklopper, 
de oogen onbeweeglijk op de achterkant van 
het huis gericht. Treuzelend zette ze het eene been voor 
het andere, alsof ze haar evenwicht verloor, ze keek naar 
boven, en zag mijn smeekend en verklarend gebaar over 
het hekje. Er ontspon zich nu een gebarentaal van twee 
slechte acteurs: boren met onze vingers, nerveuze diagonalen 
over de Sterrenbuurt, lachjes en schouderschokjes. 


Tot mijn verbazing zag ik die geestig opgetrokken markiezinnenwenkbrauwen 
weer terug, die ik heelemaal vergeten 
was, en die nu aan het gezicht een uitdrukking verleenden 
van koddige wanhoop. Keek ze dan weer naar het 
huis, tusschen de pantomime door, dan stonden haar oogen 
niet waakzaam, maar dom en lodderig (was dit een list?), 
en zoo gebboeid was ik door alles wat er aan dat veranderlijk 
gezicht op te merken vie!, dat ik, toen ze eerst vijf en 
toen nog eens drie vingers omhoogstak, acht uur! 
niet eens begreep wat ze bedoelde, en eveneens in het Wilde 
weg vingers ging opsteken, alleen om het genot van zoo 
te kunnen telegrafeeren met het verbodene... Pas toen ze 
weg was wilt ik, dat we elkaar 's avonds zouden zien. 

Zoolang ik met Else Bohler in de schemerige sterrenstraten 
wandelde, prettig vervolgd door de angst mijn m,o ,eder 
tegen het lijf to loop,en of juffrouw Erkelens, maakte ik 
haar tot mijn gelijke en sprak Duitsch met haar als met 
een philosoof. Ik overdreef niet alleen haar onbekendheid 
voor mij, het menschelijk raadsel dat ze mij opgaf, maar 
ook, willens en wetens, het peil waarop ze stond. Wanneer 
ze me niet begreep, knikte ze of zei zeer beslist joa", 
en deze zekerheid van Naar was, zoo meende ik, in beginsel 
toch geen andere dan waarvoor Kant duizend woorden 
noodig had gehad. In het avondlicht maakte ze trouwens 
een totaal andere indruk, die mij voorloopig gelijk scheen te 
geven. Het boersche rood viel weg, alleen het fijn:e der 
twee gezichten toonde zich. Zij was zonder hoed. Het 
achterover waaiende haar gaf de eerste groote verrassing 
van deze Woensdagavond vrij: een prachtig gewelfd, intelligent 
voorhoofd, fijn en breekbaar, en toch als gebeeldhouwd, 
zoodra het zelfstandig was begonnen te leven in 


een minimum van lantarenlicht. Ze vertelde me, dat haar 
moeder, een weduwe, in Keulen een fotografiezaak had, 
en dat ze eenig kind was. Juffrouw Erkelens' bezoek 
scheen ze als een grap te beschiouw'en ; wel had ze zich 
„erzurnt", was ,bretaal" genoemd, en had tenslotte gedreigd 
met weggaan, als ze Woensdagavond de deur niet 
uitmocht; maar het onderscheppen van de brief wekte 
pas haar verontwaardiging op, toen ik zei, dat dat toch 
„ziemlich stark" was. Mijn vaderlijk standje, omdat ze mij 
niet beter had ingelicht over de gevaren die ons bedreigden 
liet ze kalm langs zich heen glijden. Ik wilde meer 
van juffrouw Erkelens weten, ze bleef merkwaardig gesloten. 
De dwerg was volgens haar wel ,ein gutes M adchen" 
(ik schatte de dwerg achter in de dertig), met de 
aapmensch daarentegen kon ze niet overweg. Met dat al 
zat ik nog steeds in het onzekere over die winter, en die 
vriendin met de auto's. Vastbesloten, dat dit een avontuurtje 
moest worden, trachtte ik, in plaats van aan te sturen 
op een bevestiging of een bekentenis, haar op een eenzame, 
tochtige hoek railleerend een arm te geven, -die ze 
dadelijk wegstootte. Onder een licht sprongetje draaide ze 
zich een halve slag om, fel zag ik haar oogen glinsteren, 
en daar wandelde ze al weer naast me voort, zwaaiend met 
haar armen, kalm en vroom van profiel. 

was bedeutet das denn?" 

,,Nich... tun." 

,,Das ist doch ganz harmlos! Warum darf das denn 
nichit sein?" 
,,Das darf man nur, wenn man verlobt ist." 
Het klonk categorischer dan Kant. Een katholieke Kant! 

De schrik sloeg me om het hart. Bovendien had ik nu haar 
oogen weer even gezien, de bolle en toch scherpe, ja ste



kende bikkels. Behalve een strenge moeder en een geheele 
phalanx van pastoors, proefde ik achter dat opgedreunde 
lesje allerlei hinderlagen, zoo niet een banale huiche•larij. 
Verlobt! Ik verknoeide mijn tijd hier toch zeker? 
Want ineens wist ik het, stellig en onafwijsbaar : de aapmensch 
liegt of overdrijft, dit meisje is onbarmhartig fatsoenlijk, 
het preutsche mondje wint het van de oogen, de 
straatmeidenoogen bestaan niet, en als ze bestaan haat ik 
ze, en omdat ik ze haat wil ik er steeds weer naar kijken: 
Welk een gevaar ! ... Ik keek op mijn horloge. Loom probeerde 
ik het nog eens voor het laatst met de arm: hetzelfde 
resultaat. ,Nich... tun," en een snelle lichaamszwenking. 
Dus schraapte ik mijn keel en zei, dat* ik haar 
niet in ongelegenheid wilde brengen en of het niet beter 
was, als we e1 aar maar niet meer zagen. 

,,Sorest gibt's noch einen Skandal, Else !" hield ik haar voor 
met alle goedgemutste vertrouwelijkheid van iemand die op

, 

het punt taat de dans to ontspringen. Ze bleef een tijdje 
voor zich uitstaren en zei eind,elijk op mistroostige Loon: 

,,Das u.berlasse ich Ihnen, das sollen Sie nur sagen." 

,,O, mir ist es einerlei, nur fur..." 

,,Sie hat gesagt, dass Ihre Mutter es night billigte, dass 
wir zusammen gingen." 

,,Das ist aber wunderbar! Wer, die alteste?" 

,,Und Bann hat sie gelacht." 

,,Die hassliche ?" 

Joa" 

Niet spottend had ze me aangekeken, eerder meegaand, 
afwachtend, zonder bijgedachten. Ze taxeerde me niet, ze 
mat haar krachten niet met de mijne, dit was geen duel. 
Maar in mezelf woedde de geeseling van de spot, waartoe 
zij het recht zou hebben gehad... Ik lachte ruw. 


„Es geht meine Mutter nichts an was ich mache. Ich bin 
kein Knabe. Ich stehe auch nicht gut mit meiner Mutter.” 

,,Das diirfen Sie nicht sagen!" 

,,Gott im Himmel..." 

Besluiteloos stonden we weer op diezelfde winderige 
hoek. Wat moest er nu gebeuren? Ik wist het al, maar liet 
nog wat argumenten de revue passeeren. Om dat gezicht 
daar voor me, dat zuivere, vrije meisjesvoorhoof d, mocht ik 
in ieder geval geen lafheid begaan: een lafheid tegenover 
haar; tegenover mezelf bleef die even groot, welke weg ik 
ook zou inslaan. Daarbij kwam nog, dat haar berisping me 
niet alleen vrij vermakelijk voorkwam, maar ook verre te 
verkiezen boven een juister begrip van mijn positie op de 
Waalweg. Ongetwij f eld ligt er iets geruststellends in alleen 
maar op een der tien geboden onthaald te worden, 
wanneer men zich te veel blootgeeft. Wanneer zij gezegd 
had: ,Ach so...," met een listig en smalend lachje, zou ik 
onmiddellijk afstand hebben gedaan van Else Bohler. En 
zouden zelfs dan het platje en de mattenklopper mij met 
rust hebben gelaten? Mijn eer en mijn examen waren gelijkelijk 
in het spel. En die verloving? Och kom, verloving... 
Toen ik haar tegen half elf naar de ingang van haar straat 
bracht, was mijn lot beslist. Zelfs de aanduiding van een 
knix en het ,dag mieneer", waarmee ze afscheid nam, 
konden daarin geen verandering meer brengen. 

Daar het Perseusplein op den duur te gevaarlijk werd, 
ontmoetten we elkaar op de hoek van de Aldebaranweg, 
bij een publieke telefooncel, een luchtig, beglaasd getimmerte 
op bijna-vier pooten met grijze, vinnige klapdeurtjes. 
Even voordat Else Bohler zich verkleeden ging 
sloop ze vanuit haar slaapkamer op het platje om een steen 


op het hek te leggen ten teeken dat ik het huis verlaten 
kon; ik hoefde dan niet langer te wachten dan haar toebereidselen 
duurden. Uit vrees voor ontdekking koos zij 
doorgaans de kleinste steentjes, moeilijk -herkenbaar tusschen 
zooveel zwarte gedroogde vogeluitwerpselen, waarvan 
ik de wisselende landkaart tenslotte maar in de loop 
van de dag uit het hoofd leerde om uit te kunnen maken 
wat steen was en wat niet. Dat begon 's morgens vroeg al, 
voordat ik naar college ging, als er drie of vier matjes, 
vierkante, bruine martelaars, over de tat op Else Bohler's 
komst hingen te wachten. 's Middags stond ik er zoolang 
het kloppen duurde, en toch leed mijn werk er niet onder, 
zoo groot was de versche toevoer van levenslust en energie 
ook voor dingen -die mijn belangstelling niet eens opwekten. 
Vaak had ik bij de telefoon toch nog wel een half uur 
te wachten, waarbij het tergend lij zig gezang van opgeschoten 
meisjes achter de open ramen van een Kindertoevluchtsoord 
daar op de hoek mijn ongeduld markeerde. 
Aanvankelijk, zeker van mijn zaak, flaneerde ik een eind 
de Aldebaranweg op, een kwartier later schilderde ik al 
voor Kindertoevlucht, twintig pas heen, twintig pas terug, 
tegen half negen hield ik mijn blik onafgebroken op het 
Perseusplein gevestigd. Maar niet zoo onafgebroken of 
Else Bohler zag altijd kans te verschijnen, als ik weer met 
mijn rug naar het Perseusplein toe stond; nooit heb ik haar 
een hoek zien omslaan. Ze was bij me, ze zei ,, utntagg", 
zonder zich te verontschuldigen, en schudde genoegelijk 
mijn hand op en neer. Steeds verwonderde ik me weer opnieuw 
over haar eigenaardige postuur, en dat marcheeren 
op de plaats rust, als ze aan kwam loopen. Mogelijk waren 
haar beenen wat te kort, maar daar dacht ik eigenlijk nooit 
goed-over na, of ik accepteerde het als jets dat er heelemaal 


bij ho-orde... Dan spraken we ti,en minuten over juf f rouw 
Erkelens, die nog steeds niets wist, daarna over Duitschland 
en haar moeder, en in het bosch, waar we in een restaurant 
thee dronken, weer over juffr,ouw Erkelens. Wat 
boersch en onbeholpen zat ze op het witte stoeltje naast me, 
haar witte handschoenen in de rechterhand, de linker soms 
spelend met het kruis van gesneden ivoor, dat op haar 
Borst hing. Haar voeten zette ze graag op een houten voetenbankje 
neer. Wanneer ik te lang naar haar keek, schrok 
ze op, en begon, na een schichtige, guitige blik in mijn 
richting, dadelijk bedwongen door de overluifelende oogleden, 
die als blinden voor twee blinkende l'enzen de speelruimte 
van haar blik beheerschten, peinzend in haar thee 
te lepelen als een kind bij een verstrooid spelletje. Nooit 
wilde ze meer hebben dan een kop, die ze half opdronk 
(inderdaad net als kinderen, die ,visite" spelen en er niet 
aan denken, dat men die thee, die ze in hun kleine kopjes 
mogen doen, ook op kan drinken) en ze zei „dank u, mieneer"
itegen den kellneer, maar zoodra ze Duitsch sprak, was 
ze weer uit het land der dichters en denkers ,, en al het verveeld 
aarzelende in mijn antwoorden kon door gebrek aan 
taalkennis verklaard wordlen, en iedere stelligheid werd on 
dersteund door het streelende van een goede beurt, en overdag 
zat ik wel een kwartier lang in de dictionnaire te snuff elen 
om maar niets te;kort to doen aan dat verraderlijk idioom. 
,,Liebst du mich?. . ." neen: ,hast du mich gern" was beter. 

Toen ik ,hast du mich gern" te pakken had, hoefde er 
geen sprake meer te zijn van eenige weif eling. Het werd 
nu tijd voor de proef op de som. De onbevangenheid waarmee 
ze tot dusverre al mijn vragen beantwoord had, de 
ingetogenheid van haar optreden, de moralistische stelregels, 
die ze nu en dan ten beste gaf, daarnaast van mijn 


kant een begrijpelijke schroom om al te vaak het onderhoud 
tusschen juffrouw Erkelens en mijn moeder aan te 
roeren, hadden mij de eerste twee weken weerhouden van 
een directe vraag naar haar ,verleden' . Onze omgang leek 
nog het meest op een kameraadschappelijke conversatieles 
in het Duitsch; maar daar tusschendoor beloerde ik 
haar, bestudeerde haar gezicht, lette op al haar uitlatingen, 
en bedacht sluwe toespelingen, die ze zwijgend negeerde, 
met haar fijne eigenwijze wenkbrauwen wat hooger 
dan gewoonlijk en de neus lichtgebogen. Veel verder

-

bracht me dat niet. Toch wilde ik zekerheid. Daarom, bij 
wijze van experiment meende ik greep ik in het 
tweede donkere laantje achter het restaurant haar hand 
en stak mijn arm door de hare wat Naar op mijn desbetreff 
ende vraag de opmerking ontlokte, dat men zooiets alleen 
deed als men elkaar beter kende. Die criteria waren blijkbaar 
nogal aan verschuiving onderhevig. Hoewel de aanraking 
mij op de bekende manier duizelig maakte, hield 
ik scherp mijn doel voor oogen, en, minder zinnelijk opgetogen 
nog dan nieuwsgierig, vroeg ik, zooals ik mij voorgenomen 
had: , H ast du mich gern ?" joa," zei ze, 
zacht en beslist, en meteen lagen onze monden op elkaar, 
precies tusschen twee door stoofzieke paren bezette banken 
in, waar 't doodstil en donker was. Haar lippen waren 
buitengewoon week, wat te slap, vochtig, en volslagen on 
beweeglijk. Haar adem rook ouderwetsch naar iets dat op 
lavendel leek, ik herinnerde me die geur uit mijn jongensjaren, 
eens toen ik ziek lag en mijn moeder telkens door 
mijn slaapkamer kwam ruischen... Maar nu zou het 
boekje van haar instincten en emoties worden opengedaan! 
Terwijl haar lichaam in mijn armen weerbarstig bleef, 
sondeerde ik naar de losbandige winter met mijn tong; de 


groote, gladde tanden bleven stiff op elkaar gesloten, ik 
knabbelde een beetje, en ineens week ze achteruit, in een 
diep gewond gebaar, zoo instinctief als ik maar had kun- 
+nen wenschen, haar hand half in de hoogte als om haar 
mond of te vegen. Twee of drie seconden toen sloeg ze 
in zelfoverwinning haar armen om mijn pals. „Nast du 
mich wirklich gern?" „ Mijn programma versnelde 
zich onder de drang van mijn gevoel: ,Hast du 
vorher schon einen geliebt?" „Ich habe nie einen lieben 
konnen, das waren alles nur ugendstreiche." jugend- ft.0 
streiche... hier in Holland?" „O nein, in Köln." 
In een lichtere laan liepen we nu, een beetje wankelend, 
.stiff in elkaar gestrengeld; het was half tien, om half elf 
moest ze thuis zijn. Ik zei: „Du willst doch nicht behaupten, 
dass du niemals gekusst worden bist ?" „O, kussen !" 
kwetterde ze opeens vroolijk, terwijl ze mijn arm van haar 
middel afschudde, ,das hat ja keine Bedeutung." ,Na, 
wie ich dich gekusst habe, 'damit verhalt es sich doch 
anders." „Das is wahr." „Ich meine," zei ik, diep 
ademhalend, weerloos tegen wat ik nog steeds voor mijn 
nieuwsgierigheid hield, „man hat... Frau... Fraulein Erkelens 
hat gesagt, dass du... ich meine mit dem Kussen.. . 
and die Freundin... verstehst du was ich meine?" Prompt 
maakte Else Bohler zich van mij los en begon, kordaat met 
haar armen zwaaiend, aan een verhaal. Ze begreep wel, dat 
ik haar verdacht; ze had er zich allang over verwonderd, 
dat ik ondanks deze verdenking, toch met haar ,,gaan"wou. 
Eigenlijk droeg haar moeder van alles de schuld, door- 
.dat zij aan juf f rouw Erkelens die brief geschreven had 
met het verzoek acht op haar te slaan; dat was heelemaal 
onnoodig geweest, dat had haar moeder ook wel kunnen 
weten. Daar de liefde en vereering voor haar moeder on- 
90

begrensd waren (een week tevoren had ze mij het portret 
laten zien van een ietwat corpulente dame, geweldige boezem, 
rood, knap gezicht, dat met trouwhartige oogen 
heerschzuchtig de wereld in keek; meegesleept door een 
enthousiasme, dat toch even getemperd scheen door zelf 


spot, zei ze: „Meine Mamma", drukte er een haastige 
zoen op en borg het weer op), maakte ik al spoedig uit, 
dat zich achter de eentonige bedrijvigheid, waarmee ze 
in kinderlijk los van elkaar staande volzinnetjes verslag 
uitbracht van de winter met de vriendin met de auto's, 
hoofdzakelijk schaamte verborg van zich te moeten vrijpleiten: 
een gebrek aan vertrouwen van die kant kon haar 
best het gevoel schenken zelf gezondigd te hebben. Over 
auto's vernam ik overigens niets, en met de vriendin, een 
meisje eveneens uit Keulen, had zij nu al een heele tijd 
ruzie, nadat ze elkaar bij juffrouw Erkelens, waar de 
vriendin ook wel kwam, ,schwarz gemacht" hadden (dit 
„elkaar" won mij definitief voor Else Böhler), terwijl de 
losbandigheid had bestaan uit periodiek bioscoopbezoek 
en het rooken van sigaretten, waaruit juffrouw Erkelens, 
geautoriseerd door de brief van Frau Bohler, verder strekkende 
conclusies getrokken had. Mijn goedkoope sigaretten 
had Else steeds geweigerd, resultaat dan wellicht van 
het biechten. Verder kreeg ik niets van haar los. 

Op de grens van het Bosch en de eerste sterrenstraat, het 
gewetensonderzoek voor geeindigd verklarend, vraag ik 
middenin een zoen, of ze nu gelukkig was (gevaarlijke 
vraag, die ik niet bij tij ds inhield) , waarop ze knikte en 
peen poos scheen na te denken. Ik zag dat ze even slikte en 
diep adem haalde. ,Warum gehst du niemals mit zur 
Kirche?" -- ,Kirche ! ?..." „Oder gehst du immer zur 
Messe von elf Uhr?" „Ich bin doch nicht katholisch," 


stotterde ik in de grootste verbluftheid. Gedwee en wat 
sentimenteel had ze naar me opgekeken, maar nu, terwijl 
ze zich uit mijn omhelzing bevrijdde, gooide ze haar hoofd 
achterover: ,Komm, lass uns gehen," en, zeer beslist 
snaterend, op die toon van opgelepeld lesje weer, maar met 
een overtuigdheid, die heelemaal uit haar zelf kwam: 
,,Das hatte ich mir nie denken konnen." „Aber Else, 
alle Leute rind doch nicht ka..." ,Ich darf mit keinem 
gehen, oder heiraten, der evangelisch ist, nie, niemals." 
„Aber ich bin nicht evangelisch !" „Also bist 
du doch..." ,,Nein, ich bin nichts, wenigstens in reli.. . 
konfessioneller Beziehung," ironiseerde ik, haar oogen 
vermijd.end, „sozusagen : nichts." Ze moest dit even 
verwerken, en begon weer, iets minder stellig: ,Darauf 
kann doch kein Segen ruhen..." ,Dass ich nichts bin?" 

„last du keine Lust katholisch zu werden ?" ,,O nein, 
Else," zei ik beschermend, ,das geht wirklich nicht." 
,,Oder wenigstens in der Kirche heiraten... ich habe gehort, 
das sei moglich..." ,Gewiss, man kann auf die 
verschiedensten Weisen heiraten," doceerde ik met luchtige 
objectiviteit, en, mijn kennis van het kanonisch recht 
te hulp roepend: „Dann muss man aber versprechen, dass 
die Kinder katholisch werden..." ja, naturlich," viel 
ze in, alsof dat niet eens een punt van overweging uitmaakte. 
„Und ausserdem: bier in Holland sieht die 
hohere Geistreichkeit" (ik was al zoover heen, dat ik 
moedwillig mijn Duitsch begon te verhaspelen) „die gemischten 
Heiraten hochst ungern; Dispensation wird nur 
in Ausnah^mefallen verl,eiht, verliehen meinetwegen, weil 
die Leute schwindeln mit der Erziehung der Kinder, na 
selbstverstandlich... man darf ja annehmen, dass der liebe 
Herrgott diese Mischlinge auch ohnedies ein wenig 


schief ansehen wurde... ", en na een toelichtend gebaar 
naar de wolken, buitengewoon op mijn gemakdoor deze 
koele en verlichte spot op zooiets kleinburgerlijks als 
waar Else Bohler op aanstuurde: „Aber wenn du's besser 
findest, dass wir Schluss machen..." „Das hab ich nicht 
gesagt," hoorde ik haar toonlooze stem, als van heel ver. 
Toen pas keek ik haar aan. 

Else Bohler stond daar, zonder zich te verroeren, haar 
armen slap neer langs haar zwarte regenmantel waarin ze 
erg slank leek. Geknakt, onherstelbaar gebroken, alsof het 
naar een inwendig vonnis aan het luisteren was, hing haar 
hoofd naar de grond; heel ver kwam het schemerig be 
lichte, koppige voorhoofd van Engelsch kostschoolmeisje 
naar voren; voorhoofd en neus vormden een nobele hoek. 
Was dit !een van de onbekende gezichten, die zij steeds 
achtergehouden had, dit streng klassieke en toch als gemartelde 
schoon?... De snik, die bij die stom gebeeldhouwde 
wanhoop paste, welde op in mijn eigen keel. Al 
zou het nog zoo zelden te zien komen, dit prof iel althans 
mocht ik niet verliezen. In een sprong was ik bij haar en 
sloeg mijn arm om de koude, gladde mantel heen. ,,Nich.. . 
tun," het tweede woord bijna onverstaanbaar. ,,Aber. 
Else, dus sollst nicht so verzweifelt dreinschauen! Was 
willst du denn? Ich habe es doch gut mit dir vor! Es ist 
doch nicht meine Schuld!" 

Dit nu was het punt waarop ik haar, onuitgesproken 
doch lang niet onbewust, in de waan begon te brengen van 
huwelijksplannen mijnerzijds, die, tragisch genoeg, enkel 
en alleen of moesten stuiten op de pastoors: een ,vroom" 
bedrog, en zonder eenige risico. Dank zij diezelfde pastoors, 
die mij Else Bohler ontnamen als toekomstige echtgenoote 
en tienwerf teruggaven als straf f eloos te achter



volgen stuk wild, werd ik verlost van alle waakzame zelf bezinning. 
Ik zou Else Bohler kunnen verleiden al had 
ik aan die mogelijkheid nog niet eens gedacht en dan 
nog met haar willen trouwen ook! Alleen zou ik iedere 
toespeling dienen te vermijden die mij in gevaar zou brengen 
te moeten toegeven, dat er van die huwelijksplannen 
geen sprake geweest was, voordat de pastoors ze ongevaarlijk 
hadden gemaakt. Nu, zoo moeilijk was dat niet. Reeds 
begonnen mijn woorden zich naar priestersluwheid te modelleeren. 
Met een bijna scholastisch welbehagen aan haarkloverijen 
somde ik op waarom ik erstens niet Katholiek 
kon worden, zweitens niet Katholiek kon trouwen, drittens 
geen Katholieke kinderen kon hebben. Het leek wel, of een 
negatieve pastoor mij dit alles dicteerde, diabolus est 
deus inversus... Geen enkele van die argumenten, die wel 
als druppels water op elkaar geleken zullen hebben, drong 
overigens tot haar door. 

„Ich werde es mir uberlegen," zei ze eindelijk, strak en

, 

vertwijfeld voor zich uitstarend, „ich habe kein Gluck, 
alle Leute die mit mir gehen wollten waren evangelisch..." 
„Gib mir nur einen Kuss!" viel ik haar vastberaden 
in de rede, geen ijdele praat meer duldend, en 
reeds begeerig op zoek naar haar mond, dezelfde mond 
waarrond het lachje gespeeld had, dat begon ik me nu 
pas te realiseeren. Het lachje, dat van veraf zoo mythologisch 
ongrijpbaar was geweest, en nu zoo goed bleek te 
kunnen smaken en zelfs naar lavendel rook... ,,Nick... 
t... Ich muss nach Hause. Ich werde es 'mir ube'rlegen." 
Ze rukte zich uit mijn armen los, ze verzette zich, krachtig 
en onbehouwen. „Nick... t..." Toen ik na een 
vrij afmattend geschermutsel, waarbij ze mijn wijsvinger 
half ontwrichtte, alleen een zoen op een van haar ooren 


had kunnen drukken, maakte zich een dreinende woede 
van me meester, plotseling, god weet van waar. ,Duitsche 
snol", zei jets hardop in mezelf, zoo -hard dat ik ervan 
schrok, ,ik zal zeker alles gelooven over sigaretten rooken! 
Duitsche snol. Duitsche snol." Welke woede was het? , 
Vernedering, gekrenkte ijdelheid, gewekte en gedwarsboomde 
hartstocht, woede tegen pastoors, woede omdat ik. 
pastoors dankbaar moest zijn, schaamte om mijn dubbelzinnige 
houding... „Also auf niemals Wiedersehen!" 
snauwde ik haar toe. Dat rijke Duitsche idioom... Maar

-

hoe verlangde ik naar haar mond, hoe werd dit verlangen 
nog aangewakkerd door elk ,Duitsche snol", dat ik bij 
mezelf vol zinnelooze haat en verachting prevelde. ,Gruss 
Fraulein Erkelens von mir," zei ik bijtend, terwijl we ongearmd 
naast elkaar voortstapten, want ik kon haar toch 
niet alleen door de sterrenbuurt laten trekken waar ze de 
weg niet kende, „und das gute Madchen auch, bitte!" 

-„Vielleicht gibt's auf dem Waalweg ein katholischer 
Herr der mit dir gehen will," hoonde ik verder. „So 
musst du nicht sprechen. Ich werde es mir uberlegen.. 
0" 

Na een ondraaglijke tien minuten kwamen we bij de 
telefoon terug, waar we ook altij d afscheid namen. ,Bis 
Sonntag," zei ze -mat, steeds met haar hoofd voorover, en 
zoo verliet ze me, net toen de klok tien uur sloeg. Er liepen 
nog meer menschen in de richting van het Perseusplein 
; zij werden door Else Bohler ingehaald, die maar 
weinig met haar armen zwaaide. Langzaam volgde ik 
de stoet, steeds met dat ,Duitsche snol, Duitsche snol" 
in mijn o-oren, al geruststellender, al doeltreffender... Neen, 
dit was voor het laatst geweest... Het kon me niet schelen. 
Als ik die groote, weeke mond maar had kunnen uitsnij den en 
meenemen naar de Waalweg, dan had Else Bohler met 


haar domme loddero-ogen heel-emaal naar de he! mogen.. . 

,,Goerenavond, meneer Roodenhuis!" 

Het kostte eenige moeite om in de magere dame, die op 
gelijke hoogte met mij voortwandelde, meer naar de rand 
van het trottoir, mevrouw Steketee te herkennen, die mij 
belangstellend opnam en dan weer voor zich uit tuurde, in 
de verte, waar de zwarte regenmantel juist om de hoek 
verdween, blinkend onder een lantaren. In haar smal, 
slechtgebouwd paardengezicht waren de -oogen dichtgeknepen. 
Nadat ik teruggegroet had, snoof ze en zei met 
een stem als een scheermes over leer: 

,,Schiet u op voor uw examen?" 

,,Neen, mevrouw." 

,,Och kom... ik hoor u anders weinig pianospelen de 
laatste tijd. Moet u ook deze kant op?" 
,,Neen mevrouw, de andere kant..." 
,,Wat noemt u de andere kant?" 
,,Excuseert u me, ik heb wat hoofdpijn," mompelde ik, 

mijn hoed even aanrakend. Ik had haar kunnen vermoorden. 
Ik had haar moeten vermoorden, eerder dan Steinmann. 
Met een gemelijk lachje riep ze me achterna:

, 

,,'t Beste met uw hoofdpijn, meneer Roodenhuis!" 

Die nacht, onrustig woelend, droomde ik voor het eerst, 
dat ik met kamertje en al van de Waalweg afvloog, een 
vage, verwarde droom, waarvan ik weinig zou kunn-en navertellen. 


De Donderdag en de Vrijdag doorstond ik door ijverig 
aan de lichtzinnige vriendin te denken: een souverein 
hulpmiddel dat zich in en uit liet schakelen naar believen. 
Werd mijn angst om Else Bohler te verliezen al te ondraag



lijk, dan nam die vriendin niet minder dan kolossale 
afmetingen aan, een Duitsche snol in optima forma, een 
echte hoer van Babylon, om even later weer in te krimpen 
tot menschelijker proporties. Tot de onmogelijkste 
foef j es moest ik mijn toevlucht nemen om het geval Else 
Bohler maar philosofisch te kunnen blijven beschouwen en 
mijn emoties buiten spel te laten. Hielp niets meer, dan 
speelde ik wat met de gedachte aan een Katholiek huwelijk; 
ik zag me dan aan het hoofd van een degelijk gedekte 
tafel zitten Mr. J. L. Roodenhuis, advocaat-procureur, 
of een beetje flesschentrekker met zes blonde, boloogige 
kindertjes aan weerskanten, die allemaal kruisjes sloegen 
voor het eten en hun gebedjes opzeiden in gebroken 
Duitsch, en toen zich dat beeld maar aan me bleef opdringen, 
tergend eentonig, nam ik plotseling het besluit 
Else voor te zijn en Zondagavond niet naar haar toe te gaan. 

Wat ik Zaterdagmiddag op het platje te zien kreeg 
sterkte me in dit voornemen. Ik stond er hoof dzakelijk om 
haar nog eens te kunnen gadeslaan, zooals ik dat Donderdag 
en Vrijdag al gedaan had: met een witte stofmuts 
op, vermoeide kringen om haar oogen die, leeg en verwaand, 
als uitgebluscht, hoogstens twee of drie keer schichtig 
naar boven dwaalden, en om dan te kunnen zeggen: 
,,Kijk, een dienstmeisje. En niet eens zoo aardig." Maar 
het was Else niet die zich vertoonde, doch de oudste juffrouw 
Erkelens. De laatste tijd had ik haar zeldlen meer 
gezien. Met haar rug naar mij toe was ze bezig een paar 
hemden aan de ijzerdraad op te hangen; maar ineens, alsof 
ze mijn spottende blik voelde, draaide ze zich met een ruk 
om, en iets wits en verbetens staarde naar boven uit donkere 
moordkuilen van oogen. Ik floot al naar de blauwe 
lentelucht, toch niet geheel op mijn gemak. In elk geval 

Else Bohler, Duitsch Dienstmeisje 


verdedigde ze haar kieken goed, juffrouw Erkelens: zoo 
wit van haat, zoo bruusk van beweging, met zulke strij dlustig 
achteruitgestoken schouders... Het zonderlinge was 
nu, dat ik als het ware partij voor haar begon te trekken en 
mij voortdurend voorhield, dat zij gelijk had en dat ik mij 
had gedragen als een kwajongen. Haar verschijning werd 
zoo bijna geruststellend. Om geheel zeker te zijn had ik nu 
alleen nog Else Bohler zelf noodig. Iedere zwakheid moest 
vo-orkomen worden door de ordinaire roode wangen, het 
flets of bikkelachtig oogenpaar, zoo mogelijk van dichtbij 
aanschouwd. Zondagochtend, kwart voor negen, zat ik dus 
in de voorkamer met de kat op mijn schoot opmerkzaam de 
linker vensterrand te observeeren. Zoo kon het niet missen; 
om negen uur kwam ze altijd voorbij, soms kauwend. Ik 
zat daar als voor een demonstratie. Zag ze er zoo uit als 
op die eerste Zondagmorgen, dan was alles afgeloopen. Ik 
zat daar als op een cursus in het harden tegen Duitsche 
dienstmeisjes. Vijf minuten voor negen, drie minuten, was 
dat Eg soms in de achterkamer, Eg, die anders nooit voor 
tienen opstond? Door het bruingele glas van de suitedeuren 
zag ik hem een kop inschenken van de thee, die ik 
voor mezelf gezet had. Ik werd onrustig. Ik moest nu 
twee dingen in het oog houden, minstens 120 graden van 
elkaar verwijderd, maar daar stak hij zijn ongekamd hoof d 
al door de spleet, hij lokte de kat met knippende vinger, 
alsof hij mij niet eens zag, en zei eindelijk, tusschen een 
paar krolsche bromgeluiden door om het beest op te hitsen: 

„Wat voer jij bier toch altijd uit 's Zondags?" 
Het raam loslatend met mijn blik, een hand kalmeerend 


op het woelende kattevel, snauwde ik: 
„bonder op." 
,,Denk er niet aan!" 


„bonder op, of ik sla je je hersens in!” 

je heb al zoo vaak gezegd, dat ik geen hersens heb, 
Johnnie," zei hij verstrooid dedaigneus, en knipte tegen 
de al recalcitranter kat, die Eg trouwens niet mocht, en die 
nu, na zich onder mijn handen klein gemaakt te hebben, op 
de grond sprong. ,Poes... Poes... Vogeltjes ! ... Ksss ! ..." 
Plotseling vloog zijn uitgestrekte hand hooger de lucht 
in zijn zwarte oogen openden zich in verbazing, hij grin


.

ni to : 

,,Kijk, verdomd, daar heb je die meid van 't hoekje weer !" 

,,Ga je weg? Godv. . 0" 

,,Die Duitsche meid! Heil Hitler!!" 

Woedend liep ik op hem af. Hij danste terug, hevig geschrokken, 
toen mijn rechter vuist op zijn neus afschampte, 
en zijn arm neersloeg, die voor een derde gebaar, de 
Duitsche groet, nog hooger Wilde komen. Doodsbleek 
sprong hij achteruit, iets mompelend over mijn moeder. 
Even had zijn onderlip gebeefd, zielig weerloos. Ik had 
hem nog nooit eerder geslagen. Toen ik omkeek zag ik 
Else Bohler langzaam achter de rechter rand van het raam 
verdwijnen; ze moest daar een paar tellen hebben stilgestaan, 
verlangend mij te zien.. . 

„Ploert," zei Eg toonloos, met zijn hand overdreven zijn 
neus afdekkend, „je kunt je pooten thuishouden, rotvent. 
Anders zeg ik 't aan moeder." 

,,Wat, dat ik je geslagen heb?" 

,,Nee, zoo laf ben ik niet." Onwillekeurig moest ik 
lachen. Ineens veranderde zijn houding. Hij begon opgetogen 
en onnoozel te grinniken, liep met o-beenen op de 
suitedeuren toe, als een rachitisch kindje (hij had werkelijk 
eenig acteurstalent), en draaide zich weer naar me om 
met een opgeheven wijsvingertje 


"Dan sakkanmoessie segge, dat johnnie hier afspraak 
maakies do-en met meissie en dan Johnnie over knie gaan 
en..." 

"Nou, duvel nou maar op," zei ik goedmoedig. 

"En dan Johnnie op zijn bilties krijg. Daq John!" Kort 
na deze triomfantelijke afscheidsgroet hoorde ik hem 
op de gang en op de trap. 

Wile zal bepalen hoe diep zijn woorden mij nog 'geraakt 
hebben, ondanks hun belachelijke inkleeding? 'Vie 
zal bepalen waarom ik 's avonds tach naar Else Bohler toe. 
ben gegaan? AIleen uit koppigheid? Aileen omdat ik haar 
eerst nog wilde zien aivorens alies te verbreken? .. 

Zoo pijnlijk scheen de herinnering aan die Woensdagavond 
voor haar te zijn, dat ze er niet aIleen niet rneer over wilde 
spreken, maarlookniet naar het bosch terug wilde waar alles 
zich had afgespeeid. Dat b-osch Ieed nu aan een kwade betoovering. 
Dus gingen we naar een verderaf gelegen park 
met vijvers, waar ik haar, na mijn belofteover al die onaangename 
beletselen verder te zwijgen, tevergeefs op een der 
bankjes trachtte te krijgen, die trouwens bijna allemaal 
bezet waren door paren in ingewikkelde houdingen. Ze 
wilde er niet eens naar kijken. "Nich,t. ..," zei ze, en darn 
liep ik maar weer door, half verbaasd over het gemak 
waarin ik me in deze tweeslachtige toestand schikte, die 
overigens in zijn voorloopigheid precies berekend scheen 
op mijn tijdelijke staat van examenvosser die afleiding en 
troost noodig heeft, Het werd nu een oppervlakkig spel; 
zelfs de neiging om Else Bohler lichamelijk re veroveren 
verdween in die algemeene ontspanning. Ik liet haar verteIlen, 
over haar moeder, over Keulen, en haar leven daar. 
Over "Jugendstreiche" kreeg ik weinig te hooren, weI 


over een jongen man, een student, die, gedwarsboommd door 
haar moeder of door haar voogd, van liefdespijn was gestorven 
toen ze 16 was. Misschien had die student ook we! 
wat aan zijn longen gehad, maar daar liep ze vlug overheen, 
hoewel ze h-et niet verzweeg. Later had ze een huishoudschool 
bezocht en was toen naar Holland gekomen 
om redenen, die mij verborgen bleven; v000r zoover ik kon 
nagaan niet uit f inancieele noodzaak; in de fotozaak kwamen 
Our feine Leute, Studenten"; haar moeder, vroeger 
in goeden doen, had in de inf latietij d veel geld verloren; 
nu ging het weer beter. Haar vader was in de oorlog gesneuveld. 
Eens in de twee weken schreef haar moeder 
haar, dat ze terug moest komen, en „Ich muss tun was 
meine Mutter sagt," zei ze, helder articuleerend, zonder 
evenwel in mijn richting to kijken, wat toch gepast zou 
hebben bij dit dreigement. Ik vroeg Naar, of ze dan in de 
zaak helpen moest. „Das nicht..." „Du bist doch 
majorenn," zei ik droog. Zwijgen. „Du bist doch 
21!" „Das is wahr." We liepen verder, en ze begon 
opnieuw. Neen, ze zou zeker weggaan, plotseling, onverwachts, 
als ze maar eenmaal haar machteloosheid tegen 
juffrouw Erkelens overwinnen kon, ze wist alleen niet 
wanneer. Plannen maakte ze nooit. Ik vroeg haar, of de 
aapmensch Zaterdag niets gezegd had. ,Doch," kwetterde 
ze lustig, ,aber ich babe mir nichts anmerken lassen! Sie 
sagte: na wem kijkt u da immer na bof e ? Aber da sagte 
ich gleich: zu Herrn Roodenhaus, darf ich das denn nicht? 
Dat moet u doch niet tun, sagte sie denn, er schaut immer 
hinab, der Kerl, and Bann hat sie auch gesagt, ich sei bretaal, 
joa!" „Behr schlau von dir, Else," prees ik haar, 
„du musst immer denken, dass du kein Kind mehr bist! 
„Das is wahr." Else Bohler's armen zwaaiden ver opzij 


en begonnen toen met heftige, linksche gebaren een verhaal 
te illustreeren over een carnavalsbal in Keulen, waarop 
zij zooveel als het middelpunt was geweest. Tjilpend 
met hooge kanariegeluidjes boven haar muzikaal orgelend 
stemgegons uit, soms bijna rhythmisch scandeerend, beschreef 
ze haar costuum, de costuums van de mededingsters, 
de versierde zaal, de prijs die zij behaald had de 
kleuren van haar halsketting die in het gewoel verloren 
was geraakt „gestolen ? Nein, das glaub ich nick" -- in 
precieze, concrete bewoordingen, zakelijk bij alle uitgelatenheid 
waarmee ze in die herinneringen zwelgde. , Ein 
grunes Hutchen mit einer roten Feder meine Mutter 
sagte du bist noch viel zu jung um zu tanzen aber da 
kam ein Herr, ein alterer Herr schon, and als' ich sagte 
ich konnte nicht tanzen, da sagte er: aber Fraulein, so 
etwas, das gibt's doch nicht and dann hab ich getanzt, 
getanzt..." Opeens begon ze zachtjes te zingen, een of 
andere filmschlager, met een hoog, teeder kreunend stemmetje, 
voorzichtig, alsof ze niet goed durfde om mij. 'Ten 
ik haar wilde omarmen, aangestoken door die levenslust, 
deed ze haar gewone sprongetje opzij, een lantaren scheen 
in haar bolle, glanzige oogen, en daar snaterde ze al 
weer: „Bald bin ich uber alle Berge! Ich mochte so f urchtbar 
gern zuruckgehen. Herrlich! Man hat nur eine Heimat! 
Koln ist so schon, so schon..." Haar armen bewogen 
zich alsof ze aan het zaaien was twee velden tegelijk. 
,,Wenn ich plotzlich fort bin, merk dir das: dann lege ich 
drei Steine hin auf den Balkon, dann weisst du Bescheid." 
,,Dann kann man doch besser schreiben. .. 77 „O, ich 
mochte doch lieber nicht schreiben." „Wenn du..." 
Maar neen, mijn onverschilligheidsvertoon was niet langer 
houdbaar, ik merkte het aan mijn stem die niet mee wilde. 


 Ik hield mijn pas in en haalde haar naar .mij toe. Ik tilde 
haar kin op. Met de has van een pere-noble zei ik haar, 
dat ze nog een echt kind was en geen dwaze dingen moest 
doen zonder mij te raadplegen, dat ze alleen doen moest wat 
ik goed vond en mij vooral geen verdri,etdoen, en zoo meer. 
En we moes,ten maar altijd bij elkaar blijven, en als ze bij 
Erkelens weg wou, dan kon ze toch beter een andere dienst 
zoeken, in Duitschland waren -de toestanden zoo -slecht.. . 

Het had verbazend veel weg van een catechismus. Volkomen 
gedwee zei ze op alles ja en neen, telkens op dat 
verlegen naar boven buigende toontje, alsof haar antwoorden 
tegelijkertijd vragen waren, waarmee ze mijn volgende 
vraag wilde uitlokken. ja?" „N ein ?" Het pleit 
was gewonnen. Deze nieuwe vaderlijke tactiek volstond om 
mezelf tot een kalm en evenwichtig bewoner van de Waalweg 
te maken, tot de dag van mijn examen. Waarschijnlijk 
zou ik het op den duur wel niet kunnen stellen zonder 
dat huwelijk op de achtergrond, maar dan listig en nauwkeurig 
gedoseerd, bijvoorbeeld zooals ik nu reeds deed, 
meer om me te oefenen in de vorm van een opmerking 
over mijn latere werkkring, die tot niets verplichtte. Ongeloovig 
vroeg ze, of ik dan „doctor juris" worden zou, en 
even had ik het misselijke gevoel een kind een blinkend 
stuk speelgoed voor te houden, dat weer opgeborgen wordt 
zoodra het er naar grij pit.. . 

Na een uitvoerig afscheid bij de telefoon marcheerde 
Else Bohler weg, in haar wit kleedje, de zwarte regenmantel 
over haar arm geslagen, voor het eerst, op deze 
warme avond. Herhaalde malen draaide ze zich om om te 
wuiven, en hoewel ik, beschamende constateering, duidelijker 
dan te voren zien kon hoe kort haar beenen waren, 
hoe zij haar f orsche heupen niet op de helf t van haar lichaam 


had zitten, maar zeker een decimeter lager, toch voelde ik 
me zoo tevreden als men zich maar voelen kan met iemand, 
die met ^ons de strategische punten beheerscht van een omgeving 
die wij haten... 

Voor mijn moeder werd Peter zooveel als „je Parijsche 
vriend," sinds hij weer terug was en de karig beschreven 
ansichten dus uitbleven, die mij gesterkt hadden in mijn 
afweerformule: minnarijtje of tijdpasseering met een 
dienstmeisje. Ik nam mij voor hem weinig op te zoeken en 
over Else Bohler te zwijgen, niet omdat ik hem wantrouwde, 
maar uit vrees voor de nawerking van dat wintergesprek 
over liefdesovergave. Daar ik mijn moeder nooit 
over Peter had gesproken, kon zij denken, dat hij in Parijs 
woonde, en er zich over verwonderen, dat hij niet meer 
schreef: „Waar zit je Parijsche vriend nu?" Het leek mij 
eerder een blijk van bemoeizucht dan van nieuwsgierigheid, 
zoodat ik de vraag onbeantwoord liet. In deze tijd 
stelde zij alles in het werk -om haar invloed op mij te heroveren, 
voorzoover dat ging zonder nieuwe schade, aan 
haar waardigheid toegebracht, het liefst dus zijdelings 
en onverwachts, profiteerend van verslappende waakzaamheid 
of een goed humeur. Bijna roerend onhandige toenaderingspogingen 
wisselden of met listige zwenkingen naar 
de tegenpartij Eg, die twee dagen nadat ik hem geslagen 
had een nieuwe fiets kre-eg en een week later zelfs dansles 
mocht hebben, met bijbehoorend galacostuum, jets dat mij 
behalve in onze omstandigheden verkwistend ook volkomen 
ongemotiveerd leek, want hij danste al genoeg door 
het huis en op het dak zelfs, waar hij bovenop klom om 
mij te hinderen bij mijn werk. Maar mijn moeder keurde 


alles goed wat hij deed. Zij verdedigde hem tegenover mijn 
zuinigen vader, aan Wien de grafische voorstelling eener 
groeiperiode in kleermakersrekeningen niet besteed was. 
Aan tafel streelde ze zijn hand, als ik het zien kon, wat hij: 
zich innig grijnzend liet welgevallen, zijn kin sentimenteel 
weggetrokken, zijn bleeke, vleezige mond voortbrabbelend 
aan een of ander betweterig verhaal, waarbij mijn vaderss 
blik koel of wij tend, maar weerloos op den jongen rusten 
bleef totdat hij ophield. 

Toen ik de langverwachte poeslieve vraag, of ik dat 
Duitsche meisje nog wel zag, waarop al dat andere gepreludeerd 
had, stuursch en monosyllabisch had beantwoord, 
schoot mij de gedachte door het hoofd, dat ik op 

, 

de Waalweg een leven zou kunnen hebben als een prins, 
als ik mijn moeder maar volledig in vertrouwen nam. Een 
gevaarlijke verleiding was het. Want dan zou ik haar ook 
alles, letterlijk alles moeten opbiechten, mijn plannen, en 
mijn intiemste gedachten, en hoe Else zoende en zich liet 
zoenen, en raadgevingen zou ik aan to hooren hebben en 
„il f aut que j-eunesse se passe," ik stelde me dit altijd zoo 
voor: mijn moeder draaiend voor de Spiegel in haar bontmantel, 
met de rug naar mij toe, doende alsof zij eigenlijk 
heelemaal geen belang stelde in wat ik aan de tafel als 
een in haar net verward insect gonzend verhaalde, tegen 
mijn wil leegblo,edend in schier schuldbewuste confidenties. 
En wat zou het einde zijn? Zou ze, wanneer ze mij 
geheel ingesponnen had, geheel leeggezogen, toch nog niet 
vanuit een onvoorziene hinderlaag toeslaan, een hinderlaag 
die ik zelf verbloemd en mogelijk gemaakt had door 
mijn kinderlijk vertrouwen? 

Na de mislukte vraag maakte zij een omtrekkende beweging, 
wat me ten duidelijkste bewees, dat ik nu genoeg 


ontzag inboezemde om geen rechtstreeksche aanval meer 
te vreezen te hebben, en zond handlangers op mij af. Ik 
kon vaststellen, dat Eg mij twee keer op zijn nieuwe fiets 
tot bij de telefoon achterop reed, snel onzichtbaar, als Else 
aan kwam stappen. Op het balconnetje hoorde ik mijn 
moeder lets aan ons dienstmeisje vragen over „die Duitsche 
meid op het hoekje," een vraag zonder eenig belang, 
dus voor mij bestemd. Van haar vriendinnen leende 
zij romans; behandelden die toevallig mesalliances met 
dienstmeisjes of winkeljuffrouwen, dan ratelde zij de inhoud 
af onder het middageten, haar -oogen bedenkelijk 
opengesperd over al die -onervaren jongelingen, rijke studenten 
en leeraren met een zinnenleven, die er aan ten offer 
waren gevallen. (Fens betrapte ik haar met het boek van 
een bekend damesauteur, dat door velen beschouwd werd 
als verkapte pornograf ie ; met een kleur sl,oeg zij het dicht.) 

Mijn trotsch werkstuk, de bezegeling van mijn innerlijke 
zelfstandigheid, leverde ik op het eerste damesavondje 
na mijn ontmoeting met mevrouw Steketee. Op 
mevrouw Brons na, die met onze Buren ,overhoop lag orndat 
zij, in de meening dat meneer Steketee te veel muziekboeken 
liet aanschaffen (daaraan verdiende hij ), haar vol.
slagen onmuzikaal zoontje van vioolles had genomen, 
waren ze alien kakelend aanwezig. Reeds vormden mijn 
vader en meneer Steketee, die er bij mochten zijn, schuchtere 
rookwolkjes, toen ik om negen uur door de openstaande 
gangdeur binnentrad, en meteen stokstijf staan bleef in 
de donker gebleven achterkamer, omdat ik de naam ,Erkelens" 
opving. Ik bukte mij naar mijn schoenveter. 

,,Ga jij er zelf maar heen !" hoorde ik mevrouw Steketee 
krassen, en ik ried het heftige, iedere tegenstand afsnij deed 
gebaar, dat mij altijd deed denken aan Bien dirigent waar 


haar man zoo bang voor was, ,,als meiden willen zingen, 
sta je toch machteloos." 
Het verwonderde mij allerminst, dat mijn moeder er 
overheen trachtte te praten. 
,,De kunst om een goeie meid te houden, dat zie je nu 
aan onze Emmy, is... 

,,Misschien kunnen we een briefje schrijven, of die meid 
niet d'r mond kan houden op de uren dat ik les Beef," opperde 
meneer Steketee, die aan de lichtelijk erotisch getinte 
verstandhouding, waarin hij, overigens meer bij wijze 
van afgesproken gezelschapsspel, tot mijn moeder stond, 
het recht ontleende om haar in de rede te vallen, „zoo on 
aangenaam zijn die menschen toch niet..." 

,,Zoo onaangenaam niet?! Toen ik laatst over de schutting 
vroeg, of dat vervelende gekiop, met al dat ongezonde 
stof, niet vat minder kon om vijf uur, als we buiten theedrinken, 
tenminste met zuidenwind..." 

,,Bied u in ruil aan om d'r zangles te geven, meneer Steketee, 
als ze werkelijk een aardig stemvolume beef t ; misschien 
helpt u de muziekwereld aan een ontdekking!" 
klonk de stem van mevrouw Velleman, een klein, waaksch, 
kronkelend jodinnetje, vrouw van een leeraar in de klas.
sieke talen, maar zelf weinig klassiek van vocabulaire, en 
die graag verholen amendementen beproefde op mevrouw 
Steketee's pertinentste beweringen. Het gegichel nam eerst 
bij mevrouw Vreugdenhil de overhand en werd toen algemeen. 


,,Dat gegalm ook nog in m'n -eigen huis ! ?" 

Zoo meesterlijk beheerscht maakte ik mijn entree, 
dat ik nog juist zag, hoe mevrouw Steketee's voet uitschoot 
in de richting van meneer Steketee's over ,elkaar 
geslagen beenen. Mijn laatste twijfel, of zij Else Bohler 


die avond herkend had, werd er door vernietigd. Na links 
en rechts handjes gedrukt te hebben ging ik naast mijn 
wader zitten, voor wien ik op dit moment een onverklaarbare 
sympathie bespeurde, wellicht omdat hij die middag 
onder het gewone gekibbel over de uitgaven voor het 
avondje voor het eerst zijn tanden had laten zien aan mijn 
moeder, of omdat hij de eenige was, die, onverschillig voor 
muziek, geen teleurgestelde kreten slaken zou, als ik na 
een half uur opstond om te gaan werken. Want dat had 
ik mij voorgenomen, met alle ,ernst die in mij was: ik zou 
niet pianospelen als men dit vroeg, ik zou niet, zooals an 
ders altijd, verzinken in de loome machteloosheid, waarin 
het mij onmogelijk was van mijn stoel te verrijzen voor het 
algemeene afscheid, verlamd nog bovendien door het 
besef van de futiliteit van zulk een tweestrijd, ik zou 
mijn wil toonen, ondanks het ,waar ga je heen, John?" -waarmee 
mijn moeder tot dusverre mijn pogingen steeds in 
de banen geleid had van een ongewilde tocht naar deW.C. 

Onder het rooken van een sigaar en het traditioneele 
twistgesprek met meneer Steketee over Mahler, Bien ik dit 
keer maar weer eens tegen Bruckner verdedigde, luisterde , 
ik met een half oor naar de anderen. Ik vroeg mij of hoeveel 
mevrouw Steketee er al in vertrouwen genomen had 
en wie; de sfeer van mogelijke speldeprikken was aan-genaam 
stimuleerend. Toch gaf het me een klein schokje, 
toen mevrouw Velleman in plaats van zich in mijn gesprek 
met den violist te m-engen (gewoonlijk viel zij mij op het 
stuk van Mahler bij, omdat mevrouw Steketee in haar afwezigheid 
van jodenmuziek" placht te spreken, wat niet 
wegnam, dat ze in ander gezelschap om haar liberaliteit 
te toonen Mahler met hetzelfde woord vernietigend bekritiseerde), 
in haar stoel naar voren schoot en iets verkon



digde over Duitsche dienstmeisjes, waarbij de dames 
Vreugdenhil en Bronsman haar secondeerden. Uit de toon 
an hun stem kon ik opmaken, dat mevrouw Steketee 
wel de nationaliteit van het dienstmeisje op de hoek 
geopenbaard had, maar mij er buiten had gelaten. Zij en 
mijn moeder, die ieder voor zich op de hoogte waren zonder 
het van elkaar te weten, zaten met gezichten als doof 

-

stommen, de eene rood, de andere geelbleek, de eene in 
vrees en beven, de andere zich verkneukelend. 

„Mijn groenteboer vertelde, dat in het Westland de 
helft, zeker de helft van de huwelijken aan Duitsche meiden 
aan de man gebracht worden," had mevrouw Velleman 
gezegd, „de meisjes daar hebben geen kans meer !" 

Jreurig," 

,,Vreeselijke lellebellen," zuchtte mevrouw Lunsman met 
overtuiging. Van al die dames gebruikte zij de naarste 
woolyd-en. Zoo problematisch werd voor mij -opeens het 
verschil tussch-en dienstmeiden en dit soort mevrouwen, 
dat ik niet begreep hoe ik maanden lang piano voor hen 
had gespeeld, trouw iedere week... Rustig hield ik de

, 

klok in het oog en om halftien stond ik op. 

,,Aha!" 

,,Onze jonge virtuoos..." 

„'t Pianolampje is kapot, John, steek de kaarsen maar 
,even op.. ." Met haar linkerhand steunend op meneer Steketee's 
dij, boog mijn moeder zich voorover om naar de 
achterkamer te wijzen, zichtbaar opgeluch(t, dat er nu een 
Bind kwam aan dat gevaarlijke gesprek, maar ook zoo 
goed kende ik haar wel verlangend om die ondiergrondsche, 
moeilijk te pareeren aanvallen op haar oudsten noon 
door hem zelf te laten wreken met n,obele Kunstbeoefening. 
Ze scheen te denken: hij mag dan met een Duitsche meid 


loopen, en ik weet niet of jullie op de hoogte zijn of niet, 
maar in iieder geval speelt hij kranig piano... 

,,Een andere keer iets van Mahler, meneer Steketee, en 
vierhandig als 't moet!" zei ik joviaal, terwijl ik de damesbegon 
of te werken met een spontanelteit van gebaar die 
mezelf verbaasde, ,maar u moet me nu excuseeren, mijn 
plicht roept me!" Mijn moeders woedende pruillip voorbij, 
de gebogen schouder van mijn zwijgenden vader met 
iets beschermends aangeraakt, en weg was ik. Ik had mij 
niet eens meer omgedraaid, toen mevrouw Steketee, achter 
mij, nog iets te berde bracht over ,toch wat of leiding bij uw 
examenwerk." Ik was vrij. De overwinning was volkomen. 

Maar op mijn kamertje, nadat ik eerst een kwartier lang, 
in een drenzerige nijdigheid die te laat kwam, naar de stoelen 
en de divan had getrapt, verbleekte de overwinning snel 
tot een vrij kinderachtig krachtsvertoon. Aan mijn positie 
van volwassen „kind" veranderde dit soort schermutselingen 
in de grond niets, en dan had ik alles nog aan Else 
Kohler te danken, aan de kracht die zij mij schonk. vat 
was het anders dan een strijd, ongeweten, tusschen haar en 
mijn moeder, wat was ik anders dan het wapen waarvan 
zij zich beurtelings bedienden, een tegen zichzelf gekeerd 
wapen, dat zich met zijn eigen weerhaken wondt? ... Bovendien 
: mevrouw Steketee door onbeleefdheid prikkelen 
was wet het domste wat ik doen kon. Tijdens het blijkbaar 
door haar man gewenschte bezoek bij Erkelens, naar aanleiding 
van het ,galmen", had zij maar iets los te laten 
over haar ontdekking om mij in de grootste ongelegenheid 
te brengen. In een nieuwe uitbarsting van de aapmensch, 
al of niet bij ons in de gang, zou Else maar al te gemakkelijk 
aanleiding kunnen vinden om haar dreigement ten uitvoer 
te brengen en naar Duitschland terug te gaan. Mij n 


examen was ermee gemoeid, mijn bestaansmogelijkheid op 
de Waalweg, een levensgeluk van twee of drie maanden... 
En weer had ik het beeld te verjagen van die zes blonde 
kinderen die me met uitpuilende oogjes wantrouwend opnamen 
en ,Vati" tegen me zeiden... 

Wat de aapmensch en de dwerg betreft: door losse uitlatingen 
samen te voegen had ik mij allengs een beeld gevormd 
van Else Bohler's leven daar op het hoekje. Daar 
de dames er voor berucht waren, dat ze geen dienstmeisjes 
konden houden, was zij indertijd als een reddende engel 
komen binnenvallen: zindelijk, vroolijk, met alles tevreden, 
en ploeterend als drie Hollandsche meisjes bij elkaar. 
Reeds de eerste dag luisterde zij of wat de dwerg 
tegen haar zuster zei: ,Heb u gezien welk sonderbare 
oogen dat maisje beef t?" en een week later kwam toen 
de brief van Frau Bohler, die haar ook moreel aan hen 
uitleverde, alle bemoeizucht van oude, onaantrekkelijke 
maagden in hen aanwakkerde. Else Bohler werd bewaakt, 
bespied, uitgehoord, afgesnauwd en omkoesterd. Was er 
een leverancier aan de deur, dan stond de aapmensch 
achter in de gang op post, de dwerg voor het raam. In 
haar poeziealbum kwamen gedichten voor van „fans Erkelens" 
en „Tine Erkelens", handelend over lijdensweg, 
Godsvertrouwen, en in uw album bladeren, die ik ,,Knittelverse" 
meende te mogen noemen, nadat ik zeif een halve 
avond tevergeefs had gezwoegd over een Duitsch sonnet. 
Voor het naar bed gaan kreeg zij van beiden een nachtzoen, 
wat haar ijdelheid streelde, meer nog dan het niettutoyeeren, 
dat ze taalkundig niet beoordeelen kon. Hun 
angst om Else te verliezen moet groot geweest zijn, vooral 
van de dwerg Tine, die de humeurige en vitterige Jans 


van tijd tot tij d toevoegde, dat ze maar voorzichtig most 
zijn, anders zou Else doen waar ook ik bang voor was.: 
wegloopen. Deze gemeenschappelijke angst versterkte 
mijn sympathie voor de cerberussen. Eens in de week werden 
zij dan ineens uitgelaten, bijna door het dolle heen. Zij 
waren de dochters van een turfhandelaar op een der 
Zeeuwsche eilanden, zagen niemand, leefden volkomen 
vereenzaamd, hun leelijkheid verbergend, maar op die 
schalksche momenten konden ze zich aan vulgaire -en 
zwakzinnige plagerijen -overgeven, door b.v. Else mede 
te deelen, dat ze haar schoonvader in de tuin hadden zien 
werken, en of ze wel wist, dat ik heelemaal geen geld had, 
en een ,Bummelstudent" was. E.en en ander culmineerde 
daarin, dat de dwerg Else, als ze op een trapje stond te 
boenen of te ragen, aan haar beenen kriebelde, waarop de 
aapmensch meestal z;ei, met een grof, boertig stemgeluid: 
,,Passt u maar op, sonst wordt mevrouw Roodenhuis noch 
boos!" Hooger dan de kuitronding kwam de dwerg nooit, 
en Else Bohler zelf zag er geen ander kwaad in dan een 
vertraging van haar werkzaamheden. En hoewel een reactie 
op deze gemeenzaamheden niet uit kon blijven, ho-ewel 
Else, in wie het nooit scheen op te komen welk een 
machtspositie haar dit alles eigenlijk verschafte, soms uren 
achtereen door booze stemmen het huffs doorgejaagd werd, 
zweefstofj-es achterna, ijverig en onwetend molenwiekend, 
toch leefde zij voortdurend in een sfeer van groteske apenliefde, 
die er haar zelf aan deed twijfelen of zij ooit nog 
van de dames Erkelens af zou komen, en waarvan ik niet 
wist of het in mijn voordeel was of niet. Voorloopig vond 
ik het alleen maar zielig en een klein beetje ontroerend. 
Vooral Else's thuiskomst schilderde ik mij af: hoe de 
strenge aapmensch van achter haar leesbibliotheekboek tel



kens een blik op de klok wierp en de dwerg naar de deur 
stuurde om uit te zien in de donkere Andromedastraat; hoe 
nachtelijk eenzaam en afwachtend dat groote, hooge huis 
dan geworden was, waarvan ik alleen de buitenkant kende, 
een brievenbus, wat bruine matjesover een lat, het vage 
beeld van een meisjeskamertje met Katholieke prenten aan 
de muren, en het drogende ond;ergoed van alle drie; en 
hoe Else Bohler dan eindelijk opgewekt aan kwam stappen, 
het leugentje voor de drie minuten Verspatung op de 
lippen, en mijn zoenen, die afgelost zouden worden door 
wat mijn armzalige vijandinnen zichzelf amper toestonden 
als uiting van hun genegenheid. 

Het erotisch park- en vijverbestaan, dat ik met Else 
Bohler nastreef de, draaide voornamelijk om de populaire, 
bij sommige primitieve volkeren nog onbekende liefdesbetuigingen 
die ik zooeven genoemd heb. Uit allerlei 
gronden, waarvan de belangrijkste was, -dat ik een 
te innige binding vre,esd,e, ondanks de vrijbrief van het geloofsverschil, 
maar tenslotte zou zij haar eischen altijd nog 
kunnen intrekken! bleef haar lichaam mij verboden. 
Ontgoocheld door vroegere, doeltreffender avonturen, 
meende ik volop genoeg te hebben aan die voedzame vermenging 
van mond en mond, waarin ik niet alleen het 
lachje tastbaar bezat zonder zelf bezeten te worden, maar 
ook mijn vlucht kon nemen naar hoogere regionen, bezworen 
door dichtregels van Novalis die ik kende en die op 
een onmiddellijke vergeestelijking schijnen te doelen van 
het zuiver zinnelijke. Natuurlijk kwam mij daarbij een 

113 

E19e Bohler, Duitsch Dienstneisje 8 


zekere wanverhouding wel tot bewustzijn, maar het leek 
mij van geen belang: van Else had ik alleen de instincteen, 
het geduld en de onbedorvenheid noodig, en waar zou 
ik dat vinden bij meisjes van mijn eigen stand en ontwikkeling, 
de demi-vierges, de vrijgevochten, intellectualistisch 
verschrompelde studentjes, de meisjes, die mijn moeder 
mij aanprees?! Bovendien, indiien ik dan tot het ,,intellectueel 
proletariaat" mocht behooren, dan stond Else 
Bohler, die zelf haar zakgeld verdi,ende, altijd nog even 
boven mij ! Zelfs als ik alles bij haar had kunnen bereiken, 

maar ik ried een enorme weerstand, zou ik nauwelijks 
geld genoeg gehad hebben om het ten uitvoer te brengen. 
In de krant zocht ik advertenties van goedkoope ,,pieds 
a terre", ik zinspeelde crop tegen Else, ze zei vroolijk en 
onverschillig: „O nein, mein Junge, das kannst du dir aus 
dem Kopf schlagen!" Op andere, langvoorbereide ondeugendheidjes 
: dat ik over de balconnetjes klimmen zou 
voor een nachtzoen, dat ik zoo slecht sliep en van haar hetzelfde 
dacht, door de wallen onder Naar oogen, ging ze 
lachend in zonder bijgedachten. Raakte ik haar borst aan, 
dan gedoogde ze dat net zoo lang tot ik jets verteederds 
zei van ,kleine B ruste bast du," door welke bewustmaking 
het schaamtemechanisme onmiddellijk en in zijn voile 
omvang in werking werd gesteld: ze week dan snel achteruit 
en begon mijn jaslapellen zorgzaam recht te krullen. 
Ook toen we op moeizaam veroverde bankjes ons vijverbestaan 
reeds begonnen waren de eerste weken hadden 
we -elkaar staande gezoend, in lomp archaIsche standbeeldhoudingen 
moest ik Else Bohler, die in de meening verkeerde 
dat iedereen haar kende en op Naar lette, met geweld 
ervan weerhouden bij elke nadering op te springen. 
Een keer reed een agent tot vlak bij ons, een scherp licht 


op een boschje richtend, waarin, als konijnen onder een 
lichtbak, twee spartelende figuren elkaar aan de handen 
optrokken. Dadelijk stond zij op, en vijf minuten later 
waren we buiten het park. „Der verfluchte Schutzmann!" 
„Na, das war gut so!" „Gut? Wie meinst 
du?" „Man soil sich anstandig zu betragen wissen!" 
antwoordde ze toen, met haar hoofd hooghartig achterover, 
en het behoeft geen verder betoog, dat ik van geluk 
mocht spreken, wanneer ik iedere avond tien minuten achtereen 
wegdeinend in mijn lippen leven kon, waartegen de 
hare dan onbeweeglijk moeston blijven, week en glibberig als 
dikke stengels van waterplanten buigend over het kuische 
grondkiezel van haar steeds gesloten tandenrij. Een eindeloos 
glippend spel was dat, waarin lippen verteerd werden, 
opgelost in golvingen, en opnieuw gebaard. Haar omarmingen 
waren daarbij vast, hartelijk en onhandig. Met 
haar hoofd op mijn schoot geklemd boog ik mij diep voorover 
voor de zaligmakende bewerking, die ik pas verzuimen 
ging zoodra ik weer een van haar nieuwste gezichten 
ontdekte in het licht van maan of lantaren. Enkele ervan 
beschreef ik reeds. Op die avonden doken ze, sterk verfijnd, 
achter elkaar op, alsof men een schilderijengalerij 
doorschreed, een allemaal even mooi en boeiend, hooeveel 
de landkaart van Else Bohler's gezicht ook te wenschen 
overlaten mocht. Haar oogranden, rood en lets verdikt, in 
de zon soms licht tranend, werden op zoo'n bank geretoucheerd 
in het zinnelijk doorlicht schouwspel, narcotiseerend 
barok, van een Leda van Correggio, een zwijmelende 
Io, maar vooral dan van die „Madonna del Latte" 
uit de Hermitage, bij wie het geheele gezicht nog maar 
bestemd schijnt te zijn om de zware, teedere, aan kleine 
borsten herinnerende oogleden te dragen. Telkens ontdekte 


 ik weer andere analogieen en gelijkenissen, of een vreemd, 
onvermoed profiel dat op niemand leek. Terwijl ik waakzaam 
voetstappen controleerde, trachtte ik door streelingen 
de uiterst bereikbare overgave te bewerkstelligen y 
waarin mij, na zooveel gezichten, die zich in elkaar omzetten 
minder door emotieweerspiegelende mimiek dan 
door eenvoudige standveranderingen van mijn knieen, het 
laatste geopenbaard werd, het zeldzaamste, datgene waarin 
men niet verder kon, en dat tegelijk rein was en wulpsch 
en in diepe slaap. 

Het is duidelijk, dat ik, in dergelijke spelen verstrikt, 
geen orgaan meer overhield voor de dingen die mij aanvankelijk 
geinteresseerd hadden in Else Bohler. Langzaam 
maar zeker werd mijn objectiviteit ondermijnd. De vriendin, 
de losbandige winter, waren van de baan, niet omdat 
ik Else Bohler vertrouwde, maar ik ze niet gebruiken 
kon, omdat ze de illusie stoorden. En zoo Bing 
het met al het andere. Dat ik het gelukkigst was, als 
ik naar haar toeging en vaak dof verveeld naar huis 
terugkeerde, vol verlangen naar andere vrouwen en grover 
zinnelijke geneugten, schreef ik toe aan de vermoeibaarheid 
van een overbelast brein. Haar domheid verbloemd-e 
ik met pasklaar gemaakte theorieen over de betrekkelijke 
waarde van een intellect, dat zich niet meer weet te verfrisschen 
en te vernieuwen aan het natuurlijke en elementaire, 
of ik zag het als een normale traagheid van denken, 
doorschoten van intuitieve flitsen, die mij beschaamden. 
En wat haar karakter aangaat: ongetwijfeld maakte zij 
misbruik van haar ondanks mijn vaderlijke bezweringsf 
ormules steeds weer doorschemerend plan om Holland en 
mij te verlaten, maar dit gebeurde onbewust, en waren het 
verlangen naar haar moeder en de tegenzin tegen de f ami



lie Erkelens er minder echt om? Nog steeds speelde ik 
met huwelijksplannen ; dat die nooit in mij opgekomen zouden 
zijn zonder haar toedoen vergat ik soms; het bleven 
nauw bewuste fantasieen, waar ik me toch telkens op betrapte. 
Op de treeplank van de trein naar Keulen zou ik 
mij overgeven aan de moederkerk. Kinderen hoefden er 
niet te komen, Else kon opgevoed worden tot een modern 
huwelijk; een enkel heiligenbeeldje in de slaapkamer, 
maar geen pastoor over de vloer; trouwen konden we in 
Duitschland of Belgie, als Utrecht onwillig bleek. Maar 
zorgvuldig verzweeg ik mijzelf, dat een dergelijke huwelijksvoltrekking 
buiten Holland mij vooral aantrok, omdat 
ik mij dan niet over Else zou behoeven te schamen voor 
familie of vrienden, en, wat de kinderen betreft, dat het 
mij bepaald onaangenaam was mij een zwangere buik voor 
te stellen boven die korte, wankele beentjes, die ik toch 
reeds zoo vaak als iets aanvalligs, kinderlijk onuitgegroeids, 
hulpbehoevends had trachten te zien... 

Zoo bleef ik, door geven en nemen, in een evenwicht, 
dat hoogstens door lichte schommelingen verstoord werd, 
al naar gelang ik mij zeker voelde van Else Bohler, 
haar opgesloten kon wanen in mijn Waalwegsysteem, 
of vreezen moest dat zij er uit weg zou vliegen. Stond 
het signaal op veilig, dan drong zich wat mij in haar 
afstootte in verdubbelde mate aan mij op. Dan kreeg, om 
maar iets te noemen wat iederen minnaar bekend zal zijn, 
het trucje om zich tegen tegenslagen te wapenen door ze 
reeds voltrokken te wanen het karakter van een wensch: 
kwam ze maar eens niet op een avond! Had zij daarentegen 
weer eens uiitgeweid over Köln en de Heimat 
en schoone ouderwetsche Rijnsche dansen, dan werden 
Naar beenen die eener Diana en ik zelf driemaal zoo ver



liefd en grif geneigd om mijn nakomelingschap tot in het 
vijfde geslacht aan Rome te verkoopen. Pastoors waxen 
beurtelings goedige, veel sigaren rookende mannen, begaan 
met mijn mesalliance en tot alles bereid om die te 
verhind,eren, of bemoeials die mijn levensgeluk in de weg 
stonden. In elk geval was ik zoo van mezelf vervuld en 
van mijn eigen problemen, dat ik het Vaticaan enkel nog 
beschouwde als een instelling voor Duitsche dienstmeisjes, 
in welke zin dan ook. Verruimd werd mijn blik niet be 
paald door deze verhouding... 

Op een warme Augustus-avond stroomde de halve stad 
leeg naar het badplaatsje dat vanuit mijn voorkamertje 
zichtbaar was. Een grandioos vuurwerk was aangekondigd, 
en daar Else een uur later thuis mocht komen, moest 
ik mee. Ik weigerde onmiddellijk. Met het park ontvolkt, 
ieder bankje onbezet, zou ik misschien wel een uur achter 
elkaar kunnen wegzinken in wat voor mij eten en drinken 
en paren tegelijk was, het was een ongehoorde gelegenheid. 
Maar voor Else bestond alleen het vuurwerk. „Dann geh 
ich allein!" zei ze zeer beslist en gooide haar hoofd achterover, 
„du kannst machen was du willst. Ich gehe." Tien 
minuten lang stonden we te marchandeeren voor het parkhek, 
waar ook de tram stopte, die de vuurwerkmenschen 
vervoerdie. Tevergeefs hield ik haar voor, hoe zalig het nu 
in het park zou zijn ; het maakte niet de minste indruk. 
Geduldig, zonder eenig gevlei of nukkig verwijt, zonder een 
poging zelf s om me over te halen, stond ze te wachten tot 
ze me eronder gekregen had, haar lippen dogmatisch over 
elkaar heen gevouwen, voor het eerst geen hoogere lekkernij 
sneer, maar werktuigen van een wil! het voorhoofd 
als gebeeldhouwd boven de laatdunkende, zwaar 


overhuif-de oogen. Toen we eindelijk in de tram zaten, was 
er niets aan haar te bespeuren van een triomf, die daardoor 
des to onherroepelijker werd... ,,Wir sind doch den ganzen 
Abend zusammen!" troostte ze, waarop ik bij mezelf iets 
van onbehaaglijkheid begon te bespeuren, iets van verslaafdheid 
aan een paar lippen, maar een lichte afkeer van 
het heele meisje. Twee bakvisschen in zomerkleeeren tegenover 
ons namen haar verbaasd en kritisch op; hun blikken 
gleden van de bengelende beenen naar de breede schouders, 
het slecht zittende kleedje, het kruis, en dan naar het 
ordinaire rood van de wangen, dat ook ik voor het eerst 
sinds weken weer van nabij te zien kre'eg in het scherpe 
licht. Bij wijze van revanche bekritiseerde ik nu de bakvisschen, 
waar ook het een en ander op aan te merken viel,

, 

en zij lachte dan wel mee en beloonde me met haar grappig 
opgetrokken wenkbrauwen en een bruuske overgang 
van lodderoog naar dol, stekend blauw, maar er bij met 
haar gedachten was ze toch niet heelemaal; alleen het 
vuurwerk vervulde haar; die meisjes scheen ze zoo best te 
vinden, niet meer of minder dan zij, geen rivaaltjes. 

Voordat het vuurwerk begon zwierven we het donkere 
strand op, na een kort incident met den bewaker van een 
carre badkoetsjes, waar Else Bohler voor ik het kon verhinderen 
met een sprongetje in verdwenen was. Toen ik 
haar volgde, kwam ze juist weer uit een van de koetsjes te 
voorschijn, waarvoor de man als een dommelige stier stond 
te wachten. Ik gaf hem een dubbeltje, Else Bohler een 
arm, en zei tegen beiden: „Es war nicht so schlimm." 
,,Wunderbar war es da drinnen!" „Dunkel," zei ik. 
,,Nachsten Sommer schwimme ich alle Tage !" — Verlangend 
naar haar mond, dreef ik haar naar het water toe. 
,,Schau, es ist Ebbe, Else." „Nein, Flut!" hield ze vol, 


moedwillig en al uitgelatener. „Aber vein, Ebbe !" 
„Ach du... Fl ut ! !" Ik voelde mij knorrig worden, ik 
verlangde naar een substantie-el gesprek met Peter... 
,,Sei doch nicht so dumm..." ,,Dumme Menschen muss 
es auch geben," ontwapende ze me onmiddellijk, zonder 
eenig spoor van gekrenktheid te toonen. In een soort weee 
wanhoop citeerde ik, nadat ik haar onder veel verweer 
mijn zoen opgedrongen had, die regels van Novalis. ,,Kennst 
du die schonen Verse, Else," ze had Loch wel eens jets 
van Goethe gelezen, ze beweerde zelfs Hollandsch te kunnen 
lezen, „O, sauce, Geliebter, gewaltig mich an?" ---
Ongrijpbaar, koddig als -een veulen sprong Else Bohler 
voor mijn voeten weg, draaide zich om, tikte haastig langs 
haar voorhoofd: „Du bistverruckt..." en barstte toen in 
opgetogen kreetjes uit over een vliegmachine, die, ronkend 
boven oon'ze hoof den, als voorproef van het vuurwerk met 
verlichte vleugelvlakken laagover ,het strand cirkelde. Else 
Bohler deed alsof ze nooit eerder een vliegmachine had gezi,
en; blijkbaar had ze zich voorgenomen verrukt te zijn om 
het onbeduidendste. Zelfs hield ze stokstij f vol, dat op de 
vleugels ,,Köln" te lezen stond, het was een reclame voor een 
fabriek in Keulen, die zij misschien wel kende. Door mijn 
bijziend.heid was ik niet in staat haar tegen te spreken; 
trouwens, maar al te goed zag ik de nutteloosheid daarvan 
in en zelfs de onwenschelijkheid, want wile weet wat ze 
nog van zichzelf zou openbaren in Naar brooddronken

-

stemming, als ik haarhaarganglietgaan...,,Vielleichtvon 
definer Mutter," zei ik ernstig, iedere spot onderdrukkend. 
,,Das glaub ich nich..." „Sie hat doch ein ganz grosses 
Geschaft?" ,,Das is wahr..." Op dit oogenblik steeg vlak 
vo-or ons de eerste vuurpijl op, schuin sissend over de zee. 
Else Bohler werd nu ontoegankelijk voor al mijn opmerkin



gen; ze zong bijna: „O, wie herrlich! 0, wie schon ! Wunderbar! 
Donnerwetter, das war ein schoner! Das ist wie im 
Kriege! Seh mal hin! 0, schon, sc'han, sch0000n..." 
Haar stem galmde, kwetterde, kreunde. Kalme Hollandsche 
meisjes in de buurt keken om naar waar wij stonden. 
Even vreesde ik, dat ze luidruchtig naar voren zou rennen 
om zich in de vuurglo,ed te storten van wentelende en 
sproeiende zonnen, te midden waarvan de lichtende omtrek 
van een mannetje in een boot zichtbaar werd, dat houterige 
roeibewegingen volvoerde, maar toen was het gelukkig 
juist afgeloopen en hand in hand, arm in arm, liepen 
we al weer -tusschen de menschenmenigte. 

Daar ik met teruggaan wilde wachten tot de drukte wat 
geluwd was, loodste ik haar naar een klein, half vol cafe, 
waar een lauwe wind het zand dun over de tafeltjes woei. 
Haar enthousiasme verminderde niet; druk -babbelend 
sprong ze van het eene onderwerp op het andere; haar 
oogen, glinsterend van een tegelijk starre en grillige vroolijkheid, 
rolden er bijna uit. Nauwlettend observeerde ik 
Naar. „O, wie schon ist die Welt! Ich mochte reich sein, 
du auch nicht? Wenn man reich ist, kann man uberall hin. 
0, guck mal hin: der Herr dort!" Een jeugdig persoon 
in smoking, -op afstand herkenbaar als een kellner, die een 
vrije avond had of zich was gaan vertreden, liep voorbij, 
in het gezelschap van een paa.r fladderende meisjes. 
,,Das ist so einer wie von einem Bild!" ,Ein Bild...?" 
-- „Ja, aus der Zeitung!" Na een snelle blik over mijn 
eigen afgedragen kl-eeren zei ik haar, dat de elegante man 
mij het meest aan een etalagepop deed denken, maar het 
raakte haar niet, ze was al weer verder. Het leek me ineens 
ondenkbaar, dat haar moeder eigenares van een fotozaak 
in Keulen was; in dit half artistieke beroep ontmoet



te men toch doorgaans een iets hooger beschavingspeil.. . 
,,O, ich mochte in Köln sein! Wenn ich reich ware, mochte 
ich hies in einen grossen Hotel wohnen! Ich mochte alles 
kennen lernen, alles versuchen, du auch nicht? Hast du 
schon einmal Opium genommen?" ,,Was!!? 
„Opium..." Nu schrok ze toch even van mijn gezichtsuitdrukking. 
Schichtig en vroolijk keek ze mij aan, borg 
toen haar oogen weer op, en begon, als een zoeet, nauwelijks 
betrapt kind, met haar roode duimen te draaien, wat mij 
nog meer irriteerde dan Naar ongelooflijke vraag. Met een 
vrouw, die met haar duimen draaide, zou ik in geen geval 
kunnen trouwen... ,Wie kommst du darauf ?" vorschte ik 
nijdig. Met veel moeite kreeg ik van haar los, dat de 
vriendin met de auto's vroeger eens in Keulen opium had 
gekregen van een apotheker; de vriendin vond het herrlich; 
zelf wou ze het ook probeeren, riesig gern. Ik maakte 
haar duidelijk, dat, als ze ooit een druppel of een korrel of 
een snipper opium gebruikte, alles tusschen ons uit zou 
zijn. Daar ik uit ervaring wist, dat ze daar niet tegen kon, 
bleef ik boos voor me uitkijken; hoe onbeInvloedbaar en 
eigenzinnig ook, wanneer ik begon te boudeeren, vroeg ze 
gewoonlijk al na een minuut op een beteuterd toontje: 

warum bist du so still?" en deed dan al haar best om 
het weer goed te maken. Nu evenwel gebeurde er iets anders. 
Else Bohler stond op, zei onverstoorbaar: „Ich muss 
hinaus," en begaf zich, vrijpostig molenwiekend, in de 
richting van de toiletten. ,Hinaus mussen" was dan zeker 

•een uitdrukking als waarbij in Holland de kinderen hun 
vinger opsteken op school. Maar was Else Bohler wel veel 
anders dan een kind, open voor alle verderfelijke invloeeden 
die haar grappige avonturen beloofden? ... Waarschijnlijk 
was Hitler toch wel noodig geweest voor dat tuig 

daar, dacht ik bij mezelf ... Plotseling kreeg ik een inval. 
Naast mijn elleboog lag haar taschje, waarin ze haar portretten 
bewaarde. Behalve dat van haar moeder, de joviale, 
gezette dame, waren er van haar zelf drie, under andere 
een gef latteerd kopje, dat we , Kinostern" hadden gedoopt, 
met van boven invallend Licht, waardoor de neergeslagen, 
bolle oogen wit uitgespaard leken; verder een portret van 
den Fuhrer, door Naar, met een zekere ironie, die mij toen 
wel bevallen was, als ,unser Adolf" betiteld, en tenslotte 
een ansicht met een stadsgezicht. De eerste keer, dat we 
de foto's bekeken, had zij die ansicht uit mijn hand genomen 
en weer opgeborgen met haar gewone stopwoord: 
,,_rich. , . tun." In de veronderstelling, dat de af zendster 
wel eens de vriendin kon zijn, had ik toen verder niet 
a angedrongen ; als Else Bohler merkte, dat ik nieuwsgierig 
was, werd ze gewoonlijk totaal onhandelbaar. 

Ik draaide mij zoo, dat ik de toiletten in het oog kon 
houden en opende het taschje. Onder een verfrommeld 
zakdoekje, een kammetje, een bidprentje met blauw en 
goud, stuitte ik tusschen de andere foto's op de ansicht, die 
de Siegesallee in Berlijn vertoonde; ik draaide hem om en 
Las naast het adres : „Rudolf Steinmann, snit seiner Liebe", 
in een krullig, karakterloos handschrift. Even zonk ik 
weg, in een misselijke duizeling, die ik snel beheerschte. 
De deur van de toiletten f litste open; ik duwde al het papier 
weer terug en sloot het taschje, waarmee ik begon te spelen 
om geen achterdocht te wekken. Een woedend plezier 
was mijn ontreddering komen vervangen; dit was beter 
dan een vriendin met opium, beter lom Else te kwellen, 
me te wreken over een bedorven avond! Jaloezie werd 
onmogelijk door deze wreede voorpret. Het was geen slag 
voor me; ik voelde me niet verrast; zoo iets had ik altijd 


wel verwacht immers... Duitsche snol, Duitsche snol.. 
Else Bohler molenwiekte nader en ging zedig op haar 
Witte stoeltje zitten, schijnbaar zonder acht to slaan op 
mijn spelende hand. Als bij een smartelijk afscheid zocht ik 
nog even al haar gezichten af, de mond van het lachje, het 
voorhoof d en de eigenwijze wenkbrauwen van het Engelsche 
kostschoolmeisje, de zinnelijke Germania, de straatmeidenoogen, 
de zware madonna-oogleden, de boerenwangen 
met de roode aartjes, alles tezamen in een menschengezicht... 
Toen stak ik van wal. 

,,Deutsch ist doch eine fabelhafte Sprache," verkondigde 
ik, met haar taschje op mijn schoot, mijn wijsvinger aan 
de sluitingg als aan de trekker van een revolver, „besonders 
die Eigennamen, die Namen von Leuten, fabelhaft ! 
Johan ist nichts dagegen. Da hat man die charaktervollen 
kurzen, knappen Laute : Kurt, Heinz, Willi, Willi Fritsch 
zum Beispiel, schon, mannlich and ekelerregend," - -ik 
moist, dat Else met dezen held dweepte, zoo ook met den volgenden, 
--„da gibt es sogar Han nns, wenn auch nur Hans 
Albers, and Albert, Albert, Albert... wie heisst der 
auch wieder, du sollst es wissen, Else, ich meine den dicken 
Kerl, ich glaube er ist tot, aber er war beruhmt; so ein 
Kraftmensch mit ungebeugtem Rucken, weisst du, .. , Albert... 
? ach, aber so heisst er ja auch: Albert Steinruck, 
Stein...?... ja, Steinruck, oder Steinmann, ich 
Weiss es wirklich nicht mehr, aber er war kolossal! 
Weisst du nicht wie der Name ist?” „Nein, ich Weiss 
nich," zei Else Bohler achteloos, haar handpalmen tegen 
elkaar aandrukkend. Op haar borst bewoog het kruis van 
gesneden ivoor traag op en veer. Levendig vervolgde ik: 
,,Das ist doch komisch mit Namen! Dass ich nicht einmal 
weiss ob er Steinruck heisst 'oder Steinmann, allzu dumm, 


and das Schlimmste ist, jetzt fange ich an auch an den 
Taufnamen zu zweif eln : Albert, aber es konnte auch 

Rudolf rein, oder Emil, nein doch: Rudolf. Albert oder 
Rudolf. Albert Steinruck, oder Rudolf Steinmann.. ." 

Ik hield even op om haar van terzijde aan te kijken. Geen 
enkel teeken van verwarring. Ze vermeed mijn oogen, 
maar dat deed ze altijd al, bewijs van preutschheid eerder 
dan van veinzerij ; ook het uitspreken van mijn eigen voornaam 
ging noo^it zonder kleuren. Maar nu was de ontkn-ooping 
niet langer uit te stellen. Mijn stem klonk schor. 
,,Kennst du vielleicht einen Rudolf Steinmann?" Eindelijk, 
ze begreep... Ze pakte haar tasch van mijn schoot, en 
haalde haar zakdoek eruit, die ze om haar vinger heen wond. 
De dramatische voorbereiding had ik mij kunnen besparen, 
hoe dom was ze toch! Uit domheid kon ze niet zondigen... 
Ik boog mij naar haar toe, nu bijna reeds zonder 
belangstelling. ,Wer ist Steinmann, Else?" „Nich.. 0" 
-- Zacht en toonloos klonk het, maar haar gezicht was 
onveranderd gebleven. ,,Kennst du ihn? Wer ist es?" ---
Geen antwoord. Haar koppige geslotenheid, speleenderwijs 
gehandhaafd, kende ik voldoende -om me er bij neer te leggen, 
dat ik met Steinmann niet verder zou komen. Ik stond 
op, riep den kellner, en na betaald te hebben ging ik met 
Naar naar buiten. Ongearmd liepen we door de smalle zeestraat, 
met de schopjes en vlaggetjes aan weerskanten. Afkoelend, 
voelde ik mijn verlangen naar een tragische slotscene 
geheel wegvloeien. Met een vrij geringe m ,oeite beklom 
ik mijn vaderlijk ironische houding weer. Rudolf 
Steinmann kon een oom zijn of een medeminnaar, in 
geen geval mocht ik mij verder blootgeven. Bij voorbaat 
afstand doen van Else Bohler, onverschilligheid veinzen, 
haar korte beenen, haar draaiende duimen de revue laten 


passeeren: dat was mijn taak! Toen ik, opzijturend, haar 
smalend hanglipje gewaar werd, dat breede druppeltje 
aan haar groote, zinnelijke mond, was ik haar bijna dankbaar: 
net zooveel afkeer als ik nu voelde had ik noodig 
om mijn jaloezie te kunnen dragen. Maar dat dat de mond 
van het lachje was geweest, maakte alles weer schrijnend. 
1k wilde niet weten, of er een ander was, ik wilde niets, 
over Steinmann hooren... Alleen met haar lippen had ik 
te maken. Haar lichaam, haar beenen, haar ziel, ik kon 
ze pas vergeten in het bezit van dat elastische opgevuld-
e slijmvlies, dat ik nu, op een snel voorgestelde en 
door haar goedgekeurde wandeling door de duinen naar 
huis, weer benaderen ging. Dan bestond er geen gevaarlijk 
geheim meer, dan alleen was de medemensch geen raadsel.. . 
Al koortsachtiger, na de eerste bocht van het duinpad, 
zocht ik mijn heil, te vermoeid voor eenig overleg, te roekeloos 
ook om een reeds zoo lang onderdrukte zinnelijkheid 
te bedwingen, waarin alle tegenstrijdigheden op te lossen 
zouden zijn. Maar terwijl ik haar beenen en heupen van 
onderop met de hand tegen mij aanvlijde, kwam er nog 
een soort antwoord van haar, nauw verstaanbaar in het 
krekelachtige fluiten van de nachtwind door de helm: 
,,Das war der Herr von dem ich dir hatte erzahlen..."

 - -

Mijn andere hand lag op haar mond. Toen mijn lippen. 
Geen „Herr", in godsnaam... Dwars door mijn beginnende 
bedwelming heen sprak ze verder: „Der Herr der 
meine Ausbildung bezahlen will..." Ausbildung? Als 
Duitsch dienstmeisje, opiumeetster, stadshoer? ... ,Ausbildung, 
fur was denn?"— Bijna onhoorbaar: ,Meine 
Stimme dock..." Meteen lagen haar armen wanhopig 
vast om mijn hats, alsof ze haar diepste levensgeheim had 
prijsgegeven. 1k herinnerde me het galmen, het zachte, 


kreunende geluidje van vroeger, maar alles was tenslotte 
mogelijk met een stem. Ik was ineens diep gelukkig, ik 
had kunnen huilen als een kind. „Halt du denn eine 
schone Stimme?" „Ja..." „Hat man das gesagt?" „
J a..." ,Ist Steinmann kein junger Mann, ich meine, 
ist er ein Bekannter von deiner Mutter?" „Ja..." 
,,Liebst du mich?" --- ja..." Pas om twaalf uur kwamen 
we thuis. 

De volgende morgen werd ik sterk ontnuchterd wakker, 
vermoeid en oververzadigd, met spierpijn in mijn schouders 
van de omhelzingen. Uit gewoonte liep ik half gekleed 
naar mijn achterkamertje, het platje op, en zag dadelijk, 
dat er geen matjes hingen. Hoewel dat wel vaker 
voorkwam, boog ik mij toch even om het Steketee-muurtje 
been om te zien of er niemand in het tuintje was. Op 
het hek van Erkelens, vlak bij het muurtje dat er de voortzetting 
van vormde, lagen drie groote, knobbelige kiezelsteenen, 
zwart en plomp in het witte tegenlicht van de 
ochtendzon. Zij waren beteekenisvol zooals drie gedachtenpuntjes 
achter een volzin beteekenisvol kunnen zijn. De 
volzin zelf was moeilijk te lezen. Wat had dit te beduiden? 
Wat was er gebeurd? De vorige avond had er maar 
een gelegen, en die moest na twaalven binnengehaald 
zip n.. . 

Met een weidsch gebaar wees mijn moeder, die al aan de 
ontbijttafel zat, naar een paar drukwerkjes naast mijn bord. 
Onder die drukwerkjes vond ik een smal, voddig envelopje 
met „Herr Johann Roodenhuys, Walweg" er op; het 
briefje was nog kleiner en smaller, licht verfrommeld, en 
haastig beschreven met schoolsche Duitsche letters. „Ich 
bin fort. Ich warte auf dich. Treffstelle: du weisst wo." 


 1k had eenige moeite mijn brood door te slikken. Dit was 
het einde; hier moest ik doorheen... De Duitsche woorden 
riepen de naam „Steinmann" weer bij me op: diepe 
afkeer, ongeloof en walging. Maar dat daar voor me, dat 
briefje, dat beteekende de verlossing... Zoo opgelucht 
voelde ik me opeens, dat ik mijn moeder uitvoeriger dan 
mien gewoonte was te woord stond, toen ze met commentaren 
begon. Else was weg, Bing weg, maar Else was 
een Duitsche snol, al had mijn moeder dat het eerst gezien, 
en het was ochtend, nuchtere ochtend, geen avond met 
kansen top sentimenteel gesmacht en angst voor een eenzame 
nacht die erop volgt... 

,,Nogal sterk om dat briefje in de bus te doen." 
„Och kom, 't is toch een behoorlijk briefje. En vader is 
al de deur uit!" 
,,Wat je behoorlijk noemt! Dat is toch geen correct 
Duitsch: Herr? Dat moet Hearn zijn...71 

,,Zeker, volgens het boekje: Dativ. Maar in Duitschland 
doen veel menschen, vooral de intellectueelen, aan 
nieuwe spelling..." 

Ik knikte haar opgeruimd toe, veegde mijn mond of en 
verliet de kamer. Buiten in de ion was alles in trage 
zomersche rust, en toch alsof er een nieuw leven kon be 
ginnen met deze bijna definitief droge hitte: een leven 
zonder Else Bohler. Eerst -toen ik haar op de hoek van 
de Orionstraat in haar blauw werkkleedje been ten weer 
zag drentelen, haar eene been wankel en besluiteloos 
scheef voor het and-ere, begreep ik dat dat nieuwe 
leven moeilijker zou zijn dan ik vermoedde. Reeds haar 
onberekenbaarheid gaf mij daarvan een v000rproef.: zij 
had geschreven bij de telefoon te zullen wachten, en was 
nu al hier. 


Else Bohler begroette mij koel en bleek, met een vluchtige 
zoen. Alles wat haar gezicht voor mij aan weerzinwekkends 
bezat vertoonde zich prompt en geruststellend 
in het zomerlicht. Terwijl we werktuiglijk in de richting 
van het bosch liepen, voorbij de telef000n waar ik zoo vaak 
op haar gewacht had, deed ze mij het verhaal. juffrouw 
Erkelens had haar onaangenaam bejegend, omdat ze een 
half uur te laat was thuisgekomen, en deze ochtend nog 
Bens, omdat ze vergeten had de schoenen van de dwerg te 
poetsen. Daarop had ze onmiddellijk van de gelegenheid 
gebruik gemaakt om haar dienst op te zeggen. De dames 
Erkelens waren begonnen met dreigementen, hadden zelfs 
de deur afgesloten, vijf minuten later waren ze op hun 
knieen gevallen, de dwerg in tranen; de aapmensch was 
haar een eind in de gang achterna gesch,oven, op haar 
knieen. Nadat ze naar haar kamertje was gegaan om de 
steenen neer te leggen en het briefje te schrijven, had zij 
het huffs verlaten, zonder haar bagage. Deze dag nog wilde 
ze naar Keulen terug. Haar moeder had haar al zoo lang 
daarover geschreven, ook dat ze „Hoch viel zu jung um 
zu verkehren was"; er was nu een mogelijkheid gevonden 
om haar voor zang te laten opleiden („Steinmann” werd 
niet genoemd) ; en tusschen ons kon het ook niet verder 
gaan zoo, enz. enz. 

In een superieur welbehagen liet ik alles langs me heen 
trekken. Ik gaf me niet eens de moeite wat meer te weten 
te komen over die mysterieuze opleiding voor zang. Het 
einde, waar ik zoo lang naar verlangd had al had ik 
soms gemeend, dat dit verlangen enkel de rol vervulde 
van een listige voorbereiding op het zoozeer gevreesde, het 
was er nu, en het werd me zoo gemakkelijk gemaakt 
als ik me maar wenschen kon. Achter een kopje koffie in 

Else Bohier, Duitsch Dienstmeisje 


het boschrestaurant kon er alleen ' nog sprake zijn van een 
vrij zinneloos uitstel van ons afscheid. Else had haar gezonde 
blos weer terug, haar bolle oogen vertoonden weinig 
uitdrukking, alleen het smalende onderlipje had lets 
droevigs, een droevig ironisch lachje waar ik maar zoo 
min mogelijk op lette. We zeiden bijna niets meer. Hoogstens 
werd mijn onverschilligheid aangetast door het telkens 
wederkeerend besef, dat ik weerloos geweest zou zijn 
tegen haar gezicht, wanneer dit afscheid zich 's avonds 
had afgespeeld. Na eenige oogenblikken ging ik haar met 
mijn spot te lijf, eerst uit verveling, toen uit korzeligheid 
omdat ik niets anders bereikte dan een verscherping van 
dat droevige lachje. Krenkend kaatste ik met Steinmann, 
en ,verkehren", en Kurt en Heinz, die 't zaakje wel van 
mij zouden overnemen, en hood luchthartig aan een andere 
dienst voor haar te zoeken, als ze soms niet naar d'r armoedige 
Heimat terugwilde. Nergens reageerde ze op. 
Terwijl we weer door de sterrenbuurt terugwandelden, 
besluiteloos en zwijgzaam, ze moest nu langzamerhand 
naar Erkelens toe om haar boeltje te halen waar ze erg 
tegen opzag, herinnerde ik me hoe ze de vorige avond 
mijn omhelzingen beantwoord had hoe ze altijd had gezegd, 
dat ik haar eerste liefde was. Mijn wrevel steeg. 
Werkelijk, ze kon wat meer spijt laten blijken, al was het 
maar om de leegte te vullen van een verloren uur. 
Alle tragiek ontbrak in dit verveelde slenteren. Dacht ze 
werkelijk niets op dit moment, voelde ze niets? Waarom 
moest ze zoo irriteerend gezond en rose zijn? Mijn duiveltje 
dook weer op, met een dikke tong van de warmte. 
,,Imbeciel1" schold het duiveltje, „god, wat een imbeciel..." 
Opgelucht stemde ik er mee in. Om haar -op gang 
te helpen hervatte ik mijn spot; toen ik mijn mond open 


deed, merkte ik, dat mijn ergernis mij reeds de baas was. 
Ik verweet haar haar ongevoeligheid, de wijze waarop ze 
mij behandelde, niemand anders zou zooiets geduld hebben! 
, Sei nur vorsichtig!" grauwde ik, en meteen schoten 
haar bolle bikkels onbeschaamd glinsterend over mij been, 
een beetje verachtelijk, luchthartig spottend, en volmaakt 
angstloos. „Was wurdest du denn machen?" „I ch? 
Nichts," zei ik, in een laatste poging objectief te blijven, 
maar bijna stikkend van vertwijfelde woede omdat ik geen 
vat op haar kreeg, ,ich meine: sei nur vorsichtig in einem 
folgenden Fall, ein anderer wurde das nicht ertragen..."

-

„Ich furchte mich vor niemand !" „Ach, Quatsch," 
het Duitsche woord, dat mij het meest walging inboezemde, 
en dat zij ook wel eens gebruikte, braakte ik uit alsof 
mij dat van alles verlossen moest; toen herkende ik de 
plaats waar we liepen, „bier, wir sind am Persoisplatz, 
gute Reise, auf Nimmer Wiedersehen, da, du musst die 
A.ndromedastrasse nehmen, ich gehe rechts, also: gute 
Reise..." Ik lette niet op haar gezicht, toen ik vluchtig 
haar hand drukte. Ik dwong mij naar rechts te loopen en 
merkte, dat ze staan bleef. Ik liep vlugger, hoorde haar 
voetstappen achter mij, toen een geluid als een snik, het 
zacht, maar scherp afgebeten ,nein", dat iemand zichzelf 
toevoegt op het beslissend moment van een zware 
zielestrijd, en daar marcheerde Else Bohler al weer naast 
me voort, kalm molenwiekend, blozend, en zonder eenige 
verwarring te laten blijken, precies als op de Zondagochtenden 
dat ze naar de kerk ging met haar Witte handschoentjes 
vooruit. Alleen haar stem verried eenige ontroering. 
jetzt kann ich sehen wie du mich liebst. Du bist 
ganz damit einverstanden !" „Mochtest du darn, dass

-

ich auf meine Kniee fiel wie Fraulein Erkelens ? !" -



Zwijgen. Warmte. Slenteren. Hetzelfde spelletje opnieuw. 
Maar met een klein verschil: Else was mij achternageloopen... 
! Ik besloot, dadelijk na het afscheid Peter te 
gaan opzoeken en op een of andere wijze verslag of te leggen 
van deze zegepraal. Nooit had ik gedacht, dat Else 
Bohler, die de avond tevoren nog kans had gezien mij naar 
een vuurwerk mee te sleepen, zich zoo vernederen zou, 
maar ik was er haar dankbaar voor, omdat het mij kracht 
gaf, en met een vermoeid glimlachje, zonder haar verder 
te kwetsen, luisterde ik naar haar uiteenzettingen, die nu 
eindelijk kwamen en die haar een geweldige zelfoverwinfling 
schenen te kosten. Het bleek nu wel, dat ze zich de 
heele morgen ingehouden had om mij uit mijn tent te lokken. 
Het ging over „heiraten", „in der Kirche heiraten", 
,,die Kinder katholisch erziehen", zakelijk, zonder eenige 
ondertoon van gefleem, en alsof wij de laatste weken over 
niets anders gesproken hadden. Wanneer wij niet in de 
kerk trouwden, zou haar moeder haar de deur wijzen, 
onterven en vervloeken, in het tegenovergestelde geval 
ontving ze mij graag abs aanstaanden schoonzoon... Ik 
vond die moeder, wier portret ik zoo goed kende, sympathiek, 
maar voorbarig. Op mijn opmerking, dat ik mijn 
eigen kinderen toch niet Katholiek ^opvoeden kon, beweerde 
ze in voile ernst, dat zij daar wel voor zou zorgen, dat 
deed de moeder toch gewoonlijk... Wat er verder nog besproken 
werd maakte geen indruk meer op me: deze enormiteit 
althans moest kersversch aan Peter overgebracht 
worden! Ik schudde nee en nog eens nee, ik keek op mijn 
horloge, ik zei, dat ik een of spraak had om half elf en dat 
zij nu haar koffer moest gaan halen, en nam weer op dezelfde 
manier afscheid, met een handdruk en zonder haar 
oogen te ontmoeten. Een oogenblik vreesde ik haar voor 


de tweede maal achter mij te zullen hooren, haar al haar 
eischen te hooren herroepen, en ik wist hoe zwak ik dan 
zijn zou, maar neen, ik voelde het, ze bleef achter, misschien 
niet eens zoo erg teleurgesteld of wanhopig: Else 
Bohler, Duitsch dienstmeisje, brutaal, verlegen, ingetogen, 
volhardend, en toch zoo merkwaardig weinig terugstootend 
in haar mannenjacht... Met behulp van Peter sloeg 
ik haastig de Orionstraat in. 

Niets was Peter aangenamer dan wanneer zijn hulp ingeroepen 
werd, maar vandaag had ik hem alleen noodig 
als toehoorder. Lang door mij verwaarloosd, had hij recht 
op mijn volledig vertrouwen. Terwijl ik hem met de noodige 
omzichtigheid duidelijk trachtte te maken op welk 
een overwinning ik bogen kon, bleef hij rustig doorschilderen 
aan een parkgezicht met violette boomen als rechtopgezette, 
lijkkleurige grafzerken. 

je kunt je niet voorstellen wat een rotzooi er voor mij 
vandaag afloopt," begon ik, „mijn hemel, wat een monotonie, 
een verveling, grauw, wanhopig..." 

,,Een of ander tentamen gedaan?" 

,,Beware... Neen, 't is met een vrouw uit." 

Dat klonk te pathetisch. Peter's strenge rug verwikte 
niet. Maakte ik mij soms aan de misselijke grootspraak 
schuldig van jonge studenten, die over een ,vrouw" spreken, 
en niet over een ,meisje", alleen om hun eigen volwassenheid 
te bewij zen ? Nu ik ze in woorden vertaalde 
die op het moment zelf weer ingetrokken moesten worden, 
om welke reden dan ook, leek de heele geschiedenis met 
Else Bohler mij onwezenlijk veraf... 

,,Vrouw? Meisje, gewoon meisje. Drie maanden 
heeft 't geduurd, al de tijd, dat jij in Parijs zat; 't heeft me 


op een zonderlinge -manier in beslag genomen, maar 't is 
nu afgeloopen, plotseling... God, wat een opluchting." 

„brie maanden is lang, als je je op die manier kwellen 
wilt," zei Peter verstrooid, en nauwgezet strijkend ; was 
hij toch op zijn teentjes getrapt, omdat ik zoo lang niets 
van me had, laten hooren? „Een soort solidariteit van 
gevoelens misschien? Ik kan me voorstellen dat iemand 
die voor een examen werkt zichzelf ook nog de dampen 
wil aandoen op het stuk der liefde, om niet aan innerlijke 
tegenstrijdigheden to lijden, uit een surplus van zelfkwelling, 
koppigheid..." 

,,Nauwelijks... Daar zou ik tenminste pas in de laatste 
plaats aan gedacht hebben. De tegenstrij digheden zaten 
meer in de liefde zelf..." 

Peter zweeg. 

„Ik herinner me ons gesprek van de winter, toen 't 
zoo laat is geworden, toen met die sneeuw... Ik moet je 
gelrjk geven, Peter. Het is onmogelijk jezelf aan een 
vrouw te. geven. Afge'zien nog van uiterlijke hinderpalen, 
die ook in mijn geval ruimschoots aanwezig waren, vindt 
iedere liefde zijn rem in een soort... ja hoe zal ik 't noemen, 
in gewone haat, dat is de eenvoudigste formuleering... 


,,Maar niet de eenig juiste..." 

„ wekt automatisch haat op voor 't zelfde 
object, krachtens een wet van evenwicht misschien, en verjdelt 
de zelfovergave... Dat moet jij bedoeld hebben, 
toen je mij indertijd je houding tegenover vrouwen be 
schreef, die me toen zoo bar voorzichtig v000rkwam..." 

,,Merkwaardig, dat je da.ar op terugkomt," zei de schilder, 
die zich glimlachend en nieuwsgierig naar me omgekeerd 
had en nu op de rand van zijn fauteuil ging zitten, 


in Parijs heb ik genoeg van het zoogenaamde werkelijke 
leven gezien om weer eens innig naar theoretische discussies 
te verlangen, hoe abstracter hoe beter; mijn pols is de 
laatste tij d wat stijf, wat erg tuk op rechthoeken en kubussen, 
waarschijnlijk omdat ik er te onsystematisch op los gezwamd 
heb, de verhoudingen moeten maar weer eens omgedraaid 
worden... Overigens heb je er niets van begrepen 
wat ik toen beweerde ! Het gaat voor mij niet om lief de 
en haat, maar om liefde en zelfbeheersching, om het 
evenwicht daartusschen. Liefde en haat geven tezamen 
een eindeloos, zinneloos geschommel, en aangezien een 
weegschaal geen seismograaf is, en een mensch geen mimosa 
pudica oftewel..." 

Ik viel hem in de rede. Ik was hier gekomen om over 
Else Bohler te spreken. Dit ging me te ver, zelfs als in 
leiding! 

„Ik zie niet in waarom jouw opvatting de mijne uitsluit. 
Laat zelfbeheersching een reactie zijn op haat, of 
een veredeling ervan. Voor mij is de hoofdzaak, dat ik 
met elementaire kracht en van 't begin af aan een vrouw 
gehaat heb en liefgehad, niet na elkaar, zooals je dat gewoonlijk 
ziet, niet als desillusie, maar tegelijkertijd; ik kan 
zelfs precies zeggen waarom dat alles zoo was, waarom 
ik haar mond liefhad, haar oogen haatte, en zoo tot in de 
kleinste bijzonderheden..." 

,,En je denkt, dat dat je van die vrouw verwijdert?" 

„D at blij kt nu wel, zou ik zeggen !" 

„Ik weet niet wat er gebleken is, ik weet niets van dat 
meisje af, maar wel heeft de ervaring mij geleerd, dat niets 
zoozeer bindt als haat, wanneer die niet meer van liefde 
te scheiden is! In zoo'n geval worden de liefdespijlen niet 
naar binnen geschoten, maar naar binnen gewrikt, heen en 


weer, zoodat er geen terugtrekken meer mogelijk is. De 
haat blijf t een voortdurende prikkel om je liefde te overdrijven... 
Je reageert niet af... Nu, Gluck auf met zoo 
lets!" 

,,Waarom zeg je: Gluck auf?" 

Peter trok zijn wenkbrauwen op. 

„',t Is tooevallig een Duitsche..." 

In Peter's oogen begonnen lichtjes te tintelen. 

,,Een Duitsch dienstmeisje. En Katholiek ook." 

,,Maar 't is uit, zei je. Gelukkig dan. Ik heb meer vrien


den gehad met Duitsche dienstmeisjes. 't Loopt niet altijd 
goed af. 't Zijn jeugdcomplexen voor dienstmeisjes, of 
voor Duitschland, of voor alle twee..." 

,,Heil Freud !" riep ik, een beetje geprikkeld. 

„O, vind je niet, dat we Freud weer wat meer aandacht 
schuldig zijn, nu hij verbrand is? En als je dan al zoo ver 
heen bent, dat je op Duitsche..." 

,,En ik ben ook jalo-ersch," ging ik koppig voort, in een 
onredelijke behoef to om mezelf bloot te geven, „op iemand 
die ik niet eens ken, ik weet alleen, dat hij Steinmann heet." 

„Men is altijd jaloersch op wat men niet kent, en omdat 
men iets niet geheel kent, wat dan wel in de eerste plaats 
geldt voor de geliefde. jaloezie, net als zuinigheid, berust 
op gebrek aan voorstellingsvermogen. De rijke kanonnengieter 
is gierig, omdat hij zijn bezit niet meer overzien kan, 
en jij bent..." 

je vergelijkingen zijn martiaal, Peter, eerst pijlen, nu 
kanonnen! Laten we veronderstellen, dat mijn-nederige 
vertegenwoordigster eener militairistische natie je daartoe 
inspireert. Overigens is die geschiedenis zoo terre a 
terre en oninteressant, dat ik je er niet mee vervelen wil... 77 

„Integendeel !" Hij stond op om weer te gaan strijken. 


 -- „Een andere keer moet je 't natuurlijk vertellen.

 om nog even op dat samengaan van haat en liefde 
bij jou terug te komen: ik geloof, dat er in die gevallen 
altijd sprake is van een onvoldoende keus tusschen de 
ouders, waardoor je je heele leven op twee gedachten 
hinkt en tweeslachtig blijf t ook in je erotische voorkeur..." 

,,Dat gaat me te hoog," zei ik bijna grof, pijnlijk geraakt 
door die toespeling op mijn huiselijke omstandigheden, 
,,dat is Freud op z'n smalst ; je ziet over 't hoof d, dat de 
tweeslachtigheid al in het meisje zelf zat..." 

,,Allicht! Maar waarom moest je juist haar kiezen, en 
niet een van de vele anderen zonder zoo'n gecompliceerde 
aanleg?" 

,,Puzzle dat dan zelf maar eens uit! Ik zal je niet langer 
ophouden..." Ik wilde naar de deur loopen, 'toen 
Peter, onverstoorbaar, maar toch wat rooder in zijn gezicht 
dan gewoonlijk, mij met een kort gebaar tegenhield. 

„Je vertoont de typische geprikkeldheid van bejaarde 
professoren in de psychiatrie, waarvan je de complexen op 
Lien pas afstand ruiken kunt, en die Freud meenen door te 
hebben. Overigens is Freud geen panacee. Ga eens wat 
lezen over de toestanden in Rusland, waar ze bij honderdduizenden 
verrekken van de honger; of over de Pacificpolitick 
van Japan. Je horizon is sterk ingekrompen. Examenstudie, 
plus een Duitsch dienstmeisje..." 

Ik had lust om te vloeken. Zoo of f en mogelijk zei ik: 

,,Als iedereen het probleem van de verhouding met een 
Duitsch dienstmeisje opvatte zooals ik dat gedaan heb, 
zou er misschien geen honger meer geleden worden op de 
wereld, zelfs niet aan de Wolga. Je wilt mij, als ik het 
goed begrijp, uit mijn individualistisch kringetje in het 
barnendste collectivisme stooten; 't mankeert er nog maar 


aan, dat je me een uitstapje aanraadt naar Parijs. Daar heb 
ik trouwens geen geld voor. Ik ben arm, jaloersch, overwerkt, 
en erotisch sterk ondervoed. Maar jij bent me wat 
te olympisch, Peter! En op je v000rstellen betreffende ontwikkelende 
lectuur heb ik maar een antwoord, de variant 
op een bekend gezegde: le collectivisme commence de soimeme..." 


„Par soi-meme !" 

,, Ve r rek !" 

„Hier in Holland zijn de menschen juist veel te goed 
voor hun Duitsche dienstmeisjes, man! Dertig duizend 
zijn d'r nu al, een heele invasie! Als het allemaal maagden 
waren, zou er een fascistische Minotaurus moeten opstaan 
om ze te verzwelgen..." 

,, oei-emorgen . 

,,Sterkte ! !" 

Met een harde knal trok ik de deur achter mij dicht. 

GeIrriteerd, minder door Peter's ellendig getheoretiseer, 
zijn superieure spot, dan door zijn toespeling op die dertig 
duizend maagden, liep ik weer naar huis. Nog hield de 
warmte de ergernis in me gesmolten. Daarachter evenwel 
dreigde de stolling tot een scherp verdriet, waarin zich alles 
zou samentrekken, tot een bodemlooze leegte er omh-een 
achterbleef. Ik liep traag en met tegenzin. Daar ik Else 
had aangeraden een auto te nemen voor haar kof fer en 
niet de kans Wilde loopen haar naar het station te zien wegrijden, 
koos ik de Orionstraat om de Waalweg to bereiken 
in plaats van de Andromedastraat. 

Thuis leek alles uitgestorven. Zelfs mijn moeder, die 
anders altij d overal tegelijk was flitste niet tusschen 
achterkamer en keuken heen en weer. Alle deuren dicht. 


 Ik wist niet hoe ik haar onder de oogen moest komen, na 
deze overwinning, die zij op Else Bohler behaald had en 
die pas definitief werd, nu ik terugkeerde onder haar 
hoede... Op de tweede verdieping was de kookhitte zoo 
drukkend, dat ik het bijna als een uitkomst begroette, toen 
ik voetstappen boven m'n hoofd hoorde. Er was dan toch 
nog iets boven me, boven dit warme helletje onder lood, 
teer en kiezel... Mijn woede steeg maar langzaam, toen 
ik begreep, dat het Eg moest zijn. Gew000nlijk k1om hij 
op het dak om er zich door mij weer af te laten jagen, 
maar hij kon niet weten, dat ik al thuis was. 

Het eerste wat ik, door de openslaande deuren naar buiten 
schuivend, gewaar werd, was een zonderlinge schrikachtige 
beweging in onze wingerd, alsof een klein dier zich daar 
heftig schudde of fladderde achter de bladeren. Even 
daarna klonk het scherp gekets van een Steen tegen de 
roode muur; de worp had ik niet gezien. Daar er nogal 
wat kinderen in de Andromedastraat speelden, liep ik, 
niets vermoedend van de werkelijke toedracht, verder naar 
voren, en keek, juist op het moment dat een derde Steen 
klikkend ons houten vogelhuisje raakte met de snoer apenoten 
voor meesjes eraan, mevrouw Steketee in de oogen, 
die dadelijk haar gezicht afwendde in de richting van het 
platje van Erkelens. Ze lag in een lange tuinstoel met Johan 
Fabricius op haar schoot, bijna tusschen de Oost-Indische 
kern; haar gezichtsuitdrukking was verbaasd en licht h ,00nend, 
haar hand hield ze half omhoog als om een slag af te 
weren. Van verschill,ende zijden klonken nu stemmen: van 
geheel rechts een onderdrukt gegrom met een enkele schrale 
jammerkreet er tusschen door, boven-achter mij het gejoel 
van Eg: ,Goed gemikt, verdomd, al onze bloemen naar de 
he!, off side! He daar heb je de eeuwige candidaat ook!" 


terwijl onder mij een opgewonden gesprek tusschen 
mijn m,oeder en ons dienstmeisje hervat werd, waaruit ik 
de woorden „naar de politic gaan" opving. Vrij dicht 
fangs ons huis vloog een kantelend bruin voorwerp, dat in 
het tuintj-e links van het onze terecht kwa-m. Eg juichte: 
,,Een haarborstel! Een haarborstel van die meid! G. v. d. 
wat een lol !" Voor ik mij rekenschap gaf van wat ik deed 
had ik een groote Steen opgeraapt en smeet die met kracht 
naar zijn gezicht, dat woest grijnzend als een gargouille 
boven de zinken dakrand uitkwam. Meteen was hij on 
zichtbaar. Ik vloog naar voren en overzag nu het geheele 
schouwspel. In de tui.n van Erkel-ens liep Else Bohler in 
haar zwarte regenmantel of en aan, kalm van profiel, haar 
mond een beetje streng en bigot proevend geplooid, 
telkens vastberaden bukkend naar de voorwerpen, die nu 
niet meer in ons tuintje, maar rechtstandig naar beneden 
gesmeten werden vanaf het bastion van het hoekhuis: een 
paar schoenen, een tandenborstel, een stapel hemden, alles 
fladderend of springend uit de handen van de aapmensch, 
die met voile grepen het meidenkamertj,e leeghaalde, ais 
Sinterklaas over de daken naar het hekje schreed en dan 
de boel eenvoudig liet vallen, terwijl achter haar met een 
benauwd verwrongen gezicht telkens de dwerg te voorschijn 
kwam om haar zuster tegen te houden. In de Andromedastraat 
stonden zeker tien menschen, schooljongens 
meerendeels. Juist toen mevrouw Steketee op ongenaakbare 
wijze naar haar huis terugliep, geelbleek van zelfbeheersching 
en zondter naar boven te kijken, spatte op het 
steenen pad, waar Else bedrijvig heen en weer stapte om 
haar bezittingen bij elkaar te zoeken en in een groote koffer 
te stoppen, die open en bijna geheel gevuld op het gras 
lag, een odeurfleschje in diggelen. Dit scheen sevens het 


einde te zijn. Juffrouw Erkelens leunde uitgeput over het 
hekje: feen half blinde, zakkige kolos, doodsbleek, alle 
energie eruit geg000id ; de dwerg sloop voorzichtig naar 
haar toe en legde haar hand op haar schoudler ; in de An 
dromedastraat ging een zwak gejuich op. 

Was een paar minuten lang het geheele voorval niet veel 
meer voor me geweest dan een dol droomgedoe van half 
bekende potsenmakers onder een gloeiende zomerhemel, 
mogelijk doordat dat fleschje me aan de lavendelgeur herinnerde, 
waarnaar Else's adem rook, kwam ik weer tot 
mezelf. Dol van strijdlust, steeds met het baldadig gejuich 
uit de Andromnedastraat in mijn ooren, stormde ik mijn 
kamertje door, ik nam de trap met drie treden tegelijk, en 
stond op de eerste verdieping plotseling tegenover mijn 
moeder. Ik herinner me, dat ze een laag uitgesneden blouse 
droeg, wat gerafeld daar waar de bruinachtige dubbele

-

ronding van haar borst began. Zweetdruppels op haar 
voorho-ofd waren tot een vleksgewijs papje aangemaakt 
met het poeder. Boven me klonk het gestommel van Eg, 
die van het dak afkwam. 

je gaat daar toch niet been, he?" 

„Gaat u niet aan. Ik ben dadelijk terug..." 

„Je krijgt 't niet in je hoofd, verstaan? Ik heb daar al genoeg 
ellende mee gehad, hoe vaak heb ik je al gevraagd 
die snol met rust te laten, en mevrouw Steketee die nu 
natuurlijk alles weet! Je moest je schamen! Je sleurt onze 
goede naam door de mmodder! Eg, jl*j* gaat naar beneden! 
God, o god, wat een afschuwelijk Leven..." 

,,Laat u me door, of niet?" 

,,Dan moet je 't huis maar uit, Johan, gerust, we kunnen 
je niet houden, dan moet je maar vort, dan moet je 
maar..." 


Haar stem haperde; haar gehijg hoorde ik van dichtbij. 
Ik wilde langs haar been glijden, het was me er werkelijk 
om te doen haar zooveel mogelijk te ontzien, hoewel 
het door haar gebezigde woord ,houden", alsof ze van een 
huisdier sprak, tergend in mijn hoofd nagonsde, Coen 
zij eensklaps een klokkend geluid voortbracht, en met 
haar hand onmiskenbaar op haar hartstreek gedrukt half 
over me been zeeg, terwijl de andere de leuning te stevig 
vast had dan dat ze echt vallen kon. Scheef ineengezakt 
bleef ze zoo in het trapgat liggen. Eg schoot toe, eer 
nieuwsgierig dan behulpzaam; in de slaapkamerdeur 
draaide het dienstmeisje heen en weer, vuurrood, met 
kleine begeerig glinsterende oogjes. Mijn moeder steunde 
alsof hevige pijnen haar doorsneden. Een starre spleet leek 
haar mond, een gapend papier-mache. Het was wat te 
mooi allemaal. 

„Haal jij de dokter even," zei ik, en maakte aanstalten 
om over haar beenen to springen. Bijna dubbelgevouwen 
stond Eg over het lichaam gebogen, beleefd en officieel, 
alsof hij een meisje ten dans vroeg. 

„Ik heb geen tijd ; Emmy moet maar naar de dokter. 
Maar ik geloof er geen bal van, zeg, 't is aanstellerij, net 
als varier, zeg!" 

Bliksemsnel streek mijn moeder's hand mij door het haar, 
toen ik mijn sprong nam. Eg slaakte een snort krijgsgehuil. 
Reeds in de vestibule hoorde ik haar driftige hakketikjes 
op de trap, maar het was te laat. Hoewel rijn ridderlijke 
opwelling bijna geheel vervluchtigd was, liep ik toch nog 
naar de hoek, om poolshoogte te nemen en als het kon 
Else bij te springen. In de Andromedastraat stonden de 
jongens nog op dezelfde plaats, op eenige afstand rondom 
een huurauto, waarvan het deurtje juist door een breed



geschouderd chauffeur dichtgesmakt werd; de man tikte 
in het wilde weg een beetje minachtend aan zijn pet, de 
jongens stoven achteruit, en daar reed Else Bohler heen, 
in een snorrend vaartje, een zakelijke benzinelucht verspreidend, 
en zoo, dat ik bijna niets anders van haar te zien 
kreeg dan het blonde haar, waarnaast de rechtopgezette 
koffer op en neer schokte. In de opening van de tuindeur 
stond een klein, mismaakt vrouwtje, rood behuild, in mijn 
richting te kijken, zonder mij te herkennen. Ze bracht haar 
hand naar haar oogen, en verdween. Ook voor mij zat er 
niets anders op dan terug te gaan. Om althans nog iets van 
mijn houding te redden, belde ik aan bij onze buren aan de 
Orion-kant en vroeg aan het niets begrijpende oude dametje, 
of ik de borstel hebben mocht, die per abuis in haar 
tuin was gevallen vanuit het raam van mijn broers kamertje. 
Even later, versuft op mijn divan gezeten, vlak onder 
de smoorhitte, trok ik uit het stoffige ding wat lange 
blonde Karen, en wond ze om mijn vinger totdat ze afknapten. 


Nog voor het koffiedrinken bood ik mijn moeder mijn 
excuses aan, die zij koel en vormelijk aanvaardde, maar met 
een onderdrukte haat, zooals ik nooit eerder bij haar opgemerkt 
had. Zooals ze daar een ondo-orgrondelijke, 
strenge en wat vies-preutsche houding trachtte aan te 
nemen, als tegenover een vreemde, met wien men onder 
een dak leven moet, noodgedwongen! Ik vergenoegde mij 
er mee te verzekeren, dat het ,Duitsche dienstmeisje" nu 
voorgoed weg was en dat het het beste zou zijn die steenen 
tegen de muur en het voogelhuisje maar over onze kant te 
laten gaan. Nauwelijks keurde ze me een antwoord waardig. 
Ik wist niet of ik er haar op voorbereiden moest, dat 
juffrouw Erkelens, die nu immers van alles op de hoogte 


was, wel weer eens aan de deur zou kunnen komen klagen. 
Erg waarschijnlijk leek me dat overigens niet, na die smijtpartij. 
Toch kreeg ik pas na vieren het gevoel, dat de geschiedenis 
Else Bohler met alles wat er aan vast zat voorgoed 
tot het verleden behoorde. 

Om kwart vo-or zes vond ik bij het avondblad, dat ik 
,altijd zelf uit de bus haalde, een tweede envelop met mijn 
adres erop. Het ingesloten briefje luidde: Mein lieber 
Johann! Ich bin noch nicht fort. Gehe erst morgen fru'*h, 
mochte dick noch einmal sehen. Ich schlaf a im katholi.
schen Madchenheim. Das war ein schoner Auftritt im 
Garten, sie haben mir auch mein Geld nicht gegeben, well 
ich nicht gekundigt hatte. Macht nichts. Ich denke nur 
an dich. Habe keine Angst, dass meine Liebe zu einem 
andern gehen konnte. Und wurde ich Dick auch nie 
heiraten konnen, die Liebe zu Dir f U**hrt in ein ferneres 
Jenseits. Also. .. Du, Du, nur Du allein sollst stehst der 
Traum...?! Habe heute Nacht einen seltsam schonen 
Traum gehabt. Einen Traum, wenn das einmal Wirk,
lichkeit wi rde... Ich werde ihn mundlich erzahlen. Ach, 
warum darf ich nicht ganz gli cklich sein? Ich brauche 
mir nichts einzubilden, ich Weiss genau, wenn ich dick 
nicht kennen gelernt hatte, so ware ich Heute schon verrheirat. 
Reich, aber ohne Liebe. Jeden falls ist es besser ich 
gehe fort. Du bist kolossal heissblutig veranlagt, and ich 
nicht weniger, and zwei heisse Menschen zusammen das 
geht nicht gut aus. Zudem mochte ich noch eins vollbringen, 
and das ware, das ich ein ganzes Jahr fort bin, um 
mein gewisses Matrial in der Kehle ausbilden zu lassen. 
Und solltest Du mich dann irgendwo Koren, so denke, alles 
was sie singt ist fur mich. Und wenn ich Bann wieder kommen 
werde, nach 2-3 Jahren, dann werden wir uns vie!



leicht in die /Irme schliessen, and fur immer, al/es zu 
vergessen. Es ware auch nicht schon, was man begeert, 
dire/it zu besitzen. Komme acht Uhr beim Fernsprecher, 
ich warte auf dich. Ich schliesse and kusse dich im Geiste 
and mochte immer bei Dir bleiben. Deine Else!" 

Behalve de spelfouten bevatte deze brief nog enkele verschrijvingen, 
die niet waren doorgeschrapt, maar tusschen 
haakjes gezet, alsof zij altijd nog iets te goed waren om geheel 
aan h-et o-og te worden onttrokken. 

Tot kwart voor acht doorstond ik een doffe, lafhartige 
tweestrijd, waarin de borstel met de blonde haren, die ik 
Else toch terug moest geven, de rol speelde van een onontkoombaar 
voorwendsel. Tegenover de motieven, die dit 
voorwendsel nog ,ondersteunden, stond alleen mijn angst voor 
de zomeravond, voor de wanhopig zinnelijke bekoringen, die 
deze brengen zou en waarop ze zelf in haar brief had gezinspeeld, 
het v000ruitzicht van mijn weerloosheid. Tenslotte 
was het rijke huwelijk, waarover zij schreef en dat ik 
weer met „Steinmann" in verband bracht, beslissend, maar 
evengoed, zoo grout was de overmacht, had een andere 
overweging beslissend kunnen zijn. Een oogenblik dacht 
ik erover mij te gaan bedrinken om de avond door te 
komen. Maar ik had geen geld om mij te gaan bedrinken. 

Op weg naar de telef000n stelde ik me haar voor zooals 
bij die smeekbrief behoorde: meegaand en gedwee, h:et 
uiterste beproevend om mij te vermurwen, een meisje 
dat niet van mij los kon. Maar in werkelijkheid kwam 
het heel anders uit. O-nmidd.ellijk overstelpte ze mij 
met een uitdagende vroolijkheid, die alleen gef orceerd 
leek door de hardnekkigheid waarmee ze het twee uur 
lang volhield. Niet zij was de smeekeling, maar ik. Een 
dasspeldje, dat ze voor me gekocht had, gleed in mijn jas


t4l) 

Else Biihler, Duitsch Dienstmeisje 


zak. Als tegengeschenk reikte ik de haarborstel over, die 
ik in een kraut had gepakt... Gekwetter -en gesnater: over 
juffrouw Erkelens en haar aanvankelijke weigering de 
koffer af te geven, toen ze de drie steenen had zien liggen, 
bewijs van mijn medeplichtigheid, over den chauffeur, 
die zich ,ganz anstandig benommen" had, over de vermakelijkheid 
van al die hemden door de lucht, over de 
,,Schwester Oberin" in het Madchenheim, die haar tien 
nieuwe diensten tegelijk had aangeboden (maar neen, ze 
ging beslist naar Duitschland terug!), over de film die ze 
's middags was gaan zien, een ,ganz famoser" film met 
Anna Sten in een nachtcaf e, een , Kdnstlerleben", geweldige 
verleidingen, schitterende zang... Meteen zwenkte 
ze af naar haar eigen toekomst: in een jaar zou ze be 
roemd zijn, ik hoorde haar dan wel door de radio, Fransch 
en Engelsch moest ze ook leeren om filmster te worden, 
dat ging in een moeite door, allemaal in datzelfd-e jaar. . . 
Hoewel hier een ongebreideld zelfvertrouwen uit sprak, 
hoefde ik maar mijn twijfel aan zoo'n verbluf fende loopbaan 
te kennen te geven, of ze keek me onder hoog opgetrokken 
wenkbrauwen bol en grappig aan, alsof ze 't niet 
meende, en bond dadelijk in. Wel kwamen er dan nog mededeelingen 
over ein „Ballkleid", dat zij zou laten maken, 
en uitlatingen als „Ich komme durch !" en „Man ist der 
Schmied seines eigenen Gluckes!" maar zij scheen evenzeer 
bereid om zich do-or mijn waarschuwingen te laten 
ontmoedigen en zonder veel spijt terug te springen in een 
nederiger werkkring. De belachelijkheid van dit alles 
maakte het mij gemakkelijker mijn houding te bepalen. 
Toen ik, voldoende gedekt dolor mijn gewone superieure 
spot, naar de droom vroeg, waarover ze geschreven had, 
wilde ze mij eerst nieuwsgierig laten, op ,de manier die ik 


zoo goed van haar kende, de manier die zij zelf „aufziehen" 
noemde (op stang jagen), maar twee minuten boudeeren 
hielp feilloos en na een verlegen aarzeling deed ze 
mij dat verhaal onder linksche, energieke gebaren tegen de 
sterren en de boomkruinen, die allemaal van haar schenen 
te zijn, half -op het schoolsche, kinderlijk afgebeten toontje 
van vro-eger, half als een soort schaterend loflied op 
God. De droom hamerde ze me in, alsof ik hem zelf gedroomd 
had. Weinig dingen in mijn leven zie ik in zoo 
volkomen plastische scherpte voor mij als deze droom van 
Else Bohler. ,Wir waren auf einer grossen Reise, du and 
ich, and dein Freund and meine Freundin, wir waren in 
Italien, wir vier, and sahen die schonsten Blumen and 
Baume, prachtvoll! Der Himmel war wunderbar blau! 
Auf einmal sahen wir die Mutter Gottes zu ons hinabschweben, 
ganz in Weiss gekleidet, schon, o so sch©n.. . 
Ich schrie ! ! Ich rief : auf den Knieen!! Beten ! ! Beten ! ! Wir 
beteten alle vier, du auch. Die Mutter Gottes kam zu uns 
hin and lachelte zu dir, sie beruhrte deine Stirn..." Else 
Bahler zweeg, en stak haar neus in de wind. ,,Ein schoner 
Traum," zei ik verstrooid, en wachtte op wat er na 
deze poetische aanloop nog komen z,ou. Zij had zich 
van me losgemaakt en zwaaide met haar lange armen. 
Terwijl we een paar bankjes passeerden, kwetterde ze al 
weer verder, zonder op mij te letten, al sneller en opgewondener. 
,Ach, wie schon and weft ist die Welt! Wenn 
man jung ist, kann man alles. Wenn ich beruhmt bin, 
spiele ich vielleicht zusammen mit Hans Albers, der wird 
mich kussen, ich werde mir das schonste dabei vorstellen," 

even hield ze in, toen ze een onwillige ruk van mijn 
schouder bespeurde; haar dwaze, dol glinsterende oogen 
draaiden in mijn richting, en ineens begon ze hoonend pa



r,odistisch op de paartjes op de banken to wijzen, die haar 
doodstil nastaarden, als verraste dieren in hokken, die men 
in een dierentuin voorbijtrekt: „Ach, wie ist die Liebe 
doch schon! Ach, wie wunderbar, jedermann seine eigene 
Bank!... Das Leben birgt noch so viel fur mich ! ... Man 
soil immer lustig sein! ... Immer feste! ... Scliutzka 
f f eeee!! ..." 

Het kan ook een ander woord geweest zijn, nog steeds 
ben ik er niet zeker van. Een ordinair, heesch en tegelijk 
gonzend krijschen was het dat haar toespraak had besloten, 
eindigend in een lange, toonloos wegstervende uithaal, 
uiterste tegenstelling tot haar gewone stem ,geluid, dat beschaafd 
genoemd kon worden. Hoewel dat gekrijsch even onverwacht 
voor me was als ionbegrijpelijk in zijn beteekenis, 
wist ik toch meteen waaraan het -me deed denken. Op het 
woord zelf kwam het niet aan. Klank en opeenvolging der 
timbres daarentegen riepen onf eilbaar het beeld wakker van 
een jonge, blonde, half dronken prostituee, die ik in een van 
mijn eers:te studentenjaren in een cabaret tusschen kaalhoof 
dige, bebrilde nachtbrakers had zien zitten, haar 
armen om twee rimpelige nekken heengeslagen, wippend op 
de maat van de rmuziek, en telkens zonder eenige aanleiding 
uitbarstend in een geil, circusachti,g gejoel, waarbij men 
zich kletsende zweepen voorstellen moest, de perverse geur 
van paardenstallen, en rijen bejaarde aanbidders met hooge 
hoeden voor een half open kleedkamerdeur. Dit ongebonden 
tafereel, verwarrend tooentertij ,d voor mijn jeugd, door 
mijn verbeelding minder in na-oorlogsche dan in fin-desiecle-
zin omgevormd, dook nu pl-otseling in mij op om al 
mijn twijfel aan Else Bohler's zedelijk verleden voelbaar 
en zichtbaar to maken, veel sterker dan Welke feiten of be 
wijzen, sterker zelfs -dan wanneer ik geweten zou heb



ben wat het woord beteekende en waar het van afkomstig 
was. Een vriendin die opium gebruikte, een beschermer 
genaamd Steinmann? De paniek van dat woord , Schutzkaffee", 
dat uitgebrulde visitekaartje van een kermismeid 
van het minste allooi, overtrof iedere werkelijke toedracht, 
omdat het alleen op vage mogelijkheden betrekking scheen 
te hebben: op datgene wat Else Bohler had kunnen worden 
bij een andere samenloop dan die haar gemaakt had 
tot een meisje dat meent te zondigen als ze sigaretten rookt. 
De gedachte hieraan was ondraaglijk. Ze had met die 
stem, met dat levenslustige gebrul! een soldatenhoer 
kunnen zijn, verkracht en besmet door een regiment, en 
achteraf nog manmoedig en opgetogen brullen: ,Schutzkaff 
ee !" en weer geranseld en op ondenkbare wijze onteerd, 
en toch nog: ,Schutzkaff-ee !".. . 

Ik vroeg Naar wat ze daar riep. ,,Nichts!" Ik herhaalde 
mijn vraag driemaal. „Nich,ts! Das sag ich 
nick..." Mijn keel dichtgeschroefd door machtelooze 
jaloersehe woede, stelde ik andere vragen: naar die onduidelijke 
zangopleiding, weer naar Steinmann, Bien ik, indachtig 
aan haar bewering van de vorige avond dat hij 
geen junger Mann" was, ineens ver-eenzelvigde met den 
,,alteren Herr" die vroeger met haar had gedanst; ik vroeg 
haar waarheen ze ging, ik vroeg naar haar adres, ik kreeg 
niets anders te hooren dan datzelf de ,Nich... nick.. 
nich..." „Ist der reiche Herr, der mit dir heiraten will, 
Steinmann? Ist er schon alt?" „Das sag ich nicht!" riep 
ze schaterend, met fluitachtige gilletjes er doorheen, ,ich 
sag nicht ja, and ich sag nicht neinl" Ik had nu de keus 
tusschen drie dingen: haar in het gezicht slaan, wegloopen, 
of woord stellen tegenover woord. Ik koos het laatste, 
maar binnensmonds. Uit een instinctief verlangen naar 


zelfbehoud koos ik volledig partij voor de scheldende stem, 
die mij al zoo vaak geholpen en gehinderd had. Ik hoef 
die scheldwoorden hier niet te herhalen, „Duitsche 
hoer" vormde wel het hoof drefrein, evenmin als ik in 
bijzonderheden hoef te beschrijven, hoe ik tegelijk met dat 
hatelijk en zelf kwellend geprevel lief desdaden nastreefde, 
die daartoe wel in de grootst mogelijke tegenstelling stonden. 
Mijn haat verbergen: dot had ik wel geleerd door 
mijn Leven op de Waalweg.. . 

Tot kalmte gebracht lag Else Bohler achterover op mijn 
schoot, het Correggio-gezicht vertoonend zonder dat 
veel aandachtige voorbereiding noodig was geweest. Terwijl 
ik bij mezelf werktuiglijk ,Duitsche hoer, Duitsche 
hoer", of ,imbeciel" fluisterde, 'of haar korte beenen bespotte 
in de walgelijkste termen (b**voorbeeld door stompzinnig 
een Maleisch scheldwoord te herhalen, dat een van 
mijn vrienden wel Bens gebruikte en dat woordelijk ,achterwerk 
van een kreeft" beteekent), streelde en zoende ik 
haar gezicht, beter, inniger dan ik het ooit te voren gedaan 
had, dwaas die ik was! Want ik zag niet in, dat ik mij on 
voorwaar,delijk aan haar uitleverde door deze krankzinnige 
gelijktijdigheid : dat ik nooit meer in staat zou zijn aan 
haar te denken in haat of onverschilligheid zonder in mijn 
vingertoppen streelingen te voelen, die, voortgezet tot in 
mijn ziel, iedere opwelling van haat op het moment zelf 
ongedaan zouden maken en doen verkeeren in zijn tegendeel, 
zooals ook toen reeds, toen ik onder mijn wrangstte 
scheldwoorden door pas wist hoe lief en weerloos zij eigenlijk 
was. Mijn laffe huichelarij moest zichzelf straffen, en 
heeft zichzelf gestraft, op de manier die ik toen had kunnen 
voorzien, indien niet tenslotte de wellust behalve de 
zucht tot schelden ook alle zelfbezinning had overstemd. 


Overigens duurde dit niet lang. Onverwacht kreunend, 
sloeg Else Bohler haar arm om mijn hals om mij naar zich 
toe te halen, waarop ik mij misrekende met een reeks vergaande 
handgrepen, die meer weg haddeen van een 
wraakoefening dan van de bevrediging van even hartstocht 
die niet bestond. Al te zeer was ik me het nuttelooze van 
dit alles bewust dan dat ik lang aangehouden zou hebben. 
Toen ze opsprong en naast me ging zitten met de constateering: 
„Mein ganzes Kleid ist verknautscht," voelde ik 
mij bijna opgelucht, maar met bittere ironic hield ik haar 
voor, dat ze niet alles voor Steinmann hoefde te bewaren 
en mij Loch ook wel wat had kunnen geven i ,,Das kommt 
nicht in Frage!" Gekwetst stond ze op; ik volgde luste 

-

loos, en langzaam liepen we het park uit, in de richting 
van de tramhalte. Mijn verleidingspogingen scheen 
ze al weer vergeten te zijn. Zelfs gaf ze nu uit eigen 
beweging haar adres in Keulen op; ik kon haar daar 
schrijven, de brieven zouden doorgestuurd worden, maar

, 

terugschrijven zou ze niet: ,Das wurde mir zuviel Weh 
tun!" „Weh tun?" zei ik langzaam, in deze eenzij dige 
schrijverij een nieuwe list vermoedend om mij murw te 
krijgen, ,das glaub ich nicht. Du wirst wohl bald einen 
andern finden." „O das! Ich brauche auf der Strasse 
nur um zu schauen..." ,,Und die alten Herren kommen 
schon hergelauf en !" Ernstig en bigot vouwde ze haar 
mond: „Die alteren Leute haben viel Erfahrung, da kann 
man viel lernen. Ich babe immer viel Chance gehabt bei 
alteren Lenten..." We liepen verder; de tijd versti eek 
langzaam en gestadig; over tien minuten zou ik haar kwijt 
zijn... Hoewel het woord „Chance" (een woord dat ik 
verfoei, al moot ik toegeven, dat het in haar mond nog iets 
had van even archaisch-Frankische uitdrukking, en geheel 


anders kionk dan het ,sjans" van een Hollandsch winkelmeisje) 
de rot scheen te willen overnemen van het ,imbeciel" 
en „achterwerk van een kreeft", tegen mijn herlevende 
jaloezie kon het toch niet op. Wat er ook van haar 
zangopleiding en den man Steinmann waar mocht zijn, ik 
verloor haar aan de heele wereld. Ik bleef alleen achter, 
met mijn examen in zicht, zonder steun van Peter zelfs, 
Bien ik gebruskeerd had... Even probeerde ik het nog met 
thaar oogen, de oogen zonder gevoel of begrip, de edelsteenen 
zonder menschelijkheid, maar hoe werd mijn 
bezitsinstinct niet gestoken door zulke prachtige voorwerpen 
! „Meinst du, dass ich mich nicht ungl ucklich 
f uhle ?" vroeg ik met gesmoorde stem. „Du bist unglucklich, 
weil du keine Religion hast!" Een nieuw 
dogma! Alles bleef zooals het was. Ze was niet te treffen, 
niet te beleedigen, niet over te halen; en toch wist ik, dat 
ze van me hield en dat het haar een groote zelfoverwinning 
kostte heen te gaan. Al mijn beheersching verliezend, 
koppig en dreinerig, beu van dit belachelijk overbodige 
afscheid, dat onm,ogelijk zoo te aanvaarden was heb ik 
haar toen gesmeekt, niet met Steinmann te trouwen; ik heb 
mij vernederd en op haar gevoel gewerkt; ik heb haar 
alles toegegeven wat ze maar wou, behalve katholieke 
kinderen; dan maar heelemaal geen kinderen, wat immers 
ook beter strookte met haar loopbaann van beroermde zange


res! alles, als ze maar niet wegging. 

„In der katholischen Kirche heiraten, and define Kinder 
nicht katholisch erziehen wollen, das ist auch paradox," 
zei Else Bohler, nu voor het eerst met iets gemelijks en 
brommerigs in haar stem, „Kinder ist das schonste im 
Leben, ich hate mich immer nach Kinder gesehnit." 

Dit is een van de laatste dingen die ik mij herinner van 


een gesprek, dat snel beeindigd moest worden, omdat ieder 
oogenblik haar tram komen kon: deze ridicule constateering 
van een tegenstrij digheid die geen tegenstrij digheid 
was, alsof het trouwen in de Katholieke kerk, zoodrra ik er 
in had toegestemd, meteen meer voor mij werd dan een 
zinledige formaliteit en mij van verlangen moest doen 
branden naar alle consequenties! Ik voelde me opeens doodelijk 
vermoeid. Om nog te redden wat er te redden viel 
liet ik haar beloven, voorzichtig te blijven en zich aan niemand 
te geven voordat ze getrouwd zou zijn. Ik herinner 
mij in welke bewoordingen ze die belofte aflegde: „O, das 
kann ich versprechen, du hast es ja auch nicht gekonnt! 
Ich weiss, das du immer schlecht von mir gedacht hast, 
wegen der Freundin. Es hat mich amusiert. Es gibt zwar 
viele Madchen, die so leben, aber ich wi rde lieber ins 
Wasser gehen als das weisse Kleid am Altar Gottes nicht 
mit Recht tragen zu durfen!" Ik herinner mij hoe ze 
mijn hand drukte en xnijn arm kinderlijk op en neer schudde, 
en haar kalm, onverstoorbaar profiel herinner ik mij 
met de bolle, glanzende oogen, toen de lichten van de tram 
om de hoek verschenen : transformatoren van lichtjes, 
nieuwsgierige spoelen waar al dat schijnsel zich omheen 
wond zonder de kern ervan te raken, en de toon waarop 
ze ,Lebewohl!" zei en waarin de ontroering klonk die er 
bij paste... Maar als er iets is, dat voor mij dat afscheid 
ontroerend maakt, dan is het dat zielige woord „paradox", 
dat meer dan iets anders de kloof openbaarde die er gaapte 
tusschen haar en mij, een kloof minder wat dat geloof betrof 
dan in denken en voelen. Een heel menschenleven zou 
niet lang genoeg zijn om die kloof te overbruggen ! Wat is 
,,paradox", Else, en hoeveel jaren zal ik met je getrouwd 
moeten zijn en met hoeveel kinderen en kleinkinderen, om 


je aan te toonen aan welke denkfouten je je schuldig maakte 
bij het gebruik van een woord dat je een ander napraatte? 
Maar zoodra haar onbegrip ophoudt een logica te beleedigen 
die er nu niet meer op aankomt, staat het op 
een lijn met al het andere dat door de afstand mooier

-

words gemaakt: met het mytholo ,gisch,e lachje over de 
daken van de Waalweg, of het waaiende stof, van bruine 
matjes afko.mstig, waarop de middagzon scheen... 

Een nieuwe tijd brak nu aan. Na mezelf tot een snelle 
en d,oelmatige verachting voor alles wat naar Duitsche 
dienstmeisjes zweemd,e opgepompt te hebben rolde ik 
maar weer verder, zoo goed als het ging, en begreep niet 
waarom ik Else Bohler ooit noodig had gehad om acht 
uur per dag voor een examen te kunnen werken. Al school 
er ook jets teleurstellends in dat zij niets meer van zich 
hooren liet (,eigenl**k had ik verwacht dat we voortaan 
iedere dag opnieuw afscheid zouden nemen !) , ik kon nu 
tenminste een streep zetten onder deze heele geschiedenis. 
Wat was er ook al niet achter de rug, welke triviale vernederingen, 
welke onzekerheid, domheid en monotonie! 

Spoedig evenwel werd ik mij in mijn toestand van doff e 
schijntevredenheid van verschillende nieuwe stoornissen 
bewust. Wetsartikelen weigerden in mijn hoofd te blijven, 
of speelden stuivertj.e verwisselen. Onder het werk had ik 
voortdurend te kampen met de neiging naar buiten te gaan 
en naar de roode muur met de reeds bruin wordende wingerd 
te kijken, en dan naar de lat, waarover Else Bohler 
haar kleedjes had geklopt, terwijl ik me 's avonds trachtte 
voor te stellen, hoe zwart en kantig de steen, die zij altijd 


voor me neerlei, of had gestoken tegen het lichte hekje. 
Bedroefd en weemoedig voelde ik mij daarbij niet; het 
waren eenvoudig oude gewoonten, die ik niet zoo gemakkelijk 
afleggen kon, en die, zoo meende ik, wel spoedig 
zouden slijten. 

De venij nigste en meest ondergrondsche aanvallen evenwel 
kwamen van de kant van Waalweg 27. Reeds na een 
paar weken scheen het me toe of overal gewichten aan me 
hingen: aan mij alleen, zonder de heilzame verdeeling 
ervan, die het platje van Erkelens had bewerkstelligd als 
steunpunt van de hefboom. Al wat me vroeger gepijnigd 
had, het kwam in verdubbelde mate terug: de omgang 
met mijn ouders en hun coterie, mijn angst voor de toekomst, 
mijn geirriteerdheid vooral om Eg, die, na een paar 
weken uit de stad to zijn geweest voor zijn groote vacantie, 
zich opnieuw Sint-Vitus-achtig door het huis bewoog en 
op het dak klom (nog niet eens het ergste, want dan had ik 
tenminste hetvoorwendsel naar de lat te blijven kijken, nada^t 
ik hem naar beneden had gebruld) en aan tafel raadselachtige 
kernspreuken ten beste gaf over ,,deutsche Made!", 
en „die rotzooi in Duitschland", met een veelzeggende 
blik naar mij, die dan dadelijk afgleed op mijn kleeren, die 
volgens hem beter waren dan de zijne. De heele dag was 
hij nu om ons heen, weken achtereen. Hij verveelde zich. 
In mijn dictaatcahiers vond ik poppetjes geteekend met 
lang haar en een arm in de hoogte: de Hitler-groet. Andere 
dictaatcahiers, een heel leerboek zelfs, raakten zoek 
zonder dat ik hem op goede gronden betichten kon. Hij 
leek mij nerveus, geladen met ressentiment. Aan sport 
deed hij niet; wel sprak hij veel over kaarten, weddenschappen, 
gokspelletjes, en om de drie dagen werd dat dan 
in de practijk gebracht op luidruchtige avondjes, die mij 


nog meer van mijn werk afhielden dan de mevrouwen, die 
tenminste niet vloekten en met de vuist op tafel sloegen. 
lVlijn ouders gingers dan gewoonlijk uit; Eggie kreeg koekjes 
en sigaretten, en als ik mijn thee kwam halen, zat het 
heele gezelschap rondom de tafel met stalen gezichten te 
bridgen. Een half uur later was het alsof er onder mijn 
voeten een vulkaan borrelend en ploffend overkookte. Een 
keer waren drie jongens door het glas van de suitedeuren 
gevallen, dat er schoon uit lag zonder een van die gymnasten 
bezeerd to hebben. Er was een blonde, of fen jongen 
bij, die (toen ik eens op de gang stond te luisteren) niets 
anders zei dan „g. v. d., g. v. d.," ontelbare malen achter 
elkaar, terwijl de anderen muisstil bleven als om hem in de 
gelegenheid te stellen behoorlijk zijn gemoed te luchten. 
Een andere jongen, die boven een gestold babygezicht met 
raadselachtige donkere oogen een onwaarschijnlijk hoog 
voorhoofd droeg met twee knobbels, gelijkend op de rozenstok 
van een Jong hert, piepte op aanmatigende toon 
,,zwalu, m'neer Roodenhuis", zoodra ik beneden kwam 
om de orde te stichten. En in dit milieu moest ik studeeren! 
Studeeren, zonder zelf s maar het gevoel, dat er eenige consideratie 
met mij werd gebruikt. Mijn moeder tenminste, 
al vertroetelde ze hem ook niet meer zoo, na die scene op 
de trap, waarbij hij zich in haar oogen zoo harteloos gedragen 
had, liet Eggie in alles zijn gang gaan, terwijl mijn 
vader, wanneer hij aan een standje toe moest zijn, met omhooggetrokken 
wenkbrauwe n naar de plaats keek waar

, 

Eggie vijf seconden tevoren voorbij was gedanst... 

Na een vage droom, waaruit ik op een ochtend snikkend 
wakker werd, wijzigde zich het beeld van mijn innerlijke 
beslommeringen opnieuw. Ik droomde, dat ik met Else 
Bohler voorbij een bloeiende haag liep, waarbij ze zoo 


klein en witgekleed was als het rneisje, dat ik de Waalweg 
had zien oversteken, de eerste Zondagochtend, even voordat 
zij voor het voorkamerraam was verschenen. Maar onmiddellijk 
daarop, alsof de symmetrie van een zinnebeeldige 
prent betracht moest worden, was diezelfd,e haag in 
herfsttooi, met bladeren als hoopen ineenzakkend bruin 
vuur, of geheel ontbladerd, grauw, afgestorven. Het besef 
van een doodelijk verlies, opgewekt door dez^e simplistische 
regi,e van mijn onderbewustzijn, zette zich na het 
ontwaken voort in een knagend weemoedig verlangen, waarvoor 
ik al mijn kritische zin no,odig had om het te blijven 
zien als wat het in de grond was: niets antlers dan het 
terug verlangen naar een tijd van geluk en geestelijke gezondheid 
(al waren die dan ook rmaar schijnbaar) die zich 
in Else Bohler had belichaamd. Met smartelijk welbehagen 
liet ik mij verzinken in een bad van sen-timentaliteit. 
Uren lang zat ik voor me uit te staren met haar portret in 
mijn handen. In mijn verbeelding beleefde ik alles opnieuw, 
maar nu eenzij dig belicht, net alsof die tweevoudige 
droom mij niet meer toestond de schaduwzijde te zien, 
die hij zelf reeds op zoo aa,ngrij pende wij ze had geresumeerd. 
Nu begreep ik pas, hoe gelukkig ik geweest was 
die drie maanden lang, en hoe botweg ik Else Bohler on 
rech,,t had gedaan. Heftig verweet ik mezelf mijn wantrouwen 
en de minderwaardige middelen die ik gebruikt had 
om mij innerlijk van haar los te maken. Onze geheele omgang 
werd gepoetiseerd tot een verfijnd epos der domheid, 
domheid in de zin van „nicht von der Gedanken Blasse 
angekrankelt" (ik zocht in die dagen voornamelijk naar 
Duitsche citaten; ook geheele gesprekken hield ik bij mezelf 
in het Duitsch) . Onmogelijk kon ik mij voorstellen 
nooit meer die kwetterende stem te zullen hooren, die mij 


parmantig op mijn nummer zette, dat voorzichtig kreunende 
zingen; nooit meer het mooie, bedroefde voorhoofd, de 
grappige wenkbrauwen, het molenwieken van haar armen. 
Als naleve wijsheden ter overdenking zei ik al haar stopwoorden 
en opmerkingen bij mezelf op: ,,Das ist wahr".. . 

-„Ein krdnes Hutchen mit einer ro-ten Feder..." 
,, Scho-naugen hat er" (toen ik haar op een Zondagochtend 
voor het raam de kat had laten zien) . ,Das sagt man 
nicht" (toen ik mij vermeten had mijn twijfel aan het bestaan 
van God uit te spreken!) ,,Nich... (tun..." deze versleten, 
in tweeen geknikte woordcombinatie, die ik op zonderlinge 
wijze met haar oogen in verband bracht: Nich als de 
harde, bolle bikkels, tun als de weeke marge van haar oogleden), 
en vooral de droom die ze me verteld had, met 
het kleurige vizioen van de moedermaagd, en dan dat 
naIef opgedreunde lesje, pedant, gelijkmatig van intonatie, 
als antwoord op mijn vraag wat ze bij zichzelf gedacht had 
op die Zaterdagmiddag ;toen ik buiten zat: „Da sitzt ein 
Herr. In einem Ueberzieher. Der liest..." En mocht dit 
alles met elkaar ook weinig te beteekenen hebben, het 
lachje, dat me op diezelfde Zaterdagmiddag voor het eerst 
verschenen was bleef dan altijd nog over om dubbel en 
dwars revanche te nemen op de gelatenheid waarmee ik gemeend 
had van Else Bohler afstand te kunnen doen. Vooral 
de gedachte, dat anderen nu dit lachje zouden kunnen aanschouwen 
en zelf s de definitieve vruchten plukken van onze 
zinnelijke omgang, maakte mij razend. De naam Steinmann, 
het volmaakt onbegrijpelijke woord ,Schutzkaffee", het 
eerste in de toekomst wijzend, het tweede naar Else's verleden, 
een soort Januskop-in-wo-orden, die mij eerst nog geh,
olpen had Else zoo verachtelijk mogelijk voor te stellen, 
symboliseerden nu de tallooze mogelijkheden van een on

herstelbaar verlies. Wie was Steinmann? Welke vreeselijke, 
oude, rijke mof was Steinmann? Bestonden er nog 
rijke moffen? Hoe zagen zij eruit? Ik zag Else getrouwd, 
vervolgd, verhandeld, verleid, verarmd, ongelukkig, rijk, 
ziek, beroemd. Een doodgewone kruideniersbediende, die 
opvallend voor het huis van Erkelens h-een en weer drentelde 
en nieuwsgierig door de ramen gluurde, terwijl ik zelf 
daar ter plaatse nauwelijks mijn oogen durf de op te slaan, 
uit schaamte omdat ik Else's toiletartikelen straf feloos 
naar beneden had laten smijten! reet alle wonden weer 
open. Opnieuw verdacht ik haar, en schreef toen meteen 
een brief naar dat adres in Keulen. Toen ik na twee weken 
nog geen antwoord had, schreef ik een brief aan haar moeder, 
wier sympathiek portret ik mij nog steeds herinnerde, 
waarin ik vroeg hoe zij het maakte. Nog twee weken, en 
mijn verlangen naar Else, naar haar moeder, naar Keulen, 
naar Duitschland, was zoo sterk geworden, dat ik voor 
Rome zou hebben gecapituleerd met een volledig huwelijksaanzoek 
zonder voorwaarden in een derde brief, indien 
er niet een kort en beleefd antwoord was gekomen, 
zonder opgave evenwel van Else's nieuwe adres, waarop 
ik half en half gehoopt had. Het ging haar goed, ze had 
mijn brief gekregen, „mit deutschem Gruss, Frau Therese 
Bohler." Dat was alles. Of eigenlijk niet alles. Op de envelop 
namelijk stond niet ,Roodenhuis", maar ,,Rotenhuys", 
boven de brief zelfs,,Rotenhaus", en deze futiliteithielp me 
waarachtig nog-een beetje om er in te berusten, dat Else Bohl-
er me voorgoed vergeten was. Holland annexeert zichzelf, 
moet ik gedacht hebben, laat ik toch oppassen... 

In deze tijd vielen ook de groote twisten met mevrouw 
Steketee, die het kransje halveerden en een diep



gaand-e wijziging teweegbrachten in nijn moeders gedrag. 
Wat de aanleiding was wil ik graag in het midden laten; 
het ging, geloof ik, over het lidmaatschap van een liefdadige 
vereeniging, waarvoor mijn moeder, door mijn 
vaders bezuinigingsmaatregelen gedwongen, op het allerlaatst 
had moeten bedanken; de diepere grond was in 
ieder geval een conflict tusschen ijdelheid en heers.chzucht, 
vleesch en beenderen. De opstandigen, en jaloerschen, 
Brons en VVelleman, sloten zich bij mijn moeder aan, die 

^ w

z •^ beter meenden te kunnen overtroeven met hu n cos


, 

tuums, omdat ze geen geld had, Vreugdenhil en Lunsman 
daarentegen, die meegaand waren, maar ook van 
„betere" standing, steunden de tegenpartij en liepenop haar 
bevel in vossebbonten voorbij ons raam, terwijl meneer Steketee 
natuurlijk ook voor mijn moeder verloren was. Haar 
reactie hier -op was vrij gecompliceerd. 
Wat onze verhouding betreft: aan alles was ite merken, 
dat ze mij had opgegeven. Voor zichzelf moet ze hebben 
uitge-maakt, dat ik een ,sl,ec,hte zoon" was, die geen 
,,egards" tegenover haar had. Keek ze mij aan, dan 
trachtte ze iets sombers en fataals in haar blik te leggen, 
en, hoewel ze me verder met rust liet, minder vitte dan 
vroeger, en mijn tegenwoordigheid niet meer -eischte op 
de avondjes, toch werd haar aanwezigheid voor mij 
dubbel beklemmend. Sams had ik ineens het gevoel dat 
ze achter me stond, ik draaide me om en hoorde haar dan 
in de gang een paar ijzige woorden aan het nieuwe dienstmeisje 
toevoegen, tegenover wie ze de koele aristocrate 
speelde en een totaal andere tactiek volgde dan vroeger. 
De voorgangster, getuige van de kof f erscene in de tuin 
van Erkelens, was ten val gebracht, nadat ze hatelijke opmerkingen 
had trachten te plaatsen over ,uw zoon en die 


Duitsche meld"; tegenover mij deed mijn moeder het voorkomen 
alsof ik zoo'n edelmoedige behandeling maar ternauwernood 
verdiende, en toen kreeg ik meteen een heel 
verhaal te hooren over mevrouw Steketee. De oorzaak van 
de verkoeling scheen ik tot op dat oogenblik niet juist beoordeeld 
te hebben, er zat heel wat anders achter. Na de 
kofferscene was mevrouw Steketee uit nieuwsgierigheid 
naar juffrouw Erkelens gegaan, die haar verteld had, dat 
Else Bohler een ,straatmadelief" was, die gestolen had en 
met „de jonge meneer Roodenhuis verl ,00fd was". Om te 
zien of ze niets mee had genomen, had juffr,ouw Erkelens 
de koffer onderzocht, een grondig onderzoek inderdaad. 
Dit alles werd mijn moeder door mevrouw Steketee 
onder de neus gewreven, wat ze niet over haar kant kon 
laten gaan in verband met de eer van Waalweg 27. In elk 
geval had ik haar oinmogelijk gemaakt, haar van haar beste 
vriendin beroofd, enz., enz. 

Maar niet alleen het dienstmeisje en ik, en Eg tot zekere 
hoogte, ook mijn vader kreeg zijn deel, sinds hij door zijn 
gezondheidstoestand genoodzaakt was halve dagen thuis 
te blijven, en op zijn eigen kamer sliep, op de divan. Onze 
huisdokter schreef de periodieke ho ofdpijnen toe aan een

, 

sluipend nierlijden, waarmee hem meteen een houvast 
werd geschonken voor zijn vage, abstracte tobberij en een 
doel voor zijn peuterige stiptheid: iedere ochtend kookte 
hij nu een glazen buisje met urine troebel, met de bezorgde 
zucht: „eiwit..." (Eg begrijnsde achter zijn rug 
,,vader's zacht gekookt eitje voor het ontbijt".) Verder gaf

, 

hij tweemaal per dag in plaats van eenmaal uiting aan zijn 
vrees, dat ik voor mijn examen zakken zou, zonder dat dit 
overigens veel afbreuk deed aan onze verstandhouding. 
Doordat hij zoo beklagenswaardig was en zoo weerloos 

161 

Else Bohler, Duitsch Dienstmeisje 11 


tegen mijn moeder's humeurige bazigheid, even weerloos 
als 1k vroeger gevreesd had te zullen worden, ontstond 
er zelfs nog een soort band tusschen ons, en de doodelijke 
vermoeidheid waarmee de kransavondjes hem sloegen, 
die, zij het ook slechts bebronst en bevellemand, een 
gekakel verwekten dat mevrouw Steketee door de steenen 
muren hooren moest, maakten hem maar des te sympathieker 
in mijn oo-gen. Verschrikt keek hij mij soms na, als om 
steun bij me te zoeken. Vat was er voorgevallen tusschen 
mijn ouders? Nadat even voor mijn ziekte de twisten over 
het huishoudgeld een h,00gtepunt hadden bereikt, dat alleen 
nog overtroffen werd door mijn moeder's stekelige 
commentaren op haar nieuwe schoenen, waarvan een hinderlijk 
kraakte, negeerden ze elkaar, leefden langs elkaar 
heen. Was hij in de tuin bezig, op late mooie herfstmiddagen, 
dan draaide mijn moeder voor de spiegel, in nieuwe 
kleeren, waarvan ongetwijfeld de rekening niet door zijn 
handen was gegaan, gereed om naar de stad te trekken, 
trotsch en statig paradeerend, te jeugdig opgemaakt, haar 
heupen beweeglijk en breed en meer naar achteren gescho 

-

ven dan ik ooit eerder van haar gezien had. Eens bespiedde 
ik hen in het voorbijgaan door de openstaande slaapkamerdeur, 
een van de laatste dagen dat zij nog niet gescheiden 
sliepen. Bloedend als een rund, omdat het dienstmeisje 
zijn scheerwater weer niet heet genoeg had gemaakt, 
met zijn buik en adamsappel vooruit hulpeloos voor 
de spiegel opgesteld, werd -hij door mijn moeder met een 
bijtend steentje bewerkt, waarbij ze een gezicht trok alsof 
ze iets „redderen" moest van de kat. Ze spraken niet, en 
de geheele situatie maakte op mij de indruk alsof hij, na 
geheeld te zijn, de slaapkamer uitgesmeten zou worden. 

Maar naast dit alles werd ik steeds onafwijsbaarder ver



volgd door het vermoeden, dat zij zich, na die Steketeevernedering, 
nog op een ander,e wijze schadeloos stelde dan 
door de smalende hooghartigheid waarop haar omgeving 
onthaald werd. De laatste weken voor mijn examen brachten 
een opeenhooping van gegevens, die ik werktuiglijk 
en als -door een waas registreerde : haar uithuizigheid, 
de loszinnige Fransche romannetjes die ze verslond, 
(Dekobra ineens!), de mondaine zwier waarmee ze het 
huishouden verwaarloosde en alles op zijn beloop liet, 
soms ineens een hatelijk, schuldbewust lachje, dat zich 
guitig verwrong wanneer men op haar lette, en dan vooral 
de wij ze waarop zij met haar oogen uitweek: steeds lets 
te ver en te snel, hoewel zij, zoolang zij maar -durf de, haar 
vis a vis dringender fixe-erde dan menschen die hun 
oogen op onbevangen wij ze bewegen en iemand „recht 
in het gezicht zien". Ik rekende haar leeftijd uit: 44, 
ze was jong getrouwd, mij-n varier moest al naar de 60 
loopen.. . 

Het aflikken van de lepels, dat ik, als een soort anthropologische 
curiositeit, glimlachend verdragen had zoolang

-

Else er was leerde mij opnieuw onder kwellingen, dat primitieve 
volkeren gelijk hebben uitsluitend te willen eten 
met vie men liefheeft en hoogacht, en dat gezamenlijk eten 
onder sommige omstandighed-en schadelijker voor de ziel 
kan zijn dan gezamenlijk naar het toilet gaan, wat men on


-

der geen enkele omstandigheid doet, en waarschijnlijk terecht. 
Als ze met dat aflikken niet ophield, zou ik voor 
mijn examen zakken, daar was ik zeker van, en daar tenslotte 
ook haar eigen belang daar me-e gemoeid was, vroeg 
ik haar beleefd om de lepels verder -met rust te laten. Het 
was duidelijk, dat er geen zuinigheid bij haar voor kon 
zitten; eerder leek het me een worm van snoeplust bij ge



brek aan taartjes, een proeven van het verbodene, meer 
willen hebben dan een ander. 

„wat zeg j,e?! Le p elsi!" 

Ik zweeg en knikte. Het was even na het middageten, 
we waren alleen in de huiskamer. Duidelijk ontwaarde ik 
een geel stukje aardappel aan haar linker mondhoek; ik 
had ineens de dwaze neiging om het er tusschen duim en 
wijsvinger of te nemen en in haar mond te stoppen. Wat 
zoud(en onafgelikte lepels mij helpen, als er nog zulke Bingen 
konden gebeuren? 

,,Wat een zeldzame hartelooshseid ! Wie denk je wel, 
dat je voor je hebt? Let liever op jezelf ! Jij smakt 
under 't..." 

Ik weet zeker, dat ik dat nooit doe. Het was de dwaze 
tegenbeschuldiging van een kind. Overtuigd van de nutteloosheid 
van i-edere uiteenzetting, bromde ik wat en wilde 
de kamer uitgaan. Ineens zag ik, dat mijn moeder in 
tranen was. 

„Hoe is 't mogelijk... Dat zooiets jou nerveus maakt... 
Denk liever eens aan mij, denk je dat 1k niet nerveus 
ben?... Met die akelige brieven uit Duitschland... Je 
moest je.. . 

Aemoeit u zich daar toch niet mee," trachtte ik haar te 
kalmeeren, bang dat mijn vader of Eg binnen zou komen. 

Ze stampvoette, maakte een machtige beweging met 
haar geheele lichaam, alsof ze zich op me wou werpen, 
maar bedwong zich. 

,,Ga maar liever naar je Duitsch,e snol !" siste ze, door 
haar tranen heen. Ik verloor mijn geduld. 
,,Als ik niet door m'n examen kom, is 't uw schuld! 
Scenes maken !" 
,,En als ik 't huis uitloop, is 't jo'uw schuld !" 


Stomverbaasd keek ik haar na, terwijl ze naar de deur 
stevende, als om haar bedreiging ten uitvoer te brengen. 
Even later hoorde ik haar boven me, op de slaapkamer; 
een demo,nstratief gekraak bewees dat ze haar bed had 
opgezocht. Natuurlijk had ik nu weer allerlei zelfverwijt 
te verwerken, en toen ze me 's avonds wat druppels valeriaan 
op een glas water bracht, met een stille triomf in 
haar oogen, gunde ik haar dit bewijs van meerderheid en 
dronk de medicijn op met een bedankje. De spor-en van 
haar tranen waren door een dun laagje poeder bedekt, niet 
wit zooals anders, maar duidelijk vleeschkleurig. 

Met hangen en wurgen kwam ik door dat examen. Ik 
buitte mijn nervositei-t uit door gezichtsvertrekkin'gen en 
schijnbare acute geheugenzwakten, als ik er werkelijk nooit 
van gehoord had ik keek geleerd en ondoorgrondelijk, 
zoodat mijn voorhoofdspieren meer werk verzetten dan 
mijn brein, en keerde als erbarmenswaardig meester in de 
schoot der fa.milie terug, opgewacht door Eg, die „cum 
laude" brulde en voortdurend vroeg : ,Nou krijg ik z'n 
slaapkamertje, he, als ie weg is?" Mijn moeder had 
taartjes besteld, en mijn vader drukte mij de hand met een 
zuur (glimlachje, geknepen door toekomstangst, en was het 
toeval, dat de krant net voor hem openlag op de plaats 
waar tientallen werkloozen zich door het leven sloegen 
door middel van treffers en speurders? 

Op muj maakte deze overwinning met bittere bijsmaak 
minder indruk dan wat ik de nacht voor mijn examen gedroomd 
had, een even ingewikkelde als schrikaanjagende 
droom, waarover ik telkens na moest denken. Ik meen nog 
niet precies gezegd te hebben, dat ik aan de psychanalyse 
geen waarde hecht, maar deze reeks vizioenen bezat een 


direct enotieele beteekenis die i,ederen Freud gelijk scheen 
te geven. 

Dat ik met mijn achterkamertje gladweg van de Waalweg 
afvloog was al eens eerder in mijn slaap gebeurd, 
maar nu kreeg deze toer de definitieve beteekenis van een 
afscheid. Niettemin was ik gekleed in een pyama en dro ,eg 
zwarte gymnastiekpantoffels, die een weerbarstig snorrend 
geluid onder mij maakten, ongeveer als een stofzuiger. 
Na een reeks aeronautische verrichtingen boven de 
donkere Sterrenstraten ontlastte -mijn kamertj,e zich van 
boeken, cahiers, uittreksels en andere paperassen, die ik 
tezamen met wingerdbladeren van verschillende kleur 
met handenvol naar beneden smeet; ik deed mijn machine 
landen op een geweldig platform met een hekje eromheen, 
waarna 'het kamertj,e in een auto veranderde en fluks wegreed, 
terwijl ikzelf dat andere huis binnendrong, waar ik 
examen doen moest, len dat een getrouw duplicaat bleek te 
zijn van Waalweg 27. Het was er doodstil en zoo donker 
als de nacht. Voortdurend zocht ik in mijn borstzak naar 
een laatste papier, waar ik iets van moest oplezen, hoewel 
ik tegelijkertijd wilt, dat het al beneden was. Op de gang 
van de eerste verdieping stond een deur open, correspondeerend 
met de deur van de slaapkamer van mijn ouders. 
Links, boven de deur naar het achterkamertje, hing een 
naar voren hellende Spiegel, gelijkend op een geslachtswapen, 
met een helm erboven, die langzaam veranderde 
in het gezicht van Eg, woest verwrongen en voortdurend 
in alle richtingen slangen, wormen en rupsen uitspuwend, 
die nog vlak bij zijn lippen bleek werden, wit en dun 
afgeplat, om dan als papieren naar beneden te fladderen, 
dezelfde papieren, die ik, tevergeefs dus, over de 
sterrenbuurt had uitgestrooid. Een pedante, rechtschapen 


stem, die toch ook geladen scheen met mijn eigen toenemende 
angst, las de woorden op waarmee die papieren 
overdekt waren, vraag en antwoord, ik koon alleen meeknikken, 
blij met die enkele oogenblikken uitstel: „Ist die 
Merle da? Nein, Schutzkaffee ist da. Ist er denn oder 
dann oder wenn oder wann ein Schutze ? Nee, een f alikante 
kof.f ieteut ! Ist er denn ein teutonischer oder mesopotamischer 
Held? Er kennt die Paragraphen des hochzeitzweitklassigen 
and rechtsstreithaberisch-kanonischen Rechtes 
nicht einmal ! Will er nicht?... Ja?... Weiss er was, Das is 
wahr' im Dativ ist?... N.ein?..." Nog meer koeterwaalsch 
volgde, telkens onderbroken door ja" of ,Nein", dat op 
vragende toon uitgebrachtwerd. Ondanks mijn ondraaglijke 
angst wrong ik mij nu door de openstaande deur en voelde 
mij langzaam voortglijden in de slaapkamer, waar in 
het donker verschillende stemmen elkaar woed,end bestre


, 

den totdat in da't verward dispuut een demonstrator- of 
repetitorachtig geluid de overhand behield: ,Aanziet 
de strafvordering van Novalis en Dekobra en professor... 
(onduidelijk) nopens half zachte urine. Alles 
verkeerd geInstrueerd en niet ontvankelijk verklaard. Een 
nieuw poed-er is nog geen vergift! Een slang is nog Been 
gifslang! Is dit een cobra? Neen..." (onderbroken door 
een naargeestig gegichel en een paar woorden die ik mij 
niet herinner) ,,.. alit is er eentje die Fietje heet! De deur 
dicht, en je komt er nooit meer uit! En je komt er ook niet 
in, zel.f s niet met je nieuwe broek en een melodieus geheel 
en een steentje op je smoel! Dit is een beest, dat je flog niet 
kept ! ..." In hevige drift aanzwellend gilde de stem, 
steeds h000ger en dreigender: ,Geen kinderen, Rotenhaus, 
maar eenvoudig iets voor een stomme vlegel als jl*j*: een 
inktvisch met het achterwerk van een kreeft! Aanziet!" 


 Ik keerde mij om, en inderdaad: een vaag omlijnd monster 
met weeke, zwellende vormen, was tot vrij dicht bij mij 
vo-ortgegolf d en beloerde mij. Zes of acht kronkelarmen 
en een paar pikzwarte oogen, groat en rond als schotels, 
bewezen, dat men hier met niet minder dan een enorme 
inktvisch te doen had die zich overigens vrij lijd.elijk gedrooeg 
en of scheen te wachten wat er met mij gebeuren 
zou. En dat was vreeselijk genoeg. In een oogwenk was ik 
ineen gekrompen tot een hard en smal voorwerp, glinsterend 
en zeer vereenvoudigd van bouw. Als door een vuist 
uitgehold stond mijn hoofd op een lange steel. Met een 
complaisante zwaai, de richting voortzettend van mijn eigen 
flauwe lichaarmskromming, bewoog ik ,mij onderdanig naar 
de kop van het monster dat mij verzwelgen zou, ik klonk 
kletterend op de papegaaienbek die die beesten bezitten, 
en was binnen. De angst hoef ik niet te beschrijven. Wanhopig 
met mijn armen om mij heen maaiend, werd ik wakker 
en stond op om mij voor mijn examen te gaan kleeden 
in jacquet en streepjespantalon. 

Toen ik 's avonds Peter opzocht, voor het eerst na ons 
tamelijk heftig gesprek op die warme Augustusdag, had 
ik mij v000rgenomen hem geen de,elgenoot te maken van 
deze zond-erlinge droom. Met mijn diploma op zak kon ik 
mij de weelde veroorloven niemands superioriteit te erkennen, 
en een biechtvader was onmogelijk op een dag met 
zooveel scherpe prof essorengezichten. Door Peter's huisgenoot 
Christien evenwel werd ik niet alleen amicaal en 
hartelijk on-tvangen, maar met een paar moederlijke confidenties 
over zijn ,,ontrouw", die mij schenen te moeten 
bewijzen, dat ik hier per saldo toch met een gewoon man 
te doen had met zijn menschelijke zwakheden. Christien 


sprak over Peter als over een alleraardigsten kwajongen 
die niet beter weet, en terwijl ze mij stil en bijna Oostersch 
gedienstig thee inschonk en sigaretten toeschoof, veranderde 
ik van plan. De droom leek mij nu een heel geschikte 
inzet voor een dispuut over psychanalyse; zoodra het 
mij te persoonlijk zou worden kon ik mij altijd terugtrekken 
achter mijn anti-Freudisme. 

Nadat Peter, die even later thuiskwam, rustig mijn inleidende 
opmerkingen aangeho-ord had zei hij: ,,Psychanalyse 
is jets anders dan jij denkt. Het is geen leer of 
standpunt om te bestrijden of over te zwammen, omdat 
alleen de practische, intuitieve kant van belong is. Psychanalyse 
hoort niet in leerbo-eken of collegezaleen thuis, 
maar aan de waschtafel. Het is een hygiene, als tanden


-

poetsen. Hoewel ik zelf niet neurotisch ben, heb ik me Loch 
een tijdlang laten analyseeren, door een vriend van me, een 
psychiater, trouwens, ook mijn broer, die medicus is heeft 
er wel aan gedaan, maar ik ben bijna alles vergeten 
van die theorie, de sccholastiek ervan. 's Morgens poets ik 
mijn complexen weg en gorgel met anti-moederbinding. 
Nu iiie"

• 
Ik moest lachen om deze speelsche apol,ogetiek. Bijna 
was ik op een ander onderwep overgestapt, maar Peter liet 
mij niet meer los, en ik was nu wel genoodzaakt hem, behalve 
de Broom, ook in bijzonderheden -de geschiedenis 
met Else Böhler en mijn moeder, die ik hem immers nog 
altijd schuldig was, te vertellen, de eerste weliswaar met 
enkele hiaten. Veel van de gesproken woorden, vooral de 
Duitsche (b.v. het woord ,,Sc^hutzkaffee" in dat dwaze verband) 
zijn mij pas hirer in de gevangenis te binnen geschoten. 
Hij vlijde zijn handpalmen daksgewijs tegen elkaar en 
liet de middelvingers vallen tot een dubbele loopplank, 


als om twee theoretische standpunten aan elkaar te toetsen. 
Zijn stem klonk ongewoon doceerend een niet weinig 
zel ingenomen : 

Jnderdaad, een droom om van te watertanden voor 
rechtgeaarde Freudianen! Te (meer waar het iemand be


00

treft als j, die afwijzend tegenover de psychanalyse staat. 
Anders zou men altijd nog kunnen beweren, dat je die 
prachtsymboliek geproduceerd hebt om Freud te gerieven. 
Die inktvisch met 't achterwerk van een kreeft, wat zit 
daar al niet in! Je angst voor 't examen, je angst voor een 
huwelijksvoltrekking vooral, die beide iets met inkt te

-

maken hebben! Maanden lang heb je kat en muffs gespeteld 
met het matrimoniaat, nu speelt het met jou en verzwelgt 
je als inktvisch! Verd,er: de inktvisch als symbool van de 
baarmoeder, dus van de moeder, 'terwijl die zwarte schoteloogen 
wel van je eigen moeder afkomstig zullen zijn, als 
jij tenminste op haar lijkt..." 

„Eg lijkt op m'n moeder, ik niet," zei ik weerbarstig. 

„Soit. En dan die lepel waar jij in verandert om bij 
wijze van omgekeerde geboorte het lichaam van de vrouw 
te spij zigen een man moet zijn vrouw immers vo ed en 

en dan de anatomie van dat beest, zeg! K.reeft onbetaalbaar! 
is een bekend symbool van het collectieve onderbewustzijn, 
dat niet alleen fixati,e aanduidt (de scharen 
! ), maar ook regressie naar infantiele sexualiteit (het 
achteruit lo-open!!), terwijl achterwerk hier op -onverhulde

, 

wij ze de anaal-sadistisch,e organisa..." 
Mijn ergernis had nu zijn toppunt bereikt. Kortaf zei 
ik: ,Onzin, dat beteekent heel wat anthers." 
,,Dat zeg jij. 

" 

„Ik kan 't je bewijzen. Ik kan je precies vertell.een in 
welk verband dat achterwerk van een kreeft thuis hoort..." 


„Maakt niet 't minste verschil. De eene droomuitlegging 
hoeft nooit de andere buiten te sluiten.” 

„Dat strij dt al vast tegen de logica," riep ik strij dlustig 
uit, blij, dat Peter niet verder naar die kreeft doorvroeg, 
„je zou dus ter verklaring evengoed het tegenovergestelde 
van de vorige verklaring..." 

Ineens merkte ik, dat Pieter met dichtgeknep ,en oogen 
zat te schudden van het lachen. Toen hij eindelijk spreken 
kon, was de doceerende toon geheel verdwenen. Hetscheen 
wel, dat die heele droomuitlegging bedoeld was als grap: 
als zelfpersifflage, of als persifflage van Freud, dat was 
niet precies uit te maken. 

„Allemachtig, wat een weerstanden! Maar je begrijpt 
nu zeker wel, dat ik niets anders deed dan een of andere 
volijverige, met geleerdheid volgepompte zielsverlosser 
parodiëeren! Ik voor mij geloof, dat een droom alleen geanalyseerd 
kan worden door de persoon in kwestie, na een 
geweldige scholing, en dan nog maar tot zekere hoogte... 
lets anders is of een droom niet voor ieder waarnemer een 
aanwijzing .geeft voor emotioneele spanningen, die dan natuurlijk 
veel gemakkelijker in het werkelijke waakleven 
nader bepaald kunnen worden... In dit geval b.v. is het 
toch wel duidelijk, dat al je moeilijkheden om je moeder 
draaien..." Hij hield even op en ging, toen ik niet antwoordde, 
verder : „Ik bedoel niet je huiselijke moeilijkhe,
den, die je overigens naar mijn meening sterk overdrijft 
en erg eenzijdig en subjectief voorstelt, je geeft all-
een jo'uw visie op de zaak, en vrijwel nergens feiten, 
maar je moeilijkheden met dat Duitsche meisje waar je 
nog steeds verliefd op bent..."

„wi,e heeft je dat verteld? Ik heb •haar heelemaal uit 
m'n hoofd gezet!" 


Of meent te zijn, of niet meent te zijn. En met wie je 
hebt willen trouwen en toch weer niet hebt willen t.rouwen, 
tot vervelens toe... Jij bent verliefd op dat meisje en 
nu ga ik nets zeggen om je te overrompelen omdat je 
verliefd op je eigen moeder bent." 

Wat ik nu ging doen verbaast mij, nu ik er aan terug 
denk, nog steeds. Om hem te toonen hoe bodemloos krankzinnig 
mij deze veronderstelling toescheen, stond ik zonder 
jets te zeggen op en volvoerde, parmantig fluitend, 
een serie danspassen door de kamer. Maar zoodra ik merkte 
daarbij hetzelfde strakke gezicht van filmeharmeurs te 
trekken waarmee mijn broer Eg in hoogst eigen persoon 
altijd door de gang rumba-de, staakte ik verschrikt dit 
zwijgen,d protest en bleef bij het raam naar buiten staren 
in de nevelige herfstavond. Toen ik mij weer naar Peter 
toekeerde, zag ik hoe hij de goedaardige spot in zijn gezicht 
bedwong. 

,,Dansen helpt weinig, beste kerel," zei hij ernstig en 
wuifde me naar mijn stoel (terug. ,Na alles wat je me zoo 
juist verteld hebt, ligt het voor de hand! Verliefd op 
je moeder en zij waarschijnlijk op jou, en niet weinig 
jaloersch! of een sterke z.g. moederbinding, misschien 
voor 90 % in haat omgezet, wat dan meteen dat eigenaardige 
mengseel van haat en lief de verklaart, dat je een pons 
geleden beweerd hebt voor dat meisje te voelen: het komt 
toch allemaal op hetzelfde neer? Zoo'n vreemdeling in het 
zielkundig Jeruzalem ben je nu toch ook weer niet om 
niet te weten, dat woorden hierbij niets ter zake doen. Ik 
gebruikte het woord ,verliefd" hoofdzakelijk om te zien 
hoe je daarop zou reageeren. Het gaat er alleen om, dat je 
je tot die Else aangetrokken hebt gevoeld niet om haar 
zelf, want je weet maar al te goed, dat ze niets anders is 


dan een gewone domme intrigante, maar om de rol die zij 
'daar bij je op -de Waalweg gespeeld heef t, de plaa-ts die zij 
innam binnen de groote bancirkel die je moeder's invloed 
om je heen heeft getrokken. Dat dienstmeisje is een creatuur 
van je moeder, dat dienstmeisje is je moeder..." 

Terwijl ik naar deze ongelooflijke beweringen zat te luisteren, 
vielen me opeens verschill,ende dingen in, die voor 
Peter's zieenswijze schenen te pleiten: beelden en gedachten 
en vluchtige overeenkomsten, als het ware ijl afgeteekend 
tegen de zoldering van het atelier met de cirkels en 
kubussen, die daar als abstracte plafond-engelen overheen 
geschilderd waren. De Zaterdagmiddag toen ik voor het 
dienstmeisje van mijn moeder gevlucht was en voor het 
eerst onder de bekoring was gekomen van Else Bohler (dit 
had ik Peter verzwegen !) ; de naam ,Fietje" uit mijn 
droom, die, op de inktvisch betrokken, een verband legde 
tusschen die drie person,en ; de lavendelgeur van Else's lippen, 
die mij vroeger eens aan mijn moeder had daen denken; 
oude ansichten uit Duitschland, afkomstig van een 
buitenlandsche reis van mijn ouders, toen ik nog een kind 
was... Maar hoeveel of hoe weinig dit alles ook bewij zen 
mocht, haastig schudde ik het van mij af, en reeds had ik 
een nieuwe tegenwerping gevonden: 

„Else Bohl,er lijkt geen spat op m'n moeder." 

„Het bewijs, dat zij je moeder is," ging Peter onverstoorbaar 
verder, „of, geleerd uitgedrukt, dat je haar met je 
moeder identificeert, is dat je haar niet hebt willen aanraken, 
dat haar lichaam taboe voor je gebleven is, h.oewel 
je haar toch, zooals je me zelf verteld hebt, onder de vrijbrief 
van dat geloofsverschil..." 

„Ik had geen geld voor een kamer of een hotel, man !" 

„Zoo, zoo. Hij-had-geen-geld-voor-een-kamer. Of-voor



een-hotel. Een jonge, gezonde kerel, die avond aan avond 
zijn handen thuis houdt op bankjes onder dergelijke voorwendsels! 
The course of true love does never run smooth, 
of hoe zei Shakespeare dat ook weer zoo onsterfelijk? Die 
incest ligt er bij jou duimdik op, mijn waarde; koning 
Oedipus himself zou 't je niet verbeteren..." 

Tien andere redenen drogredenen? had ik hem 
kunnen noemen waarom ik Else Bohler lichamelijk ,gerespecteerd" 
had maar de wijze waarop hij opnieuw en nu 
blijkbaar zonder eenige zelfironie, want het is niet mogelijk 
tegelijk een ander te beironiseeren en zichzelf! 
psychanalytische vaktermen in het geding bracht, leidde 
mijn tegenaanval af. Ik vertelde Peter kort en goed, dat ik 
de psychanalyse een onbetamelijke oplichterij met machtspreuken 
vond, die i,edere normal-e omgang tusschen menschen 
bedierf, en dat ik voor mij dan nog verre het katholicisme 
prefereerde, dat al die ,complexen" netjes met een 
tang had beetgepakt om ze op te bergen in de hemel. De 
vereering van de maagd Maria verspreidde tenminste 
wierookgeur en geen stank van rottend vruchtwater, 
zooals het ,mo-edercomplex ', en ,om den timmerman Jozef 
van hooger hand van zijn huwelijksrechten vervallen te 
laten verklaren, leek me tienmaal aesthe(tischer dan de on 
bewuste wensch om je eigen vader te castreeren! 

,,Prachtig. Goed op de hoogte ben je," lachte Peter, die 
me kalmpjes liet doorslaan, zijn lichtblauwe oogen tintelend 
in het bruine, geometrisch gesneden gezicht met het 
eenigszins stomp,e, speurende en tevens zelfbewust hoekige 
neusje. jozef heeft me anders nooit de meest geslaagde 
figuur toegeschenen uit dat roomsche pantheon, je weet 
misschien, dat hij in de Bourgondische tijd een nogal zielige 
figuur geweest is, een snort cocu, in de gedichten en 


tooneelstukken van die lui... Merkwaardig -overigens, hoe 
weinig je over jauw Jozef spreekt. Je vader schijnt wel een 
non-valeur in je oogen te zijn." 

Joch niet..." 

,,De haat, die iedere man, onbewust, voor zijn vader 
koestert, is bij jou heelemaal op je moeder gericht, en jaloersch 
word je daarom alleen nog maar op schemerige 
Duitschers... hoe heette ie ook weer?" 

,,Steinmann...," zei ik uitdagend. Het speet me allerminst, 
dat ik Peter niet over mijn vage verdenkingen jegens 
mijn moeder gesproken had anders had hij me daar zeker 
ook nog over doorgezaagd.. 

Hierna praatten we nog wat over mijn toekomstplannen 
en vooruitzichten, en Peter uitte natuurlijk weer eens de 
wenschelijkheid, dat ik zoo spoedig mogelijk afleiding zou 
zoeken bij de „vrouwen". Even voordat we afscheid

, 

namen, kwam hij dicht bij me staan en lei hartelijk zijn 
hand op mijn schouder. 

„Als je m'n hulp noodig hebt, kom dan bij me. Ik twijfel 
er niet aan of je moeder is een doodgewone vrouw, misschien 
wel sympathiek zelfs, maar jij hebt nu eenmaal een 
demon van haar gemaakt, en het resultaat voor jou persoonlijk 
is daarom hetzelfde als wanneer ze dat in werkelijkheid 
zijn zou. Je zou, bij wijze van experiment, een 
p005 weg moeten, van je moeder vandaan, om te zien wat 
er dan overbleef van dat dienstmeisjescomplex. Ik vind 't 
zonde en jammer. Je bent typisch !teruggezakt tot het 
niveau van een jongen van 17, in dat halve jaar dat we elkaar 
beter kennen, met je mevrouwen, en je broertje Eg, 
en je last aan taf el ! Opgesloten in de zieligste kleinbur^
gerlijkheid... je houdt 't me wel ten goede?" 

Ik hield het hem ten goede, en had, ondanks mijn ge



prikkeldheid, toch het gevoel met een vri:end gesproken te 
hebben. 

Hoewel ik na twee weken sollicitaltiebrieven schrijven 
nog niet de minste zekerheid hadover mij'n 1toekomst, 
was mijn moed-er niet uit het hoofd te praten, dat mijn 
succes met een feestelijk diner moest worden gevierd. 
Mijn vader di.ende zijn nierziekte dan maar voor een avond 
op te schorten. Eigenlijk had ik van zijn invloed op waterstaat 
wel nets verwacht bij het zooeken naar een baantje, 
maar mogelijk waren die intieme wegen reeds onbegaanbaar 
gemaakt door de gewoonte die hij had om op jonge 
meesters in de rechten of ate geven, terwijl hij te weinig 
plooibaar was, te onzeker in zijn optreden, en te eerlijk 
misschien, voor een plotselinge frontverandering. Zoo 
kwam alles op mij zelf neer. Koortsachtig schreef ik brieyen 
naar tal van prullenm.anden in het land. Daarbij legde 
ik, uit opluchiting, dat ik nu van de Waalweg vandaan zou 
komen, al te weinig hinderpalen in de weg aan een zekere 
vertrouwelijkheid, die zich tusschen mijn ouders en mij 
scheen ,te moeten ontwikkelen ; zij keurden het ontwerp van

-

mijn meest slaafsche epistels, lazen de schaarsche antwoorden 
en gaven goede raad waar Eg bij zat, die een enorm 
pl,ezier aan den dag legde bij elk kantoor waar ik onder op 
de lijst werd gezet, ondanks zijn verlangen mij het huis uit 
te zien gaan. Zoodra er icts in de bus gegooid werd, gedroeg 
de heele familie zich nerveus en springerig, en ik wil niet 
ontkennen, dat dit een tijdlang aanstekelijk werkte, maar 
toen na een dag of acht die zakenbrieven met een slechtverholen 
minachting over de tafel werden gekeild en het aangekondigde 
diner bed,enkelijk veel ging lijken op een soort offer 
om de goden gunstiger te stemmen, verslapte mijn ijver snel. 


De huiskamer had beslag op mij gel-egd; niet voor niets zei 
mijn moeder glunder en tegen iedereen die het hooren 
Wilde, dat we nu weer alleemaal bij elkaar waren; op rnii,n 
achterkamer kwam ik nog maar zelden. Nu het er niet 
meer zoo ondraaglijk was, toonde de Waalweg een verlammende 
macht waar ik weinig tegenover stellen kon. Het 
genadebrood smaakte wee-zoet en werkte als opium. Alles 

vat mij tot grooter energie had moeten prikkelen, 
Peter's waarschuwingen, om maar iets te noemen, versterkte 
de lamlendigheid waarmee ik mij meer en meer 
begon te schikken in mijn toestand. Niet dat ik die toestand 
niet duidelijk inzag ! Ik wil niets tot mijn verontschuldiging 
aanvoeren. Ik wil aannemen, dat mijn familie en hun heele 
milieu mij onverbreekbaar gekluisterd hield op de wijze 
die Peter, met behulp van Freud, zoo scherpzinnig had uiteengezet, 
al komen zijn verklaringen mij nog steeds grotesk 
en al te schematisch voor, en al lijkt het mij veel waarschijnlijker, 
dat er wrokkende opstandigheid tegen nijn 
moeder in het spel was, indien mijn verhouding met 
Else Bohler dan toch met haar in verband gebracht moet 
worden, dan liefde of verliefdheid, hoezeer „onbewust"... 
Soms evenwel ben ik van meening, dat er nog 
iets anders achter zat, iets dat mijn karakter ook meer eer 
aandoet. Het was het probleem van de fouten en de liefdeloosheid 
en de hatelijke achterbaksche twisten die men om 
zich heen ziet gebeuren, dat men oplossen wil alvorens de 
plaats te verlaten waar zij bedreven worden: een soort vera-
ntwoordelijkheid voor de daden van anderen, dezelfde 
duistere drang waardoor de moordenaar steeds weer opnieuw 
de plaats opzoekt van zijn misdaad. Kan het niet 
zijn, dat ook hij het zoo voelt, alsof hij op het moment van 
de moord een tinder was met wie hij op duistere wijze is 

177 

Else BUhler, Duitsch Dienstmeisje 12 


verbonden en wiens gangen hij na moet gaan? Liever Wilde 
ik mij blootstellen aan het gevaar voorgoed in lijdelijk 
nietsdoen te verzinken, dan te vertrekken zonder het 
huwelijksleven van mijn ouders doorgrond te hebben, waarvan 
ik, als kind, toch de bekroning was en, in zekere zin, 
de hoogste rechterlijke instantie... 

Op de dag van het diner stak ik mij dadelijk na het 
koffiedrinken in gala en keek en luisterde naar de toebereidselen. 
Lief en coquet trippelde mijn moeder door het 
huis: de bewonder-enswaardige gastvrouw met het gelijkmatige 
humeur, op wier schouders alles neerkomt. Mij knikte ze 
opgewekt toe, als ze in haar wit schort voorbijstevende om 
het dienstmeisje opnieuw te gaan instrueeren, die scheef 
liep van de angst. Het eten was voor het grootste gedeelte 
bij den kok besteld (drie verschillende koks, om het crediet 
wat te verdeelen) en kwam nu bij stukjes en beetjes 
binnen. Af en toe vertoonde mijn vader zich op de bovengang, 
alsof hij de stroom stuiten wilde. Op weg naar mijn 
kamertje, om een zij.den zakdoekje te halen dat ik mij als 
ultieme ho-on wilde aandoen, werd ik door hem binnengeroepen; 
h-et was bijna vijf uur. Zoo krom, bleek en vermoeid 
hield hij zich in het midden van de kamer staande, 
dat het mij niet verwonderde hem to hooren verklaren, dat 
hij zich niet tegen het diner opgewasssen voelde. 

„M instens vij f gangen," prevelde hij nasaal, met zij n 
slappe rechterhand de geuren van die gangen van zich afwuivend, 
„en ijs. En je moeder, die maar niet begrijpt dat 
ik ziek ben! Trouw nooit, jongen... Vertel jij je moeder 
maar, dat ik niet kom, maar doe 't zoo, dat ze geen scene 
maakt. Als God me uit deze hel vandaan haalt... en1in." 

Zijn gezicht vertrok zich klaaglijk, toen slofte hij naar 


zijn schrijftafel en begon onhandig met een sleutelbos te 
rammelen. Nooit eerder had hij mij in vertrouwen genamen. 
Ik wist niet wat te zeggen. Afwezig mompelde hij 
nog wat, in afgebroken treuzelende zinnen, over hooge 
fasten en slechte tijden en straffen voor de menschheid,

, 

totdat hij met een bijna kwaadaardige ruk een envelop uit 
een laatje te voorschijn trok, die hij mij overhandigde op 
de discreet zakelijke manier waarmee mijn zakgeld altijd 
uitbetaald werd: met afgewende oogen. Hij spraic nu zonderling 
afgebeten. 

„Tel It na. It Zijn f 800, die ik voor je overgespaard heb 
zonder dat je moeder It weet. En blijf bier zoo kort mogelijk. 
Jij bent de eenige die hier wat deugt. Laat je niet... 
enfin." Hij zakte weer weg in zijn getreuzel. „Beter 
dat m'n zoon It beef t, dan in de zinkput... aan mantelco'stuums 
gespendeerd... god." Hij kreunde, en begon toen 
met beide handen beschaamd afwerende gebaartjes te 
schetsen als om mij de kamer uit te krijgen. Hij maakte 
opeens -een doodzieke indruk. Nu pas zag ik goed hoe wit 
zijn haar was geworden de laatste maanden. En toch was 
hij de man die altijd langs mij he;en gekeken had met blauwe 
afwezige oogen, zonder kracht of opmonterende strengheid. 
Benauwd door de dreigende atmosfeer in die halve 
ziekenkamer met de fleschjes medicijn op de tafel, het 
rekje met reageerbuisjes, de spiritusbrander, het slordige 
bseddegoed ,op de divan, zocht ik tevergeefs in mezelf naar 
een dankbare opwelling, naar hartelijke woorden voor die 
onverwachte gift. ,Beter dat m'n zoon It beef t" had het 
niet -geklonken alsof hij bedoelde: „eenige zoon". De

, 

dwaze gedachte schoot me door het hoof d, dat Eg zijn 
kind niet eens was, dat mijn moeder hem al vroeg had 
bedrogen, al wist ik ook dadelijk, dat dit niets anders kon 


zijn dan een romanceering van het besef, dat zij hem altijd 
had kunnen en had willen bedriegen, en het alleen maar 
niet gedurfd had. Evenals bij Else B®hler was ik gevoeliger 
voor de mogelijkheid van zooiets dan voor de ontsluierde 
werkelijkheid... In elk geval, mijn vader was de 
man om bedrogen to worden, of men van die inviet nu gebruik 
maakte of niet. 

„Als je weg bent," fluisterde hij zwakjes, met jets van 
een luguber gegrinnik, ,dan kan Egbert boven slapen.. . 
't Is beter te sterven met... zonder... enfin." Ik stond 
al in de deur, taen ik deze woorden opving, die me plotseling 
zijn seniel eigenbelang kwamen verraden. Bijna 
had ik hem het geldweer voor de voeten gesmeten, maar 
ik was verstandiger. Langzaam viel de deur achter mij 
dicht en kleefde weer in de posten. Terwijl ik naar beneden 
liep om mijn moeder te zoeken, vaelde ik een koude 
luchtstroom in mijn nek, gevolgd door het geluid van 
voetstappen op de gang; ik keerde mij om en keek in het 
stijve, bevroren babygezicht van Smeenge, den jongen met 
de twee rozenstokken boven zijn beangstigend voorhoofd, 
die achter mij de trap afdaalde. Ik had niet eens gemerkt, 
dat hij in huis was. Misschien zat Eg's kamertje wel vol 
met zulke jongens; een onbehaaglijk gevoel bekroop me. 

,,Saluut, m'neer Roodenhuis," zei Smeenge met een 
schorre vogelstem, „een oogenblikje, voor een zaak van gewicht, 
als ik u niet ophoud?" Zwijgend ging ik hem 
voor naar de vestibule, waar ik hem even liet staan. Mijn 
moeder trof ik in de huiskamer aan het kristal en zilver 
schikken. Juist had het dienstmeisje, dat een groote 
bocht om mij heen maakte, een pudding met roode vla 
neergezet. Toen ik haar de boodschap van mijn vader over 
had gebracht, zag ik nog net hoe haar gezicht, dat eerst 


gevleid en zelfingenomen mijn vertrouwelijke med,edeeling 
tegemoet had geglansd, uitgleed naar een toornige 
verbazing; zij trok haar mond tot haar pruillip samen, 
volgde mij met opgestreken zeil in de gang, en op het 
oogenblik dat ik mij weer bij Smeenge vervoegde de 
tochtdeur had ik achter mij dicht laten vallen hoorde 
ik haar pantoffeltjes op de trap. 

,,Meneer Roodenhuis," fluisterde het jongemensch met 
nadruk, terwij 1 hij zij n vuist in zij n pet stak als om die 
boven d,e macht te tillen, „we zitten thuis met een moeilijk 
geval, rechtskundig ziet u, Eg vertelde me, dat u juist 
advocaat bent geworden en zoo, dus misschien weet u er 
wat op. Kijk Bens..." sigarettenadem sloeg me in de 
neus; de oogen van het monstertje stonden volrmaakt uitdrukkingloos 
,,we hebben, om u de waarheid te zeggen, 
een verrekte... verbazende last met een Duitsch dienstmeisje, 
dat m'n moeder niet weg kan krijgen en zoo..." 

Op dit oogenblik kwamen de voetstappen de trap af, nu 
duidelijk geen pantoffels meer, maar schoenen, en verwijderden 
zich in de richting van de huiskamer. Verder was 
het huis als uitgestorven. Smeenge's gefluister kabbelde 
mijn linkeroor binnen. 

,,U weet hoe 't met -die Duitsche meiden gesteld is, echte 
rotmeiden erne... en zoo. Maar misschien..." 

lets in de toon van zijn stem, de manier waarop hij om 
de zaak heendraaide vooral ook, brachten me on ,middellijk 
op het goede spoor. 

,,De deur," zei ik. 

,,Bedoelt u...'" 

ja, de deur." 

De opwelling om hem een schop achterna te geven, toen 
hij zich bedremmeld door de kier van ide buitendeur wrong, 


die ik voor hem openhield, weerstond ik. Boven hoorde 
ik het gedempte geluid van stemmen. Het was mijn moeder 
dus niet, maar Eg die nu in de huiskamer zat... 

Eg zag mij niet of hij vloog achter de uitgeschoven tafel, 
zoodat een baan van damast en glaswerk en bloemen tusschen 
ons in kwam te liggen. Na even van zijn onmiskenbare 
angst genoten te hebben (ik herinner mij, dat mijn 
lichaam loerend in elkaar kromp, zuiver als reactie op zijn 
angst, want driftig voeld,e ik mij niet) begon ik, een oude 
tactiek te hulp roepend: , Een echte kwa j ongensstreek van 
me, John, om met Smeenge te wedden dat hij je niet 't 
land zou durven opjagen met een toespeling op dat Duitsche 
meisje op de hoek. 't Spijt me echt, John. 't Spijt me 
nu dubbel, dat hij de weddingschap gewonnen beef t, 
John." 

ja John?" bauwde hij me na, voorzichtig naar links 
schuivend, gereed om weg te schieten zoodra er gevaar 
dreigen zou. Daarbij bewoog zich zijn rechterhand op een 
eigenaardige wijze langs zijn Borst, schichtig, convulsief, 
en toch met een zeker-e regelmaat. Pas na enkele oogenblikken 
ontdekte ik wat dat te beteekenen had. Hij sloeg 
kruisen. Hij sloeg gewone Roomsch-Katholieke kruisen. 
Snel als de weerga sprong zijn hand tusschen das, jaslapellen 
en navel heen en weer, en op en neer; ootmoedig en 
treiterend was de uitdrukking van zijn krijtwit, gerimpeld 
gezicht daarbij. Onwillekeurig maakte ik een dreigende 
beweging naar hem toe: door een s,toot tegen de taf el begon 
als een razend geworden kwal de pudding te trillen, 
welke aanblik me nog woedender maakte dan de veelzeggende 
gebarentaal waarmee Eg de wijnglazen zegende, de 
sandwiches en de kleine porceleinen aschbakjes. Mijn moeder 
had die pudding gemaakt. Mijn moeder had deze vree



selijke feesttafel op haar geweten! Mijn moeder had met 
Eg gekonkeld over Else Bohler en hem verteld dat ze 
Katholiek was! (Aan de mogelijkheid, dat hij dit afgeluisterd 
had, toen juf f rouw Erkelens was komen klagen, dacht 
ik niet eens.) Door mijn moeder werd het mogelijk gemaakt, 
dat ik in mijn eigen huis beleedigd werd door een 
jongen met knobbels op zijn voorhoofd ! Nog vlogen de kruisen 
voor mijn oogen, nog grijnsde Eg me hoonend toe, toen 
er schuin boven ons met een dof f e plof een stoel omviel. 
In mijn vader's kamer moest dat zijn. Eg's -hand ston)d onbeweeglijk. 
In een vreemde verwachting verwrong zich 
zijn gezich,t. Telkens trilde d;e pudding na, op sommige 
randplaatsen, ongeduldig om in spieren en warm menschenvet 
omgezet te worden. Maar toen vingen de andere 
ge ul en aan. 

Bij ieder mensch komt er een moment waarop hetmoeras 
van lij dzaamheid en karakterl.o,osheid doorkruist is en de 
vaste grond wordt bereikt, maar nog steeds weet ik niet 
waarom dit bij mijn vader juist op dit oogenblik plaats 
mo-est grijpen. Misschien gaf de vermeende zekerheid 
spoedig te zullen sterven hem kracht tot het weerzinwekkend 
tooneel dat zich op de eerste verdieping begon 
of te spelen; misschien is dat harde fundament, die 
weerstand in onze ziel niets anders dan het gebeente van 
de do,od die men in zich draagt... Het geluid, waarmee 
hij zijn levensprotest uithinnikte, zou ik opnieuw op willen 
roepen. Ik kon het slechts omschrijven. Het was inderdaad, 
geen ander woord is er geschikter voor, een gehinnik, dit 
geluid dat ik herkende. Wel werd het door -de keel van 
een oud, of geleef d man voortgebracht en te ouder en 
afgeleefder naarmate doordringender het donkere, bronstig 
trillende, verachtelijke verwij't van zijn tegenstandster 


er tegen in ging maar bijna twintig jaar geleden had het 
net zoo geklonken ! De twisten 'tusschen mijn ouders, de 
vergif tiging van mijn jeugd, had ik mij steeds geluidloos 
voorgesteld, nu opeens werden zij een sprekende film, een 
hinnikende film, die tot dusverre aan een strenge censuur 
onderworpen was geweest. Ik zat op mijn moeder's schoot 
en luisterde ingespannen, mijn oor tegen haar zware burst 
gedrukt. Want al stond mijn vader ook ver achter ons te 
schreeuwen, met die vr;eeselijke aanklacht in zijn blauwe, 
starr,e oogen, van zoo innig dichtbij ving ik het wellustige

, 

genot op, opgewekt door dat machteloos rumoer van getreiterde 
geiten, dat het geluid niet uit zijn mond scheen te 
komen, maar uit haar vleesch, getransformeerd tot de 
weeke golvingen die ik nu op dit moment weer voelde, en 
altijd zal blijven voelen als het zuiverste duivelsgeschenk 
dat men van zijn moedier in ontvangst nemen kan, maar dat 
dan ook voorgoed ongeschikt maakt voor wat anderen wellust 
noemen, of lief de, of genegenheid... Daar merkte ik, 
dat Eg vlak bij me stond, met zijn havelooze grijns, zijn 
klamnme hand die zich op de mijne schoof. De taf,el schokte 
ond,er onze vereenigde lichamen. 

„John," lispelde hij, oudachtig voorovergebogen, „hour 
je dat? Ik hoor 't iedere nacht, verdomd. Ik word 'r gek 
van. Soms loop ik de gang op. Iedere nacht gaan ze tegen 
elkaar te keer... 71 

„Je liegt," zei ik streng, „ze slapen niet bij elkaar." --
Scheldwoorden als ,vuillak" of ,ezelsveulen" kwamen in 
me op. Maar hij klemde zich aan me vast, juist toen met een 
gegier als van een opstijgende vuurpijl het gehinnik een 
geweldig en langdurig hoogtepunt bereikte; hij sloeg zijn 
hand voor mijn mond, en stotterde, radeloos vloekend: ,Als 
je 't huis uit bent kan ik tenminste naar boven... Iedere 


nacht misschien niet, maar laatst nog, de nacht voor je 
examen, toen ze naar 'm toe..." 

De afkeer en benauwenis, die me oversitelpten, drongen 
tot een daad. Meer nog dan wat er boven mijn hoof d 
geschiedde was het besef beslissend, dat datzelfde geschreeuw 
in de nacht voor mijn examen had weerklonken 
en wellicht sommige bijzonderheden had bepaald van de 
droom die ik aan Peter verteld had. Ik was dus niet eens 
meer veilig voor hen, als ik sliep en hen niet hooren of 
zien kon... Maar het kan ook zijn, dat de doorslag werd 
gegeven doordat Eg's galgenhumor hem zoo deeerlijk in de 
steek liet bij deze gelegenheid. Men weet van te voren 
nooit waar men op drij f t : misschien was het zij n wee.rlooze 
angst vooral, die dit huffs met de feestelijk gedekte tafel op 
slag onbewoonbaar voor me maakte. Toen ik mij naar de 
deur begaf, hoorde ik nog steeds het bevende rinkelen van 
een of ander glas, order zijn hand, die op de tafel steunde. 

Alles stil boven... Mijn moeder ried ik op de slaapkamer 
om zich na gedane arbeid snel te verkleeden voor 
het diner... Ik zocht wat toiletartikelen bij elkaar en ging 
met mijn citybag in de hand weer naar beneden, overtuigd 
dat ze in de deur zou staan, zooals ze daar zoo vaak gestaan 
had, vroeger, als ik naar de mevrouwen moest... 
Maar neen: alles bleef stil, ik hoorde geen schoen, geen 
krakende stoel, geen geluid ook uit de kamer waar mijn 
vader amechtig of met een stille beroerte in aantocht op 
de divan moest liggen; geen spook strekte zijn grijpvingers 
naar me uit; voorgoed was ik van haar bevrijd, misschien 
zou ik haar nooit meer terugzien... De gangklok tikte 
langzaam en zwaar. Op mijn borst rustten de f 800 van 
mijn vader. Even overviel mij een ondraaglijk heimwee naar 
mijn achterkamertje met het plat waarop ik Else Bohler 


zoo vaak bespied had. Bovendien: als een vluchteling 
wilde ik het huis niet verlaten... Nog wachtte ik... Toen, 
met de allures van vrij man, opend,e ik de deur. 

Op de stoep voltrok zich nog een kleine botsing met de 
dames Brons en Velleman, die op het punt stonden om aan 
te bellen en dadelijk met bolle lachgezichten een hand uitstaken 
ter gelukwensch. Met een stem, die hen sullig in de 
ooren moet hebben geklonken, stamelde ik een of andere 
verklaring en verwees hen naar mijn moeder. Eigenhandig 
heb ik voor hen aan de bel getrokken. Mijn pportie van het 
diner heb ik hun afgestaan. 

y 

Die nacht zonk ik weg in een zee van geruischen, tastende 
voorgevoelens, herinneringsbeelden, als kleurige 
schelp,en opgewoeld door de deining van een Joffe halfslaap, 
waarin ik toch beter uitrustte dan ooit te voren. 
Vlak onder mijn kamertje lag Peter's atelier: ik sliep dus 
bovendien bovenop de gewichtige gesprekken, die die 
werkzame ruimte bezwangerden, en dat verkreeg een 
zekere symbolische beteekenis, omdat ik mij voorgenomen 
had een psychologische analyse van mijn omstandigheden 
verder zooveel mogelijk te vermijden. Peter, die mij met 
de grootste vanzelfsprekendheid ontvangen had, zonder 
eenige voldoening te toonen over deze bevestiging van zijn 
inzichten (over de aanleiding tot mijn vertrek van de 
Waalweg repte ik trouwens met geen woord, evenmin als 
over mijn moeder's gedrag), zag daar gelukkig ook uit 
eigen beweging van af, en liet mij geh,eel vrij. Alleen moest 
ik tot iedere prijs mijn apathie overwinnen, beweerde hij, 
en natuurlijk een positie zoeken, waarbij hij mij beloof de 
te zullen helpen. 


Ongetwij f eld oefende het nieuwe milieu een zuiverende 
invloed op mij uit. Christien had een manier om zich te 
effaceeren, die nauwelijks nog de gedachte lietopkomen 
aan de traditioneel „weldoende" vrouwelijke aanwezigheid 
; de geheele sfeer in dat helder do-orschenen huis kreeg 
lets abstracts, lets mathematisch bijna, heilzaam voor de 
gevoelsverwarring die ik had doorgemaakt. Het was me 
of ik mijn ziel weer terug had, bijna nog ondubbelzinniger 
dan toen ik alleen op kamers woonde. Mijn jeugd en studentenjaren 
overzag ik als een van Peter's nuancelooze, 
koude landschappen, met hier en daar in een slagscha,duw 
een des te mysterieuzer werkend hoekje, een voor zijn stijl 
typisch grondmotief, waarover hij sprak als over ,,de navelstreng 
naar de romantiek, die ik nog niet onderbinden 
wil". Voor mij ping het geniale in zijn schilderijen juist 
samen met wat hem een concessie toescheen aan de natuur 

een diepe, holle weg, violet en geel van het uitbundigst 
bloemgewas, onder in een statige opeenstapeling van steenen 
halfbogen en gebroken pilaren aangebracht, alsof dit 
architectonisch vizioen, vegetatief ondermijnd, in de lucht 
vliegen ging onder de druk van uitbottende zaden; of een 
uit rechthoeken opgebouwd havengezicht, waarover volgens 
een brutale diagonaal een Ruysdaelachtig wolkgevaarte 
dreigend aanwoei; en dan die kubusvormige of tot 
mummies verschrompelde portretten, met een sappig zwellende 
hand vooruit, waarmee zij tegelijk keken en spraken! 
Om mijn persoonlijkheid tegenover de zijne te stellen 
speelde ik op zijn vleugel in de zitkamer geen Debussy 
of Hindemith, maar Brahms' Intermezzi en zelfs Schumann, 
in wiens Kreisleriana ik uren lang verdwalen kon. 

Mijn muziek was mij, met andere benoodigdhed en, door

, 

Eg gebracht! Nadat ik mijn ouders een briefje ter ophel



dering had geschreven, zonder mijn nieuwe adres te 
noemen, wachtte ik hem op een middag bij zijn H.B.S. 
op. Toen hij mij gewaar werd, schrok hij hevig; onmiddellijk 
dook hij achter Smeenge weg, die vrijmnoedig aan zijn 
pet tikte, maar zoodra hij merkte, dat ik glimlachend 
teruggroette, kwam hij naar mij toe. Het ging er nu om 
mij van zijn diensten te verzekeren. Wanneer Eg mij zou 
volgen en mijn adres aan mijn moeder verried, zou ik natuurlijk 
weer op de Waalweg terug moeten komen: door 
middel van dit dreigement verkreeg ik tevens de toezegging, 
dat hij mij van alles op de hoogte houden zou. Hij 
was onder een hoedje te vangen; zelfs dwong hij Smeenge 
tot het maken van excuses, die mislukten, omnda't ik dadelijk 
sigaretten begon uit te deelen onder die jongens. Op 
vier achtereenvolgende middagen ontving ik nu: mijn 
kleeren, mijn boeken en toiletartikelen, een brief van mijn 
wader, waarin hij het zei te betreuren, dat ik „zoo gauw 
al" weg was gegaan (blijkbaar meende hij, dat mijn vlucht

-

niet alleen mnogelijk was gemaakt door die / 800, maar ook 
uitgeloktdoor zijn raad! Over de hinnikscene geen woord; 
het is opmerkelijk hoe hardnekkig ouders tot op hooge 
leeftijd in de overtuiging verkeeren, dat hun kinderen 
niets^ van hun oneenigheden merken...), en inlichitingen 
over mijn moeder. Volgens Eg had zij een paar 
borden gebroken op de avond van het diner, maar sprak 
nu niet meer over mij, en ging de heele dag uit, „met van 
dat rooie poeier op d'r smoel". Het dienstmeisje was zander 
eenige aanleiding weggejaagd en vervangen door een 
werkster. 

De vijfde dag dacht ik eerst, dat mijn handlanger ook 
door de tegenpartij gestopt werd; toen ik hem voor tweeen 
ontmoette, deed hij koel en spottend, en zei, dat er een brief 


uit Duitschland voor me klaar lag: ,Als je 'm zelf komt 
halen, kun je 'm krijgen, zegt moeder." 

Mijn ontroering verborg ik door een lapje van tien te 
voorschijn te halen. Het viel mij mee, dat hij mij een ^opmerking 
over „die Duitsche meid", of erger, bespaarde, maar 
het was waar: tegenover mij was zooiets vrij misplaatst, 
sinds ik getuige was geweest van zijn erbarmelijke angst. 

,,Eg, jongen, wees nu verstandig!" hield ik hem voor, 
,,als ik naar moeder toega, lijmt ze me natuurlijk om te 
blijven" ik rekende er op, dat hij de overredingskracht 
van mijn moeder in deze overschatten zou „en met een 
baantje slaag ik toch niet in deze tijd. Dan zit je weer met 
me opgescheept, en je bent je bovenkamertje kwijt..." 

Hij knikte. Na eenige aarzeling zei hij stuursch : ,Dat 
geld kun je wel houden. 't Is er niet prettiger op geworden 
nu je weg bent, met die twee ouwe kraaien om me 
heen. 't Is een rotzooi. Vader zuinig, en moeder geld weg


, 

smijten aan kleeren en naar de lunchroom gaan en zoo, en 
ik niks te vreten. En Smeenge en de andere lui mogen niet 
meer komen, omdat ze die ouwe gangklok naar beneden 
gehaald hebben." 

Ik begreep, dat mijn moeder Eg danig op de vingers 
tikte, sinds ik er niet meer was. 

,,Hier, pak aan," zei ik, om zijn eergevoel op een uiterste 
proef te stellen. Gewoonlijk kon hij veel geld aan; ik zag 
de tweeestrijd in zijn zwarte, omwalde oogen, in de nadenkende 
lijn om zijn gevoelig geplooide mond. 

„Ik vertrap 't. Zeg maar wat ik doen moet.' 

,,Weet je die brief te liggen?" 

jawel, bij die andere boel, op 't kastje." 

„Als ik 'm vanmiddag na school niet van je krijg, kom 
ik zelf, dus..." 


 Ik had nu niets anders te doen dan te wachten. Doelloos 
liep ik in de Sterrenbuurt rond, voorbij de publieke telef 
oon en het groote gebouw van ,Kindertoevlucht", waar 
Else Bohlier en ik elkaar zoo vaak ontmoet hadden, en omm 
vier uur kreeg ik de brief. Ik las hem op straat, onder 
hartkloppingen, en moest rmij dwingen am niet dadelijk 
naar het slot te kijken en de onderteekening. 

„Mein lieber Johann! Ein Strom von Tonne and Gluck. 
Ein Ruf zu Dir." (dan een regel wit) „So sitze ich in Gedanken, 
wie so oft schon, es ist Nacht, tiefe Nacht, nur die 
ewige Uhr tickt, aber jetzt bricht es loss, jetzt muss es 
heraus, die unruhige Stimme (von) des Gewissens! Vielleicht 
war es, oder ist es zwecklos. Mir gleich, ich ertrage 
es nicht longer. Du wirst mich nun ausschelten, aber es 
war gut so. Ich weiss, Du wirst fassungslos den Brief lesen, 
and denken wie ist es m'oglich. Aber ich bitte um T7erzeihung. 
Bin gut in Koln angekommen. Die Fahr't war sehr 
amusant. Ich hatte Dir schon langst eher geschrieben, 
aber... Tie geht es Dir sonst noch? Nach unserem letzten 
(Zusammenk) Zusammensein bin ich ein paar Tage krank 
gewesen, ich glaube die grosse Krankheit zu Dir war es. 
Heute ist der Schmerz noch viel schlimmer. Diese Nacht, 
bin ich bald veruckt geworden. Ich habe Dich in Gedanken 
an mich gepreszt, and als ich erwachte, was es mir 
noch wie eine Wahrheit. Ach konntest du doch mit mir 
gehen. Mein Mlles auf der Welt. Ich .liebe nur Dich. 
Nichts kann mich intressieren. Verlange nur nach Dir, 
um Dich em ma! glucklich machen zu konnen. Ich bleibe 
innerlich immer bei Dir auch wenn Du weit von mir bist. 
Lieber Johann, schreibe mir bitte wieder, damit ich weiss 
wie es Dir geht. Sonst werde ich veruckt. Bitte so fort! 
Horst du? Vielleicht hat schon eine andere Dein Herz er



faszt, Bann mochte ich lieber zurucktreten, auch, wenn ich 
vollstandig dabei zu Grunde gehen wurde, seelisch and 
korperlich. Heute Abend blutet mein Herz, es schreit 
nach etwas Unmogliches! Auch hatte ich nie gedacht, dass 
wirklich einmal die Liebe mit solch grosser Wucht in 
mein Herz wurde Platz nehmen. Ja, die Liebe ist ein 
kietzeliches Ge f uhl in der Nahe des Herzens wo man sick 
nicht kratzen kann. Sie ist fur mich etwas Heiliges, es 
schonste and kostbarste auf Erden. Deine Au yen, ich 
liebe sie, and doch wagte ich es niemals sie anzusehen, Ich 
mochte hirruber nicht mehr schreiben, denn ich f uhle etwas 
eigenartiges fur Dich. Oft habe ich gedacht, du warst 
nic/it sicher fiber meine Liebe. Sei Du, lieber Johann, 
hirruber ganz gewisz. Bis Heute darf ich frei and ehrlich 
noch jeden gegenuberstehen. Ich trage noch das Kleid 
einer der schonsten Blumen. Das Ge f uhl, das weisse Kleid 
mit Recht tragen zu durf en, wenn man zum Altare Gottes 
gef uhrt wird, ist das schonste was es gibt. Wenn Du mich 
auch verrkannt hast, im An fang, so bin ich doch noch immer, 
was ich bin. Ich mochte nur fur Dich da sein and fur 
keinen einzigen anderen Mann. Nun habe ich noch einen 
Wunsch, and der ware, wenn wir uns je widersehen, lasse 
Dir Deine Haare mal langer wachsen, meine Meinung 
ist, es wurde Dich viel besser kleiden. Gute Nacht! Else." 

Niets over de zangopleiding of het ,rijke huwelijk", 
waarmee ze me eens gedreigd had. Met een gevoel in mijn 
keel, dat huilen kon beteekenen en een dolle lachbui, 
en dat toch ook naar een teleurgestelde matheid zweemde, 
omdat nu eindelijk gebeurd was waarop ik had gerekend 
als op een wonder, kwam ik bij Peter aan. Ik wilde het 
doen voorkomen alsof de brief mij geheel koud liet: volgens 
zijn schema moest dit immers het geval zijn, nu ik 


van de Waalweg en mijn moeder vandaan was. Hoewel ik 
als „paying guest" geen verplichtingen tegenover hem 
had voelde ik mij uit erkentelijkh!eid min of meer gedwongen 
tot deze comedie. Maar er lag een eigenaardige voldoening 
in hem te toonen hoe weinig Else Bohler mij vergeten 
was... 

„Vind jij ook, dat lang haar mij beter zou kleeden, 
Peter?" vroeg ik, toen we in het atelier achter onze borrel 
zaten. ,Maar hier zou 't niet gaan, de menschen zouden mij 
voor den schilder houden, en als zoodanig voor een atavisme," 
en ik mikte de brief naar het rooktafel ,tje waarop 
zijn glas stop . 

,,Die is niet mis," zei Peter op een grappig berustende 
toon, na de brief gelezen te hebben. Lange tijd zwegen we. 

,,loch wel gek van zoo'n meisje," begon hij weer. 

,,Van zoo'n Duitsch dienstmeisje," corrigeerde ik en stak 
de brief bij me, ,waarbij je dan nog moet denken, dat 't 
meer dan twee maanden geleden is.. 

maar ze zal wel wat om je geven !" zei Peter vlug, 
het laatste woord lang uitgetrokken, „'t is niet uitsluitend 
berekening, ho-ewel... Bij vrouwen is de erotiek nu eenmaal 
nooit te scheiden van 't bezitsinstinct. De taaiheid en 
de ijver, waarmee de Duitsche dienstmeisjes kans hebben 
gezi,en een integreerend bestanddeel te vormen van de 
werkende stand hier in Holland, spreekt ook uit deze 
brief..." Mijn gezichtsuitdrukking deed hem van toon veranderen 
: ,Een merkwaardig samnenraapsel overigens, die 
brief. Een stel gezwollen gemeenplaatsen, die alleen nog 
op de allerdomste nazi's indruk kunnen maken, naast aanduidingen 
van een soort erotische mystiek, die ongetwijfeld 
uit haar zelf afkomstig is, dat van dat kitzliges Gef 
i hl in der .Mahe des Herzens bijvoorbeeld, 'dat is zoo 


weggeloopen uit de geschriften van de Heilige Theresa 
van Avila, en dan wat meer in de geest van dat altaarbeeld 
van haar, van Bernini... Of heeft ze dat van jou ?" 

,,Nee," zei ik stug. Dat ik Else vaak gesproken had over 
het eigenaardige gevoel in de maagstreek, dat men heeft 
als men verliefd is, hield ik voor me. Ik zei: 

„Van domheid gesproken: geloof jij, dat een zoogenaamd 
beschaafd, ontwikkeld Hollandsch meisje, die nooit gezeemd 
of geboend heeft, zoo iets over de lichamelijke kant 
van de erotiek (ik bedoel niet de sexualiteit!) zou kunnen 
sch rij ven ?" 

,,Aha, een pleidooi voor de sacrificium intellectus!" 
spotte Peter terug, „nu nog een kleine peroratie tegen 
asfaltliteratuur en voor- bloed en modder, en je bent, mede 
je anti-Freudisme in aanmerking genomen, rijp om een 
studiereisje naar Duitschland te maken. De neuroticus die 
de primitief gaat uithangen en zich in beestenvellen hult, 
ja, j Zeg, iets anders..." met een flits van zij n 
lichte oogen over mij heen had ze hier in Holland al 
niet eerder gescharreld, voor jij d'r kende?" 

Weer knikte ik ontkennend, bijna werktuiglijk. Maar 
ik voelde, hoe het bloed naar mijn wangen ste-eg. Het ranzige 
verhaal over Else Bohler's vriendin, de auto's, de 
opium, de sigaretten, het bandeloos uitgegilde woord 
,,Schutzkaf f ee", al die bijna legendarisch geworden krankzinnighedenwaarik 
nooit dieper in door had kunnen dringen 
en die in de grootst mogelijke tegenstelling stonden tot 
de ton van de brief, namen ,opeens weer bezit van me. Ik 
trachtte me er tegen te verzetten, maar het eienige dat me 
daarbij helpen kon: zekerheid, dat was niet te verkrijgen. 
Zonder het te willen keek ik Peter aan alsof hij er meer 
van wist dan ik. 

193 

Else Bohler, Duitsch Dienstmeisje 13 


„O, ik dacht maar,” zei hij losjes, met een wegwerpend 
gebaar, „ik meende, dat je me zooiets vertelde indertijd.. . 
In dat geval zou er een eigenaardig licht geworpen worden 
op die gratuite mededeeling van haar over dat weisse 
Kleid... Maar dat kan ook een aanloopje geweest zijn om 
't Altar Gottes er bij te kunnen halen," besloot hij, en sneed 
een ander onderwerp van gesprek aan. 

Om acht uur nam ik plotseling een besluit, ik verlict 
het huis, en liep de Sterrenbuurt weer in. 

P,oolplein-Perseusplein-Andrromnedastraat : nooit had ik 
zoo'n gevoel van gerustheid gekend wanneer ik naar huis 
liep langs deze weg, vroeger. Wat ik nu doen ging was 
niet alleen een ongehoorde uitdaging aan Waalweg 27, h-et 
was vooral een zelfoverwinning op vroegere angst en een 
halfslachtige houding. Een daad was het, waarin alle Braden 
van mijn bestaan sameenkwamen, en de brief van Else 
Bohler had rmij er toe in staat gesteld! Koesterend Bleed 
mijn hand langs de muren van de laatste Andromedahuizen. 
Er was niemand in de straat. Door de spijlen van het 
hek bovenop het lage muurtje, waarop mijn vingertoppen 
hobbelden als op puimsteen, ontwaarde ik kale wingerdtakken, 
de lat voor de kleedjes, en langs de ach-tergevelrij 
op verschillende plaatsen licht; de bovenkamertjes, vier of 
vijf in getal, waaronder mijn eigen, stonden scherp afgeteekend 
tegen de avondhemel, met hun overkappende zinken 
daakjes als kajuiten van naast elkaar gemeerde schepen. 
Daar beneden mooest mijn moeder zitten, en Eg, en mijn 
vader; een oogenblik wenschte ik deze huizen doorzichtig, 
opdat zij met hun drieen in ademlooze spanning getuige 
konden zijn van mijn veroveringstocht. Opzettelijk vermeed 
ik naar het licht te kijken achter de gordijnen van de 


huiskamer van het hoekhuis, ik wist dat daar d-e huiskamer 
was, om geen aarzeling te laten opkomen op het 
allerlaatst, ik plaatste mij voor de deur, ademde diep en 
stak mijn hand uit. 

De bel galmde onherroepelijk. Alleen als deurtjebeller 
kon ik nog terug. Ik schoof wat -opzij, zoodat mijn gezicht 
op een hoogte met de groote brievenbus kwam. Door de 
spleet in het graniet ving ik trage geluiden op: een weerbarstig 
schrapende stoel onder iemand die opstaat, terwijl 
zijn oogen nog gevestigd blijven op boek of krant; een 
deur, gevolgd door het klepperen van een andere deur, 
door de luchtdruk, of omdat werkelijk ook de tweede bewoonster 
van het huis op de bel afkomt; geslof, wat gekuch, 
een geruisch, weer gekraak, begeleid door een schrikaanjagend 
geratel van heel d'ichtbij : van een gangklok die 
juist dit moment uitkiest om zijn gewichten te laten vieren; 
een sprang naar links om toch nog netjes voor het ridden 
van de deur te staan, en dan ineens om de hoek van die 
deur het volmaakt -onbegrijpelijke gezicht met het lage 
voorhoofd en de dichtbijeengelegen oogen, zoo dicht bijeen, 
dat het wel lijkt alsof ze uit wantrouwen controle op 
elkaar moeten uitoefenen. 

„Goeienavond, juffrouw Erkelens," zei ik met lets joviaals, 
,zou ik u even kunnen spreken? Ik ben... hirer van 
twee huizen verder... om de hoek. Mijn naam is Roodenhuis. 
.. 

Ze keek mij aan alsof ik een crisisbedelaar was. Verbazing 
sprak er niet uit Naar lompe trekken, alleen een versteend 
wantrouwen. Langzaam ging de deur weer dicht, 
ik kon niet precies zien hoe, daar ze van 't begin of aan er 
half achter had gestaan; het drong maar weinig tot mij 
door, dat ze mij bezig was buiten te sluiten. Net toen het 

19 r 


bijna niet meer kon, bereikte mij, tegelijk met een trippelend 
geluid in de gang, als van een speurende hond, de 
schorre bariton van de vrouw, steil provinciaal, in iedere 
stembuiging een onmetelijk gelijkhebben : 

„ ij zijn voor u niet ,t uis. 

„Kom, dat meent...," zei ik lijmerig tegen de gesloten 
deur, en vloog opnieuw naar de brievenbus tot het opvangen 
van de gangepiloog. De brievenbus werkte als een 
echoput; men fluisterde niet, men brulde. 

„Is hij 'tr?" 

,,We laten ons niet met 'm in! Toppunt!" 

„Maar hij woont d'r niet meer, Jans! De melkboer 
zei... 
,, Schof t dat ie is. Laat ie m'n knieen 's voelen van 't 
dweilen. Laat ie dat 's van me overnemen!" 

De stem van de dwerg, hoog, met een zangerig uithaaltje 
: ,Misschien weet ie wat van d'r, of heeft ie 'n boodschap 
van d'r. Als ze niet naar Duitschland is, wil ze misschien 
terug, ans!" 

Zwijgen. Geen enkel gerucht bewees, dat ze bezig waren 
de gang te verlaten. Een onbedwingbare impuls volgend, 
belde ik voor de tweede maal. Na wat gefluister werd de 
deur wijd opengemaakt. Met een sprong was ik binnen, 
drongmij tusschen de dames in met een stroom van excuses 
en verkiaringen. In aansluiting aan wat ik even te voren 
afgeluisterd had, legde ik er vooral de nadruk op, dat 1k 
in geen geval de schuld droeg van Else Bohler's vertrek: 
„Integendeel, ik zou niets liever gezien hebben dan dat ze 
bier gebleven was... ' 

,,Was u met d'r verloofd?" vroeg de oudste juffrouw 
Erkelens streng. 
,,'t Verschil in godsdienst...," ontweek ik de vraag, en 


trok een smartelijk gezicht, waarop de dwerg naar Else's 
verblijf in Duitschland informeerde en eindelijk haar 
zuster bedeesd aanstootte: „We kunnen meneer toch zoo 
net laten staan...' 

,, amt u dan maar binnen," gaf deze toe, en even later 
werd ik in de voorkamner geloodst, een ruim, vi ,erkant vertrek, 
geheel opgevuld met een meubilair zoo kolossaal 
en onoverzichtelijk en waarvan de aanwezigheid mij 
toch ook weer geheel natuurlijk scheen onder het bastionachtige 
platje van mijn verbeelding, dat ik mij tusschen 
twee of Brie ouderwetsche eiken stoelen, waaraan geen 
eind kwam, had door te wringen, voordat ik mij kon laten 
zakken in iets dat in verhouding te brengen was tot mijn 
eigen afmetingen. In een hoek stond een met ijzer beslagen 
boekenkist van Hugo de Groot. Een naaimandje op 
de tafel was zoo groot als een boodschappenmand. Het 
zonderlingste van alles was, dat de dwerg en de aapmensch 
met hun zorgelijke, witte, harde gezichten zich bij de sfeer 
van dit interieur volmaakt aanpasten; wellicht door een 
soort gewrichtsrheumatiek, of door bijzond ,erheden van 
hun onderkleeding, schenen hun lichamen overal knoesten, 
knoppen, handvatten, en leuningen te vertoonen ; het scheef 
misvormde kindergezicht van de dwerg, even beenig als 
dat van haar zuster, maar fijner en van een roerend aandachtig 
luisterende glooiing van voorhoofd en neusbeen, 
zakte als een spiraalvormig gedraaide buffetpoot tusschen 
haar schouders weg; de aapmensch, een naar binnen geslagen 
athleet, overwonnen door een vochtig klimaat, zat 
mij somber op te nemen in de houding van „De Denker" 
van Rodin, die zooveel van een nagelbijter wegheeft. Telkens 
werd ik afgeleid door het besef, dat Else Bohler hier 
rondgeloopen en stof afgenomen had, en dat deze twee -on



behouwen vrouwspersonen haar hadden gekend maakte 
haar beeld voor mij werkelijker dan vroeger ooit het geval 
was geweest. Ik had haar voetsporen willen volgen in dit 
huis, en in de tuin willen staan onder de lat om dan 
tersluiks naar boven te kijken zooals zij zelf zoo vaak gedaan 
had, en op het betegelde straatje heen en weer loopen 
dat op Zaterdagavonden glinsteren kon als haar eigen 
gebit. Ik begon me danig sentimenteel te voelen, nu ik mijn 
doel had bereikt en binnen was bij de dames Erkelens... 

,,Daar zitten we dan," zei de oudste van de twee krakend, 
^toen ik nog eens mijn verontschuldiging had aangeboden 
en ineens niet verder wist, omdat ik aan die drie 
steenen op het hekje moest denken en aan de haarborstel. 
Dat was wel het laatste waarover ik hier spreken mocht! 

„Ik kwam om inlichtingen in te winnen over uw v.roeger 
diensttmeisje Else Bohler," zei ik of f icieel, alsof er van 
deze Else Bohler nog heelemaal geen sprake was geweest. 

,,Zoo, dan weten we tenminste hoe en wat," begon de 
aapmensch, 'terwijl ik haar zuster op een nerveus gegichel 
meende te betrappen, dadelijk gesmoord tusschen haar 
hooge schouders, ,maar wat voor inlichtingen? Dat u elke 
avond met d'r over de straat sjouwde, hoeven we u zeker 
niet in te lichten, waar? En verloofd, zei u? Nou meneer, 
van gisteren zijn we ook niet; wat bent u, student of advocaat? 
Mijn broer is dokter, maar wat die z'n wilde haren 
niet aan meisjes gekost hebben, daar zal de goede God..." 

„ waarschuwde de dwerg ingetogen. 

Jine?" riposteerde de aapmnensch met een zekere boertigheid, 
„laat m'neer't maar 's hooren! M'neer is nog jong, 
waar? Hij weet heel goed, wat ie gedaan heeft kan niet 
door de mand." 

Onwillekeurig keek ik even naar het geweldige naai



vehikel op de tafel, en Bing toen tot de tegenaanval over. 
,,Die brief die u opengemaakt heeft, juffrouw Erkelens, 
kon anders ook niet heelemaal door de beu..." 

,,Brief? Wat brief? Else was zooveel als mijn pupil! 
Haar moeder... maar dat gaat buiten uw boekje. Dat 
kind was zoo onnoolzel als een pasgevangen vinkje, daar 
hadden wij voor op te komen, waar? Als u hier gekomen 
was om..." 

,,Else was een engel," viel de dwerg plotseling in met 
een heldere stem, waarbij de glooiing van haar wit, geknakt 
gezicht zich dwe,epziek hemelwaarts richtte. Op 
deze onverwachte mededeeling volgde zeker een halve 
minuut zwijgen. De aapmensch had een groote zakdo-ek 
uit een beugeltasch genomen en haalde een paar keer verachtelijk 
haar neus op met een uiterst kwaadaardige trek 
om haar spleetmond die -ook als zij sprak nauwelijks bewoog, 
en met haar kaak koppig naar voren. 

„'t Was zeker een lief en fatsoenlijk meisj,e, we wisten 
niet dat zulke dienstmeisjes nog bestonden, waar Tine? 
Altijd werken, en lief, en zingen; we nemen nooit meer 
een ander, we doen nu alles weer zelf. Maar als ze 
terug wil, best." 

Even gluurde ze mij aan met haar kleine, grauwe oogen. 
Ik voelde, dat het moment gekomen was. 

Jegen mijn moeder heeft u anders gezegd, dat ze zich 
de eerste maanden hier in Holland nogal... misdragen 
had. Met die vriendin, en..." 

De kleine, grauwe oogen werden groot en donker, bijna 
samenvloeiend onder het zware voorhoof d ; de aapmensch 
sprong op en wees naar de deur. 

,,Dan mot u maar liever weg! Om hier dat kind nog te 
komen bezwadderen ook! Ik laat me niet alles leunen, 


waar? Ze mag hier terugkomen, graag, nou u toch ergens 
antlers woont, u met uw vuige tong!" 

,,En tegen mevrouw Steketee heeft u beweerd, dat ze 
een straatmadelief was, en gestolen had...", stribbelde ik 
tegen, reeds op weg door de kamer, waarbij ik mij aan 
minstens vier meubels bezeerde. 

,,Gestolen ? ! Dat hart van goud ? !..." 
,,Nee, m'n-eer," snikte de dwerg er doorheen, ,geloo-ft 
u...'7 

„Stil jij !" snauwde haar zuster, en met uitgestrekte arm 
tegen mij: „Er uit! Wat u met uw moeder bekokstooft laat 
me ijs, God zal jullie wel straffen, belagers der reinheid !" 

Haar stem begon een theatrale galm aan te nemen. 
„Een huwelijk voorspiegelen en dan terugtrekken met laster! 
En dat magere wij f van hiernaast, die inlichtingen kwam 
nemen, zeker omdat ze 't kind zelf wou hebben, die kan 
immers zelf geen meid houden? En uw moeder, die de 
mnenschen op de mat laat staan, look niet! Maar ik hield 
m'n mond, potstijf !" Met de vlakke hand sloeg ze zich 
op de lippen en schreeuwde: „De heele buurt zal 't weten, 
ik bazuin 't van stoepen en daken! Gaat u nu weg of niet?" 

ja jezes, ik ga al," stamelde ik en schoof fangs de gangklok. 


,,Die lieve kinderen bezwadderen!" brulde het mensch 
me achterna, „die elke avond boven zaten te naaien ! 
Hoogstens een enkel sigaretje... Ga.at u?" 

„O, dat dus toch wel," zei ik tam. 

,,O, rookt u sums niet? En wie zal dat betalen? ! ..." 

In mijn brief aan Else Bohlervlochtik een humoristische 
beschrijving in van dit bezoek aan onze twee vroegere 
tegenstandsters, die haar nu zoo idealiseerden. Hoewel ik 


haar vroeg onmiddellijk terug to schrijven, was er na twee 
weken nog geen antwoord. Het kon alleen mijn gekweldheid 
maar vergrooten. Wet twintigmaal las ik haar brief 
over, en verwonderd-e me over het bombastische van sommige 
passages, dat zoo weinig strookte met de manier 
waarop ze altijd tegen me gesproken had. Aan haar liefd,e 
voor mij hoef de ik in geen geval meer to twij felen, hoezeer 
die ook vermengd mocht zijn met berekening, koppigheid, 
onbevredigde zinnelijkheid. Meer en meer richtten mijn 
gedachten zich weer op haar. Op de wieken van Brahms' 
Intermezzi, die ik met een zekere trots herontdekt had als 
jets moderners dan modern, zweefde ik naar Keulen en 
omcirkelde de straat en het huis waar ze nu zijn ,moest, 
hoe fang nog? Daar wachtte ze misschien op mijn huwelijksaanzo-
ek, dat niet komnen zou, maar dat niet alleen: ze 
droomde -er ook en verlangde, buiten alle verstandige overwegingen 
om, die wellicht pas in haar opgekomen waren 
onder invloed van haar moeder. Maar in mijn eigen verlangen 
betrok ik die moeder ook, de statige, hooggeboezemde 
dame van het portret, met de hartelijke, h ,eerschzuchtige 
blik, zoo weinig de moeder van een dienstmeisje... Wat 
Else's ,verleden" betreft was ik wel niet ve-el verder gekomen, 
maar toch had de redelooze woede van juffrouw 
Erkelens zijn uitwerking niet gemist. Haar hysterie mocht 
dan al iedere controle op de waarheid verijd,elen, het 
leek me een niet onaardig probleem wie meer gelogen had: 
zij, mijn moeder, of mevrouw Steketee! de aanval, die 
ik had bijgewoond, maakte het in ieder geval zeer waarschijnlijk, 
dat Else niet gelogen had, toen ze mij vertelde, 
dat juffrouw Erkelens voor haar op de knieen was gevallen, 
de ochtend van haar vertrek naar Duitschland. Ik 
had dit altij d als fantasie beschouwd, als snoeverij van een 


weggeloopen meid; dat ik op dit eene ondergeschikte punt 
Else onrecht gedaan ble-ek te hebben, stelde mij niet minder 
gerust dan wanneer mij betrouwbaard ,er inlichtingen 
verschaft waren betref f ende al het andere. 

Zond-er dat ik nog plannen maakte om bij hem vandaan 
te gaan, begon Peter's gezelschap mij toch te drukken. Hij 
was zoo zeker van zichzelf. Aandachtig observeerde hij 
mij, en scheen toch van te voren te weten hoe ik handelen 
zou. Ik voelde me leven als in een coo-rdinatensysteem, nu 
niet meer in het systeem van de Waalweg, maar in het 
psychanalytisch diagram, dat Peter er van geteekend had. 
Hij en Christien, superieur sceptisch beiden, zwerend bij 
het „nil admirari", spraken over hun ouders als over een 
dwaze kinderziekte die men doorgemaakt moet hebben, en 
keken mij dan aan als een volwassen slachtoffer van de mazelen, 
die immers ook op latere leeftijd een zooveel ernstiger 
verloop nemen. Ik was een man met een ,moedercomplev", 
iemand die men niet alleen over de straat laat gaan. 
Hoezeer ook verborgen achter zelfspot, toch was een 
zekere pedanterie in Peter niet te miskennen op den duur, 
en toen hij mij op een avond zijn model toeduwde met de 
woorden „Johan geeft Christien vanavond een zoen", voelde 
ik daarin minder spontane vrijgevigheid dan een zet in 
zijn opvoedingssysteem. Dat Christien tusschen ons door 
gleed, zonder zelfs de moeite te nemen coquet te glimlachen, 
was enkel een aanwijzing te meer dat dit systeem 
mislukken moest faute de combattants. Als discipel stelde 
ik Peter danig teleur, hij zei het mij on,omwonden, vooral 
na een artistenfuif waar ik de heele avond als een doodbidder 
bij gezeten had. Wilden de vrouwen niet, wilde ik 
niet? Dat was al even moeilijk uit te maken als de oorzaak 
van mijn mislukte sollicitaties, die men naar keuze kon 


zoeken in de wereldcrisis dan wel in een slecht geknoopte 
das of een al te droomerige oogopslag. Op zijn bevel 
zocht ik in Leiden vrienden op, met wie ik vroeger wel 
bacchanaaltjes had aangericht, en werd zelfs geintroduceerd 
op een ,bal nu", waar ik in een hoek naar de houdingen 
bleef staan kijken, net als Leonardo da Vinci, maar 
dan zonder iets te teekenen van al dat vleezigs... 

„Teen, beste kerel, zoo gaat It niet," zoo begon Peter 
een ernstig gesprek over mijn onwilligheid en indolentie, 
„je vegeteert, je verknoeit al je kansen zelf ! Wil je slagen 
op een van die kantoren mijn voorraad is overigens uitgeput, 
toevallig hoorde ik van een van die lui, dat je niet 
,keen' genoeg gevonden werd, meer een soort kamergeleerde 
dan moet je je eerst weer in de erotiek thuisvoelen. 
Je kunt natuurlijk ook een boek over de philosofie van het 
recht gaan schrijven, maar je hebt het geld niet. Je moet 
je aanpassen, je moet, verdomd, door je complexen heen 
bijten . 

,,Niet zoo lastig," zei ik vermoeid, ,dat zijn volgens jou 
immers maar kinderbiscuitj.es..." 

j a. Peter wachtte een poos en scheen grondig na 
te denken. Ja, ik heb 't. Kijk, je bent op It oogenblik 
om zoo -te zeggen in de positie van iemand die half geanalyseerd 
is; laten we aannemen, dat ons gesprek van toen, 
over die droom, die uitwerking heeft gehad. Dat is eigenlijk 
de beroerdste toestand, die er bestaat, omdat je dan 
alles van je psychanalyticus verwacht, in casu van mij, en 
je eigen initiatief heelemaal uitschakelt; bovendien denk 
jij, dat je alles al precies weet, en te veel weten is nooit 
goed, zoolang het zich niet omgezet heeft in laden..." 

„Je bent een echte schoolmeester, Peter." 

„En dat is precies wat jij noodig hebt!" was het scherpe 


antwoord, ,ik heb je al eens eerder gezegd, dat 1k voor 
mij niet de minste waarde meer h-echt aan de psychanalyse, 
maar ik wou jo'u zoo ver brengen dat je met evenveel 
recht hetzelfde moogt zeggen... Beschouw mij nu maar 
als een tijdelijke vader of leidsman, die je een eind op 
streek helpt ; dat zeg ik niet om me gewichtig te maken, 
maar omdat het de beste formuleering is voor een reeds 
bestaande verhouding. Te meer omdat j,e eigen vader je 
nooit veel gezegd heeft, heb ik geheel zijn plaats ingenomen 
in jouw onderbewuste..." 

Hoewel ik nu op een quasi-grappige manier in al mijn 
zakken begon to tasten, als op zoeknaar Bien onderbewusten 
wader, liet Peter zich niet van de wij s brengen en ging 
door met het ontwikkelen van een plan de campagne voor 
mijn zieleheil, dat hij me twee maal moest uitleggen, zoo 
allerdwaast leek het mij toe. Als ik me wet herinner, 
voor de juistheid van de o,mschrijving, die ik :er hier van 
geef, kan ik niet instaan, kwam het daar op n-eer, dat ik 
immuun gemaakt moest worden voor de funeste gevolgen 
van mijn „ouderbinding". Uit die inktvischdroom vooral 
zou ten duidelijkste gebleken zijn, dat mijn onbewuste fantasieen 
nog steeds om de slaapkamer van mijn ouders draaiden 
(zooals, oarspronkelijk, bij ieder kind), waardoor mijn 
aandrif ten door schuldgevolel werden geremd en iedere natuurlijke 
liefdesverhouding tot andere vrouwen -onmogelijk 
gemaakt. De vrouw was iets onbekends en gevaarlijks voor 
mij, iets demonisch, dat ik enkel en alleen nog door kieren 
en vanaf balconnetjes durfde te bespieden (zonder haar 
naam te noemen maakte Peter hier een handig gebruik van 

vat ik hem vroeger over Else Bohler verteld had) , maar 
gelukkig was daar Peter van Herwaarden met zijn psychanalytische 
huisapotheek om mij met enkele goedgemikte 


seruminspuitingen van dat euvel af te helpen! Raadzamer 
nog zou de chirurgische methode geweest zijn : de behandeling 
door een psychiater, die mijn complexen eenvoudig 
zou uitsnijden, maar dat kostte te veel geld en tijd. De 
methode van Peter daarentegen vergde niet meer dan twee 
weken, wat kopjes thee, bonbons en misschien een enkel 
zoet likeurtje. Wat beoogt de immuniteitstherapie? Een 
zieke genezen met wat zijn zi-ekte veroorzaakt heeft! 
Iemand heeft diphterie: men spuit hem in met diphterie, 
en heeft alleen nog maar de dankbare ouders af te wer,en. 
Afgezien van die ouders, wou Peter hetzelfde doen met 
mij. Om het onschadelijke en nuchtere in te leeren zien 
van iedere liefdesomgang, om de vrouw te leeren begrijpen 
als blinde, neutrale en verwisselbare vertegenwoordigster 
van een snort, en niet meer als exclusieve, ,verboden" moederfiguur, 
lom mijn jaloezie te doen afreageeren met behulp 
van de aanschouwde daden van een anderen man (die 
buitendien voor mijn onderbewuste de rol speelde van den 
vader) , waar jaloezi,e immers uitsluitend berustte op een

, 

gemis aan voorstellingsvermogen, een gemis aan durf om 
zich de pijnlijke situatie helder voor de geest te halen, 
kortom, am mij voorgoed te genezen van al mijn remmingen 
en aarzelingen en scrupules, moest ik mij iedere middag 
verdekt opstellen in mijn slaapkamertje, waar een gat 
in de grond geboord zou worden, dat gelegenheid gaf tot 
spieden en luisteren. In het under het kamertje gelegen 
atelier zou Peter verschillende zinrijke demonstraties 
geven ten mijnen behoeve; Christien moest dan maar een 
tijdje naar haar familie. 

Ten hij zoo ver gekomen was kon ik mij niet langer bedwingen 
en barstte in een schaterend gelach uit. Een 
oogenblik had ik gemeend, dat het niets anders was dan 


een mystificatie, maar ik kende hem voldoende om te 
weten, dat die humoristische toon een diepe ernst verborg. 

,,Niet voor niets naar Parijs geweest!" hikte ik nerveus, 
,,die is verdomd goed, zeg! Zeker te veel in voyeursbordeelen 
gezeten, j**! Denk je, dat ik me daartoe leenen zal, 
om jou beneden tusschen je strenge abstracte doeken een 
nummertje te zien geven? Schei nou gauw uit!" 

Maar Peter, die geduldig had gewacht tot ik uitgelachen 
was, legde me uit, dat ik de beteekenis dier sceances 
niet op zoo'n botte en smakelooze wijze moest miskennen. 
(Mijn lachbui bewees overigens, dat bij mij prrecies het 
gevoelige punt was aangeroerd!) Zoo men al van voyeurspractijken 
kon spreken, dan toch alleen in een vergeestelijkte, 
gesublimeerde zin. Ontkleed zou er niets worden. 
Ik moest maar afwachten. Maar hij stelde er zich alles van 
voor... Toen ik mij de grondslagen van zijn cursus nog 
eens opni,euw had laten uitleggen, zei ik: 

„Zouden je beweegredenen niet eerder to zoeken zijn in 
je zucht om mij die fameuze terughouding tegenover vrouwen 
te demonstreeren en de galante successen waarvan je 
geen gebruik wenscht te maken? Zeus die van de Olympus 
neer komt dalen om het menschdom te verbazen! Heb ik 
goed geraden?" 

Even kneep hij zijn oogen afwerend dicht, maar om een 
antwoord was hij nooit verlegen. 

,,Geloof je, dat het voor een patient veel verschil maakt, 
of de dokter, die hem het reddende serum inspuit, een 
ijdeltuit is of niet?" 

Deze logica was even onontkoombaar als de ontwapenend-
e manier waarop hij zelf een beschuldiging aandikte, 
die maar half gemeend was. Bovendien begon ik nieuwsgierig 
te worden. Dat „experiment" leek me in ieder geval 


een grappige onderbreking in mijn landerig en gedesceuvreerd 
bestaan. Maar nog wilde ik mij niet gewonnen 

geven. 

,,Ik vind 't eenvoudig belachelijk, idioot. Enonwaardig." 

„Ik zal je eens wat vertellen," zei Peter, „tot nog toe heb 
je misschien gedacht, dat ik zuiver -op theoretische gronden 
op die gedachte ben gekomen, dat het een soort hersenspelletje 
is, zonder eenige persoonlijke inzet van mijn kant. 
Dat is niet waar. Heb je wel eens van mijn oom gehoord, 
de schilder van Herwaarden, nog uit de bloeitijd van de 
Haagsche school? De familielegende wil, dat ik zijn talent 
geerfd heb. In alle opzichten was het een merkwaardig 
man, maar ik geloof meer aan hem te danken te hebben als 
mnensch dan als kunstenaar. Toen ik 20 was, bewonderde ik 
hem zonder voorbehoud; in alles was hij mijn volorbeeld; de 
maanden dat ik bij hem gelogeerd heb tot mijn een-entwintigste, 
toen is hij gestorven aan zijn hartkwaal zijn van 
invloed geweest op mijn heele leven. In die jaren was ik nog 
een echt kalf; ik had al wat vrouwen aangeraakt, maar ik 
vond niet wat ik zocht, en vooral schaamde ik mij voortdurend, 
je weet wel, dat ellendige gevoel van schaamte dat 
iedereen aan j.e zien kan dat je een man bent, een wezen 
dat naar een vr1ouw toe moet, het walgelijkste kuddegevoel 
dat er bestaat, en zonder de grandezza zelfs van fokstieren. 
Ik wist niet hoe mijn oom leefde, maar had flauwe 
voorstellingen van een ascetisme, noodzakelijk om kunstenaar 
te kunnen blijven; ik meende, dat hij de vrouwen 
minderwaardig of gevaarlijk moest vinden zooals ik, maar 
dan gerechtvaardigd door zijn ervaringen. Het wilde 
Leven, dat hij in zijn jeugd geleid had, moest men kunnen 
overslaan, dacht ik. Op een ochtend had hij bezoek in zijn 
atelier, waar ik hem opzocht om iets over mijn werk te 


vragen; ik onderscheidde de stem van een vrouw, die ik 
nooit eerder ontmoet kon hebben. Daar de deur op een 
kier stond, kwam het geen oogenblik in mij op, dat hij 
zich daar met die vrouw had afgezonderd. Onmiddellijk 
ging ik terug, vooral toen ik woorden opving, die toch wel 
degelijk op die mogelijkheid schenen to duiden. Toen ik 
vijf passen ver was, hoorde ik een gesmoord gekreun of gerochel 
van hem , ik liep terug, toch nog geruischloos, 
maar durfde niet naar binnen; besluiteloos stond ik voor 
de kier, en een ondeelbaar oogenblik zag ik toen, even voordat 
ik voor de tweede maal terugging, wat mijn houding 
tegenover vrouwen op slag gewijzigd heeft. Mijn oom, 
die een lichte hartaanval had gekregen, zooals hij wel meer 
had, lag achterover op de divan, doodsbleek, maar met een 
kalm lachje, terwijl de jonge vrouw in neglige hem zijn 
boord losmaakte, 'ook met ^een kalmte, alsof zooiets dagelijks 
voorkwam. Zij had een vermoeid gezicht met 
bruine, oplettende o-ogen, die er een verpleegstersgezicht 
van maakten; ik heb nooit geweten wie zij was, mijn oom 
stierf kort daarop. Maar het feit, dat iemand, die ik in 
alles onvoorwaardelijk bewonderde, kort voor zijn flood 
met zulk een vanzelfsprekendheid nog de liefde beoefenen 
kon, met de deur open, verzoende mij ,onmiddellijk met mijn

-

lot. Ik heb het nooit beredeneerd, maar op dat moment 
zag ik de schuldeloosheid van dat alles, de vormen van 
alledaagsche kameraadschap die de liefde aan kan nemen, 
het inschakelen van de liefde, als een vorm onder vele, in 
de gewone levensverrichtingen als eten, drinken, ziek zijn, 
werken. En ik ben er van overtuigd, dat ik nooit tot deze 
visie gekomen zou zijn, als ik mijn oom niet bespied had 
tijdens een geheel toevallig incident, dat ontluisterend had 
kunnen zijn voor het idealisme van ieder ander, maar dat 


mij mijn gevoel voor de realiteit teruggaf, of pas voor het 
eerst schonk." 

Hij zweeg eenige tijd. Ik zei: je vergeet, dat het element 
van toeval en -onopzettelijkheid in die ervaring van 
j.ou geheel ontbreken z-ou in de demonstraties die je vo-or 
mi j ten beste wilt geven..." 

,,Dat weet ik ook wet! Dat is een nadeel, dat niet tegen 
de voordeelen hoeft op te wegen. Alles hangt of van de 
geestesgesteldheid waarin je zooiets begint, de ernst waarmee 
je 't doorvoert. Ik ben niet van plan er een grap van 
te maken!" 

Na eenig over en weer praten gaf ik toe, voornamelijk

, 

om hem later nog eens op betere gronden te kunnen aantoonen, 
dat hij zich vergiste, en uit die and-ere overwegingen, 
die ik boven reeds noemde. 

Waar Peter die vrouwen vandaan haalde is me altijd 
een raadsel gebleven; maar het hoorde bij de kuur, dat ik 
geheel buiten de voorbereidingen gelaten werd. Naar de 
gesprekken te oordeelen, die gewoonlijk, vrij officieel in 
zetten, waren het geen oude bekenden; een of twee ontmoetingen 
op straat of in een cafe konden er aan vooraf 
zijn gegaan, meer zeker niet. Vertegenwoordigsters van de 
,,bohême", waaronder Peter toch zijn meeste kennissen telde, 
waren ver in de minderheid. Behalve een j die 
niet van de schilderijen weg te slaan was en na een gesprek 
over „toets" en „coloriet" met alle geweld geschilderd 
wilde worden in een badmantel, waarna Peter haar de 
deur uitwerkte met de verzekering, dat hij uitsluitend 
Karen pijen aan kapstokken schilderde, is mij van al die 
middagen, die ik op de vloer van mijn slaapkamertje ge


, 

hurkt of liggend doorbracht, bijgebleven : twee winkeljuf


209 

Else Bohler, Duitsch Dienstmeisje 14 


frouwen, een kapster, een meisje dat de Volksuniversiteit 
bez-ocht, een bankemployee van een jaar of 35, een dame 
met een groote hond, die telkens tegen de zolder blafte, en 
de vrouw van een oud-kapitein van de Lloyd met haar 
dochtertje. Er werd wat geflirt, gedronken en gesnoept, en 

als ze eenmaal tot alles bereid waren behalve de vrouw 
van den kapitein, die begrepen had, dat Peter zeegezichtjes 
van haar man wou koopen kwam het groote moment, 
dat mij altijd het aardigste leek van de heele vertooning. 
Voor die tijd kreeeg ik van het bezoek niet veel anders te 
zien dan het haar van boven en de manier waarop ze hun 
theekopje vasthielden; de gesprekken, die ik goed kon volgen, 
waren door de situatie boeiend genoeg, maar toch wel 
wat eentonig, zoo -op het oog meer een demonstratie van 
vrouwelijke domheid en karakterloosheid (opzettelijk? 
toevallig? zooveel is zeker, dat ik me voor mijn eigen gesprekken 
met Else Bohler veel minder begon te schamen ! ) 
dan een bijdrage tot de zuivering van mijn onderbewuste, 
al moet ik toegeven, dat zoo'n voyeurschap kalmeerend 
kan werken op sommige primitieve neigingen, minder de 
sexualiteit wellicht dan een kinderlijke nieuwsgierigheid 
en behoef to aan gezelligheid-zon,der-zelf -gezien-te-word-en. 
Maar op het moment van het afscheid werd het heele tafereel 
90 graden omgedraaid en spannend ineens! Peter zei 
b.v.: „Ach, juffrouw die en die, de liefde zou mij misschien 
toch te week maken. Kijkt u eens naar boven," 
daarbij wees hij dan op de kubistische plafondengelen 
rondom mijn gaatje, en ik zag meteen de juffrouw en 
face, „dat mogen dan Been zelfportretten zijn, maar 
toch... En dan: ik wou d'r voor 't eten graag nog eentje 
bij schilderen... dus...," waarop de dame in kwestie 
het atelier verliet, overdonderd, of lacherig, of fijntjes be



grijpend, of in opstand, maar dit laatste toch zelden, want 
Peter had een merkwaardig overwicht over vrouwen. Na 
of loop stommelde ik naar beneden om naar de nabetrachtingen 
te luisteren, waarbij met de grootste ernst, die overigens 
de humor niet buitensloot, steeds nieuwe gezichtspunten 
ontwikkeld werden al naar de bijzonderh ,eden van 
ieder geval. Vooral dat afgekapte slot van de visite was 
van een onmetelijke importantie, naar het scheen. Het be 
wees niet alleen Peter's zelfbedwang, maar was tevens een 
inviet voor mij, een beroep op mijn diepste mannelijke aandriften, 
een aansporing om voort te zetten wat hier niet 
voleindigd werd, en zoo meer. 

Ik kan niet zeggen, dat dit luistervinkenbestaan mijn gevoel 
van eigenwaarde erg ten goede kwam. Niettegenstaande 
de rust en beheersching die van Peter's milieu uitgingen, 
vooral nu Christien er niet meer was om mij er 
voortdurend aan te herinneren waarvoor „de vrouw" ons 
eigenlijk gegeven is, voelde ik mij al onbevredigder. Ik 
leefde uit de tweede hand, ik leefde als „patient" met een 
„leefregel", hoe burlesk die dan ook mnocht zijn, geleid 
door iemand die niet eens wist wat mij het meest 
vervulde in deze tij d. Een keer, een toespeling wagend, 

ik had toen net een tweede brief aan Frau Therese 
Bohler geschreven, vroeg ik Peter, of er niet eens 
een dienstmeisje kwam op een middag; toen hij door 
woord nosh gebaar reageerde, gaf ik hem als psycholoog 
meteen op; meende hij nu werkelijk, dat ik, onder de invloed 
van de Waalweg vandaan, Else Bohler voorgoed uit 
mijn hoof had gezet?! Opvallend ook, hoe weinig hij de 
invloed van Christien's afwezigheid op mij scheen te tellen, 
alleen omdat het niet in het systeem paste van de ,,behandeling" 
! Maar ik moest hem tot zijn eer nageven, dat 


zijn ijver om mijn vitaliteit weer aan te wakkeren geen 
oogenblik verslapte, wat toch zeker vergeeflijk geweest 
zou zijn bij mijn geringe ambitie, en bij een systeem, waarvan 
ook hij op den duur toch de dwaasheid moest inzien. 

je begint tenminste al wat meer naar de vrouwen te 
kijken," zei hij opgewekt, toen we elkaar op een avond in 
een cafe ontmoetten, „het hoofd wentelt al veel verder 
mee, dat was duidelijk vast te stellen, toen ik je zooeven bij 
het binnenkomen bespionneerde." 

,,En ik jou: wat was dat voor een formidabele hoer met 
wie je daar aan de overkant liep?" 

Van achter mijn tafeltje had ik Peter twee of drie maal 
aan de overkant van het plein heen en weer zien drentelen 
met een opzichtig gekleede, vrij omvangrijke dame, die 
haar heupen uitdagend achteruitstak en kleine trippelende 
pasjes nam onder een tegen de regenvlagen scheef uitgestoken 
parapluie. Verder was er niet veel van te zeggen, daar 
het paar telkens aan het oog onttrokken werd door voorbijgangers 
op het trottoir voor het cafe. Peter trok zijn mond 
in een geheimzinnige bocht. 1k wist, dat hij in de eerste 
plaats variati,e nasttreef de : het eigenlijke principe van d,e 
kuur. 

„Vertoon je rnij die ook?" 

„wel mogelijk." 

,,Zoo maar op straat aangesproken?" 

Op het punt er aan toe te voegen, dat hoeren mij niet

-

alleen oninteressant voorkwamen, maar ook weinig doeltreffend, 
omdat hier de factor jaloezie of wedijver wegviel, 
hoorde ik hem zeggen: 

„Zij mij! Quasi de weg vragen." En, nog meer inbreuk 
makend op het vastgestelde programma van verrassingen 
: ,Een weduwe is 't, hier niet uit de stad. De hoe



renallures zijn aangeleerd, maar niet onvermakelijk. Morgen 
treedt ze op." 

De volgende dag, 's middags om halfdrie al, Bing de 
bel en werd ik do-or Peter naar boven gejaagd. Hoewel ik 
gewoonlijk eerst een tijdje op mijn bed Bing liggen, volgens 
voorschrift, om de nieuwsgierigheid tot in het ondraaglijke 
te doen stij gen, volgde ik nu zijn voorbe ,eld en week op 
mijn beurt van het programma af door dadelijk neer te 
knielen bij het gaatje in de vloer. Voetstappen, stemmen,

-

het geluid van de deur, een zorgzame vraag van Peter, 
voetstappen vlak onder mij, een krakende schoen, die door 
het atelier kermde, ritselen.... Peter weer, een klokkend, 
verlegen, lang aangehouden lachje onderbrekend: 

,,En Paula, heeft de beau jour niet geleden van de 
regen?" 

Was er door het gaatje een hand gekomen, die mij kalmpjes 
recht geduwd had, ik zou niet sneller zijn opgestaan dan 
ik nu deed. Ik deed een paar stappen en liet mij vallen. 
Ik wist nu waarvoor het goed is, als iemand in de huiskamer 
klaagt over een krakende schoen, en geen andere 
kan koopen.... Ten prooi aan een plotselinge versuffing 
lag ik op mijn bed, rustig, zonder veel emotie. Alleen 
bespeurde ik af en toe de neiging om mijn vingers in mijn 
ooren te stoppen; mijn handen, die gestrekt op mijn dijen 
lagen, maakten dan een stuipachtige beweging naar boven, 
maar het was eigenlijk onnoodig, want de stem had ik toch 
al herkend, na de schoen, en de voornaam ook, en het 
glimmende haar, en de bontmantel, en de manier van 
l-oopen van de vorige dag. Ik moest me er nu maar in 
schikken, iemand zoo lang verdacht te hebben, dat het er 
nu eindelijk van kwam. „Haar het is niet aardig, dat ik 
haar een f ormidabel,e hoer genoemd heb," dacht ik bij me



zelf, ,,en van Peter had ik jets beters verwacht dan dadelijk 
een toespeling op dat rouge, waarvoor Eg minder 
boter op zijn brood krijgt." Neen, dat was zeker niet 
aardig van Peter, ik zou het hem zeggen, zoodra dat daar 
beneden weer vertrokken was. Als hij nu maar niet zijn 
programma nog meer in de steek liet en het slot van de 
visite ineens ging varieeren voor eigen behoef. Na zooveel 
middagen zelfverloochening zou hij natuurlijk best Bens 
zin in een vrouw kunnen krijgen. Het leek me plotseling 
zoo vernederend daar maar te moeten liggen, terwijl hij 
beneden rechtop zat en sprak. Zijn stem was luider dan de 
andere, gichelende. Een doceerende, pedante, aanmatigende 
stem, tegelijk te fluweelig en te zelfverzekerd, dat hoord 
nu pas goed. Ik begreep niet, hoe ik het zoo lang bij

e

die stem uitgehoud-en had. Maar misschien kwam de verhef 
f ing spoedig. Tien minuten lang lag ik daar doodrustig, 
hoogstens wat bezweet, te wachten op de stemverheffing 
die zich tot de vierkante plafondengelen richten zou, waarachter 
mijn oog verondersteld werd to gluren, als dat van 
God die alles ziet.. 

„Onnoemlijk veel werk... uw adres... herinnering..." 

Eindelijk... Of was het een attrape? Diende het om hun 
eigenlijke bedoelingen te verbergen? Peter zou mij nu een 
lesje willen geven met de vrouw van 43... Erg gelijk had 
hij toch, Peter... Nat bezweet was mijn voorhoofd na de 
injectie, maar niemand kon zeggen, dat ik hier in mijn 
eeentje had liggen huilen... 

De slag van de buitendeur. Ik gleed van mijn bed en 
liep langzaam de gang ^op. Terwijl ik Peter al weer beneden 
op het atelier hoorde, had ik nog een kleine uiteenzetting 
bij het afdalen van de trap. Er hingen daar, schuin 
boven elkaar, drie of vier scchilderijtjes, van Peter zelf, 


h-oof dzakelijk schetsen, of althans sterk experimenteel van 
karakter; een er van stelde een zwaar, kwabbig vrouwenlichaam 
voor, sierlijk japaniseerend in even lijn neergezet, 
waarvan zich, ter hoogte van de buik, een parmantig jongetje 
in matrozencostuum losmaakte, uitvoeriger geteekend 
dan de vrouw, als het ware uit haar buik wegloopend, 
waarmee de strik van de matrozenmuts hem nog verbond 
als een verkort navelstrengetje. De stijl was wat Foujitaachtig, 
had Peter altijd beweerd, en hoe het precies heeten 
moest weet ik niet meer, maar ik haalde het van de muur, 
liep weer een paar treden naar boven, en meteen zat het 
om de bovenste knop van de trapleuning. Op iedere trede 
knarsten glasscherven onder mijn voet. 

Hij stond in de -deur van het atelier verbaasd naar boven 
to kijken. Toen ik sprak leek mijn tong een lauwe lap. 

Ja, daar vie! wat..." 

Hij glimlachte. Hij ging mij voor, het atelier in. Als een 
schooljongen, die in de directeurskamer moet komen, liep 
ik hem achterna. Ik had hem beter kunnen zeggen, dat ik 
die Foujita kapotgeslagen had dan had hij misschien alles 
begrepen... 

,,'t Was minder amusant dan ik gedacht had," sprak 
Peter in zijn clubfauteuil, ,das gefahrliche Alter, veel temperament, 
weinig ervaring, en gloedvoIle blikken, z,00iets 
als dat daar, —" hij wees op een schaaltj ,e met rood en 
groen glimmend ingepakte bonbons: twintig begeerige 
oogjes, je hebt zeker wel gehoord, dat ze dat voor 
me mee... 17 

,,Van mijn vader's geld dan," zei ik bedaard. 

,,He? !" 

Zwijgen. Een windvlaag wierp regendruppels tegen de 
hooge ramen. Met een geluid alsof er discreet gekucht 


werd vielen er in de haard wat sintels naar beneden, gedempt 
schrapend. 
„Begrijp je 't nog niet?" vroeg ik, toen hij maar met neergeslagen 
oogen zitten bleef, zonder een woord te spreken. 

,,N Been toch... ?" 

,,He! !" moet Peter toen nog geschreeuwd hebben; toen 
was alles even weg, en toen stond hij weer voor me, met 
een glas water in zijn hand, dat ik wegduwde. De bonbons 
waren verdwenen. Peter putte zich uit in een soort excuses, 
die belachelijk klonken. 

,,Beste kerel, maar dat... Een weduwe, wie denkt dan 
aan zoo iets? Ik had eens een oudere... dame willen... Je 
begrijpt..." 

„Indertijd heb je gezegd, dat ik mijn moeder's oogen 
moest hebben," stotterde ik, mij zooveel mogelijk inspannend 
om een luchtige toon te vinden, „je bent eenvoudig 
een stommeling. Je hebt ook gezegd, dat mijn moeder een 
gewone, geschikte vrouw was en dat alles aan mij lag. Dat 
noem j.e van de wal in de sloot helpen, bij God... MZaar 
het duet er allemaal niet toe. Ik ga weg." 

Op de leuning van de clubfauteuil zat hij naar buiten te 
kijken, bleek en nadenkend. 

„Ik ga weg," herhaalde ik dof, ,ik heb nog f 600." 

,,Waar wou je heen?" 

,,Naar... Nou ja." 

„Als we die... experimenten staken, kun je toch beter 
hier blijven. We moeten 't uitpraten. Misschien kom je er 
nu meteen doorheen !" riep hij met iets hoopvols in zijn 
stem, „door weg te loopen gooi je de verantwoordelijkheid 
en de schuld op mij; dit is een spel tusschen ons beiden 
geweest, gooi j** nu de kaarten veer, dan staat dat gelijk 
met een kinderachtige wraakneming..." 


„Misschien. Maar je hebt me niet heelemaal begrepen, 
Peter. 'Ten ik zei, dat ik weg ging, bedoelde ik niet 
alleen hier vandaan. Ik bedoelde: uit deze stad vandaan, 
en uit het land. Ik heb nog 1 600.” 

je wilt toch niet naar Duitschland?" vroeg hij snel, 
„naar dat Duitsche dienstmeisje?" Het bleek, dat hij 
mij beter doorzag dan ik wel gemeend had. 

„Ik ga naar een land," gaf ik ten antwoord, t;erwijl ik 
opstond, ,waar m'n moeder me niet weer te pakken kan 
krijgen. Dat is primo. Verder..." 

je komt van je moeder toch niet los, op die manier, al 
vlucht je naar het andere eind van de wereld! Dat dienstmeisje..." 


,,Verder: naar een land waar geen Duitsche dienstmeisjes 
door zoogenaamde mevrouwen als slaven gehouden 
worden, al was 't maar omdat iedereen er slaaf is. Tertio: 
naar een land waar ze van oudsher te stom zijn om voor de 
duivel te dansen, maar waar nu tenminste de psychanalyse 
verboden is! Ik heb genoeg van je intelligentie, Peter, je 
cerebrale goocheltoeren met vrouwen, je ausgekligelt..." 

je gaat naar de bliksem op die manier!" 

Ik reikte hem de hand. Hij was doodsbleek; rusteloos 
dwaalden zijn oogen door het atelier als om te speuren 
naar een laatste redmiddel. Zijn nederlaag was dan ook 
niet gering, of had hij zooveel genegenheid voor mu? 

,,Des te beter." 

Om vier uur wachtte ik Eg op, die mijn pas moest halen. 
Het ding was nog een jaar geldig. Reismarken had ik al 
gekocht. Bagage die ik niet noodig had gaf ik hem mee, 
en met een kof fer, waarin het allernoodigste, liet ik mij naar 
het station rijden, waar ik een kaartje nam naar Keulen. 


22 April'). 

Tegen mijn moeder, toen ze mij eindelijk kwam vertellen, 
dat Else's spoor gevonden is (tokh in Keulen, bij haar 
moeder) , heb ik gezegd: „U had haa.r bij ons thuis moeten 
ontvangen, uit eigen beweging; dan was dit alles niet gebeurd. 
Een meisje waar ik mee omging had u moeten ontvangen 
!" Natuurlijk stemt ze -nu met alles in, gemarteld 
door -een religieus getinte wroeging die ze zelf niet begrijpt. 
Over Peter heb ik niet met haar gesproken; ze weet dus 
niet, dat ik getuige gewees't ben van haar ,schande", en 
wat de eigenlijke oorzaak is van mijn ondergang. Maar 
wat is een oorzaak? Waarom verkiest men een oorzaak 
boven twintig andere? Merkwaardig bijvoorbeeld, dat ik 
telkens bijzonderheden over mevrouw Steketee wil hooren, 
met wie mijn moeder nu weer verzoend is. Hadden zij 
zich nooit met elkaar gebrouilleerd, dan was mijn moeder 
niet overdreven ,mondain" gaan doen, was niet op het 
,,slechte pad" geraakt op die onhandige blufmanier, pijnlijke 
copy van lichtzinnige Fransche romannetjes, en ik 
zat nog in Holland! Eigenlijk is m-evrouw Steketee dus de 
oorzaak van wat er over zes dagen gebeuren zal, maar ik 
neem het haar niet kwalijk, evenmin als ik het mijn vader 
kwalijk neem, dat hij impotent is geworden, of Eg dat hij 
mijn verblijf bij Peter niet aan mijn moeder verklapte, of 
den bouwheer van de Waalweg dat hij van het plat van 
Erkelens een prae-historisch bastion heeft gemaakt en van 
het dienstmeisje van Erkelens Andromeda op de rots! Ik 

1) Teneinde een censuur to ontloopen, die niet toegepast is -- het M. S. werd 
regelrecht aan het adres van Peter van Herwaarden verzonden, volgens de bijgevoegde 
aanwijzingen, -- heeft de schrijver zich in het slotgedeelte overgegeven 
aan een overmaat van omschrijvingen en afkortingen, die bier zooveel mogelijk 
verduidelijkt en aangevuld zijn. -- (Uitgever.) 


heb :een paraphrase geleefd van de Perseuslegende, ik heb 
gestreden met monsters en Gorgonen; een vergelijkend 
literair-historicus mag dit alles uitpluizen, en hij zal niet 
verder komen dan de bebrilde Pfarrer, die een paar dagen 
geleden naar Else's bidprentje staarde met de gebiologeerde 
blik van een vogel, in wiens nest een andere vogel een 
ei heeft gelegd. 

In ieder geval zal ik Else dus nog zien. Zoolang ik 
schrijven kan, reken ik er niet op. Ik heb-,ontzaglijk veel 
geschreven, en de belooning is de dood... Neen, de belooning 
is, dat ik tien dagen lang aan de dood gedacht heb 
uitsluitend wanneer ik neerschreef hoe bang mijn vader er 
voor was!! Geen van al die gevangenen met hun strakke of 
hoonend serviele wrokgezichten, politieke moordenaars 
meerendeels, waar ik 's 'morgens tusschen loop op de binnenplaats, 
duet me dit na. Ze moeten trouwens erwten doppen, 
naar ik mij voorstel, en hebben geen papier en inkt 
zooals ik. Een ironie van -het noodlot is het zeker, dat 
mijn vader mij indirect deze gunstbewijzen heeft verschaft 
zonder vroeger in staat geweest te zijn mij aan een baantje 
te helpen (nog een oorzaak !) . Of heb ik dit aan mijn advocaat 
te danken? Sinds ik weet, dat Else komen zal, sluipt 
hij minder om mij been dan eerst, alsof hij het wel voelt, 
dat ik hem niet eens meer noodig zal hebben voor een simpele 
inlichting. Uit nieuwe -gesprekken met ,,Herrn Rechtsanwalt" 
(„Herr Kollege” weiger ik pertinent te zeggen) 
is mij gebleken, dat het woord , Schutzkaf f ee" mij in vakkringen 
een zekere beroemdheid heeft verschaft; zelf s vergeleek 
men mij reeds met Van der Lubbe en beschouwde 
mijn zwijgzaamheid als een eigenschap van alle Hollanders 
in staat van beschuldiging. Bovendien is mijn advocaat 
indert"d gepromoveerd op peen psychologisch-crimi



nologisch onderwerp: allerlei vroegere gevallen, waarin 
een slecht begrepen of verkeerd verstaan woord de aanleiding 
was tot gewelddadig optreden, moeten dienst doen 
om mij aan het praten te krijgen. 

Jch habe Ihnen alles gesagt was ich weiss," antwoord 
ik dan, terwijl ik in mijn papieren blijf bladeren, waar hij 
telkens begeerig naar tuurt, „die Wissenschaft hat hier 
nichts zu suchen." Misschien heeft hij een jongeren 
collega of een zoon, die „op" mij promoveeren moet! 

Tijdens de rechtszitting heeft men herhaaldelijk de mogelijkheid 
geopperd, dat er iets politieks achter zat, achter 
dat woord, maar er was niets te beginners met een constructie 
die uitsluitend bestemd scheen om de zaak noodeloos 
ingewikkelder te maken. Ik wil hier volledigheidshalve 
aan toevoegen, dat deze hypothese niet uitgesproken 
werd door mijn Beier, een zwaren, gemoedelijken Alpinist 
met stoppelkin en droevige oogopslag, die zijn bef droeg 
als een kinderslabbetje, maar door lets verweerds Saksischporcelein-
achtigs naast hem met krakende barstjes er in 
van de scherpzinnigheid. Door mijn oogen te sluiten kan ik 
ze weer zien zitten: de president een glimmende Mongool 
uit Oost-Pruisen, die nu en dan overkookte en met 
woorden van wollig bierschuim als Dschengis Khan de 
toga's geeselde, de jongste assessor een Franschman uit 
Hessen of een Jood uit Mecklenburg-Strelitz. En dan, als 
ik mijn oogen wat langer dicht houd, dan komen alle an 
dere gezichten... 

Honderden bewaar ik er van! Nauwelijks was ik in die 
Novembernacht in de trein gevisiteerd, of ik wist alleen 
nog op de gezichten te zullen letten, niet meer op mijn 
omgeving. Met de grondelooze angst van in een vreemd 
en vijandig land te reizen vermengde zich de romantiek 


van mijn jeugd, de gelmponeerdheid van iedereen die aan 
een universiteit uit Duitsche handboeken gestudeerd heeft, 
de cliche-voorstellingen van de vroegere vreedzame wereld 
van Rijnvaart, fonkelende Wagneropera's, keizersnorren, 
Neo-Kantiaansche wijsbegeerte (Baden en Marburg!) 
en aansichten van op huwelijksr-eizen. Als student was ik 
een paar keer in Duitschland geweest, maar nooit had ik 
over dit yolk nagedacht als nu. Het is het merkwaardigste 
yolk ter wereld, omdat het een yolk is dat niet bestaat. Uit 
alle legers en huurlegers, uit de vertegenwoordigers van 
alle rassen samengesteld, tracht het de smartelijke homogeniteit 
te acteeren van een huisgezi-n waarvan geen enkel 
lid op het andere lijkt. Vandaar die petten, die klap- en 
hakgewoonten, die rinkelende instrumentatie van labels, 
bierpullen en ridderorden, waarmee dit ingewikkeld so.ldatenvolk 
zijn rasmystiek verdedigt. Het onzuiverste ras, 
dat Europa bevolkt, een ras waarbij alle maten een centimeter 
te kort of te Lang zijn, war men feerieke schoonheid 
aantreft op romp ien beenen van een kobold, ontdekt, 
dat de mensch een al te gecompliceerd en geraffineerd 
wezen is geworden en slaat terug naar de mieren: bruine, 
oorlogszuchtige boschmieren, die hun omgebogen sprieten 
boven zich uitdragen in de vorm van hakenkruisen, op be 
vel van een kriebelig instinct boschpaden omzoomend of 
afzettend. In dit entomologisch gewirwar dooemen de doodskopgezichten 
op van voormannen: gedecerebreerd, los in 
de gewrichten, gel,eedpootige doodgravers van Europa, dat 
allang schreeuwde om dit gesleep met houtjes en afval. Ordelijk 
wordt alles doorgegeven. Maar soms, te midden van 
de benauwende gelijkvormigheid dezer hygienische chitinepantsers, 
overstelpt door 8000 mierentotems, de zes 
armen van den kleinen mari,onet Goebbels en de dubbel



zinnige achterlijfssegmenten van Roehm, ontwaart men 
nog menschengezichten, raadselachtige, vurige, onuitbluschbare, 
of gezichten die vijf andere gezichten in zich 
omvatten, die nog niet ontzield zijn tot een model. Else 
Bohler's gezicht was er een van, maar op weg naar haar 
toe, mocht ik ook de andere niet verwaarloozen. 

Het hinderlijkste van de heenreis was dat ik voortdurend 
mijn arm op wou steken. Ik sliep bijvoorbeeld even in, 
droomde snel en vaag, en schrok wakker met het besef, dat 
ik me nu in het land beyond waar ide psychanalyse was verboden, 
maar dat ik nu toch zelf gedroomd had, en dat kon 
alleen goedgemaakt worden als ik 'mijn arm opstak voor 
het landschap dat in de nacht voorbijvloog. Ook als ik dan 
klaarwakker werd, verliet die angst me niet. Van de toilet 
maakte ik gebruik met mijn hoofd over mijn schouder om 
mij te vergewissen dat ik niet bespied werd, alleen omdat op 
de muur voor mij een klein hakenkruis geteekend was, 
blijkbaar door een kinderhand. Maar tenslotte brachten de 
kinderen ook de verlossing van deze obsessie. Terwijl het 
Duitsche landschap met beginnende heuvels voorbij mijn 
slaperige oogen gleed, verscheen mij het portret van een 
Indisch-en yogi, dat ik vroeger eens in een tijdschrift gezien 
had, een ontvleesden boeteling, die zoo lang zijn arm omhoog 
had gedragen, dat dat lichaamsdeel gemummificeerd 
was en niet meer naar beneden kon. Ik dacht daaraa.n als 
aan een benijdenswaardige toestand. Maar dan, belaagd 
door de somberste voorgevoelens over het verdere verloop 
van mijn rein, begon ik op de kinderen te letten, die met 
hun schooltasschen op hun rug achter slagboomen de trein 
en op dorpswegen elkaar en ouderen groetten, waarbij hun 
arm niet hooger kwam dan hun schouder: een vluchtig gebaartje, 
slordig en alledaagsch, als van een jonge eend, die 


een vleugel uitslaat om wat glinsterende waterdruppels of 
te schudden. Het leek niet op een spelletje maar ook niet 
op de barre ernst waar ik onder leed. Neen, in dit land 
moest nog wel te leven zijn, zelfs voor een ontworteld-e als 
ik. En dan herinnerde ik mij, hoe Else Bohler, ook een half 
kind nog, mij vroeger eens gegro ,et had vanaf het plat van Erkelens, 
een van de eerste dagen, aok met Naar arm in de hoogte. 
Die arm was eenvoudig de lucht ingevl,ogen, bruusk en 
booersch, bleef even rechtop staan en zonk weer terug: een 
instinctief kameraadschappelijk gebaar, dat misschien mijn 
mooliste l-evensherinnering uitmaakt. Geen oogenblik was 
het toen in me opgekomen, dat dat de voorgeschreven Duitsche 
groet kon zijn, en ook nu geloof die ik het nog niet... 

Getroost door dergelijke voorstellingen, kwam ik in 
Keulen aan. Vastomlijnde plannen had ik niet; maar natuurlijk 
zou ik Else Bohler opzoeken, met haar moeder 
kennis maken, misschien zouden ze wat foto's van me kunnen 
nemen als aandenken, en als mijn geld op was, moest 
ik wel weer terug om opnieuw een baantje te gaan zoeken, 
in een andere stad, buiten bereik van mijn moeder en Peter. 
Met een prikkelende nieuwsgierigheid zag ik de ontmoeting 
met Else tegemoet, maar ik was er op voorbereid, dat 
ze mij tegenvall,en zou, dat ze bijvoorbeeld in het geheel 
niet verrast zou zijn (ook niet onaangenaam verrast) mij 
terug te zien, en dat ik geen weg zou weten in al die 
vreemde verhoudingen waar zij in thuis was. Dat waren 
de raadsels die ik nooit opgelost had en, wonderlijk genoeg, 
nooit ernstig had trachten op te lossen. Else Bohler 
ging schuil achter haar zangopleiding, haar milieu, haar 
familie. Op de heenweg bekeek ik met een zekere schuwheid 
iedere fotozaak, waar de tram langs reed. Aan de 
menschen was niets bijzonders te -merken. Er werden min



der handen opgestoken dan in Holland hoeden worden afgenomen. 
De Joden waren gijnig brutaal of onverschillig 
berustenid, met hun blauwe baardgroei zonder eenige mimicry. 
Naar de antisemietische opschriften, die vaak ge 
heele straten overspanden, keken ze verstrooid op als naar 
een zonsverduistering. Voor S.A.-mannen, officieren, studenten 
maakte ik mij ongevoelig door al weer naar nieuwe 
f otozaken uit te zien, die ontzagwekkender leken dan zij en 
tegelijk meer vertrouwd. Hoe iou ik Else's moeder onder de 
oogen durven komen, wat zou ik moeten zeggen? Nadat ik 
uitgestapt was had ik n,o,g een kwartier te loopen; straten begonnen 
te hellen in de richting van getuf, getoet en stoomgeur 
; rechts groeide op de maat van mijn voetstappen de dom 
de lucht in, boven het traliesegment van een spoorbrug, 
waarachter hij verborgen had gelegen als een kostbaar voorwerp 
achter een betralied juweliersraam. Na de huisnurmmers 
van boven naar beneden afgeteld te hebben kwam ik 
inderdaad te staan voor een verzameling eerste communicanten, 
trouwparen, familietafereelen met jonge, bleeke, 
stramme kapelaans, Bonner studenten met -degens en linten, 
een enkele praetoriaan in uniform, en vooral veel kleine 
jongetjes, in verschillende costuums: als S.A.-man, matroos, 
conducteur, vliegergeneraal, allemaal met opvallend mooie 
donkere gezichtjes. Ik zocht naar meisjes met vlechten die 
op Else Bohler zouden lijken; even kwam ik op de gedachte, 
dat haar eigen portret bier in de kast zou kunnen 
staan, maar misschien zou ik haar niet eens herkennen, met 
haar veranderlijk uiterlijk. Ik moest enkele malen slikken 
voordat ik naar binne,n durfde. Een kortgedrongen vrouw 
met artistiek verwrongen haarpieken boven een bleek, 
mager gezicht, dat in niets op het portret van Frau Bohler 
leek, kwam mij tegemoet. 


„Gut'nmorgen. Sie wunsc en ' 

Vanuit een omraming van al weer andere fotografieen 
staarden mij twee ontevreden krentoogjes aan met die be 
paalde koele verstrooidheid, die de eigenares kenmerkt. Ik 
had vergeten buiten op de naam te letten. Ik had ook vergeten 
mijn arm op te steken, maar dat scheen hier niet noodig 
te zijn. 

,,Frau Bohler? ... Ach, Sie meinen...” 

ja, wohnt sie hier nicht mehr?" 

,,Nein... das heiss.t... Nein, sie wohnt nicht hier,"

, 

zei ze kortaf en bukte zich achter de toonbank alsof 
ze reeds te veel gezegd had. Haar toon leek me vij andig 
opeens. 

,,Ist sie denn nicht die Besitzerin?" 
,,Besitzerin? Hier gibt's keine Besitzerin. Aber wer 
rind Sie denn?" 

Ik gaf ten antwoord, dat ik uit Holland kwam, maar 
liet verder niets los, stelde me ook niet voor. Ze zei, dat ze 
dat wel aan mijn spraak gehoord had. Als ik voor zaken 
kwam, kon ik me tot haar richten. 

,,Sind Sie denn die Besitzerin?" 
,,Mein Gott, da fangt er wieder an... Besitzerin... Besitzerin... 
Sie konnen doch l esen ? !" 

Ongeduldig wees ze naar het raam, waarop ik met 
eenige moeite de naam „Rudolf Steinmann" in spiegelschrift 
ontcijferde. Onaangenaam verrast, vro,eg ik haar, 
of ze mij het adres van Frau Bohler kon opgeven, en, op 
haar ontkennend antwoord, of Rudolf Steinmann dan te 
spreken was. Ze haalde haar schouders op en dook weer 
onder de toonbank. Mijn oog viel op een paar gedrukte 
kaarten waarop in gothische karakters de fotozaak van 
Rudolf Steinmann aangeprezen werd; speciaal werd mijn 

225 

Else Bohler, Duitsch Dienstmeisje 15 


aandacht getrokken door de zinsnede „Kinder besondere 

Preislagen". 

,,Wohnt Herr Steinmann hier denn nicht?" 

Jch wohne hier!" 

Te vermoeid om diplomatiek te blijven zei ik: ,Sie kon


nen mir am Buckel herunterrutschen, Fraulein, " de 
eenige toepasselijke uitdrukking die mij te binnen schoot 
,auf baldiges Wiederschauen!" 
Op weg naar -de deur hoord,e ik haar sissen: „So eine 
Frechh:eit! Der Kasekopf !" 

,,Heil Hitler!" riep ik terug, toen ik de deur al geopend 
had; alle giftige spot van mijn broer Eg trachtte ik in deze 
groet te leggen; ik ving nog iets op van ,Auslander die 
den Hitlergetreuen spi-elen," maar liep toen al een huis 
verder. Wat het mensch bezielde om me het adres van 
Frau Bohler en nadere gegevens over Rudolf Steinmann 
te onthouden was me niet recht duidelijk. Mogelijk waren 
mijn laatste brieven aan Else en haar moeder onderschept 
en had Steinmann, die de winkel overgenomen kon hebben 
van Frau Bohler, aan deze winkeljuffrouw of zetb^azin 
wenken gegeven betreffende het eventueel bezoek van 
jonge Hollanders. Ik herinnerde mij, dat de man rijk moest 
zijn. Als eigenaar van een vrij bescheiden uitziende fotozaak 
woonde hij dus waarschijnlijk ergens anders. 

Schuin tegenover de winkel beyond zich een tabaksmagazijn, 
waar ik wat sigaren kocht om op mijn gemak het 
huis te kunnen opnemen waar Else Bohler zoo lang had 
gewoond. Het was hoog en smal en helde iets voorover; de 
gele verf, zelfs de steen was op verschillende plaatsen afgebrokkeld. 
Voor alle ramen waren donkergroene gordijnen 
neergelaten alsof men van het heele huis een groote 
donkere-kamer had willen maken. Na betaald te hebben 


vroeg ik den sigarenhandelaar, een stokoud, militair uitziend 
mannetje met een bebrilde haviksneus, die door middel 
van enorme porien de luchttoevoer door de van dichte 
haartjes voorzien,e ncusgaten aan te vullen scheen, of hij 
me het adres van Herrn Rudolf Steinmann van de overkant 
kon opgeven. 

,,Adressè ? Aber bitte," met een zwaai haalde hij een 
dik boek van een plank, ,suchen Sie selbst, bitte! Ich 
leide an einer Gesichtssto rung wegen ubermassigenTabakgenuss. 
Das ist schrecklich." Hij keek even om zich 
heen, monsterde me aandachtig van boven naar beneden, 
knipoogde listig en bevredigd, alsof hij een weinig 
voor de hand liggende gevolgtrekking had gemaakt, en 
fluisterde: „Ich kann zum Beispiel kein braun sehen, alles 
wegen der Zigarren. Sie verstehen? Rot, weiss and Blau dagegen 
kann ich sehr gut sehen, and hollandische Spitzel 
gibt's nicht... Aber in diesem Buche finden Sie alle Steinmanner 
von Köln." 

Een humorist dus, 'en vijandig aan het tegenwoordige regime! 
De man leek me te seniel om zelf een ,Spitzel" te 
kunnen zij n. Met mij n repliek wachtte ik tot ik twee Rudolfe 
Steinmann gevonden had, een militaire Pferdearzt 

a. D., en een zonder nadere qualificatie. Terwijl ik beide 
adressen opschreef, fluisterde hij weer, meeglurend in het 
adresboek: ,Sie konnen sich, falls Sie ein harmloser Tourist 
sind, besser an den Pferdearzt wenden als an den zwei, 


ten Rudolf da; es gibt immerhin auch braune Pferde, 
aber..." 

,,Ist der andre der steinreiche Steinmann?" liet ik mijn 
mopje los, geamuseerd door 's mans toespelingen, ,und 
was mac ht er, was ist er?" 

,,Gehen Sie bitte dock bald wieder fiber die Grenze, 


Herr," zei hij nu vertrouwelijk, met een gerimpelde hand 
op d-e mijne, „Sie sind zu alt um sich dort photographieren 
zu lassen and zu jung um imm Gefangnis zu enden. Hollander 
sind verhasst hier... Ich habe meine Geschaftsfr^eunde 
dort... Wunderbares Land, aber dumme Leute. Rauchlen 
Sie diese Zigarren in Frieden und..." 

Jst dieser zweite Steinmann," onderbrak ik hem met 
mijn vinger in het boek, „der Besitzer des Geschafts visavis?


" 

„Sie... Herrgott ! !" met een blik naar buiten trok hij 
het adresboek onder mijn hand vandaan, waarna hij het 
bliksemsnel onder de toonbank liet verdwijnen, ,,ich 
sehe nichts... ich meine: ich habe nichts gesagt, verstehen 
Sie? Ich war wahrend des Krieges bei der Etappe, ich bin 
immer fur den Kaiser ge... Gottlob, er geht weiter." 

Voor de winkel had eenige oogenblikken een blozende 
jonge man stilgestaan in een bruin uniform met leeren 
riem en hakenkruis. Hij monsterd-e de kistjes sigaren en de 
lange pijpen met herten op de porceleinen koppen, schijnbaar 
zonder ons to zien, keek toen, achteloos fluitendd, een 
paar maal in beide richtingen van de straat en liep met 
dreunende stappen naar de fotowinkel aan de overkant. 

,,Gehen Sie jetzt bitte fort," prevelde het 'mannetje, nog 
star van schrik, „der kommt wegen der neuen Lieferungen... 
Aber ich bin beinahe blind, Gott sei dank... Wenn 
die Staatspolizei mich bbefragt, prugelt Herr Braun mich 
durch, wenn Herr Braun mir sags ,Maul halten', schliesst 
die Polizei mein Geschaft... Nachstens werde ich auch 
taubstumm." 

,,Hat dort gegenuber eine Frau Bohler gewohnt mit 
Ihrer Tochter, ein Madchen von ungefahr..." 
,,Ein Madchen ? !" kraaide hij plotseling opgetogen, waar



bij hij echter niet verzuimde met puntige gebaartjes en 
dringende knipoogjes de richting naar de deur aan te 
geven, „der wird noch ulkig auch, der Hollander! Aber 
ich bin blind, es ist moglich, ein Madchen... Aber nein, 
der Witz ist ja ko,lossal ! Den werde ich mir merken! 
Ein Madchen ! !" Ineens liet hij zijn stem weer dalen 
tot een gefluister vol verstandhoudin-g : ,Merken Sie 
sich das, Herr: keine Spur von M adchen ; nur 'kleine 
Knaben, sieben Jahr, acht, oder neun, ganz kleine 
Knaben..." 

„Also -hat keine Frau Bohler... ?" 

,,Winzig kleine Knaben," f luisterde hij me met een 
koortsachtig plezier achterna, toen ik al op de drempel 
stond. Van een verder oniderhoud met dozen kindschen 
veteraan zag ik af. Mogelijk een geterroriseerde Jood toch, 
al leek hij meer op een gepensionneerd houtvester. Er waren 
nog een paar andere winkels in de buurt, maar ik wilde nu 
eerst naar Steinmann. Zeulend met mijn koffer klom ik de 
hellende straat weer op. 

Een groot, hoog huis tegenover een plantsoen gelegen, 
tusschen twee kleinere gebbouwen van bankinstellingen. 
Groote blokken blauwe steen, geribd, gekruld van oppervlak, 
als het haar van gladgekamde jonge poedels. I J zeren 
hek met vergulde spitsen, souterrain donker en afgesloten. 
Alles ademde de protserigh:eid van de ,wilheltninische" 
bouwtrant. Ik liep -om de luxe auto heen, die vooir het huis 
stond, en beklom de stoep. Statig galmde de bel, zooals 
men dat verwachten mocht van deze woning. Het was 
bijna grotesk om Else Böhler in verband te brengen met 
dit rijke, bruin blinkende hout van de deur, dat koperen 
naambordje met „Rudolf Steinmann" er in gegrift, in go



thische letters al weer. Op mijn naamkaartje, dat ik den 
huisknecht, een ratachtigen gamin in een rote gestreept 
jasje, met kaplaarzen aan, overhandigde, had ik geschreven 
: „Doctor juris Johan Roodenhuis wunscht Herrn Rudolf 
Steinmann zu sprechen." Een kwartier lang kon ik 
op het effect wachten van deze uitdaging. Van de vestibule 
herinner ik mij marmer en eikenhout, bontjassen, een rijzweep, 
portretten van nazi-leiders, die te hoog en te donken 
hingen om te herkennen. Mijn kof f er had ik in een 
hotel achtergelaten, ik was vrij goed gekleed. Ik nam mij 
voor mij tegenover Herrn Steinmann te gedragen als tegenover 
den knecht van een Duitsch dienstmeisje. De man 
moest een Schieber zijn, een avonturier, of erger; het gezicht 
van zijn huisknecht, dat nu achter het glas van de 
tochtdeur verscheen, hoorde eerder in een internationale 
oplichtersbende thuis dan achter de messenbak zelfs van 

dit huis. 

,,Der Herr lasst bitten." 

En even later, na me over een breede wenteltrap en een 
stuk gang voorgegaan te zijn: 

,,Bitte sahr." 

Onder dergelijke omstandigheden merkt men van een 
kamer hoof dzakelijk op waar men het eerst tegenaan botst 
met de blik; de rest vernevelt tot iets dat het oog niet 
wenscht te kennen. Terwijl ik langzaam binnentrad, werd, 

te midden van een krans van andere onduidelijker indrukken 
: de schim van Steinmann (notie: jange man, lets 
voorovergebogen; ik kan hem aan"), vrouwenportretten, 
lauwerkransen (notie: ,impressario ?" ), telefoon, kaartsysteem, 
telegrammen, nergens een hakenkruis of iets dergelijks 
(notie: „men is reeds ingetogen geworden en beschouwt 
al te druk manifesteeren als bewijs van twijfel



achtige gezindheid") :en zware, opiumachtige sigarettengeur, 
het groote, hondsche gezicht met de zwarte 
kersenoogen van den chef der S.A., Ernst Roehm, zoo 
exclusief levend voor me, dat het wel leek, alsof ik 
me bij hem had laten aandienen, hem rekenschap kwam 
geven van mijn verblijf hier in dit land. Omtrent het particulierle 
leven van dezen vierkanten soldaat, die met de 
persoon van H. H. Ewers bepaalde punten van het naziprogram 
zoo onweerlegbaar compromitteert, wist ik wat 
iedereen weet, en ineens herinnerde ik °me nu de tallooze 
kinderportretten in Steinmann's winkel en de toespelingen 
van den sigarenhandelaar met de porienneus. Zwaar en 
onverzettelijk, wat te blank en poezelig van huid, bleef het 
portret van Roehm aan de fmuur ,mij fixeeren met jets van 
een vrij postig leedvermaak, en toch ook alsof ik hem op 
zijn inti:emste gedachten had betrapt. Onder het portret 
scheen een eigenhandige -opdracht geschreven te zijn, in 
een stijf handschrift. 

„Bitte?" klonk het al weer. Het woord begon mij te irriteeren. 
De schim Steinmann boog, een schaduwarm wees 
naar een sto,el, maar, de list vermoedend van alle rechters 
en psychiaters, liep ik, na de handdruk, om hem heen en 
posteerde me in de vensterbank. De handpalm was week 
geweest en vochtig op de naden. Mijn gedachten waren 
nog bij mijn sigarenhandelaar. 

„Ich kann nicht ins Licht blicken, wegen Augenschwache. 
Ich babe viel geraucht in der letzten Zeit and 
angeestrengt stu iert. ' 

,,Bedaure," zei d-e stem zoo achteloos, traag en geaffecteerd, 
alsof het woord ,bedouwer" uitgesproken werd; de 
sigarettendoos lag weer op de schrijftafel, waarvan de 
groote koperen ringen me in de oogen staken. ,Ungeachtet 


Ihres schweren Augenleidens sind Sie aus Holland hierher 

gekom:men mich zu besuchen?" 

,,Nicht gerade..." 

,,Ach so." 

Het eerste wat aan Rudolf Steinmann opviel waren de 

grijze leeuwenmanen, die over een hoog, gerimpeld voorhoofd 
vielen, iets te springerig, iets te weelderig, en die 
zich dan ook als pruik onthulden zoodra hij zijn hoof d 
omdraaide. Men zag dan zijn eigen uitgeschoren nekhaar, 
dat een nuance donkerder was. De pruik maakte hem 
zeker tien jaar ouder dan de vijftiger die hij zijn moest, 
vaderlijker, en tegelijk artistieker. De heele man, smal vain 
poostuur, dun van ledemate^n, beweeglijk krimpend en uitwijkend, 
had iets verflensd slangachtigs: een slang die 
vervelt en overal waar hij rondkruipt de doorzichtig 
dunne perkamenten blaadjes van de oude huid zal achterlaten, 
Welke indruk nog ondersteund weed door de stof van 
zijn costuum: geelgrijs met lange spitse ruiten, en door het 
schildpadgarnituur van zijn bril. Zijn oogen waren klein, 
dof blauw, en met een goedhartig staren er in, dat zoowel 
het opgewipte, geestige neusje logenstrafte als de breede, 
slappe, wreede mond, waarvan de haarlooze bovenlip omgestulpt 
was en op beduimelde stopverf leek. Door die 
mond was het eigenlijk een man em een baard te dragen, 
nu hield zijn uiterlijk het midden tusschen een pastoor en 
een uit de kracht gegroeiden Paderewski. 

,,Entschuldigen Sie, Bass ich Ihre Zeit in Anspruch 
nehme," begon ik het Joel van mijn bez-oek te ontvouwen, 
,,aber da Sie offenbar Frau Therese Bohlers Gescha ft gekauft 
habeas, .muss ich mich wohl an Sie wenden um Auskunft 
fiber ihrer Tochter Else..." 

Jochiter Else ?" herhaalde hij stem verbaasd, maar lets 


te vlug, naar het mij voorkwam, terwijl hij twee vingers 
vooruitstak als om me een snuifje te presenteeren, ,,aber 
lieber Herr, jetzt -muten Sie mir zu viel... Einen Augenblick." 
De telefoon had hem onderbroken. Met een minzame 
buiging voor de schrijftafel tastte hij vooro-ver naar de 
hoorn; zijn gezicht zat ineens vol lachrimpeltjes. „J a, 
Steinmann. Wegen der Marker Nummer? Ach... bist du's. 
Na, ist zu verzeihen, dass meine Gedanken... wie? Dass 
meine Gedanken gerade jetzt mit der Nummer beschaf tigt 
sind, verstehste was ich meine? Etwas weniger 
laut..." even had ik een vrouwenstem meenen op te vangen 
„ach, merkwurdig, schon da gewesen? Merkwurdig 
! Du bast nichts... ? Na ja, ist ganz harmlos. Blutjung. 

Na, danke fur die Warnung. Auch da gewesen? Nein, 
aber... ! ! Hat rich ja ganz energisch betatigt, wie?... Und 
bringt jetzt dasselbe vor... na, das werde ich mat spacer 
erzahlen. Wie? Fall von Plagiat... Wir plagen uns 
mit Plagiat..." (deze woorden gong hij met een beverige 
falset, waarbij zijn breed uitgetrokken mond hem jeugdig 
en liederlijk maakte) „du weisst, aus der Antitinterevue... 
noch etwas? Vor einer Stunde geholt? 
Gut. Was? Wie? Zerbrochen ? ! Verdammt noch 
mal ! !..." (met zijn vuist op tafel slaand) „der kleine 
Heini zerbrochen?! Und heute Mittag kommt er ja, aus 
Munchen! D as... Wie?... ja gewiss, vier andere noch, 
aber Heini war der feinste... wie, katholisch? Bin ich 
auch... Arme Leute, macht ja nichts. Na, wir sagen, der 
funf to war so schon, dass. die Platte in die Knie gebrochen 
ist, hei, was? Gut... Gut... Nein... ja, gut... Die vier 
Adressen... Und die funf,te auch, zum Teufel! Heini 
auch... Gut. Ja, auf Wiedersehen. Eine Frau Bohler 
mit einer Tochter Else ist -mir unbekannt," zei hij zonder 


eenige overgang tegen mij, met de hoorn nog in de hand, 
als om mij even ver van zich of to krijgen als de persoon

-

met wie hij gesproken had. „Vollig unbekannt." 

Snel le,gd'e ik hem nu uit, dat zijn winkel mij als verblijfplaats 
van Frau Bohler en haar dochter opgegeven 
was en dat ik antwoord had ontvangen op twee aan dat 
adres gerichte brieven. Met zijn gezicht in een pijnlijke 
plooi dwong hij zich zichtbaar tot beleefde aandacht voor 
mijn problemen. Hij zei, dat hij meer dan tien jaar eigenaar 
was van de fotozaak en nooit een Frau Bohler onder 
zijn personeel had geteld. Meteen stond hij op, verstrooid 
glimlachend. 

,,Auch keine Else Bohler, als Dienstmadchen vielleicht?" 


,, Dienstmadch,en ? ! Aber, aber... die jungen Leute... 
Lieber Herr, ich babe bier in Köln sechs oder sieben Geschafte, 
ungerechnet meine Tatigkeit als Direktor eines 
Konzertburos! Fragen Sie Fraulein Berlach im Fotogeschaft, 
'oder rufen Sie mein Buro an... Aber je,tzt mussen 
Sie mich..." 

Terwijl ik de paar passen naar voren deed, die mij van 
Steinmann's hand scheidden, volgde de chef der S.A. mij 
argwanend met de oogen. Ik combineerde vliegensvlug: 
der kleine Heini zerbrochene Platte een verdacht 
,,Concertbureau", dat niet onder den naam van den directeur 
in het adresboek voorkwam de S.A.-man, Bien ik 
de straat had zien oversteken, ja, dan was het de juffrouw 
uit de fotozaak geweest, die hem telef onisch had 
willen waarschuwen voor mijn bezoek! ,Auch -da gewesen" 
sloeg op den sigarenwinkelier, en de ,plagiaat" op 
mijn klacht over zwakke oogen! Hoewel ik er nu van 
overtuigd was, dat hij me om de tuin leidde en van Else 


Bohler meer of wilt dan hij voorgaf, iou het niet alleen 
nutteloos geweest zijn verder aan te dringen en bijvo or


, 

beeld naar die twee andere brieven te vragen, waarop 
ik nooit antwoord ,ontvangen had, maar ook onvoorzichtig 
om hem tegen mij in het harnas te jagen. Door zijn relaties 
met de S.A. beschikte hij waarschijnlijk over genoeg 
machtsmiddelen om mij onschad,elijk te maken, voor het 
geval dat ik hem eens minder ,harmlos" en ,blutjung" 
voorkwam dan hij zooeven verkondigd had. Met -een onnoozel 
lachje en in mijn slechtste Duitsch hakkelde ik mijn 
excuses over de stoornis, ^en maakte aanstalten om het vertrek 
te verlaten. 

,,Warten Sie ein,en Augenblick!" Zijn handdrukwerd 
besloten door een bemoedigend kneepje: ,Sie sind Hollander, 
nicht wahr? Schones Land, Holland. Vielleicht konnen 
Sie mir helfen..." Van de schrijftaf,el nam hij een 
blad papier en hield het dicht voor zijn oogen, waarbij hij 
zijn lippen spitste en met zijn linkerhand een soort maat 
sloeg. ,Sie sind ein gebildeter-junger-Hollander... Also, 
nennen Sie mir schnell —" hierbij kneep hij zijn oogen 
afwachtend dicht ,ein hollandisches Reimwort auf 
Marken !" 

Fen paar tellen keek ik hem onthutst aan, toen sprong 
er een duiveltje in mij los. 

„Varken!" 

Gehoorzamend aan diezelfde impuls lei ik de klemtoon 
zoo, dat het niet als een inlichting klonk maar als een 
scheldwoord : met de stembuiging naar boven. 

,,Farr-ke ? Was bedeutet das?" 

„Schwein!" zei ik op dezelfde manier. 

,,Aber das ist wunderbar! Gerade was ic1h brauche... 
Bei uns: Ferkel. Stimmt. Te tom te tom te tom te Marken 


te tom te torn te tom te Farken: das klingt wie Schnnierseif 
e. Sehr gut. Viel schonen Dank! Auf Wiedersehen, 
Herr Doctor, auf Wiedersehen!" 

Opluchting, onzekerheid, gedrang van steeds nieuwe 
menschen in een vreemde stad, onbekenden, maar voor 
wie ik zelf misschien geen onbekende was... Omgeven door 
de draden van een complot, die zelfs een komst opvingen 
waartoe het besluit nog geen 24 uur geleden genomen was, 
meende ik overal handlangers te herkennen van Steinmann. 
Op het stadhuis, waar ik onmiddellijk naar toe ging, 
begon dat al. In de goede stemming gebracht door een 
lanterfanter, die mij naschreeuwde, omdat ik mijn arm 
niet opstak voor het kolossale hakenkruis aan een of ander 
partijgebouw, raakte ik voor het loket in botsing met verschillende 
personen, die me van mijn plaats wilden dringen. 
Alles haastte zich om en langs me heen, ik stond in 
een verkeerde file, werd weer teruggeworpen, en kwam 
pas aan de beurt, nadat een zaalwachter met een blauwe 
pet zich met het geval bemoeid had. 

,,Else Bohlen? Gibt's nicht in Köln!" zei de ambtenaar 
laconiek, toen ik eindelijk, heen en weer gesmeten door de 
branding, tegen het loket aankabbelde. Hij nam niet eens 
de moeite een of tinder boek of register na te slaan voor 
de vorm. Een list beproevend, zei ik gedwee: 

„Ich bin eigens aus Bern hierhergekommen mich zu erkundigen, 
Sie konnten dock..." 

,,Amsterdam oder Arnheim scheint mir richtiger," was 
het hondsche antwoord, ,wer ist an die Reihe? Ein weinig 
schnell, sonst schliessen wir -die Bude." 

„Hollander!" hoorde ik achter me fluisteren, toen ik 
zoo spoedig ,mogelijk, om geen opschudding te verwekken, 


het lokaal verliet. Steinmann was mij dus voor geweest. Ik 
vroeg mij af, of hij er niet beter aan gedaan had mij dadelijk 
gevangen te laten n,emen, maar vermoedde, dat hij voorzichtig 
moest zijn en als vertrouwde van Roehm nagegaan werd 
door de geheime politie van Goring (hierop had immers 
ook de sigarenhandelaar gezinspeeld met zijn „Herr 
Braun" en „Staatspolizei" : twee vuren waar hij tusschenin 
zat). De strijd om Hitler's gunst, die deze twee machten 
onder elkaar vo^erden, was een publiek geheim, en ongetwijfeld 
zou het een sterk wapen in de hand van den tegenstander 
beteekenen, indien door een van Roehm's gunstelingen 
een buitenlander gemolesteerd werd in verband met 
wat ik meer en meer begon te beschouwen als een zedendelict. 
Dat ik, kleine, bescheiden Hollander, met mijn 
f 600 op zak, zoo onder moeder's vleugels vandaan, een 
paleisrevolutie zou kunnen verwekken, die maar weinig 
achterstond bij de gevolgen van de Rijksdagbrand, leek me 
een vrij vermakelijke veronderstelling. In ieder geval was 

, 

ik veiliger dan men oppervlakkig uit de situatie opmaken 
zou. 

Ik at in het hotel waar mijn koffer in bewaring stond 
en ging een paar uur naar een museum om eens wat anders 
te zien dan Chaplin-snorretjes voor alle winkelramen. In 
dat museum overwoog ik ook de middelen die mij nog ten 
dienste stonden om iets meer te weten to komen over Else

, 

Bohler. Ik zag wel in, dat ik weer naar de straat van de 
fotowinkel terug moest, maar juist omdat het de elenige 
mogelijkheid was stelde ik het zoo lang mogelijk uit. 

Om half vier ongeveer was ik er weer. De f otowinkel 
en de tabakszaak liep ik voorbij tot aan een sombere zij 
straat, waar ik poolshoogte nam; van de vijf winkels die ik 
hier overzag koos ik om te beginnen die welke zoo ver mo



gelijk van de winkel van Steinmann aflag; dit leek me een 
gezonde tactiek. Het was een bescheiden Konditorei, 
tevens luxe-bakkerij, die ik binnenging; er stond niemand 
in de winkel, ik moest de deur nog eens heen en weer bewegen 
om voor de tweede maal te bellen. Terwijl hol 
klinkende voetstappen achter uit het huffs naderden, ging 
de bel voor de derde maal; ik lette niet op deze tweede 
klant, maar richtte mij onmidd.ellijk tot het meisje achter 
de toonbank, die mij vroeg wat ik wenschte. Toen ik haar 
zei, dat ik inlichtingen wilde inwinnen over de fotozaak 
van Steinmann, veranderde haar gezicht; ze zoog haar 
mond in en bleef me verschrikt aanstaren. Ik herhaalde 
mijn vraag. 

,,Davon weiss ich nichts." 

Met de bedoeling de andere klant, die naast mij stond 
te wachten, voor te laten gaan en dan mijn vraag nog eens 
te herhalen, keek ik opzij en ontwaarde een forsche vrouw 
van een jaar of 40, die mij ineens sterk deed denken aan 
het portret, dat Else Bohler mij eens van haar moeder had 
laten zien. Verwonderde blauwe oogen, die vroeger mooi 
geweest moesten zijn, namen mij op. Zij was vrij goed gekleed, 
lang, met iets hooghartigs in haar gezicht. Ik durfde 
er op zweren, dat zij het was. Tegenover de winkeljuffrouw 
deed ik het vo,orkomen, alsof ik mij vergist had, en 
verliet de winkel. Buiten bleef ik wachten tot de vrouw te 
voorschijn komen zou. Ik kon me niet voorstellen, dat ik 
mijn doel reeds bereikt had; mijn hart klopte hevig, Coen 
ze achter de deur verscheen. 

,,Bitte, sind Sie Frau Bohl.er ?" vroeg ik ademloos, na 
haar een paar pas achterna geloopen te zijn. Ze draaide 
zich om, bekeek me van het hoofd tot de voeten, en schudde 
ontkennend het hoof d, met opgetrokken wenkbrauwen. 


De gelijkenis was nu nog veel duidelijker, niet met Else, 
maar met het portret. Niet onvriendelijk luisterde ze naar 
mijn verward betoog. 

,,Mein Name ist Frau Koch !" 

,,Aber... Sie haben keine Tochter Else?" 

,,Nur einen Sohn! 

" 

,,Mein Gott... Sie kennen auch keine Else Bohler? Sie 
ist in Holland gewesen. Sie war da Dienstmadchen... Sie 
wohnt, oder hat gewohnt...," ik noemde het adres, ik 
noemde ook mijn eigen naam en titel, en stotterde ver-onts,
chuldigingen en allerl-ei nieuwe verklaringen over het 
portret van Else's moeder, die tenslotte onderbroken werden 
door een hand op mijn arm ^en de voorzichti-g gefluisterde 
woorden: 

,,Vielleicht kann ich Ihne,n Auskunft geben,... wenigstens 
wenn Sie vollig zuverlasslich sind." 

Nadat ik haar verzekerd had, dat ik niets met politiek 
had te maker en alleen op zoek was naar Else Bohler, gaf 
ze mij haar adres op, vlak in de buurt, waar ik haar over 
tien minuten bezoeken kon; het was beter, dat men ons niet 
samen haar huis zag binnengaan. Zonder te groeten liep 
zij verder; ik zag haar de straat oversteken en sloeg toen 
zeif de andere richting in, twee zijstraten ver, waarna ik 
zoo onopvallend mogelijk rechtsomkeert maakte en bij het 
opgegeven huis aankwam dat ongeveer twintig huiz.en verder 
lag dan de straat van de fotowinkel. Voor het huis 
speelde een troep kinderen, ordelijk, zonder veel geschreeuw 
en een beetj,e neerslachtig. Ik belde aan en werd 
dadelijk opengedaan. Toen ik op het punt stond de kale, 
steile trap op te klimmen, hoorde ik een hoog stemmetje 
achter me: 

„Ich muss auch hinein!" 


Een jongetje van een jaar of tien met een grappig barsch 
gezichtje, omlijst door blonde krullen, stond met zijn handen 
in zijn zakken zelfbewust en uitvorschend naar me op 
te kijken. 

„Ich muss hinein," herhaalde hij gedecideerd, „Heini 
sagt es ist vier Uhr." Zijn broek opsjorrend liep hij me 
achterna, het portaaltje in. Boven zag ik de naar voren gebogen 
gestalte van Frau Koch. 

,,Wer bist du denn, kleiner Kerl?" vroeg ik, am de moeder 
een vriendelijkheid te bewijzen. 

„Ich darf jetzt nicht mnehr draussen spielen, die anderen 
sind Lausbuben, sagt Mutti, die spielen in der Strasse 
dort," hij weer- naar die straat van de fotowinkel, ,,das 
darf ich erst recht nicht, dort wohnt der bose Riese der die 
Kinder auffrisst!" 

,,Gib mir nur ein Hand," zei ik en schoof hem voor me 
uit. Met een plotselinge angst keerde hij zich naar me om. 

,,Du bist der bose Riese doch nicht?!" 

,,Nein, nein, ich bin Hollander," stelde ik hem lachend 
gerust. 

,,Der Riese der die Kinder photographieren will, sagt 
Mutti; Heini ist so dumm, der spielt immer dort..." 
Voor de tweede maal wees hij in de richting van de zijstraat, 
ik had d:e deur open laten staan. 

,,Ernst, du darfst den Herrn nicht belastigen !" 

„Ist der Riese vielleicht braun gekleidet?" waagde ik 
het erop, met een blik naar boven, ,und ich wette, er heisst 
Ernst wie du!" 

,,Schliessen Sie bitte die Tur !" kwam weer Frau Koch, 
met iets gejaagds in haar stem. Verontwaardigd over zoo'n 
veronderstelling had de jongen heftig neen geschud. 

Na eenig getreuzel kwamen we boven; het jongetje 


moest een hand geven, werd toen de achterkamer in gestuurd, 
eneven later zat ik tegenover Frau Koch in de 
voorkamer, een laag, bedompt vertrek, maar zindelijk en 
modern gemeubeld. Op een paar planken stonden wat boeken, 
meerendeels, voorzoov(er ik het onderscheiden kon, 
over machinebouw en economie. Over de tafel werd mij 
een foto toegeschoven: dezelfde die Else Bohler mij vroeger 
had laten zien! 

,,Also sind Sie am Ende doch...?!" 

,,Aber nein!" weerde ze lachend af, ,ich habe nur 
Ernst. Else Bohler hat Ihnen etwas vorgeschwindelt! Das 
Bild hatte sie von mir bekommen; sie hat es Ihnen of fen 
bar Lieber gezeigt als das ihrer eigenen Mutter! Aber kann 
ich ganz of fen mit Ihnen reden? Ich wusste etwas von 
Ihrer Existenz, wenn auch nicht Ihren Namen. Else hat 
immer behauptet, ihr Verlobter sei ein Herr Doctor..." 

Hierop begon zij met haar inlichtingen. Het maakte 
op mij de i,ndruk, alsof zij die in de tien minuten 
na onze tontmoeting op straat voorbereid had, wellicht 
uit angst om meer te zeggen dan raadzaam was in 
deze tijden. Zij leek mij zeer beschaafd en verstandig. 
Alles moest sn-el in zij n werk gaan, zei zij, om vij f uur kon 
haar man thuiskomen, Bien zij er geheel buiten wilde houden. 
Hij was employe op een groote machinefabriek even 
buiten Keulen, katholiek, oud-vakvereenigingsleider, en 
een jeugdvriend van Else Bohler's vader, die in 1918 gesneuveld 
was. Frau Koch, die zich degelijk scheen te willen 
documenteeren, liet mij een verbleekt portretje zien 
van een blonden man met groote, leege, starende oogen, 
een vervaagde, verkoelde repliek op die van Else. Nadat 
haar moeder, die Frau Koch slecht kende en voor wie 

ze ook weinig scheen te voelen, in de inflatietijd haar 
241 
Else B6hler, Duitsch Dienstmeisje 16 


geld had verloren, was ze, zonder bron van inkomsten, 
werkster geworden, o.a. in de fotozaak van Steinmann. Tot 
haar 14e jaar bij de nonnen opgevoed, was Else later in 
verschillende betrekkingen geweest, in de meeste gevallen 
als dienstmeisj-e of kindermeisje; een kookschool of huishoudschool 
had ze nooit bezocht. Bij Frau Koch, op wie 
ze meer gesteld was dan op haar eigen moeder, kwam ze 
vaak aan huis. Zij had een aardige stem. Ze was erg gesloten, 
streng-geloovig, wel fatsoenlijk („ein braves Madel”) 
, maar impulsief en avontuurlijk, en moeilijk te beinvloeden. 
Natuurlijk verzuimde ik niet naar lichtzinnige 
vriendinnen te informeeren, maar daarvan was Frau Koch 
niets bekend. In 1932 was Else een paar maal in de winkel 
van Steinmann komen helpen: nadat ze herhaaldelijk negatieven 
gebroken had alleen voor ruw werk. Wat er toen 
gebeurd was, of Steinmann, die overigens maar zelden in 
de zaak kwam, haar lastig had gevallen, of haar inderdaad 
ten huwelijk had gevraagd, zooals ze zelf beweerde, 
kon Frau Koch me niet precies vertellen, zooveel is zeker, 
dat zij plotseling, buiten medeweten van haar moeder, 
naar Holland vertrok en nooit meer schreef. Aangezien ze

-

toen juist 21 geworden was, kon men niets antders doen dan 
naar haar adres informeeren en de familie waar ze diende 
schriftelijk verzoeken goed op haar te passen. 

,,Wie sah Elses Mutter aus?" onderbrak ik h-et verhaal, 
,,war sie blond, hatte sie grosse, ein wenig glotzende 
Augen?" 

,,O nein, sie war schwarz, mit so einem langen Gesicht, 
and stechenden Augen, and immer so armlich gekleidet, 
eine richtige Schlampe. Sie war mir vollig unsympathisch, 
ich babe immer geglaubt, dass sie da hinten steckte, mit 
Else and Steinmann.. 


„Wer aber ist doch dieser Steinmann?” 

Na snel de kamer rond gekeken te hebben fluisterde ze: 
,,Mein Mann sagt immer, der Steinmann sei der grosste 
Halunke, den die Revolution grrossgezuchtet hat. Er war 
so ein kleiner, gerissener Schieber, ein G eschaf t hier, ein 
Geschaft dort, in seiner Jugend doll er Artist gewesen 
sein, doch jetzt ist er," ze keek nog eens naar de deur, 

„der Hof lief erant der S.A...." 

,,Also doch!" 

,,O, Sie wussten schon? Jedermann weiss es, aber sogar 
die Polizei kann ihm nichts anhaben. Er lauert auf unsre 
Kinder, er zeigt dem... na, Sie verstehen, ihre Bilder, 
und... Es ist hier ganz in der Nahe..." Met een uitdrukking 
van de heftigste afschuw maakte ze een beweging 
naar het raam: „Mein Gott, der Schmutz..

 and Boden," zei ik ironisch. Zonder te begrijpen 
bleef ze me eenige oogenblikken aanstaren. 

,,Wenn Hitler es nur alles wusste !" 

Ik begreep te ver te zijn gegaan. Om de ongunstige indruk 
van mijn toespeling uit te wisschen liet ik haar nog 
eenige tijd doorpraten over wat haar zoo na aan het hart 
lag. Steinmann's lichtschuwe practijken genoten eerst sinds 
een half jaar algemeene bekendheid, voor die tijd was er 
niets op de fotozaak aan te merken geweest. Buiten en behalve 
de „Kinderbilder" verzorgde hij feesten van de 
S.A., waarvoor hij in iedere groote stad zijn verbindingen 
en filialen had hij zette operettes en revues in elkaar, alleen 
in Keulen bezat hij nog twee andere fotowinkels, een costuumzaak, 
nia,gazijnen voor militaire uitrusting, en meer 
van dat soort; in hoofdzaak evenwel was en bleef hij de 
maitre de plaisir van Roehm, die hem sterk protegeerde. 
Frau Koch was van dit onderwerp niet of te brengen en 


verloor in het vuur van het gesprek iedere terughouding; 
ik vermoedde, dat het haar opluchtte per met iemand an 
ders over te kunnen praten; zij en haar man, die lang te 
boek hadden gestaan als „Hitlerfeindlich", vermeden 
steeds zooveel mogelijk ieder gesprek over politiek. Onbeschrijflijke 
orgien zouden in de fotozaak om de hoek gevierd 
zijn, bewaakt door de S.A., begunstigd door geheime 
uitgangen, waardoor de gechloroformeerde slachtof f ertjes 
werden binnengesleept, terwijl de geheime politie op de 
daken zat of in kleine winkeltjes in de buurt zonder iets 
te kunnen uitrichten. 

,,Der Goring soll gesagt haben, wenn der Kerl mir in 
die Hande fallt, hang ich ihn auf, and nicht an seiner 
Perucke !" 

Na deze mededeeling, die, zoo zij al geen waarheid behelsde, 
toch geheel in stijl was met de gebruikelijke uitlatingen 
van den generaal, kwam Frau Koch weer op Else 
Bohl.er terug. In Augustus '33 was haar moeder zoo 
ernstig ziek geworden, dat men haar in een ziekenhuis 
moest laten opnemen. Steinmann, die nu tot zekere hoogte 
vrij spel had (Frau Koch maakte zich hier aan een vrouwelijke 
inconsequentie schuldig, daar ze eerst had gezegd, 
dat Else's moeder de relaties met Steinmann begunstigde ! ), 
liet Else terugkomen met de belofte haar opleiding voor 
zangeres te zullen bekostigen; in een paar jaar zou hij 
haar beroemd maken. Hoewel Frau Koch het haar uit het 
hoof d trachtte te praten, was ze op h,et voorstel ingegaan: 
ze had, volgens haar eigen zeggen, een paar maanden 
zangles gehad in Keulen, maar was nu precies drie weken 
geleden naar Berlijn vertrokken, „fur ihre weitere Ausbildung". 
Ondanks haar belofte om te schrijven had Frau 
Koch nog niets van haar gehoord; het adres wist ze ook 


niet; ze meende zich te herinneren, dat het een pension 
was in de buurt van de * * strasse. Dat de moeder het adres 
zou weten, leek haar zeer onwaarschijnlijk, omdat Else immers 
tegen haar zin naar Berlijn was gegaan. De moeder 
had al die tijd in het ziekenhuis gelegen, waar Else haar 
maar zelden bezocht. Waar zij gewoond had, die maanden 
in Keulen, wist Frau Koch ook niet, in geen geval in de 
fotozaak, al kwam ze er wel geregeld (hieruit maakte ik 
op, dat geen van mijn brieven zijn bestemming had bereikt 
en dat de brief, die ik van Frau Bohler had meeenen te ontvangen, 
waarschijnlijk door Steinmann zelf geschreven 
was of door die ,Fraulein Berlach" uit de winkel), en indien 
al op een kamer, die Steinmann voor haar betaalde, 
dan toch zonder dat er jets ,vorgef alien" was, niet zoozeer 
omdat Else den man ,ekelhaft" vond als wel ,weil man 
das einem Madchen ansieht". Niettegenstaande dieze gunstige 
diagnose-op-af stand had zij Else maar liever niet 
meer zoo vaak ontvangen; ter wille van haar zoontje durf de 
ze nienzand te vertrouwen die met Steinmann betrekkingen 
onderhield. Ik vroeg Frau Koch, of Else wel over 
mij gesproken had. 

„O, oft. Sie sagte immer, sie liebe ihreen Herrn Doctor, 
schade nur dass er arm sei and noch keine Familie ernahren 
kon,ne, and auch waren Sie nicht katholisch; sie selbst 
war ja sehr streng erzogen. . . 

,,Und, das muss ich Ihnen auch noch erzahlen," vervolgde 
zij op medelij dende toon, „sie hat Ihnen einen Brief geschrieben, 
aber das war auch teilweise Schwindel, nein, 
ganz ehrlich war sie dock nicht, die Else, ich weirs 
nicht wie ich mich ausdrucken soil: na, sie hat meine alien 
Liebes... die Briefe die wir uns als Verlobte, ich meine: 
mein Mann and ich, wenn wir jung waren... Die hat sie 


 aus meinem Sekretar genommen, and als sie eines Mittags 
mit Ernst hier alleine war, teilweise kopiert," besloot ze met 
een hooge kleur. Toen ik bleef zwijgen vervolgde ze: ,Sie 
woilte einen schonen, gebildeten Brief schreiben; spater 
hat sie mir um Verzeihung gebeten, sie war ja immer 
sehr lieb zu mir, und, so viel ich weiss, hat sie den Briefen 
nur einige nichtssagende Audrucke entnommen; ich erinnere 
mich zum Beispiel dass sie sagte: ,die ewige Uhr 
tickt', das hatte mein Mann geschrieben, and uber die 
Liebe die mit solch grosser Wucht in unsren Herzen Platz 
nimmt, alles ja Dummheiten, die man schrreibt wenn man 
jung ist..." 

,,Erinnern Sie sick auch an den Ausdriick: die Liebe ist 
ein kitzliges GefUhl in der Nahe des Herzens, wo

-

man..." 

,,N-ein, der Ausdruck kommt in unsren Briefen nicht 
vor," zei Frau Koch met jets koels in haar stem, voor mij 
meteen het teeken om het gesprek to beeindigen, ,aber 
wirklich, Herr Doctor, Sie konnten besser die Else vergessen, 
sie ist jetzt doch in anderen Handen... Und seien 
Sie vorsichtig, der Steinmann..." 

Toen ik me voor de tweede maal een weg baande tusschen 
de spelende kinderen door, in de grauwe nuchtere 
straat, die met zijn karakterlooze huizen ook in Londen 
of Brussel had kunneen staan, beschouwde ik alles wat ik 
zoo juist gehoord had met geheel andere oogen. Voor den 
duivel, we leefden toch in een moderne tijd, waarin voor 
griezelromantiek over een reus van Klein Duimpje in naziuniform 
geen plaats meer was! En wat Else Bohler betreft: 
zij was weg, uitgewischt, in de grond verzonken, dienstbaar 
gemaakt aan het grootscheepsche 'mierenbbedrijf van 


dit land, maar dat alles had zich zakelijk en automatisch 
voltrokken, niet met de gruwelijke bijkomstigheden van 
een Grand Guignol-voorstelling, die alleen bestonden 
krachtens overspanneen buurvrouwenpraatj+es ! Om mijn 
plotseling gewij zigde houding, wellicht het gevolg van 
vermoeidheid, of stomping -door al te veel sensationeels, 
geheel te bevestigen, vormde ik het voornemen langs de 
fotowinkel te loopen en zoo de tramhalte te bereiken waar 
ik of was gestapt. Het zou mij niet verwonderen, indien al 
die foto's van aardige liftboys en zeekadetjes berustten op 
een zinsbegoocheling... 

Ik sloeg de hoek om en liep regelrecht in de monding 
van een revolver, waarachter een bruine uniform schemerde. 
Ik sprong terug. Uit een paf f erig stierengezicht met 
kleine, ver van elkaar afstaande oogen snauwde het: 

,,Hier geht's nicht weiter !" 

,,Aber ich -muss.. 

,,Sie musslen schauen dass Sie welter kommen, gradaus. 
Die Strasse ist abgesperrt." 

Op de andere hoek zag ik een tweeden S.A.-man; voor 
de winkel van mijn vriend den sigarenhandelaar stonden er 
drie met hun revolvers te spelen, en ook verderop was de 
straat bruin gevlekt. De fotowinkel bleef onzichtbaar 
voor me. Mijn nieuwsgierigheid won het van mijn schrik. 

,,Was ist denn los ? Dies ist mein kurzester Weg zum 
Bahnhof! Ich bin kein Kommunist, bitte !" 
De man begon te grijnzen. „Ist mir Wurst. Sie konnen 
hier an der Ecke warten." 

De sigaar die ik hem aanbood weigerde hij ; hij keek 
over mijn schouder, stak haastig.zijn revolver weg, -en daar 
sprongen meteen al die kerels in de houding en hieven hun 
rechterarm omhoog. Autogetoet weerklonk schuin achter 


mij. Een groote reiswagen nam nauwelijks drie meter van 
mij of een korte 'draai, snorde de straat in links en rechts 
modder spuitend, gaf nog een straf f er rukje aan de bruine 
armen, aan mijn eigen arm (ja, ik had hem opgestoken, 
veracht mij niet) en aan al mijn zenuwen, vervolgens aan 
het grijze hoofd van den sigarenhandelaar, dat in een venster 
van de tweede verdieping tusschen de gordijnen door 
was komen gluren, ,en aan twee of drie gedaanten bovenop 
het dak, waar ik eerst niet op gelet had, en die, gewapend 
met zwarte veldkijkers, langzaam op hun bulk voortschoven, 
en stopte ter hoogte van de fotowinkel. 

,,Darf ich zuschauen?" vroeg ik verlekkerd aan mijn 
buurman, die zijn arm weer had laten zakken, ,driiben ?" 

,,Meinetwegen." 

Met •een geruststellend,e glimlach vo,or den tweeden 
S.A.-man kwam ik aan de ooverkant aan. Uit de auto waren 
vij f menschen gestapt, even aarzel,end troep j1e in het late 
Novemberlicht. Zoowel v000r het benedienraam van de 
fotowinkel als vo-or de Loch reeds afgesloten bovenvensters 
waren rolluiken neergelaten. Juist stak de gedaante met de 
groote flaphoed bovenop de witte leeuwenmanen de sleutel 
in de deur en keek uitnoodigend om naar de vier anderen, 
alien in uniform, onder wie ik een verwijfd, ingeregen 
individu opmerkte met een fijngeslepen roofvogelneus, 
en een zware, in elkaar gezakte vijftiger, wiens gezicht, 
norsch, breed en loerend, dezelfde zwarte, kersronde oogen 
vertoonde als het zooveel jongere portret, dat mij in Rudolf 
Steinmann's werkkamer gefixeerd had. 'Ten verdween 
het heele gezelschap in de fo)tozaak met ,besondere 
Preislagen fur Kinder". 


Mijn eerste gang in Berlijn was naar het stadhuis, waar 
ik zoo mogelijk nog ontmoedigender ontvangen werd dan 
in Keulen. Ik moest mij eerst legitimeeren, een paar mark 
neertellen, en kreeg toen te hooren, dat ik heel Groot-Berlijn 
„durchsieben" kon zonder een Else Bohler aan te treff 
en. De heeren (ik probeerde het op Brie verschillende 
tijden) schenen zelfs iets belachelijks en onbestaanbaars te 
vinden in die naamcombinatie. Toen ik in mijn woede 
tegen den laatste zei: ,Grussen Sie Herrn Steinman-n von 
mir," begreep hij me niet, of deed alsof. Ik huurde een 
kamertje in de buurt van de strasse, die Frau Koch mij 
genoemd had en ving een detectivebestaan aan, dat mij 
twee paar schoenzolen heeft gekost, mijn zielsrust, en ten


-

slotte mijn kop. 

Op de heenreis had ik ruimschoots gelegenheid gehad 
na te denken over de situatie. Er waren twee problemen: 
hoe ik Else zou kunnen vinden, en waarom ik haar wilde 
vinden; het eerste liet ik voorloopig aan de toe•omst over. 
Groote m.innaars, die vrouwen achterna gereisd zijn in postkoetsen, 
treinen of vliegmachines, zullen op de twe;ede 
vraag maar een antwoord weten, maar voor mij was dat zoo 
eenvoudig niet. Reeds het zonderlinge mengsel van afkeer 
en genegenheid, dat Else Bohl,er mij vr,oeger steeds ingeboezemd 
had, wees er op, dat ook nu geen sprake kon zijn van 
simpele liefde of verliefdheid als motief voor mijn vrij 
hopelooze bemoeiingen. Zij had mij bedrogen. Als ik alles 
geweten had over haar moeder en vroegere werkkring, 
zou ik misschien niet eens naar Duitschland gegaan zijn. 
Steeds had ze haar eigenlijke gedachten achtergeh,ouden, 
nooit open kaart gespeeld, en dat al van het begin af. 
Maar dan zette de tegenstem in: ,Goed, goed, maar ze 
hield toch van je, anders had ze die brief niet geschreven; 


misschien heeft ze gewacht met naar Berlijn te gaan totdat 
je antwoord komen zou, en dat kwam niet, omdat het on 
derschept werd." Een eigenaardig schuldgevoel bekroop 
me dan, de zucht om mij te rechtvaardigen in haar oogen, 
maar ook het verlangen om haar bij te staan in een strijd, 
waarin mijn gewaand stilzwijgen haar het beste wapen uit 
handen had geslagen: haar hoop op een hereeniging met 
mij, haar belofte om mij trouw -te blijven en niet ten onder 
te gaan. Tenslotte ging alles draaien om dat eene punt: 
was zij ten onder gegaan? Er pleitte evenveel voor als 
tegen. Zou Steinmann, die zooveel macit bezat, de tegenstand 
van een eenvoudig meisje niet kunnen breken, een 
tegenstand, steunend slechts op onbevreesdheid en eergevoel, 
op wat vage voorstellingen van in -een wit kleed je 
voor het Altar Gottes te mogen staan? Wie zou haar trouwens 
dat Witte kleed beletten, als ze met haar weeke lippen 
die kale kop gezoend had? Ik stelde me een liefdesnacht 
voor tusschen die twee, in ruil voor een prima zangopleiding, 
met de pruik in bed er naast, als een slapende witte 
poedel. Dat ze naar Berlijn was vertrokken (maar wie be 
wees me zelfs dat?) kon er -op wijzen, dat Steinmann al 
genoeg van haar had (en dan was een doodgewoon bordeel 
bij haar beschavingspeil altijd een nog iets waarschijnlijker 
bestemming!), maar ook, dat hij haar nog veroveren moest 
en de voorkeur gaf aan een reeks voorgangers, voor het geval 
dat haar erkentelijkheid niet groot genoeg zou zijn voor 
het trekken van zijn wissel. Artistenwereld, S.A., het ergste 
rapaille, zij stonden gereed om Rudolf Steinmann de 
poort te openen! Was dit al geschied, of moest het nog geheuren 
? Alles trachtte ik tegen elkaar of te wegen wat ik 
van Else Bohler wist, maar de -onberekenbare factoren 
waren te talrijk, en het was dwaasheid om, met dit enorme 


Berlijn in zicht, tusschen de vriendin met de auto's en de 
opium en het onwrikbaar vertrouwen van de dames Erkelens 
uit de Andromedastraat of het aarzelender van 
Frau Koch een vergelijk te treff en, dat de bittere werkelijkheid 
met een pennestreek te niet zou kunnen doen. 

Welbeschouwd was het dus meer nieuwsgierigheid die 
mij aandreef, en een verlangen om dat afmattend wankel 
spel van gevolgtrekkingen en tegenargumenten te doen 
eindigen, dan een verliefdheid, die bovendien, wat bij het 
bijzondere karakter dier onzekerheid maar al te na-tuurlijk 
was, grootendeels vervangen werd door zinnelijke geprikkeldheid. 
Tijdens mijn rein, en later in Berlijn, heb ik meer 
vrouwen gezien dan een jaar Lang in Holland, en dat bij 
een onthouding van meer dan een jaar! Vooral de degelijke 
Gretchens met vlechten, in hun koper beknoopte werkkleeren, 
hitsten mijn fantasieen op, die zich echter niet uit 
de koers lieten slaan en het beeld van Else Bohler op het 
kloppend obscene rhythme der treinwielen, die machinale 
koppelaars, merle betrokken in een innerlijke heksensabbath, 
waarin alles door elkaar geschud werd wat het Iaatste 
jaar mijn leven had gevuld, waarin jaloezie zich vermomde 
als masochistische aanvaarding van de reeks voorgangers 
die ik Steinmann had toegedacht, een lief desnacht met 
Else duizend maal werd opgeroepen en weer verworpen 
als onbestaanbaar, het groote vraagteeken van haar ,,reinheid", 
vroeger verhuld in apathie, als onbelangrijk opzij 
geschoven, de schrijnende actualiteit verkreeg van alles 
wat gebeurt zonder dat men het zich ook maar bij benadering 
voorstellen kan, laat staan verhinderen. Even geheele 
volksstam van vrouwen wekte mijn begeerte op, een geheele 
volksstam van mannen mijn woedende ijverzucht, in 
het brandpunt van die twee stralenbundels stond Else 


Bohler, kolossaal vergroot, trotsche Germania met zware 
oogleden op te korte beenen, Duitsch dienstmeisje, hoer, 
non, beroemde zangeres, filmster, ramenlapster? 

.. . 

Ondanks mijn verwarring ging ik systematisch te werk. 
Ik zocht alle straten af in de buurt van de opgegevene, 
belde aan bij alle pensions, stelde me niet tevreden met het 
antwoord ,unbekannt" of Aeene Else Bohler", maar bleef 
voor elk van die kazernewoningen of monsterachtige flats 
urenlang schilderen, omdat ook hier Steinmann's bevel 
kon hebben gewerkt. Er waren drie katholieke kerken: 
voor en na iedere mis stond ik aan de ingang. Natuurlijk 
was het ondoenlijk geheel Berlijn op deze wijze af te wer


, 

ken ; niettemin kregen, een week lang, alle andere katholieke 
kerken een beurt, ieder een mis, ervoor of erna, 

terwijl ik bovendien in het adresboek alle zangleeraren 
en -leeraressen en zanginstituten van Berlijn opzocht en 
dan met mijn hoed in de hand ging vertellen, dat Eraulein 
Bohler die week door ziekte verhinderd was op les te 
komen. Steeds bleven de gezichten effen, steeds werden de 
schouders opgehaald. Else Bohler : unbekannt! Daar Else 
een andere naam had kunnen opgeven, probeerde ik het 
nog eens, nu -met informaties naar een meisje uit Keulen 
van dat en dat uiterlijk. Unbekannt! En dan begon ik maar 
weer straten af te loopen, schichtig pleinen over -te steken, 
's avonds in de buurt rond te hangen van concertzalen, 
cafe's, bioscop,en, cabarets, vertrouwend op het toeval of op 
een speurinstinct, dat zich hoe langer hoe minder van redelijk 
overleg bediende, of ineens weer van dwaze schema's, 
formules en bijgeloovige straatnaa ,mverbindingen, 
grillige en toch beteekenisvolle verbindingslijnen tussch,en 
Berlijn's hoofdstraten, uitkomend bij modemagazijnen, pa


, 

rades snijdennd, aangekondigde feesten omzwermend, de 


talrijke gedaanten waaronder de Weihnachten zich openbaarde, 
de Winterhilfe, liefdadigh-eidsbals, bulletins, Litfaszsaulen, 
Tiergarten, Siegesallee, mijn god... Hitler zou 
zich op een ochtend laten zien: ik keek niet naar Hitler, 
maar zocht onder het publiek, koppig, verdoofd, half 
droomend, en mager van uitputting. 

Met mijn geld leefde ik pijnlijk zuinig; het meeste ging 
weg aan trams. Ik woonde op een klein kamertje in een 
huis van vier verdiepingen, dat van onderen tot boven verhuurd 
was voornamelijk aan studenten, die meerendeels 
tot de S.A. behoo,rden ; ik zag tenminste bruine uniformen 
genoeg, partijliederen weerklonken op de kamers en op de 
trappen zware laarzen. De pensionhoudster, die een tamelijk 
onverstaanbaar dialect sprak, scheen nog niet geheel 
vrij to zijn van communistische smetten; zij klaagde vaak 
haar nood over de bekeeringspogingen, door haar jdnge 
huurders in het werk gesteld. ,Das ist aber scheene: hat 
der dicke Rothmann j'sagt der Hitler sei keen Mensch 
aber een Jott, oder een Halbjott, was weess ick. Aber ick, 
ick jeh immer uffs Janze, and ick hab j'sagt, ick dachte 
mir immer schon er sei keen richtger Mann! Und dann 
hat die Bande mir uff die Dielen gespuckt!" Het was een 
klein vrouwtje met een scheeve wigneus, angstig ondanks 
haar vrijpostighei-d en erg ijverig; in weerwil van de 
twijfelachtige uitslag hunner inwendige zending droegen 
de nationaal-socialistische huurders haar geen kwaad hart 
toe. De dikke Rothmann leek mij verreweg de sympathiekste 
van de troep, met zijn bolle roode wangen, bijziende 
oogen en eigenwijs Schubertkinnetje, het type van een 
vagen idealist die geen vlieg kwaad zal d,00en. Toen ik hem 
voor het eerst op de trap tegen het lijf liep, had hij zich 
aan me voorgesteld; men wist dus, dat ik een vreemdeling 


was. Op een avond vroeg de hospita of de dikke Rothmann 
mij mocht spreken; op mijn bevestigend antwoord werd hij 
meteen binnengelaten. Ondanks zijn nieuwe bruine uniform., 
zijn (dolk en revolver, scheen hij aan groote verlegenheid 
ten prooi; het duurde zeker vijf minuten voor ik uit 
zijn gestamel over ,Verantwortlichkeit", ,Eid geleistet", 
„Pflicht", opmaken kon, dat hij en zijn vrienden mij van 
communistische spionnage of erger verdachten en genoodzaakt 
waren er werk van te maken, indien ik hun geen 
volledige opheldering verschafte omtrent mijn zonderlinge 
tochten dwars door Berlijn. Onzeker of ik met een list van 
Steinmann te doen had, of met indiscreties van de hospita, 
dan wel met de jeugdige ijver van deze jongelieden alleen, 
bleef ik eenige oogenblikken besluiteloos voor mij uit sta 
ren, maar tenslotte leek openhartigheid mij de beste tact 
ck. Ik zei hem, dat ik Berlijn afzocht naar een meisje,

i

met wie ik me in Holland verloofd had; om hem en zijn 
vrienden gunstig te stemmen het kwam ineens in me 
op, dat zij mij wellicht behulpzaam zouden kunnen zijn, 
al wist ik nog niet hoe, dikte ik een en ander een beetje 
aan in nationaal-socialistische zin: „blondes, gesundes 
M adchen, einfach, vom Land Verfu-hrungen der Grossstad 
reicher Jude mir im Wege," en meer van die 
kracht. Het kan ook wet zijn, dat ik eenvoudig behoefte 
had aan wat simpel menschelijk contact. De dikke Rothmann 
bracht mij dadelijk in verwarring door te vragen 
waarom ik me ^dan niet met de politic in verbinding had gesteld; 
gelukkig drong hij niet verder aan, Coen ik hem zei, 
dat het meisje dan misschien „restloos kompromittiert" zou 
worden (het is me nog steeds duister, waarom ik inderdaad 
niet naar de politic ben gegaan, of anders, indien ik 
daar mijn hoof d weer tegen de Steinmannmuur vreesde te 

254 



stooten, naar het Nederlandsche gezantschap, al was het 
alleen maar om raad in te winners). Als bewijsstuk toonde 
ik hem Else's portret, dat ik, met haar brieven, uit Holland 
meegenomen had. ,Wunderhubsch," zei hij met iets 
van ontroering in zijn stem; hij schudde me de hand en 
nam me op staand.e voet mee naar zijn vrienden, die in zijn 
kamer in uniform bij elkaar zaten, in de trant van een 
veemgericht, strak een nerveus. Ik schatte die jongens niet 
ouder dan 23, er waren drie medische studenten onder, een 
enkele jurist, Rothmann zelf was germanist. Hakkengeklak 
begeleidde de kennismaking, waarna Rothmann in 
welgekozen bewoordingen het Joel van mijn Berlijnsche 
missie in het licht stelde. Een zekere opluchting scheen 
zich meester te maken van de gemooederen dezer couleurstudenten, 
waarvan een, Karwinsky genaamd, een lange, 
donkere kerel, wiens Dantesk profiel boven een losse, cynische 
lip torende, in de revolutiedagen toch twee communisten 
Ageschossen" had. Een sterk ontwikkeld gevoel 
voor gastvrijheid bracht van hun scrupules een gedeeltelijke 
verklaring. Menschen met wie zij onder een 
dak woonden maakten aanspraak op hun volledig vertrouwe 
zoolang het tegendeel niet onomstootelijk bewezen was, 
maar dan ook geen genade! Hierin moest zooveel als hun 
oud-Germaansche Hunding-mentaliteit tot uiting komnen. 
Tijdens het gesprek, dat nu aangeknoopt werd, vroeg ik 
me af, of deze meerendeels onbeduidende blonde jongens, 
die hier hun lichtelijk gebogen studieruggen tot de torsen 
van nordische Recken uitrekten, ook een individueele rol 
van beteekenis gespeel-d zouden hebben in de vrijh.eidsoorlogen 
tegen Napoleon: die andere periode eener mystieke 
opbloei van een door bloedsbanden bevestigd patri ,ottisme. 
Behalve in exerceeren, collecteeren en spreekkoren 


houden voor Joodsche warenhuizen scheen hun opofferingsgezindheid 
zich uit te putten in een bodemloos gezwets. 
Na mij een glas bier voorgezet te hebben informeerde 
men naar de politieke toestanden in Holland. Toen 
ik voor alle zekerheid nog eens mijn politieke neutraliteit 
aanstipte en mij als ,unpolitisch" voorstelde, net als Tho.mas 
Mann (sindsdien noemnden ze mij met insinueerende 
opdringerigheid „der Unpolitische"), werd ik door drie 
stemmen tegelijk brallend gekapitteld: „Aber, Herr Doctor, 
unp-olitisch..." en er volgde een uiteenzettingover 
Alfred Rosenberg's krankzinnige speculaties, doorspekt 
met Spengler en Nietzsche, Chamberlain en Gottfried 
Feder, die het iederen Germaan tot een plicht maakten 
de stralende nordische Rasse te begroeten als het licht der 
wereld. Vooral de dikke Rothmann, tegelijk geborneerd 
en verward, trad hierbij op de voorgrond als kenner ex 
professo van het Germaansche recht en fantastisch Wotansdienaar. 
Het Fransch,e ras die Welschen personif 
ieerdle de figuur van Loki, den verrader, de Joden waren 
de Midgaardslang en kruisigden het licht; Christus was 
geen Jood, maar afstammeling van Grieksche emigranten 
en blond, David ook, en vooral Jonas, wiens naam etym.ologisch 
samenhing met Wotan. Een van de medici stel,de 
eugenetische maatregelen voor olm in twee eeuwen alle 
Ariers blond te maken; men beweerde zelfs, dat Hitler 
niet trouwde, omdat hij donker was (over Roehm werd in 
dit verband gezwegen.) Mijn tegenwerpingen, o.a. dat het 
noorsche ras zijn stralende krachten reeds verbruikt had 
ten dage van de Noormannen en nu definitief Engeland en 
Amerika bevolkte, werden overstelpt met naieve citaten, 
knetterende machtspreuken en bier. Opnieuw wensch -te 
men bij zonderheden over de groei der fascistische bewe



Bing in Holland. Naar het scheen was in het groote plan 
van Rosenberg een belangrijke plaats ingeruimd aan dit 
stamverwante plekje, dat na enkele patriottische schijnmanaeuvres 
zonder moeite bij het groote Germaansche 
moederrijk ingelijfd kon worden. Men juichte het daarom 
toe, dat nu reeds jonge Hollandsche intellectueelen met 
eigen oogen kwamen zien wat bier uitgericht was; het versterkte 
de banden, en dat was noodig ook, want na de Rijksdagbrand 
was de stemming onder het publiek tegen Hollanders 
nog altij d slecht. 

Ik begon nu wat beter de beweegredenen te doorzien 
van de heeren. In hun jeugdig enthousiasme waren ze mij, 
sinds vaststond, dat ik geen politiek tegenstander kon zijn, 
als mogelijk proseliet gaan beschouwen. Met warmte opgenomen 
in bun kring, verzette ik mij maar weinig tegen 
deze bekeeringsijver: ieder contact met de S.A. vergrootte 
immers de mogelijkheid, dat ik Steinmann nog eens tegen 
het lij f zou loopen of waardevolle inlichtingen over hem 
zou inwinnen, 'en waarom dan niet over Else? Na een paar 
dagen was er zelf ss een soort vriendschap gesloten, onder 
veel of f icieel vertoon, hooghartigheden, onhandigheden, 
bier, hakkengeklak, en op de derde dag kreeg ik de uitnoodiging 
om mee te gaan luisteren naar Alfred Rosenberg 
! Daar stond de dikke Rothmann al weer in uniform 
op de drempel van mijn kamer, het hakenkruis brutaal 
v®or op zijn arm, zooals men dat op alle foto's ziet van 
nazi-leiders, die er twee-dimensionaal door worden, als 
reclameplaten. Hij sprak opgewonden: 

,Sie mussen mit, Herr Doctor! Das kommt niemals 
wieder! Der Rosenberg spricht wie der Fuhrer and ist 
ihm, wenn moglich, an Gedankentiefe and Folgerichtigkeit 
sogar noch uberlegen! Es gibt in semen Reden eine 

2"7 

Else Bohler, Duitsch Dienstmeisje 


ungeheure mystische Begeisterung, er ist Balte, wie Sie 
wissen, wenn auch ein refiner Germane; nur Sie mussen 
in Uniform kommen!" 

,,In Uniform!?" 

ja, als S.A.-Mann. Sonst geht's nicht. 0, das haben wir 
schon ofters gemacht, wir sagen: aus Halle, oder Essen, 
darauf wird nicht geachtet. Man kann ja sehen, dass Sie 
kein Jude sind, das ist die Hauptsache. Der lange Karwinsky 
wird Ihnen eine Uniform geben, der sitzt Ihnen 
wie gegossen... Nur den Revolver mussen Sie sich kauf 
en, oder borgen. Sie machen genau dasselbe wie wir: 
Deutscher Gruss, Sieg Heil, and Beim Salamander werden 
Sie schliesslich auch nicht durchfallen, sonst spielen 
Sie nur den Betrunkenen. Rosenbergs Ansprache wind 
namlich beschlossen von einem grossartigen Bierabend mit 
verschiedene anderen Festlichkeiten. Jedenfalls ist es fur 
Sie als Ausland,er machtig anregend so etwas mitzumachen, 
auch wenn Sie sich noch nicht Nationalsozialist 
nennen durfen. Aber das wird kommen. Schliesslich werden 
Sie fur die Bekundungen unserer Erhebung, die 
auch die Ihrige sein wird, nicht unempfindlich bleiben 
konnen !" 

Het slot klonk duidelijk ingestudeerd. Met .een hof felijke 
glimlach was Rothmann voor me blijven staan, en 
wachtte op mijn antwoord. Zou ik weigeren? Tenslotte 
verloor ik er niets mee, wanneer ik de uitnoodiging aannam 
en er was een kleine kans iets meer te weten te komen 
over Steinmann. Voornamelijk om geen achterdocht op te 
wekken had ik nog niet naar hem geinformeerd bij Rothmann 
en zij n vrienden. 

,,Wenn ich Ihnen and Ihren Freunden keine Schwierigkeiten 
bereite.. . 


„O, keineswegs! Hier haben Sie die Adresse fur den 
Revolver. Der Mann kennt uns. Wenn Sie sagen, dass Sie 
S.A.-Mann sin,d and dass man Ihren Revolver gestohlen 
hat...” 

Met de revolver op mijn heup, een oogenblik was ik 
bang geweest door de mand te zullen vallen, toen de wapenhandelaar 
beter bleek te weten dan ik, dat hij „vorschriftsmassig" 
geladen moest zijn, wandelde ik naast 
den langen Karwinsky, in diens reserve-uniform gestoken, 
naar de feestzaal, die zich op een kwartier of stand beyond 
van de straat waar wij wo-onden. Er lag vrij veel sneeuw. 
Een ijskoud-e wind sneed door onze opgezette mantelkragen 
keen. Aan het eind van iedere straat, die wij in oostelijke 
richting afmarcheerden, schenen de bevroren steppen 
te liggen waar hij vandaan kwam. Wij kruisten een troep 
grauwe gestalten met houweelen, van de arbeidsidienst: 
stampende doodgravers. Mijn identiteit zat wat scheef: ik 
was nu geworden Friedrich Wendel, S.A.-man uit Halle, 
maar Karwinsky, de student met het van onderen opgeloste 
Danteprofiel, gewoonlijk de zwijgzaamste van allen, 
legde mij uit, dat niemand daar naar vragen zou; de f eestavond 
zou ,ganz zwanglos" verloopen, ik moest zijn voorbeeld 
maar volgen en zoo weinig mogelijk spreken. Af en 
toe reden ons groote auto's achterop, die S.A.-officieren 
vervoerden, naar mijn begeleiders mij uitlegden. Graag 
had ik door willen loopen in bun richting, de heele nacht 
door, gegrepen door de opwinding van gewapend avontuur 
of door de gewoonte van anderhalve maand fang 

of door angst voor de schelverlichte ingang met het op 
de wind zwellende en bobbelende hakenkruis er boven, 
dat in beweging scheen te geraken als een rad van avon



tuur, maar Rothmann en een van de blonde medici 
pakten mij beet, alsof ik wel eens deserteeren kon, en voerden 
mij langs een rumoerige opstopping van bontkragen, 
petten met salueerende handen er naast, opgestoken arisen, 
zware, sneeuw afstampend,e laarzen of waarvan er een 
zelfbewust vooruit stond, naar een van de twee deuren, 
die de vestibule van het vereenigingsgebouw met de zaal 
verbonden. Wat ik verwacht had gebeurde niet: niemand 
lette op me. 

,,Scha-de, deine Haare sind zu lang," fluisterde Rothmann, 
die me nu tutoyeerd,e en geen oogenblik mijn arm 
losliet, toen we onze petten en mantels aan kapstokken opgehangen 
hadden en de zaal betraden; om geld uit to sparen 
had ik in Duitschland mijn haar nog niet laten knippen; 
even dacht ik aan Else, voor het eerst op deze avond, 

-„das sieht nicht gut aus. Hast du keine Schere, Baumler, 
her, fur hinter den Ohren...?" 
,,Bist verruckt," was het antwoord van den jongsten medischen 
student, ,dann sagt er nur, dass er eine Haarkrankheit 
hat..." Hij werd onderbroken door gebrul. Een 
levende wal van bruin schoof ons tegemoet. De zaal leek 
me geweldig: honderden tafeltjes, in het midden aan elkaar 
geschocven, heelemaal achteraan een tooneel met op het 
voordoek drie hakenkruisen als een cliche van gemartelde 
spinnen, vlaggen, vaandels, portretten van Hitler, Goering, 
Roehm, plakkaten en hertengeweien; tabakswalm; 
een galerij om de heele zaal heen (wij stonden onder het 
uitgebouwde logegedeelte) , waarboven telkens Pruisisch 
harde koppen opdoken met sterren. 

,,Heil Hitler !" 
,,Si-eg Heil!" 
jonge, opgetogen nazi's zoemden het Horst Wessellied. 



Er werden korte buigingen gemaakt, handen geschud; 
voortdurend kaatste „Friedrich Wendel, aus Halle" door 
de lucht en dan stak ik maar weer een arm op, of een been 
vooruit, en schreeuwde mee. Achter rijen studenten die mij 
omringden, herkenbaar aan hun Schmisse, onderdeelen 
van hakenkruisen over Wang of voorh,00f d, doemden an 
dere gezichten op van bruingekleede G ermanen : veel 
blond, veel stoerheid en geur van berkenschors, ja, maar ook 
Berlijnsche misdadigerstronies, smalle apachen uit Marseille, 
mongoolsch,e onderkruipsels uit het Finsche merengebied, 
kroesharige bengels zooals men ze in Port Said 
aantreft, Goebbels-achtige kereltjes uit het Ghetto, die een 
borst opzetten. Allemaal met revolvers. Een ontzaglijke 
Hunnengestalte met een hangsnor over zijn gele paardentanden 
zooals Himmler, de chef der S.S. die indertijd 
droeg, scheen mij voor iemand anders aan to zien en knoopte 
een gesprek aan: 

,,Ha, der Emil! Du warst doch dabei, als wir das kommunistische 
Weibsbild ins Kreuz gesch,oss...?" 

,,S.A.! Stillgestand en!!" 

Een rukwind vloog door de zaal. Als een woud van 
eikenhouten reclamezuilen stond all-es in de hooding, 
en 1k stond mee, voor den duivel, de blik gericht op een 
van de deuren, waardoor een aangename tocht de oksel 
van mijn opgeheven arm omspelen kwam, gevolgd door 
een troepje officieren en andere hoogwaardigheidsbekleeders, 
die, met een doodsbleeken, somberen man in burger 
in hun midden, als een executiepeloton met den ter dood 
veroordeelde, de zaal binnenschred-en, joviaal glimlachend 
en met lets zeemansachtigs in hun stap. Het troepje donderde 
langs de tafeltjes, begeleeid door „Heil"-geroep, en 
verdween ergens in -de buurt van het tooneel. 


„Keine grossen Tiere dabei?” 

„Fine Mordsgemeinheit, der Roehm ist nicht dabei!" 

„Infam!" 

,,S.A. !... ! ! !" Nieuwe bevelen verdeelden het eikenhout 
in formaties en dreven ons naar de tafeltjes, waarbij 

Rothmann en Karwinsky zich weer van mijn armen meester 
maakten. Een schijnwerper streek met witte, bevende 
cirkel over het voordoek. In de buurt van een groot buf 
fet, waar geur van worstjes zweefde, vonden wij onze 
plaats aan een vrij groote tafel met een verward patroon 
van bierkringen op het blad. Wij waren 'ongeveer met ons 
tienen; ik had verschillende vragen te beantwoorden. 
Rothmann's mond stond open van geluk, ik zou nu in Holland 
kunnen vertellen wat discipline en kameraadschap te 

beteekenen had, d,eze avond zou lets geweldigs worden, 
het program-ma was nog niet eens bekend, wij hadden een 
van de beste plaatsen, vooraan zaten voo^ral de intellectueelen, 
situdenten en kantoorbedienden, om Rosenberg's 
re de beter te kunnen opvangen en later uit te 
dragen... 

,,D-enn wir verurteilen die Intelligenz als solche nicht, 
Herr Doctor!" fluisterde hij ijverig, ,sie soil nur volkisch 
einge ettet...' 

De koperklanken van het Deutschlandlied deed iedereen 
weer opveeren. Het orkest zat vlak voor het tooneel; 
de schijnwerper op de loge was tot rust gekomen en deed 
zijn lichtcirkel niet meer beven. Wij zongen langzaam en 
religieus, 'een gebed voor de slag. Reeds was het zaallicht 
gedempt. Een roffel klonk. Een trompetstoot. De S.A.officieren 
hadden blijkbaar de galerij en de loge opgezocht. 
(Gemakshalve spreek ik bier van „off icieren" ; de 
werkelijke titulatuur onder de S.A. moet men mij kwijt



schelden.) Het omhooggetrokken gordijn onthulde Alfred 
Rosenberg op een geheel leeg tooneel. 

,,Sturmwind der aus dem Osten uber das alt-ehrwurdige 
Preussen zurnt herb, majestatisch strahlend Nordrasse 
Mythos Ost-Preussische Walder wo die hehre 
Heldensippe ihre von alien national fiihlenden Seelen 
heiss ersehnte Auferstehung feiern wird Dekadenz

 


Tradition Fuhrer Wolfe des Internationalismus ihre 
Zahne fletschen letzte Aufgrabungen zeigen Reste des 
Hakenkreuzes auf germanischen Urnen Blut feil haben 
f ür Sippe, Weib, Kind, Gut Endkampf Schrei aus 
dem Nordlicht: Deutschland erwache! blond 
schwarz -- Cbergangsfarben wertvollere Erbmassen 
Kastration Erblichkeitslehre Dominanten drei mal 
schwarz, ein mal blond drei mal blond, ein mal schwarz 

mathematischen Limit anzusttreben rucksichtslosle 
Ausmerzung der jiidisch plutokratisch ungewerblerisch 
nich^tbodens,tandigen Rasseneinsprengungsrestbestande..." 

Dit was de rede van Alfred Rosenberg, uitgebracht op 
de sissende toon van een in het nauw gebrachte ruziezoeker, 
oogen met de Tschekablik, miskenning en wrok om 
oude kwellingen in het gelaat geschreven. Rothmann's ballonvormig 
voorhoofd glansdie mild, als geolied -tot nieuwe 
bespiegelingen. Andere studenten in mijn buurt hadden 
de handen over elkaar gelegd. Men luisterde als naar een 
evangelie. Na afloop geen applaus, maar mijn longen werden 
opnieuw op de proef gesteld : ,Sieg Hell!!" 

Bij het aangeflitste zaallicht zag ik op de galerij aan de 
overkant de Pruisische koppen bij elkaar gestoken. Een 
schmetternde Marsch zette in, Hitler's lievelingsmarsch, 
naar Rothmann verklaarde (dus ook Rothmann's lievelingsmarsch, 
ook al zou hij zijn Leven lang het land aan 


marschen gehad hebben), die overigens wat de redevoering 
betreft tegenover mij een opvallende reserve aan den dag 
legde. Elk zaad kiemt het beste in stilte. Door de zaal bewogen 
zich nerveuze kellners, groote bakken met bierglazen 
voor hun bulk. 

,,Was wird jetzt kommen?" 
,,Wieder so etwas wie die Antitinterevue bestenfalls. 
Fur die Kinder." Karwinsky was het die dit smalend zei. 

E-en zware stem achter ons onderbrak hem. Het was 
daar een rumoerige tafel, andere elementen waren naar 
voren gedrongen na de geestelijke spijziging der studenten. 
1k herkende de Hun, die mij „Emil" genoemd had en die 
mij nu met een kwaadaardig gezicht zat op te nemen: 

,,Wer ist hier Herr Doctor?!" 

,,Das ist sein Spitzname," riposteerde Karwinsky vaardig, 
en tegen Rothmann, die geschrokken achterom keek: 
,,Dummes Luder..." 

,,Prosit!" 

,,Heil !" 

Terwijl wij onze glazen ad fundum leegden, na een paar 
gemakkelijk te imiteer-en handgrepen, schuiven over de 
tafel in cirkels, en dgl., weerklonk een electrische schel. 
De glazen klapten neer. Vegende handruggen legden meteen 
de monden het zwijgen ,op. Vanuit het marschtrio was 
de muziek uitgegleden naar een ironisch aansluipend;e 
wals, als een Daunenkisssen zoo week, steunend op de 
proestende springveermatras van een zachte bekkendrieslag. 
Van de galerij waren de Pruisische koppen verdwenen. 
Weer dempte het licht, weer schoot de schijnwwerper 
dwars door melkige rookwalm tastend over het gordijn, 
en voor de tweede maal sneed •door het uitstervend stemgemurmel 
het gerinkel van de schel. Toen ik weer naar 


het tooneel keek, was het doek opgehaald en de wals vervangen 
door een soort polka. 

Tot nog toe had ik geen oogenblik aan Steinmann gedacht, 
zelfs niet bij dat „Antitinterevi e" van Karwinsky, 
dat me hem toch in herinnering had moeten roepen. 
Ik voelde me soezerig en onverschillig; het bier begon 
me reeds naar het hoofd te stijgen, ik had weinig gegeten 
die middag. Worstgeur uit de richting van het buffet 
vermengde zich met een soort schminklucht die van het 
open tooneel kwam aanwalmen en die nu een kind van me 
maakte, dat voor het eerst in een circus zit of bij „specialiteiten". 
De meneer in frak, die vanuit de coulissen aanschoot, 
een boulevardfiguur met een pikzwart sikje en een 
wandelsstokje, kalkwit onder bet licht van de schijnwerper, 
was een goochelaar voor me van een kindermatinee en h,et 
verbaasde me geenszins Fransche woorden op te vangen 
uit het liedje dat hij heesch en cynisch aangeheven had op 
de huppelende polkamaat van de muziek. Het achterdoek 
stelde een groote kaart van Europa voor met een hakenkruis 
op ,de plaats van Berlijn. 

„Die kind erl osen Niariages 

Bereiten unsrem Heer Blamage, 

Ich f iircht' Ihr seid mir uberlegen 

In Sitten and in Kindersegen!" 

Het wandelstokje echter cirkelde zelfverzekerd. Niet

, 

voordat ik over Rothmann's schouder meegelezen had, begreep 
ik wat zich bier begon of te sppelen. „Europarevue", 
stond op het slordig gedrukt programma, dat in de halfduistere 
zaal verspreid was, ongemerkt, bij wijze van verrassing, 
,,Parodie auf Deutschlands Feinde, von Rudolf 
Steinmann", en in kleinere letters: ,,Eine internationale 


Selbstverhohnung in spitzen Vierzeilern." De rest was niet 
te ontcijferen. Ik kreeg de indruk, dat Rothmann en zijn 
vrien-den dit papier opzettelijk voor mij achter hadden willen 
houden, en na twee, drie nummers begreep ik ook waarom. 
In deze ope-envolgi,ng van gecosturneerde voordrachten, 
die al was het -maar alleen door de kostbare, authentieke 
costuums, aan het oude Cberbrettl deden denken, traden 
personifieeringen op van vrijwel alle landen van Europa 

(en waarom Holland dan niet?) waarmnee Duitschland 
een appeltje te schillen had. We hadden nu Frankrijk gehad, 
dat zijn eigen genotzuch,t hoonde en met knikkende 
knieen van het tooneel verdween, en opgevolgd werd door 
John Bull met een gewatteerde onderkin. Op de meest 
masochistische wijze tastten deze aan de kaak gestelde landen 
zich in hun zwakke punt; de zoutelooze toespelingen 
waren, althans in dit verpo-li'tiekte milieu, voor het middelmatigst 
verstand versta.a.nbaar. Engeland's politiek van 
onoprecht schipperen werd gehekeld, Rusland's communistische 
propaganda. Lachsalvo's en bravogeroep beloonden 
de kunstenaars die daar hun vaderland dienden in 
zelfvernedering. Ineens voelde ik, dat na Rusland Holland 
aan de beurt zou zijn, het gefluister van Rothmann 
en Karwinsky leek mij veelbeteekenend. Misschi,en was de 
meest of f ectrijke volgorde inderdaad: Holland na Rusland. 
Juist toen ik mij naar Rothmann overboog en hem 
vroeg of Rudolf Steinmann zelf de auteur was van al die 
liedjes, wist ik, dat Holland reeds het tooneel had betreden, 
niet door de muziek, want die hield geen rekening 
met volksliedmotieven of volksaard en bleef bij zijn onnoozele 
polka, maar door het bulderend gelach, dat de 
zaal begon te vullen. 

,,...unverbindliche, harmlose Scherze... wird in ganz 


Deutschland auf treten... abgeandert je nachdem... aktuelle 
politische Lage... Holland, Sie verstehen. . 0" 

Hij fluisterde nog door, toen ik Holland ook te zien 
kreeg. Een stevig gebouwd Volendammer boertje (niet 
Marker, zooals later de tekst van de voorgedragen strofen 
v000ronderstelde) stond wijdbeens op het tooneel, gul 
lachend, handen in de zakken van de wijde, zwarte pofbroek, 
de bulk met de twee zilveren gespen van de broeksband 
een beetje brutaal vooruit gestoken. Naast de twee 
Witte klompen helde een bordpapieren eend op wieltjes 
pikkend voorover, door de onzichtbare linkerhand voortgetrokken 
aan een touw, dat ook niet al te best te onderscheiden 
was. Des te beter sprongen -evenwel de vuurr'oode, 
tot twee slippen gekn000pte das in het oog, het rose, doch 
in tegenstelling tot de andere artisten ongeschminkte gezich-
t, en het blonde, gegolfde haar, dat in het licht heviger 
begon te glanzen, toen de gedaante haar rechterhand 
omhoog bracht en een fiksche duw gaf aan de muts van 
ruwe, zwarte stof. Het voorhoofd kwam vrij, de glimlach 
werd breeder rondom witte, gelijkmatige tande,n, fijngepenseelde 
wenkbrauwen trokken zich schelmsch en vol 
verstandhouding op boven zware oogleden, de hand zat 
weer in de broek, de muziek was z000ver.. . 

,,Mieneer wünscht Zuhlung eurer Schulden, 
Tenn auch die Hose roll mit Gulden ..." 

Krachtig schuddend bewoog zich de rechterhand been 
en weer, waardoor de geplooide pofbroek wel tweemaal 
zoo wijd scheen te worden .. . 

„Das wird bezahlt von eurem Schweiss, 
So Schwarz auf Weiss wie Fliegenscheiss!" 


Donderend gelach! De stem, de stem van een vrouw, 
een meisje, was wat onvast geweest, te sterk vibreerend, 
maar met een populaire galm erin, en goed verstaanbaar. 
Gesis gebood stilte. Alsof er een knix gemaakt moest 
worden golfde het zwarte lichaam van boven tot onder. 
De glimlach was breed en rustig. 

„Die Emigranten, hergelaufen, 
Die konnen wieder Tinte saufen. 
Als internationaler Engel 
Hab' ick die Hos' voll Judenbengel!" 


Zelfs aan mijn tafeltje brulde men nu. Dit was verreweg 
het grappigste van alle nummers; niet alleen de politiek 
was grappig, maar wat men te zien kreeg, en wat, 
onzichtbaar, gesuggereerd werd ... Had men in die 
machtige, zwarte buik, tweemaal naar voren schokkend 
en nu door het zijwaartsch gebaar der beide handen verbreed, 
de Judenbengel niet over lelkaar heen zien kronkelen 
als kleine, vieze foeten? 

„Um das Proletariat zu retten 
Hab' ick die Hose voll Pamphlette. 
Und Moskau zahlt mir all den Schund, 
So fahre ick ganz Deutschland rund." 

„Sie, Herr Doctor!" Rothmann viak aan mijn oor, 

,schauen Sie nicht so verdutzt. Bitte! Das ist alles nur 
wegen van der Lubbe... Eine harmlose Anspielung, bi tte ! 
Trinken Sie mat!" 

„Ick bin hierher gereist aus Marken! 
Ick bin so schmutzig wie ein Farken! 
Ian Maul stecken mir keene Plomben, 
Dafur hab' ick die Hos' voll Bomben!" 


Hetzelfde gebaar. Wat zat er al niet in die pofbroek, 
Welk een surprises. Maar na dit couplet wijzigde zich de 
toon, werd van luchtig ernstig en nadrukkelijker galmend; 
de zwartgekleede figuur gal zich zelfs over aan ^een poging 
tot acteeren, vouwde de handen over elkaar en keek 
zoekend om zich h,een, terwijl de begeleidende muziek het 
tempo vertraagde. De toespelingen op den stichter van de 
Rijksdagbrand werden nu overduid.elijk: 

,,Und wenn ick seh ein Staatsgebaude, 
Kratz ick be.f riedigt meine Rdude: 
Es wird verschwind en, Stein and Fug, 
In Flammen and in Brandgeruch." 


Karwinsky en Rothmann wisselden een paar woorden; 
ik verstond: ,geschmacklos". De Hun achter mij loosde 
een obsceen geprinnik, maar ik hoorde ook hoe hem het 
zwijgen opgelegd werd. Andere studenten keken in mijn 
richting. Bij mijn onbeschrijflijke ontreddering, een gevoel 
als-of ik van binnen uitgeho-ld was en niet meer recht.
op kon blijven zitten dan in de uiters^te verstarring, als 
kristallen omhulsel van mijzelf, bedacht ik toch nog, dat 
zij voorzichtig moesten zijn voor de oningewijden en mij 
niet probeeren to troo-sten. Voortdurend herhaalde ik: 
Jk ben Wendel uit Halle, Roodenhuis is weg, maar 
hij zal weer pier komen." En deze to,ekomstige toenadering 
tusschen twee half fictieve individuen werd als het 
ware hoof dmotief, model voor mijn geheele geestesgesteldheid. 
Er moest iets bij elkaar gebracht worden, maar wat? 
Else Bohler had ik herkend op het moment, dat ze de 
visschersmuts achteroverschoof, maar was zij Else Bohler 
van de Andromedastraat, het platje, het lachje wel? 
Had ik haar ooit gezoend? Was het antwoord ,mieneer", 


waarmee haar eerste couplet had aangevangen, hetzelfdde 
,,mien-eer", dat ze tegen mij gezegd had, vroeger in 
Holland? Dat moest in ieder geval nader ond-erz-ocht worden. 
Zonder er mij rekenschap van te geven had ik nog 
een glas bier leeggedronken en luisterde nu, met een zekere 
half tevreden nieuwsgierigheid, zweetend en versuft, naar 
het jubelend ingezette laatste couplet. 

,,Doch wenn am Ende euer Fuhrer 

Be f ehlet: ,S.,I.! Zinnexieren! 

Denn Holland treibt es viel zu toll,' 

Dann habe ick die Hose voll!" 

Gestamp, gejoel, uitzinnig „Heil"-geroep besloten deze 
triomfantelijke woorden. Men stond op, met hoog-geheven 
armen, men gilde: „Holland annexieren," en: „Van der 
Lubbe, verrecke !" Het Volendammer boertje, dat zich 
bij de slotregel met een toepasselijke geste omgedraaid had, 
als om nog eens over de omvang van de pofbroek, waar 
zooveel in kon, te laten oordeelen, dankte glimlachend in 
alle richtingen en legde zichzelf geen dwang meer op wat 
betreft de neiging tot het maken van knixe. Van alle Duitsch,
e meisjes, heb ik later bedacht, was Else Bohler misschien 
wet het meest geschikt voor deze rol: door haar 
boersche postuur, haar gezonde kleur die geen schmink 
behoefde, haar verblijf in Holland (maar daar ko'n alleen 
ik over oordeelen... ), haar argeloosheid en fatsoenlijkheid, 
die haar tot zusje maakten van al die met fatsoen 
dwepende jongens... „Heil Hitler!" „Sieg Heil!" 
„Schones Maddel, was?!" Werktuiglijk schreeuwde ik 
mee, met mijn hand omhoog, werktuiglijk zag ik hoe na 
minutenlange toejuichingen Holland vervangen werd 
door Tschech,o-Slowakije, en ik luisterde naar de commen



taren om mij been, en naar de schuivende stoelen, de huppelende 
muziek, ,en naar mijn innerlijke verwarring, waarvan 
ik niet zeggen kon of zij uit zou loopen op een inzicht 
of op een daad... 

,,Es war fur uns alle unangenehm, Wendel," suste Rothmann's 
stem, fluisterend tusschen de muziek door, ,wenn 
man das vorhergesehen hatte! Aber Sie... du bist nicht 
kleinlich, was? Wir mussen Bruderschaft trinken, wenn 
die Revue zu Ende ist. Du hast mir noch niemal.s gesagt," 

dit was de eerste keer, dat hij een toespeling maakte op 
wat ik hem toevertrouwd had over Else, zijn bedoeling 
was blijkbaar om mij of to leiden, „noch niemals gesagt 
ob du schon etwas gefunden hast. Noch nichts? Das Madchen, 
mmeine ich, define Verlobte... Ach, wir sind alle ungluc.
klich, du and ich auch...", zijn bieradem streek 
over mij heen, Tschecho-Slowakije was aan het tweede 
couplet, Ober du sollst nicht kleinlich sein, wir haben 
unsr,e Sache auf Holland geseltzt, das wird alles kommen, 
man muss durchhalten. Ich hatte ein Madchen, eine Halb_
judin, oder eine Viertel-Judin, sie hat mich geliebt, sie hat 
Gift genommen, Herr Doctor, das ver..." 

Ik was opgestaan. Wat mij bezielde weet ik niet weer, 
ik was volkomen leeg. Ik hoorde mijzelf zeggen: 

,,Ich mochte ein Glas Wasser trinken..." 

Wankelend op zijn beenen stond Rothmann mee op. 

,,Dort, in der Ecke, die Toilette, dort..." Even streek 
mijn blik langs het donkere Danteprofiel van Karwinsky. 
Een andere stem: 
,,Was macht denn der Unpolitische?"

, 

,,Wendel, Idiot!" 

,,Sitzen ! !" snauwd:e het rauwe geluid van den Hun, die 
mij „Emil" genoemd had en, 'op een verklarend gebaar 


van teen van de blonde studenten: ,Ach was, mir pla'tzt die 
Blade auch schon..." Rothmann liet mij gaan als.of hij 
mij prijsgaf aan de elementen. „Dora in der Ecke." Ik liep 
langs het buffet met de worstgeur, langs twee tafels met 
S.-A.-mannen, ik was bij de ^deur. In de koele gang waartoe 
de deur toegang verleende dacht ik werkelijk te zullen 
gaan drinken. Het was er zoo koel als in het gebergte. 
Maar een reeks woordassociaties liep voor mij uit als een 
troep opgejaagde muizen, en zoo kwam het dat ik een 
andere deur opende dan die van het toilet: ,,WendelKarwins
.ky- Karwendelgebirge-Wettersteingebirge- Steinmann." 
En, wat ik ook wist, want ik droeg zijn uniform: 
„Karwinsky heeft in de revolutiletijd twee communisten 
doodgeschoten, Karwinsky, Karwendel, Wetterstein, Steinmann.' 
Door die andere deur kwam ik in een donkere 
gang die bij een trap eindigde, ik klom de trap op, het 
werd lichter, warmer, en daar hoorde ik het applaus voor 
Tschecho-Slowakije uit de zaal losbarsten, niet achter mij, 
zooals ik eigenlijk verwacht had, maar vlak voor mij, 
zoo voor het grijpen en met and-ere, hollere echo's erbij. 

,, i tte ?" 

Een soort tooneelknecht, maar toch weer met een pet 
op, versperde me de doorgang. Aan beide zij den gleed he 
licht langs zijn onderkin. De woorden die ik tot hem 
richtte kwamen als in dr000m. 

,,Ich habe eine..." ( wou ik zeggen, een 
woord dat Else Bohler wel gebruikte) , ,eine... eine Meldung 
fur Herrn Steinmann. Es hat Eile." 

Zijn hand ging in de hoogte, hij liet me do-or. Nu dwaalde 
ik een nieuwe wereld binnen. Met het verveelde gemak 
van beroepsartisten stonden daar John Bull, de kozak, de 
boulevardier, tusschen de coulissen te babbelen. Schmink



geur, muffe geur van lang ingepakte costuums sloeg mij 
op de keel. Van het tooneel kwam op de huppelmaat van 
de discreet gespeelde polka: 

„Doll f uss, der Millimetternich, 

Er lasst die Pf a f f en nicht im Stich, 

Er.......................... » 


Na om de rechterhoek van het tooneel heen gezwenkt te 
zijn, langs tooneelknechts, inspicienten en acteurs in nationale 
kleederdrachten die ik niet thuis wist te brengen, zag 
ik Else Bohler staan in haar Volendammer costuum, vlak 
bij een brandweerman, heelemaal aan het andere einde van 
het achterdoek. Blind tastend liep ik tusschen muur en 
doek op haar toe. Ze stond daar in een brutale houding, 
blozend en met haar handen in de zakken van de zwarte, 
grove, wijde broek, alsof ze zich nog steeds bekijken liet, 
en toch in een eigenzinnige eenzaamheid geisoleerd van de 
andere zangers, die nu ook aan die kant van het tooneel 
voor mij opdoemden, wachtend waarschijnlijk op het sein 
voor een slotapotheose, waarvoor ze allemaal weer op het 
tooneel moesten. Kleeedkamers schenen er niet te zijn, geen 
deur onderbrak de witgekalkte zijmuur, waarlangs stuk 
voor stuk de gecostumeerde artisten in mijn gezichtskring 
gleden, en daar zag ik ineens ook de witte manen van 
Steinmann, die druk gesticuleerde in de richting van het 
tooneel. Noch hij noch Else herkenden me. Ik zag hoe belachelijk 
kort haar beenen waren. Ik zag de rechte, jets 
vooruitspringende neus, de eigenwijs geplooide mond, 
bigot en laatdunkend, de knalroode wangen. Ik zag hoe 
haar ronde, uitpuilende oogen nog steeds hetzelf d ,e stille 
gevecht leverden met de kolossale oogleden die er haasit 
niet overheen konden. Maar tevergeefs trachtte ik een 

273 

Else Bohler, Dultsch Dienstmeisje 18 


brug te slaan tusschen dit nazi-tooneel en de Andromedasstraat, 
tusschen het dienstm^eisje van Erkel,ens met haar 
mythologisch lachje en deze vreeselijke, door jodenbengels 
en brandbom;men bevolkte pofbroek. De of stand daar 

-

tusschen was grooter, ontmoedigender dan de reis die ik 
afgelegd had met al mijn Berlijnsche zwerftochten erbij. 
Niet mijn hachelijke situatie als wederrechtelijk binnengedrongen 
pseudo-S.A.-man kreeg me daar weerlo-os en 
klein, maar d,e nieuwe, volkomen onverwachte omgeving 
waarin ik Else eindelijk had gevonden, daar waar ik haar 
vroeger nooit ontmoeet had in het bijzijn van derden zelfs. 
Geen smachtende verliefdheid of jaloezie beheerschten me 
op dat moment, alleen desorientatie, en alleen om daar 
hulp tegen te zoeken naderde ik Else Bohler en sprak haar

, 

aan. De spottend glanzende bikkels, die me tegemoet 
sprongen, waren tegelijk vertrouwd ten gevaarlijk als van 
een vreemde. 

,,Else... du kennst mich noch... Ich babe meine Haare 
wachsen lassen..." 

Het drong niet tot haar door. Neen, ze herkende me 
niet. Ze keiek niet eens vragend of verbaasd. Voor haar was 
ik een S.A.-man, die onbegrijpelijke ,dingen zei, een van d,e 
vele juichers van zooeven. Trotsch afwijzend was haar 
gelaatsuitdrukking, maar oak alsof ze aan totaal andere 
dingen dacht. En hoe meer ze me zoo aankeek vanonder 
die schippersmuts, die haar scheef op het hoofd stored, des 
te sterker werd mijn verlangen terug te gaan en haar op te 
geven, haar over te laten aan een carriere en een yolk 
waarme,e ik niets gemeen had. 

Steinmann naderde, levendigen met jeugdige, veerkrachtig 
wringende stappen. Zelfbewust stak zijn neusje voor 

-

uit, de pruik wuif-de en danste. Tusschen hem en Else was 


een afstand van misschien nog zes meter. Een laatste poging: 

,,Else, kennsst du mich nicht? Ich bin es doch.

 was, Quatsch!" 

Tweemaal hoekig molenwiekend, nog altijd op dezelfde 
manier als toen ze mijn buurmeisje was en bij Erkelens 
diende, tweemaal, met beide armen, liep ze Steinmann 
tegemoet. Nu kleurde de roode das vlak onder de leeuwenmanen. 
Steinmann pakte haar vast en hartelijk bij haar 
schouders en zei lets dat ik niet verstond. (Tijdens de 
rechtzitting heeft Else verklaard, dat hij haar een contract 
aanbood voor de heele tournee ; haar optre-den op 
deze avond was een proef geweest.) Ik zag hoof dzakelijk 
zijn bril en de lachrimpeltjes er omheen, -de openhangende 
mond van beduimelde stopverf. Maar jaloersch was ik 
niet. Ik steldee vast, da-t men mij overwonnen had, dat ik 
terug moest gaan. 

Op dit oogenblik, juist toen de muziek zweeg en het 
applaus vanuit de zaal weer begon aan te zwellen, stak 
Else Bohler haar rechterarm omh,00g, draaide zich met 
een snelle, enthousiaste beweging even kwart slag om, haar 
oogen glinsterden dol, en daar hoorde ik boven al het rumoer 
uit van stamper e voeten, „Heil"-kr-eten en ,,Doll


-

fuss, verrecke !" voor de tweede maal van mijn leven het 
woord ,Schutzkaffee" of wat het geweest kan zijn, uitgeschaterd 
met dezelfde uithaal als vroeger: een uitdagend 
rein van jeugd en luchthartige levensluust, dat mij evenwel 
onmiddellijk verplaatste in tijd en gemoedstoestand van 
een half jaar terug, toen ik met Else v000r het laatst in het 
park had geloopen. De spanning tusschen het nu en het 
toen ontlaadde zich in de wensch alles te verdelgen wat 
niet met dat park te maken had. Als ik alleen met haar was, 
dan zou ieder raadsel opgelost worden en iedere kloof

, 


tusschen schijn en werkelijkheid gedempt ! Steinmann's 
beeld als zoodanig wekte geen wioed,e op, maar Steinmann 
stond het dichtst bij Else, in de halo van het wooed. 
,,Schützkaffee" en zijn verschrikkingen, hij was het die die 
tijd belette terug te stroomen, hij belette mij jaloersch te 
zijn meer dan ik het op hem was! Een koud, razend ongeduld, 
maar vooral het onvermogen om de aanwezigheid 
van den derde nog als logisch verdedigbaar te zien, bepaalde 
mijn greep naar de revolver. De pal overgehaald; 
zes Joffe, h,out-achtig klinkende schoten, die elkanders 
echo schenen te zijn; van Else geen indrukken meer; gegil 
van de oms,tanders, Oostenrijk, Belgie en joego-Slavie**, die 
het .tooneel opvlogen met de handen voor het gezicht; het 
bemoeilijkte gebrom van den in buik en borst getroffene, 
dat mij nog deed d,enken aan de manier waarop hij ,,bedaure" 
gezegd had, een wijd, toch snel inkrimpend geluid, 
belachelijk contrast tot de karige bloeddruppels, die zooveel 
kleiner waren dan het geluid en de kruitlucht en de 
springende gestalten om mij been. Ik heb van dit alles 
weinig gemerkt. Alleen wat woorden flitsten door mijn 
brein: ,Karwendel," „verzeihe," en inzond ,erheid 
het goed-Hollandsche: ,dat gesodem... moet uit zijn," 
telkens opnieuw op huilerige toon herhaald, een diepe afkeer 
uitdrukkend van de Duitsche taal en van Duitsche 
dienstmeisjes en van alle verwikkelingen waarvan die zes 
knallen me hadden bevrijd. Pas de schroef om mijn rechterarm 
bracht mij tot een ondubbelzinniger werkelijkheid 
terug, en de diep verbaasde gorgels!telm van den brandweerman: 


,,Du... du... du... Schwein!" 

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . 


ja, nu ben ik aan het eind gekomen van mijn voo,rraad. 
De drie dagen, die mij nog resten, kan ik besteden met 
alles nog eens over te lezen; ik zou dit geschrift willen 
lezen als een tragische en hier en daar humnoristische 
roman, een echte „roman" inderdaad, met een Jiteraire" 
verzorgdheid die ik niet vermijden wilde, omdat men tenslotte 
niet met bl,oed en etter schrijft, zelfs als gevonniste, 
maar met gewone inkt, een roman, die mij twee weken 
lang voor de dood beveiligd heeft, en die de dood van 
den ander, van Steinmann, niet lernstiger schijnt te 
nemen dan de m,evrouwen op de Waalweg en de aapmensch 
en de dwerg. Zij alien zijn op hetzelfde plan gekom.
en : warreling van beelden, die nu opmerkzaam stilstaan 
in mijn bewustzijn. Graag zou ik nog wat over Steinmann 
mededeelen, maar ik weet niets van hem of dan ik 
reeds opgeschreven heb. Door de autoriteiten is alles wat 
een schandaal zou kunnen verwekken op vastberaden wij ze 
onderdrukt: zijn relaties met Roehm en al het andere. Zoo 
onbetwijfelbaar kwam door de getuigenverklaringen der 
studenten vast te staan, dat jaloezie de drij f veer van de 
moord was geweest, dat er niet eens aandacht werd geschonken 
aan mijn door Else's voordracht beleedigd nationaal 
gevoel ! Het woord ,Schutzkaffee" hanteerde men 
omzichtig, als een curiositeit. Else wist van niets. Zij kende 
dit woord niet. Het gaf een pijnlijk moment van verwondering, 
toen zij ook het woord , SchUtzstaf f el", dat er iets 
op lijkt, niet bleeek te kennen, maar men verontschuldigde 
dit door te wijzen op haar verbiijf buitenslands juist in het 
jaar der nationale Erhebung. Het woord ,Schu-tz ,enfest" 
kende zij wel, maar dat is het ook niet geweest. Ik moet 
dus aannemen, dat het woord ,Schutzkaffe,e" niet bestaat, 
of beter gezegd: niet in staat is een zelfstandig bestaan to 


leiden buiten mijn herseneen. Des te beter. Niemand hoeft 
verder onder dit woord te lij den. Ontmoet ik haar nog, een 
dezer laatste dagen, maar dan moet het snel gebeuren en 
nu twijfel ik er toch weer aan, 'dan zal ik er niet naar vragen. 
Dat hoort trouwens bij de tactiek. Om Else niet te belasten 
of te vernederen heb ik gezwegen zooveel ik kon en 
de belooning ligt hier vaor me, want ik begin langzamerhand 
te gelooven, dat men mij deze schrijfben,00-digdheden 
heeft toegestaan hoof dzakelijk uit dankbaarheid omdat ik 
niets ,,onthuld" heb en, misschien, omdat ik de staatspoliti,e 
van een lastige taak heb ontheven. Ik was ,onschuldig, on 
partijdig, „unpolitisch," en nu laat men mij mijn gang 
gaan. Deze papieren komen nog wel over de griens. Vaarwel, 
Peter. 

En nu? Ik zou graag nog willen weten of zij ,,unberuhrt" 
en mij trouw gebleven is, maar ook dit eigenlijk alleen 
uit nieuwsgierigheid. Haar verklaringen over haar 
verhouding tot Steinmann zijn even vaag gebleven als die 
van Frau Koch. Zij bevestigde, dat hij haar ten huwelijk 
had gevraagd; over alles wat daarmee samenhing sprak 
zij met een minachtend,e spot, getemperd slechts door haar 
verlegenheid. Maar tot driemaal toe heeft ze gezegd, dat 
ze altijd van mij was blijven houden... Het doet er ook zoo 
weinig toe. Helderder dan ooit te voren zie ik in, dat 
liefde en haat geen drijfveeren zij ,n voor onze handelingen, 
drijfveeren om jets naar ons toe te halen of van ons of te 
stooten, in bezit te nemen of te verdelgen, maar verschijningsvormen 
van de macht die ons in de banen leidt onzer 
bestemming, en deze bestemming, al weer, ligt hier voor 
me, in de gedaante van dit koortsachtig volgeschreven 
papier. Dit papier is het, dat de ^onvoorwaardelijke overgave 
mogelijk heeft gemaakt, die ik eens tegenover Peter's 


scepticisme verdedigde! Want ni-et aan de schijngestalten 
kan men zich overgeven, die al onze med,emenschen, dus 
ook de vrouwen, voor ons zijn, doch alleen aan de innerlijke 
realiteit. Else Bohler heeft in haar eigen irreeel 
wereldje geleefd; geh,eimzinnige krachten, waar zij niets 
van afwist, bereikten mij. Maar ze bereikten mij om omgezet 
te word,en in realiteit, om hun zinnelooshei,d te verliezen 
! Laat Peter's formule juist zijn, die van het ,moedercomplex". 
Een woord als een an,der, even duister en 
onred;elijk als „Schiitzkaffee". Moet ik niet blij zijn, dat 
het zinnelooze, dat iedere liefde aankleeef t, mij tegemoet is 
getreden in dit symbool: dat ik het heb kunnen neerschrij 
ven en uit mij bannen? Alles wat ik in het begin schreef 
over de liefde en de Corinthiers herroep iknu,,enwatoverschiet 
is niets antlers dan wat dankbaarheid voor Else 
Bohler, omdat zij mij tot de daad gebracht heeft, die mij 
van haarzelf verloste, niet van haar beeld, maar van de 
werkelijkheid (O'nwerkel"kheid) waarin ze ............ 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

De cipier was hier. B,ez,oek. Snel schrijven. ,Kitzliges 
Gefühl in Nahe Herzens." Vooruitzicht van de barm,eidenoogen, 
de k-orte beentjes, het lachje van Waalweg, verloren 
paradijs. Zoo kan men niet sterven, 'dit is beter dan 
pen en papier. Liefde? Ja, het zal wel liefde zijn. Laat 
niemand zich ooit daar meer voor schamen, voor dat 
woord. Deuren, voetstappen, rinkelen van sleutelbos. Snel. 
ja, gekwetter ,en gesnater! Nog tien tellen misschien! Doorschrijven. 
Else Bohler. Else Böhler. Else. Else Else Else 
Else El... 


N IJG H & VAN DITMAR N.V. 
DRUKKERS ROTTERDAM