terug  begin  verderprepost
[p. 27]

[Tekst]

 
Van dichten comt mi cleine bate.1aant.
 
Die liede raden mi dat ict late2
 
Ende minen sin niet en vertare.3aant.
 
Maer om die doghet van hare4aant.
5
Die moeder ende maghet es bleven,5
 
Hebbic een scone mieracle op heven,6aant.aant.
 
Die God sonder twivel toghede7aant.
 
Marien teren, diene soghede.8aant.
 
Ic wille beghinnen van ere nonnen9
10
Een ghedichte. God moet mi onnen10
 
Dat ic die poente moet wel geraken11
 
Ende een goet ende daer af maken12aant.
[p. 28]
 
Volcomelijc na der waerheide13
 
Als mi broeder Ghijsbrecht seide,14
15
Een begheven willemijn.15aant.
 
Hi vant in die boeke sijn;16
 
Hi was een out ghedaghet man.17aant.aant.
 
Die nonne daer ic af began,18
 
Was hovesche ende subtijl van zeden;19
20
Men vint ghene noch heden20
 
Die haer ghelijct, ic wane,21
 
Van zeden ende van ghedane.22
 
Dat ic prisede hare lede,23
 
Sonderlinghe haer scoenhede,24
25
Dats een dinc dat niet en dochte.25
 
Ic wille u segghen van wat ambochte26aant.
 
Si plach te wesen langhen tijt26-27
 
Int cloester daer si droech abijt:28aant.
 
Costersse was si daer,29
30
Dat seggic u al over waer,30aant.
[p. 29]
 
Sine was lat no traghe31
 
No bi nachte, no bi daghe.32
 
Si was snel te haren werke;33
 
Si plach te ludene, in die kerke,34aant.
35
Si ghereide tlicht ende ornament35aant.
 
Ende dede op staen alt covent.36aant.aant.
 
 
 
Dese ioffrouwe en was niet sonder37aant.
 
Der minnen, die groet wonder37-3838
 
Pleecht te werken achter lande.39
40
Bi wilen comter af scande,40
 
Quale, toren, wedermoet;41
 
Bi wilen bliscap ende goet.
 
Den wisen maect si oec soe ries43
 
Dat hi moet bliven int verlies,44
45
Eest hem lieft ofte leet.45aant.
 
Si dwingt sulken, dat hine weet46
 
Weder spreken ofte swighen47
[p. 30]
 
Daer hi loen af waent ghecrighen.46-4848aant.
 
Meneghe worpt si ondervoet,49
50
Die op staet alst haer dunct goet.50
 
Minne maect sulken milde51
 
Die liever sine ghiften hilde,52
 
Dade hijt niet bider minnen rade.53aant.
 
Noch vintmen liede soe ghestade:54
55
Wat si hebben groet oft clene,55
 
Dat hen die minne gheeft ghemene,5654-56
 
Welde, bliscap ende rouwe.57aant.
 
Selke minne hetic ghetrouwe.58
 
In constu niet gheseggen als59aant.
60
Hoe vele gheluux ende onghevals60
 
Uter minnen beken ronnen.61aant.
 
Hier omme en darfmen niet veronnen62
 
Der nonnen, dat si niet en conste ontgaen63
[p. 31]
 
Der minnen diese hilt ghevaen,64
65
Want die duvel altoes begheert
 
Den mensche te becorne ende niet en cesseert66
 
Dach ende nacht, spade ende vroe67
 
Hi doeter sine macht toe,68
 
Met quaden listen, als hi wel conde,69aant.
70
Becordise met vleescheliker sonde,70
 
Die nonne, dat si sterven waende.71aant.aant.
 
Gode bat si ende vermaende72aant.
 
Dat hise troeste dore sine ghenaden.73
 
Si sprac: ‘Ic ben soe verladen74aant.
75
Met starker minnen ende ghewont75
 
- Dat weet hi, dient al es cont,76aant.
 
Die niet en es verholen -77
 
Dat mi die crancheit sal doen dolen.78aant.
 
Ic moet leiden een ander leven:
80
Dit abijt moetic begheven.’80
[p. 32]
 
Nu hoert hoeter na verghinc.81aant.
 
Si sende om den ionghelinc82aant.
 
Daer si toe hadde grote lieve,83
 
Oetmoedelijc met enen brieve,84aant.
85
Dat hi saen te hare quame;85
 
Daer laghe ane sine vrame.85-8686aant.
 
Die bode ghinc daer de ionghelinc was.aant.aant.
 
Hi nam den brief ende las
 
Die hem sende sijn vriendinne.aant.
90
Doe was hi blide in sinen sinne;90
 
Hi haestem te comen daer.91
 
Sint dat si out waren .xij. iaer92aant.
 
Dwanc die minne dese twee,93
 
Dat si dogheden menech wee.94aant.
 
 
95
Hi reet soe hi ierst mochte95
 
Ten cloester, daer hise sochte.96
 
Hi ghinc sitten voer tfensterkijn97aant.
 
Ende soude gheerne, mocht sijn,98
 
Sijn lief spreken ende sien.
100
Niet langhe en merde si na dien;100
 
Si quam ende woudene vanden101aant.
[p. 33]
 
Vor tfensterkijn, dat met yseren banden
 
Dwers ende lanx was bevlochten.103
 
Menech werven si versochten,104
105
Daer hi sat buten ende si binnen,105
 
Bevaen met alsoe starker minnen.106
 
Si saten soe een langhe stonde,
 
Dat ict ghesegghen niet en conde108aant.
 
Hoe dicke verwandelde hare blye.109107-109aant.
110
‘Ay mi’, seitsi, ‘aymie,110aant.
 
Vercoren lief, mi es soe wee;111
 
Sprect ieghen mi een wort oft twee112
 
Dat mi therte conforteert!113
 
Ic ben die troest ane u begheert.114
115
Der minnen strael stect mi int herte,115aant.
 
Dat ic doghe grote smerte.116
 
In mach nemmermeer verhoghen,117
 
Lief, ghi en hebbet uut ghetoghen.’118aant.
 
 
 
Hi antworde met sinne:119
120
‘Ghi wet wel lieve vriendinne,120
 
Dat wi langhe hebben ghedragen121
[p. 34]
 
Minne al onsen daghen;122
 
Wi en hadden nye soe vele rusten,123aant.
 
Dat wi ons eens ondercusten.124
125
Vrouwe Venus, die godinne,125
 
Die dit brachte in onsen sinne,126
 
Moete God onse Here verdoemen,127
 
Dat si twee soe scone bloemen128
 
Doet vervaluen ende bederven.129
130
Constic wel ane u verwerven130
 
Ende ghi dabijt wout neder leggen131aant.
 
Ende mi enen sekeren tijt seggen132aant.
 
Hoe ic u ute mochte leiden,133aant.
 
Ic woude riden ende ghereiden134
135
Goede cleder diere van wullen135aant.
 
Ende die met bonten doen vullen:136
 
Mantel, roc ende sercoet.137aant.aant.
 
In begheve u te ghere noet:138
 
Met u willic mi aventueren139
140
Lief, leet, tsuete metten sueren.140aant.
 
Nemt te pande mijn trouwe.’141aant.
[p. 35]
 
‘Vercorne vrient’, sprac die ioncfrouwe,142
 
‘Die willic gherne van u ontfaen,143
 
Ende met u soe verre gaen,
145
Dat niemen en sal weten in dit covent145
 
Werwaert dat wi sijn bewent.146
 
Van tavont over .viij. nachte147aant.
 
Comt ende nemt mijns wachte148
 
Daer buten inden vergier,149aant.
150
Onder enen eglentier,150aant.
 
Wacht daer mijns; ic come uut151aant.
 
Ende wille wesen uwe bruut152aant.
 
Te varen daer ghi begheert;153
 
En si dat mi siecheit deert154
155
Ocht saken die mi sijn te swaer,155
 
Ic come sekerlike daer,156
 
Ende ic begheert van u sere,157
 
Dat ghi daer comt, lieve ionchere.’
 
 
 
Dit gheloefde elc anderen.159
160
Hi nam orlof ende ghinc wanderen160
 
Daer sijn rosside ghesadelt stoet.161
 
Hi satter op metter spoet162
 
Ende reet wech sinen telt163aant.
 
Ter stat waert over een velt.164aant.
[p. 36]
165
Sijns lieves hi niet en vergat:165aant.
 
Sanders daghes ghinc hi in die stat.166aant.
 
Hi cochte blau ende scaerlaken,167
 
Daer hi af dede maken168
 
Mantele ende caproen groet169aant.
170
Ende roc ende sorcoet170
 
Ende na recht ghevoedert wel.171
 
Niemen en sach beter vel172
 
Onder vrouwen cledere draghen;173aant.
 
Si prijsdent alle diet saghen.174aant.
175
Messe, gordele ende almoniere175aant.
 
Cochti haer goet ende diere;176
 
Huven, vingherline van goude177aant.
 
Ende chierheit menechfoude.178
 
Om al die chierheit dede hi proeven179
180
Die eneger bruut soude behoeven.180
 
Met hem nam hi .vc. pont181aant.
 
Ende voer in ere avonstont182
 
Heymelike buten der stede.183aant.
 
Al dat scoenheide voerdi mede184
185
Wel ghetorst op sijn paert,185
 
Ende voer alsoe ten cloestere waert,186
[p. 37]
 
Daer si seide inden vergier,187
 
Onder enen eglentier,
 
Hi ghinc sitten neder int cruut,189
190
Tote sijn lief soude comen uut.190
 
 
 
Van hem latic nu die tale191
 
Ende segghe u vander scoender smale.192aant.
 
Vore middernacht lude si mettine.193aant.
 
Die minne dede haer grote pine.
195
Als mettenen waren ghesongen195
 
Beide van ouden ende van iongen196
 
Die daer waren int covent,
 
Ende si weder waren ghewent198
 
Opten dormter al ghemene,199
200
Bleef si inden coer allene200aant.
 
Ende si sprac haer ghebede201
 
Alsi te voren dicke dede.202
 
Si knielde voerden outaer203
 
Ende sprac met groten vaer:204aant.
205
‘Maria, moeder, soete name,205aant.
 
Nu en mach minen lichame206
 
Niet langher in dabijt gheduren.207aant.
 
Ghi kint wel in allen uren208
 
Smenschen herte ende sijn wesen.209
210
Ic hebbe ghevast ende ghelesen210
[p. 38]
 
Ende ghenomen discipline;211
 
Hets al om niet dat ic pine:212
 
Minne worpt mi onder voet,213
 
Dat ic der werelt dienen moet.214
215
Alsoe waerlike als ghi, Here lieve,215
 
Wort ghehanghen tusschen .ij. dieve216
 
Ende aent cruse wort gherecket,
 
Ende ghi Lazaruse verwecket218
 
Daer hi lach inden grave doet,219
220
Soe moetti kinnen minen noet220
 
Ende mine mesdaet mi vergheven;221
 
Ic moet in swaren sonden sneven.’222aant.
 
 
 
Na desen ghinc si uten core223
 
Teenen beelde, daer si vore224
225
Knielde ende sprac hare ghebede,225
 
Daer Maria stont ter stede.226
 
Si riep Maria onversaghet:227aant.
 
‘Ic hebbe u nach ende dach geclaghet228aant.
 
Ontfermelike mijn vernoy229
230
Ende mi en es niet te bat een hoy!230
 
Ic werde mijns sins te male quijt,231aant.
[p. 39]
 
Blivic langher in dit abijt’.232
 
Die covel toech si ute al daer233
 
Ende leidse op onser vrouwen outaer.234
235
Doen dede si ute hare scoen.235
 
Nu hoert watsi sal doen!
 
Die slotele vander sacristien237
 
Hinc si voer dat beelde Marien;238
 
Ende ict segt u over waer239
240
Waer omme dat sise hinc al daer:240
 
Ofmense te priemtide sochte,241aant.
 
Dat mense best daer vinden mochte.
 
Hets wel recht in alder tijt,243
 
Wie vore Marien beelde lijt,
245
Dat hi sijn oghen derwaert sla
 
Ende segge ‘Ave’, eer hi ga,246
 
‘Ave Maria’; daer omme si ghedinct,247
 
Waer omme dat si die slotel daer hinc.248aant.
 
 
 
Nu ghinc si danen dorden noet249
250
Met enen pels al bloet250aant.
 
Daer si een dore wiste,251aant.
 
Die si ontsloet met liste,252
 
Ende ghincker heymelijc uut253
 
Stillekine sonder gheluut.254
[p. 40]
255
Inden vergier quam si met vare.255
 
Die iongelinc wort haers gheware.256
 
Hi seide: ‘Lief, en verveert u niet,257aant.
 
Hets u vrient dat ghi hier siet.’258aant.
 
Doen si beide te samen quamen,259
260
Si begonste hare te scamen,260aant.
 
Om dat si in enen pels stoet261
 
Bloets hoeft ende barvoet.262
 
Doen seidi: ‘Wel scone lichame,263
 
U soe waren bat bequame264
265
Scone ghewaden ende goede cleder.
 
Hebter mi om niet te leder,266
 
Ic salse u gheven sciere.’267
 
Doen ghinghen si onder den eglentiere,
 
Ende alles dies si behoeft,269aant.
270
Des gaf hi hare ghenoech.270
 
Hi gaf haer cleder twee paer;271
 
Blau waest dat si aen dede daer272aant.
 
Wel ghescepen int ghevoech.273
 
Vriendelike hi op haer loech.274
275
Hi seide: ‘Lief, dit hemelblau
 
Staet u bat dan dede dat grau.’276aant.
 
Twee cousen toech si ane277
 
Ende twee scoen cordewane,278aant.
 
Die hare vele bat stonden279
[p. 41]
280
Dan scoen die waren ghebonden.280
 
Hoet cleder van witter ziden281
 
Gaf hi hare te dien tiden,282
 
Die si op haer hoeft hinc.283
 
Doen cussese die ionghelinc284
285
Vriendelike aen haren mont.285
 
Hem dochte, daer si voer hem stont,286
 
Dat die dach verclaerde.287aant.
 
Haestelike ghinc hi tsinen paerde.288
 
Hi settese voer hem int ghereide.289
290
Dus voren si henen beide290
 
Soe verre dat began te daghen,291aant.
 
Dat si hen nyemen volghen en saghen.292
 
Doen begant te lichtene int oest.293
 
Si seide: ‘God, alder werelt troest,294
295
Nu moeti ons bewaren!295
 
Ic sie den dach verclaren.
 
Waric met u niet comen uut,297
 
Ic soude prime hebben gheluut,298
 
Als ic wilen was ghewone299aant.
300
Inden cloester van religione.300
 
Ic ducht mi die vaert sal rouwen:301
 
Die werelt hout soe cleine trouwe,302
[p. 42]
 
Al hebbic mi ghekeert daer an.303
 
Si slacht den losen coman304
305
Die vingherline van formine305aant.
 
Vercoept voer guldine.’306
 
 
 
‘Ay, wat segdi, suverlike!307
 
Ocht ic u emmermeer beswike,308aant.
 
Soe moete mi God scinden!309aant.
310
Waer dat wi ons bewinden,310
 
In scede van u te ghere noet,311
 
Ons en scede die bitter doet!312
 
Hoe mach u aen mi twien?313
 
Ghi en hebt aen mi niet versien314
315
Dat ic u fel was ofte loes.315
 
Sint dat ic u ierst vercoes,316aant.
 
En haddic niet in minen sinne
 
Ghedaen een keyserinne,317-318
 
Op dat ic haers werdech ware,319
320
Lief, en liete u niet om hare!320
 
Des moghedi seker wesen.321
 
Ic vore met ons ute ghelesen322aant.
[p. 43]
 
.Vc. pont wit selverijn;323
 
Daer seldi, lief, vrouwe af sijn.324
325
Al varen wi in vremde lande,325
 
Wine derven verteren ghene pande326aant.
 
Binnen desen seven iaren.’327
 
Dus quamen si den telt ghevaren328
 
Smorgens aen een foreest,329
330
Daer die voghele hadden feest.330aant.
 
Si maecten soe groet ghescal,331
 
Datment hoerde over al;332
 
Elc sanc na der naturen sine.333
 
Daer stonden scone bloemkine334
335
Op dat groene velt ontploken,335
 
Die scone waren ende suete roken.
 
Die locht was claer ende scone.337
 
Daer stonden vele rechte bome,338
 
Die ghelovert waren rike.
340
Die ionghelinc sach op die suverlike,340
 
Daer hi ghestade minne toe droech.341
 
Hi seide: ‘Lief, waert u ghevoech,342
 
Wi souden beeten ende bloemen lesen;343aant.
 
Het dunct mi hier scone wesen.
345
Laat ons spelen der minnen spel.’345
[p. 44]
 
‘Wat segdi’, sprac si, ‘dorper fel,346aant.
 
Soudic beeten op tfelt,347
 
Ghelijc enen wive die wint ghelt348
 
Dorperlijc met haren lichame?349
350
Seker soe haddic cleine scame.350
 
Dit en ware u niet ghesciet,351
 
Waerdi van dorpers aerde niet!352
 
Ic mach mi bedinken onsochte.353
 
Godsat hebdi diet sochte!354
355
Swighet meer deser talen355
 
Ende hoert die voghele inden dalen,356
 
Hoe si singhen ende hen vervroyen.357
 
Die tijt sal u te min vernoyen,358
 
Alsic bi u ben al naect.359aant.
360
Op een bedde wel ghemaect,360
 
Soe doet al dat u ghenoecht361
 
Ende dat uwer herten voeght.362
 
Ic hebs in mijn herten toren,363
 
Dat ghijt mi heden leit te voren.’364
 
 
365
Hi seide: ‘Lief, en belghet u niet,365aant.
[p. 45]
 
Het dede Venus, diet mi riet.366
 
God gheve mi scande ende plaghe367
 
Ochtic u emmermeer ghewaghe.’368
 
Si seide: ‘Ic vergheeft u dan.369
370
Ghi sijt mijn troest voer alle man370
 
Die leven onder den trone.371
 
Al levede Absolon die scone
 
Ende ic des wel seker ware373
 
Met hem te levene .m. iare374
375
In weelden ende in rusten,375
 
In liets mi niet ghecusten.376
 
Lief, ic hebbe u soe vercoren,377
 
Men mocht mi dat niet legghen voren,378
 
Dat ic uwes soude vergheten.379
380
Waric in hemelrike gheseten380
 
Ende ghi hier in ertrike,
 
Ic quame tot u sekerlike!382
 
Ay God, latet onghewroken383
 
Dat ic dullijc hebbe ghesproken!384
385
Die minste bliscap in hemelrike385
 
En es hier ghere vrouden ghelike:386385-86
 
Daer es die minste soe volmaect,387
[p. 46]
 
Datter zielen niet en smaect388
 
Dan Gode te minnen sonder inde.389
390
Al erdsche dinc es ellinde;390
 
Si en doeghet niet een haer391
 
Jeghen die minste die es daer.392
 
Diere om pinen die sijn vroet,393
 
Al eest dat ic dolen moet394
395
Ende mi te groten sonden keren395
 
Dore u, lieve scone ionchere.’396
 
 
 
Dus hadden si tale ende wedertale.397aant.
 
Si reden berch ende dale.398
 
In can u niet ghesegghen welaant.
400
Wat tusschen hen tween ghevel.400
 
Si voren alsoe voert401
 
Tes si quamen in een poert,402
 
Die scone stont in enen dale.403
 
Daer soe bequaemt hen wale,404
405
Dat siere bleven der iaren seven405aant.
 
Ende waren in verweenden leven406
 
Met ghenuechten van lichamen,407
 
Ende wonnen .ij. kinder tsamen.408aant.
[p. 47]
 
Daer na den seven iaren,409
410
Alse die penninghe verteert waren,410
 
Moesten si teren vanden pande411aant.
 
Die si brachten uten lande.
 
Cleder, scoenheit ende paerde413
 
Vercochten si te halver warde414
415
Ende brochtent al over saen.415
 
Doen en wisten si wat bestaen:416
 
Si en conste ghenen roc spinnen417aant.
 
Daer si met mochte winnen.418
 
Die tijt wort inden lande diere419aant.
420
Van spisen, van wine ende van biere
 
Ende van al datmen eten mochte.421
 
Dies hen wort te moede onsochte;422
 
Si waren hen liever vele doet,423aant.
 
Dan si hadden ghebeden broet.424
425
Die aermoede maecte een ghesceet425aant.
 
Tusschen hen beiden, al waest hen leet.426
 
Aenden man ghebrac dierste trouwe;427
 
Hi lietse daer in groten rouwe428
 
Ende voer te sinen lande weder.429
430
Si en sachen met oghen nye zeder.430
[p. 48]
 
Daer bleven met hare ghinder431
 
Twee uter maten scone kinder.432aant.
 
 
 
Si sprac: ‘Hets mi comen soe,433
 
Dat ic duchte spade ende vroe.434
435
Ic ben in vele doghens bleven.435
 
Die ghene heeft mi begheven436
 
Daer ic mi trouwen toe verliet.437
 
Maria, vrouwe, oft ghi ghebiet,438
 
Bidt vore mi ende mine .ij. ionghere,439
440
Dat wi niet en sterven van honghere.
 
Wat salic doen, elendech wijf!441aant.
 
Ic moet beide ziele ende lijf442
 
Bevlecken met sondeghen daden.
 
Maria, vrouwe, staet mi in staden!444
445
Al constic enen roc spinnen,445aant.
 
In mochter niet met winnen446
 
In tween weken een broet.
 
Ic moet gaen dorden noet448
 
Buten der stat op tfelt449aant.
450
Ende winnen met minen lichame ghelt,
 
Daer ic met mach copen spise.451
 
In mach in ghere wise452
 
Mijn kinder niet begheven.’453
[p. 49]
 
Dus ghinc si in een sondech leven,454
455
Want men seit ons overwaer,455
 
Dat si langhe seve iaer456
 
Ghemene wijf ter werelt ghinc457
 
Ende meneghe sonde ontfinc,458
 
Dat haer was wel onbequame,459
460
Die si dede metten lichame,
 
Daer si cleine ghenuechte hadde in,461aant.
 
Al dede sijt om een cranc ghewin,462
 
Daer si haer kinder met onthelt.463
 
Wat holpt al vertelt,464
465
Die scamelike sonden ende die zwaer465
 
Daer si in was .xiiij. iaer!466
 
Maer emmer en lietsi achter niet,467
 
Hadsi rouwe oft verdriet,468
 
Sine las alle daghe met trouwen469
470
Die seven ghetiden van onser vrouwen.470aant.
 
Die las si haer te loven ende teren,471
 
Dat sise moeste bekeren472aant.
 
Uten sondeliken daden,473
 
Daer si was met beladen474
475
Bi ghetale .xiiij. iaer,475
[p. 50]
 
Dat segghic u over waer.476
 
Si was seven iaer metten man,
 
Die .ij. kindere an hare wan,478
 
Diese liet in ellinde,479
480
Daer si doghede groet meswinde.480
 
Dierste .vij. iaer hebdi gehoert.481
 
Verstaet hoe si levede voert.482aant.
 
 
 
Als die .xiiij. iaer waren ghedaen,483
 
Sinde haer God int herte saen484aant.
485
Berouwennesse alsoe groet,485
 
Dat si met enen swerde al bloet486
 
Liever liete haer hoet af slaen,487
 
Dan si meer sonden hadde ghedaen488
 
Met haren lichame, alsi plach.489
490
Si weende nacht ende dach,
 
Dat haer oghen selden drogheden.491
 
Si seide: ‘Maria, die Gode soghede,
 
Fonteyne boven alle wiven,493aant.
 
Laet mi inder noet niet bliven!494
495
Vrouwe, ic neme u torconden,495
 
Dat mi rouwen mine sonden496
 
Ende sijn mi herde leet.497
 
Der es soe vele, dat ic en weet498
[p. 51]
 
Waer icse dede ocht met wien.499
500
Ay lacen! Wat sal mijns ghescien!500
 
Ic mach wel ieghen dordeel sorgen,501aant.
 
Doghen Gods sijn mi verborgen,502aant.
 
Daer alle sonden selen bliken,503
 
Beide van armen ende van riken,504
505
Ende alle mesdaet sal sijn ghewroken,505
 
Daer en si vore biechte af ghesproken506
 
Ende penitencie ghedaen.507
 
Dat wetic wel sonder waen.508
 
Des benic in groten vare.509
510
Al droghic alle daghe een hare510
 
Ende croeper met van lande te lande511
 
Over voete ende over hande512
 
Wullen, barvoet sonder scoen,513aant.
 
Nochtan en constic niet ghedoen,514
515
Dat ic van sonden worde vri,515
 
Maria, vrouwe, ghi en troest mi.516
 
Fonteyne boven alle doghet,517aant.
 
Ghi hebt den meneghen verhoghet,518
[p. 52]
 
Alse wel Teophuluse sceen.519aant.
520
Hi was der quaetster sonderen een520
 
Ende haddem den duvel op ghegeven521
 
Beide ziele ende leven522
 
Ende was worden sijn man;523
 
Vrouwe, ghi verloesseten nochtan.524
525
Al benic een besondech wijf525
 
Ende een onghestroest keytijf,526
 
In wat leven ic noy was,527
 
Vrouwe, ghedinct dat ic las528
 
Tuwer eren een ghebede!
530
Toent aen mi u oetmoedechede!530
 
Ic ben ene die es bedroevet531
 
Ende uwer hulpen wel behoevet.532
 
Dies maghic mi verbouden:533
 
En bleef hem nye onvergouden534
535
Die u gruete, maget vrie,535
 
Alle daghe met ere Ave Marie.536
 
Die u ghebet gherne lesen,537
 
Si moeghen wel seker wesen538
 
Dat hen daer af sal comen vrame.539
[p. 53]
540
Vrouwe, hets u soe wel bequame,540
 
Uut vercorne Gods bruut:541
 
U sone sinde u een saluut542aant.
 
Te Nazaret, daer hi u sochte,543
 
Die u ene boetscap brochte
545
Die nye van bode was ghehoert.545
 
Daer omme sijn u die selve woert546
 
Soe bequame sonder wanc,547
 
Dat ghijs wet elken danc548
 
Die u gheerne daer mede quet.549
550
Al waer hi in sonden belet,550
 
Ghi souten te ghenaden bringhen551
 
Ende voer uwen sone verdinghen.’552aant.
 
Dese bedinghe ende dese claghe553
 
Dreef die sondersse alle daghe.554
555
Si nam een kint in elke hant
 
Ende ghincker met doer tlant556
 
In armoede van stede te steden,557
 
Ende levede bider beden.558aant.
 
Soe langhe dolede si achter dlant,559
560
Dat si den cloester weder vant
 
Daer si hadde gheweest nonne,
 
Ende quam daer savons na der sonne562
 
In ere weduwen huus spade,563aant.
[p. 54]
 
Daer si bat herberghe doer ghenade,564
565
Dat si daer snachts mochte bliven.
 
‘Ic mocht u qualijc verdriven,’566
 
Sprac die weduwe, ‘met uwen kinderkinen;567
 
Mi dunct dat si moede scinen.568
 
Ruust u ende sit neder.569
570
Ic sal u deilen weder570
 
Dat mi verleent onse Here,571
 
Doer siere liever moeder ere.’572
 
Dus bleef si met haren kinden573
 
Ende soude gheerne ondervinden574
575
Hoet inden cloester stoede.575
 
‘Segt mi,’ seitsi, ‘vrouwe goede,576
 
Es dit covint van ioffrouwen?’577aant.
 
‘Jaet’, seitsi, ‘bi miere trouwen,578
 
Dat verweent es ende rike;579aant.
580
Men weet niewer sijns ghelike.580
 
Die nonnen diere abijt in draghen,581
 
In hoerde nye ghewaghen582
 
Van hem gheen gherochten583
 
Dies si blame hebben mochten.’584
 
 
585
Die daer bi haren kinderen sat,
[p. 55]
 
Si seide: ‘Waer bi segdi dat?586
 
Ic hoerde binnen deser weken587
 
Soe vele van ere nonnen spreken.
 
Alsic verstoet in minen sinne,589
590
Soe was si hier costerinne.
 
Diet mi seide hine loech niet.591aant.
 
Hets binnen .xiiij. iaren ghesciet,592
 
Dat si uten cloester streec.593
 
Men wiste noyt waer si weec594
595
Oft in wat lande si inde nam.’595
 
Doen wort die weduwe gram596
 
Ende seide: ‘Ghi dunct mi reven!597
 
Derre talen seldi begheven
 
Te segghene vander costerinnen,598/9
600
Oft ghi en blijft hier niet binnen!600
 
Si heeft hier costersse ghesijn601
 
.xiiij. iaer den termijn,602aant.
 
Dat men haers noyt ghemessen conde
 
In alden tiden ene metten stonde,603/4
605
Hen si dat si waer onghesont.605
 
Hi ware erger dan een hont606
 
Diere af seide el dan goet.607
 
Si draghet soe reynen moetaant.
[p. 56]
 
Die eneghe nonne draghen mochte.608/9
610
Die alle die cloesters dore sochte610
 
Die staen tusschen Elve ende der Geronde,611
 
Ic wane men niet vinden en conde612
 
Ne ghene die gheesteliker leeft!’613610-613
 
 
 
Die alsoe langhe hadde ghesneeft,614
615
Dese tale dochte haer wesen wonder615
 
Ende seide: ‘Vrouwe, maect mi conder:616
 
Hoe hiet haer moeder ende vader?’617aant.
 
Doe noemesise beide gader.618
 
Doen wiste si wel dat si haer meende.619
620
Ay God, hoe si snachs weende
 
Heymelike voer haer bedde!621
 
Si seide: ‘Ic en hebbe ander wedde622
 
Dan van herten groet berouwe.
 
Sijt in mijn hulpe, Maria, vrouwe!624
625
Mijn sonden sijn mi soe leet,625
 
Saghic enen hoven heet,626
 
Die in groten gloyen stonde,627
 
Dat die vlamme ghinghe uten monde,628
 
Ic croper in met vlite,629
630
Mochtic mier sonden werden quite.630
 
Here, ghi hebt wan hope verwaten;631aant.
[p. 57]
 
Daer op willic mi verlaten.632
 
Ic ben die altoes ghenade hoept,633
 
Al eest dat mi anxt noept634
635
Ende mi bringt in groten vare.635
 
En was nye soe groten sondare636
 
Sint dat ghi op ertrike quaemt637
 
Ende menschelike vorme naemt638
 
Ende ghi aen den cruce wout sterven,
640
Sone lieti den sondare niet bederven,640
 
Die met berouwenesse socht gnade,641aant.
 
Hi vantse, al quam hi spade,642
 
Alst wel openbaer scheen643
 
Den enen sondare vanden tween,644
645
Die tuwer rechter siden hinc.645
 
Dats ons een troestelijc dinc,646
 
Dat ghine ontfinc onbescouden.647
 
Goet berou mach als ghewouden.648aant.
 
Dat maghic merken an desen,649
650
Ghi seit: ‘Vrient, du salt wesen650
 
Met mi heden in mijn rike.
 
Dat segghic u ghewaerlike.’652
 
Noch, Here, waest openbare,653aant.
 
Dat Gisemast, die mordenare,aant.
655
Ten lesten om ghenade bat.655
[p. 58]
 
Hine gaf u weder gout no scat,656
 
Dan hem berouden sine sonden.657
 
U ontfermecheit en es niet te gronden,658
 
Niet meer dan men mach
660
Die zee uut sceppen op enen dach659-660aant.
 
Ende droghen al toten gronde.661
 
Dus was nye soe grote sonde,662
 
Vrouwe, u ghenaden en gaen boven.663aant.
 
Hoe soudic dan sijn verscoven664
665
Van uwer ontfermecheit,665
 
Ocht mi mijn sonden sijn soe leit!’666
 
 
 
Daer si lach in dit ghebede,667
 
Quam een vaec in al haer lede668
 
Ende si wort in slape sochte.669
670
In enen vysioen haer dochte,670
 
Hoe een stemme aen haer riep,671
 
Daer si lach ende sliep:672aant.
 
‘Mensche, du heves soe langhe gecarmt,673
 
Dat Maria dijns ontfarmt,674
675
Want si heeft u verbeden.675
 
Gaet inden cloester met haestecheden.676
 
Ghi vint die doren open wide677
[p. 59]
 
Daer ghi uut ginges ten selven tide678aant.
 
Met uwen lieve, den ionghelinc,679
680
Die u inder noet af ghinc.680
 
Al dijn abijt vinstu weder681
 
Ligghen opten outaer neder.682
 
Wile, covele ende scoen683
 
Moeghedi coenlijc ane doen.684
685
Des danct hoeghelike Marien.685
 
Die slotele vander sacristien,686
 
Die ghi voer tbeelde hinct
 
Snachs, doen ghi uut ghinct,688
 
Die heeft si soe doen bewaren,689
690
Datmen binnen .xiiij. iaren690
 
Uwes nye en ghemiste,691
 
Soe dat yemen daer af wiste.692
 
Maria es soe wel u vrient,693
 
Si heeft altoes voer u ghedient694
695
Min no meer na dijn ghelike.695
 
Dat heeft de vrouwe van hemelrike,696
 
Sonderse, doer u ghedaen.697
 
Si heet u inden cloester gaen.698
 
Ghi en vint nyeman op u bedde.699
700
Hets van Gode dat ic u quedde.’700
[p. 60]
 
Na desen en waest niet lanc,701
 
Dat si uut haren slape ontspranc.702
 
Si seide: ‘God, gheweldechere,703
 
En ghehinct den duvel nemmermere,704aant.
705
Dat hi mi bringhe in mere verdriet,705
 
Dan mi nu es ghesciet!706
 
Ochtic nu inden cloester ghinghe707
 
Ende men mi over dieveghe vinghe,708
 
Soe waric noch meer ghescent,709
710
Dan doen ic ierst rumde covent.710
 
Ic mane u, God die goede,711aant.
 
Dor uwen pretiosen bloede712
 
Dat uut uwer ziden liep,713
 
Ocht die stemme die aen mi riep,714
715
Hier es comen te minen baten,715
 
Dat sijs niet en moete laten,716
 
Si en come anderwerf tot hare717
 
Ende derdewerven openbare,718
 
Soe dat ic mach sonder waen719
720
Weder in minen cloester gaen.aant.
 
Ic wilre om benedien721
 
Ende loven altoes Marien!’
[p. 61]
 
Sanders snachs, moghedi horen,723
 
Quam haer een stemme te voren,724
725
Die op haer riep ende seide:725
 
‘Mensche, du maecs te langhe beide!726
 
Ganc weder in dinen cloester;727
 
God sal wesen dijn troester.728
 
Doet dat Maria u ontbiet!729
730
Ic ben haer bode; en twivels niet.’730
 
Nu heefsise anderwerf vernomen731aant.
 
Die stemme tote haer comen732
 
Ende hietse inden cloester gaen.733
 
Nochtan en dorst sijs niet bestaen.734
735
Der derder nacht verbeyt si noch735
 
Ende seide: ‘Eest elfs ghedroch736
 
Dat mi comt te voren,737
 
Soe maghic cortelike scoren738
 
Des duvels ghewelt ende sine cracht,739
740
Ende ocht hire comt te nacht,740
 
Here, soe maecten soe confuus,741
 
Dat hi vare uten huus,742
 
Dat hi mi niet en moete scaden.743
 
Maria, nu staet mi in staden,744
[p. 62]
745
Die ene stemme ane mi sint,745
 
Ende hiet mi gaen int covint.746
 
Ic mane u, vrouwe, bi uwen kinde,747
 
Dat ghise mi derdewerven wilt sinden.’748
 
 
 
Doen waecte si den derden nacht.749
750
Een stemme quam van Gods cracht750
 
Met enen over groten lichte751
 
Ende seide: ‘Hets bi onrechte,752
 
Dat ghi niet en doet dat ic u hiet,
 
Want u Maria bi mi ontbiet.754
755
Ghi moecht beiden te lanc.755
 
Gaet inden cloester sonder wanc:756
 
Ghi vint die doren op ende wide ontdaen;757
 
Daer ghi wilt, moghedi gaen.758
 
U abijt vindi weder759
760
Ligghende opten outaer neder.’760
 
Als die stemme dit hadde gheseit,761
 
En mochte die zondersse die daer leit,
 
Die claerheit metten oghen wel sien.762/3
 
Si seide: ‘Nu en darf mi niet twien,764
765
Dese stemme comt van Gode
 
Ende es der maghet Marien bode.766
 
Dat wetic nu sonder hone:767
[p. 63]
 
Si comt met lichte soe scone.768aant.
 
Nu en willics niet laten,769
770
Ic wille mi inden cloester maken.770
 
Ic saelt oec doen in goeder trouwen771
 
Opten troest van onser vrouwen772
 
Ende wille mijn kinder beide gader773
 
Bevelen Gode, onsen vader.774
775
Hi salse wel bewaren.’775
 
Doen toech si ute al sonder sparen776aant.
 
Haer cleder, daer sise met decte,777
 
Heymelike, dat sise niet en wecte.778
 
Si cussese beide aen haren mont.779
780
Si seide: ‘Kinder, blijft ghesont.780
 
Op den troest van onser vrouwen781
 
Latic u hier in goeder trouwen.
 
Ende hadde mi Maria niet verbeden,783
 
Ic en hadde u niet begheven784
785
Om al tgoet dat Rome heeft binnen.’785
 
Hoert wes si sal beghinnen!786
 
 
 
Nu gaet si met groten weene787
 
Ten cloester waert, moeder eene.788aant.
 
Doen si quam inden vergiere,789
790
Vant si die dore ontsloten sciere.790
[p. 64]
 
Si ghincker in sonder wanc:791
 
‘Maria, hebbes danc,792aant.
 
Ic ben comen binnen mure!793
 
God gheve mi goede aventure.’794
795
Waer si quam, vant si die dore
 
Al wide open ieghen hore.796
 
In die kerke si doe trac.797
 
Heymelike si doe sprac:798
 
‘God, Here, ic bidde u met vlite,799
800
Hulpt mi weder in minen abite
 
Dat ic over .xiiij. iaer801
 
Liet ligghen op onser vrouwen outaer
 
Snachs, doen ic danen sciet!’803
 
Dit en es gheloghen niet,804
805
Ic segt u sonder ghile:805
 
Scone, covele ende wile806
 
Vant si ter selver stede weder807
 
Daer sijt hadde gheleit neder.808
 
Si traect an haestelike809
810
Ende seide: ‘God van hemelrike
 
Ende Maria, maghet fijn,811
 
Ghebenedijt moetti sijn!812
 
Ghi sijt alre doghet bloeme.813
[p. 65]
 
In uwen reine magedoeme814
815
Droeghedi een kint sonder wee,815
 
Dat Here sal bliven emmermee.816
 
Ghi sijt een uut vercoren werde:817
 
U kint maecte hemel ende erde;818aant.
 
Dese ghewelt comt u van Gode819
820
Ende staet altoes tuwen ghebode;820
 
Den Here, die es ons broeder,821
 
Moghedi ghebieden als moeder822
 
Ende hi u heten lieve dochter.823
 
Hier omme levic vele te sochter:824
825
Wie aen u soect ghenade,825
 
Hi vintse, al comt hi spade.826
 
U hulpe die es alte groet.827
 
Al hebbic vernoy ende noet,828
 
Hets bi u ghewandelt soe,829
830
Dat ic nu mach wesen vroe.830
 
Met rechte maghic u benedien.’831aant.
 
Die slotele vander sacristien832
 
Sach si hanghen in ware dinc833
 
Vor Marien, daer sise hinc.834
835
Die slotele hinc si aen hare835
 
Ende ghinc ten core, daer si clare836aant.
 
Lampten sach berren in allen hoeken.837
[p. 66]
 
Daer na ghinc si ten boeken838
 
Ende leide elc op sine stede,839
840
Alsi dicke te voren dede;840
 
Ende si bat der maghet Marien,841
 
Dat sise van evele moeste vrien842aant.
 
Ende haer kinder, die si liet843
 
Ter weduwen huus in zwaer verdriet.844aant.
845
Binnen dien was die nacht ghegaen,845
 
Dat dorloy begonste te slaen,846aant.
 
Daer men middernacht bi kinde.847
 
Si nam cloc zeel biden inde848
 
Ende luude metten so wel te tiden,849aant.
850
Dat sijt hoerden in allen ziden.850
 
Die boven opten dormter laghen,851
 
Die quam alle sonder traghen852
 
Vanden dormter ghemene.853aant.
 
Sine wisten hier af groet no clene.854
855
Si bleef inden cloester haren tijt855
 
Sonder lachter ende verwijt:856
 
Maria hadde ghedient voer hare
 
Ghelijc oft sijt selve ware.858aant.
[p. 67]
 
Dus was die sonderse bekeert859
860
Maria te love, die men eert,
 
Der maghet van hemelrike,861
 
Die altoes ghetrouwelike862
 
Haren vrient staet in staden,863
 
Alsi in node sijn verladen.864aant.
 
 
865
Dese ioffrouwe daer ic af las,865aant.
 
Es nonne alsi te voren was.866
 
Nu en willic vergheten niet
 
Haer twee kindere, die si liet
 
Ter weduwen huus in groter noet.869
870
Si en hadden ghelt noch broet.
 
In can u niet vergronden,871aant.
 
Doen si haer moeder niet en vonden,872
 
Wat groter rouwe datsi dreven.873
 
Die weduwe ghincker sitten neven;874
875
Si hadder op ontfermenisse.875
 
Si seide: ‘Ic wille toter abdisse876
 
Gaen met desen .ij. kinden.877
 
God sal hare int herte sinden878
 
Dat si hen goet sal doen.’879
880
Si deden ane cleder ende scoen;880aant.
[p. 68]
 
Si ghincker met in covent;881
 
Si seide: ‘Vrouwe, nu bekent882
 
Den noet van desen tween wesen.883
 
Die moeder heefse met vresen884
885
Te nacht in mijn huus gelaten885
 
Ende es ghegaen hare straten,886
 
Ic en weet west noch oest.887
 
Dus sijn die kinder onghetroest.888
 
Ic hulpe hen gheerne, wistic hoe.’889
890
Die abdisse spracker toe:890
 
‘Houtse wel, ic saelt u lonen,891
 
Dat ghijs u niet en selt becronen,892
 
Na dat si u sijn ghelaten.893
 
Men gheve hen der caritaten894
895
Elcs daghes om Gode.895
 
Sint hier daghelijcs enen bode896
 
Die hen drincken hale ende eten.897
 
Gheberst hen yet, laet mi weten.’898
 
Die weduwe was vroe899
900
Dat haer comen was alsoe.900
 
Si nam die kinder met hare901
 
Ende hadder toe goede ware.902
[p. 69]
 
Die moeder, diese hadde ghesoghet
 
Ende pine daer om ghedoeghet,903-904904
905
Haer was wel te moede,905
 
Doen sise wiste in goeder hoede,906
 
Haer kinder, die si begaf907
 
In groter noet ende ghinc af.908
 
Sine hadde vaer no hinder909
910
Voert meer om hare kinder.910
 
Si leide vort een heylech leven.911
 
Menech suchten ende beven
 
Hadsi nacht ende dach,912-913
 
Want haer die rouwe int herte lach914
915
Van haren quaden sonden,915
 
Die si niet en dorste vermonden916
 
Ghenen mensche, no ontdecken,917
 
Noe in dichten oec vertrecken.918aant.
 
 
 
Hier na quam op enen dach
920
Een abt, diese te visenteerne plach920aant.
 
Eenwerven binnen den iare,921
 
Om te vernemen oft daer ware922
 
Enech lachterlike gheruchte,923
 
Daer si blame af hebben mochte.924
[p. 70]
925
Sdaghes als hire comen was,925
 
Lach die sonderse ende las
 
Inden coer haer ghebet926-927
 
In groter twivelingen met.928
 
Die duvel becorese metter scame,929
930
Dat si haer sondelike blame930
 
Vore den abt niet en soude bringhen.931
 
Alsi lach inder bedinghen,932
 
Sach si, hoe dat neven haer leet933
 
Een ionghelinc met witten ghecleet.934aant.
935
Hi droech in sinen arm al bloet935
 
Een kint, dat dochte haer doet.936
 
Die ionghelinc warp op ende neder937
 
Enen appel ende vinken weder938
 
Vor tkint, ende maecte spel.939
940
Dit versach die nonne wel,940
 
Daer si in haer ghebede lach.941
 
Si seide: ‘Vrient, oft wesen mach
 
Ende of ghi comen sijt van Gode,942-943aant.
 
Soe manic u bi sine ghebode,944
945
Dat ghi mi segt ende niet en heelt,945aant.
 
Waerom ghi voer dat kint speelt
[p. 71]
 
Metten sconen appel roet,
 
Ende het leet in uwen arm doet?948
 
U spel en helpt hem niet een haer.’949
950
‘Seker, nonne, ghi segt waer.950
 
En weet niet van minen spele
 
Weder luttel no vele;951-952
 
Hets doet: en hoert no en siet.953
 
Al des ghelike en weet God niet,954
955
Dat ghi leest ende vast.955
 
Dat en helpt u niet een bast;956
 
Hets al verloren pine,957
 
Dat ghi neemt discipline.958
 
Ghi sijt in sonden soe versmoert,959aant.
960
Dat God u beden niet en hoert960
 
Boven in sijn rike.aant.
 
Ic rade u: haestelike
 
Gaet ten abt, uwen vader,962-963aant.
 
Ende verteelt hem algader964
965
U sonden al sonder lieghen.965
 
Laet u den duvel niet bedrieghen.966
 
Die abt sal u absolveren967
 
Van den sonden die u deren.968
 
Eest dat ghise niet en wilt spreken,969
970
God salse zwaerlike an u wreken!’970
[p. 72]
 
Die ionghelinc ghinc ute haer oghen;971
 
Hine wilde haer nemmer vertoghen.972
 
Dat hi seide, heeft si verstaen.973
 
Smorghens ghinc si alsoe saen974
975
Ten abt ende bat dat hi hoerde975
 
Haer biechte van worde te worde.976
 
Die abt was vroet van sinne.977
 
Hi seide: ‘Dochter, lieve minne,978
 
Des en willic laten niet.979
980
Bepeinst u wel ende besiet
 
Volcomelijc van uwen sonden.’980-981
 
Ende si ghinc ten selven stonden982aant.
 
Den heyleghen abt sitten neven983
 
Ende ondecten hem al haer leven984aant.
985
Ende haer vite van beghinne:985
 
Hoe si met ere dulre minne986
 
Becort was soe uter maten,987
 
Dat si moeste ligghen laten
 
Haer abijt met groten vare989aant.
990
Eens snachts op onser vrouwen outare,990
 
Ende rumede den cloester met enen man,991aant.
 
Die twee kindere aen hare wan.992
[p. 73]
 
Al dat haer ye was ghesciet,993aant.
 
Dies ne liet si achter niet;994
995
Wat si wiste in haer herte gront,995
 
Maecte si den abt al cont.996
 
Doen si ghebiecht hadde algader,997
 
Sprac dabt, die heyleghe vader:998
 
‘Dochter, ic sal u absolveren999aant.
1000
Vanden sonden die u deren,1000
 
Die ghi mi nu hebt ghelijt.1001
 
Gheloeft ende ghebenedijt1002
 
Moet die moeder Gods wesen!’
 
Hi leide haer op thoeft met desen1004
1005
Die hant ende gaf haer perdoen.1005
 
Hi seide: ‘Ic sal in een sermoen1006
 
U biechte openbare seggen,1007aant.
 
Ende die soe wiselike beleggen,1008
 
Dat ghi ende u kinder mede1009
1010
Nemmermeer te ghere stede1010
 
Ghenen lachter en selt ghecrigen.1011
 
Het ware onrecht, soudement swigen,1012
 
Die scone miracle die ons Here1013
[p. 74]
 
Dede doer siere moeder ere.1014
1015
Ic saelt orconden over al.1015
 
Ic hope, datter noch bi sal1016
 
Menech sondare bekeren1017
 
Ende onser liever vrouwen eren.’1018
 
 
 
Hi deet verstaen den covende,1019
1020
Eer hi thuus weder wende,1020
 
Hoe ere nonnen was ghesciet.1021
 
Maer sine wisten niet
 
Wie si was; het bleef verholen.1023
 
Die abt voer Gode volen.1024
1025
Der nonnen kinder nam hi beide
 
Ende vorese in sijn gheleide.1025-26
 
Grau abijt dedi hen an1027aant.
 
Ende si worden twee goede man.1028
 
Haer moeder hiet Beatrijs.1029aant.
1030
Loef Gode ende prijs1030
 
Ende Maria, die Gode soghede,aant.
 
Ende dese scone miracle toghede.1032aant.
 
Si halp haer uut alre noet.1033
[p. 75]
 
Nu bidden wi alle, cleine ende groet,1034
1035
Die dese miracle horen lesen,1035
 
Dat Maria moet wesen1036
 
Ons vorsprake int soete dal1037aant.
 
Daer God die werelt doemen sal.1038aant.
 
 
 
Amen.
1-3 Alleen na vers 1 en 3 in regel 2 en 5 en aan het slot van de laatste regel van het gedicht staan punten. Deze punten geven geen zinseinden aan, maar markeren het verseinde als dit niet samenvalt met het eind van de regel, zoals in vs. 1 en 3, omdat de eerste drie verzen naast de gehistorieerde initiaal over vijf regels zijn verdeeld. Aan het slot van het gedicht geeft de punt het eind van het geheel aan, zoals dat in de gehele codex gebeurt.
1dichten: schrijven; comt mi: krijg ik; cleine bate: weinig voordeel.
2die liede: de mensen, nl. ‘die het beter weten’, ‘die het zo goed met mij voor hebben’ of ‘die zo verstandig zijn’; ict (uit ic et): ik het.
3sin: zowel zintuigen als denkvermogen; niet en: niet; vertaren: verteren, verslijten; sinen sin vertaren: zich kwellen, aftobben, afpijnigen, er kapot aan gaan.
4doghet: (eigenlijk: bovennatuurlijk vermogen) macht, gunst, weldaden.
5moeder ende maghet: moeder-maagd; es bleven: is geworden; bliven heeft een voltooid deelwoord zonder ge en betekent zowel blijven als worden; die moedermaagd is geworden, of: die als moeder toch maagd is gebleven.
6hebbic op heven: heb ik ter hand genomen, d.w.z. begin ik, breng ik (u), presenteer ik; mieracle: (verhaal van een) wonder; mieracle was vrouwelijk, vandaar die in 7.
7toghede: toonde, openbaarde.
8teren (uit te eren): ter ere; Mariën: van Maria; de woordvolgorde is nu anders: een substantief dat afhankelijk was van een ander substantief, kon daaraan vooraf gaan (zie ook 9); diene: die hem; God betekent vaak Christus.
9van ere nonnen een ghedichte: woordvolgorde is nu anders; ere (samentrekking van enere): 3e naamval vrouwelijk enkelvoud van een.
10ghedichte: het resultaat van dichten (zie Aantekeningen vs 1), verhaal; moet: moge; onnen: toestaan; God moet mi onnen: God geve.
11moet: dit hulpwerkwoord ter vervanging van de coniunctief wordt in het modern Nederlands niet dubbel uitgedrukt, en kan hier het best vertaald worden met ‘zal’; die poente: de kern, waar het om gaat; wel: goed; geraken: treffen (zoals wij zeggen, dat iemands gelijkenis is getroffen).
12ende: einde; daer ... af: daaraan.
13na: naar, volgens; der: 3e naamval vrouwelijk enkelvoud van de; waerheide: 3e naamval enkelvoud van waerheit.
14als: zoals; broeder: zo worden in het mnl. monniken genoemd, zowel ‘broeders’ als ‘paters’.
15begheven: uit ‘de wereld’ teruggetrokken, in een klooster begeven; willemijn: een van de vele middeleeuwse kloosterorden. Een begheven willemijn: iemand die in een klooster was gegaan, en wel in de orde der wilhelmieten.
16vant (uit vant et): had het gevonden; boeke sijn: het bezittelijk voornaamwoord kon ook achter het zelfstandig naamwoord voorkomen en bleef dan vaak onverbogen.
17ghedaghet: bejaard.
18daer ... af: waarover, over wie; began: begonnen was.
19hovesche: beschaafd, voornaam; subtijl van zeden: met verfijnde manieren.
20noch: meer.
21ic wane: meen ik.
22van zeden: in manieren; van ghedane: figuur, houding.
23prisede: zou prijzen; hare lede: haar lichaamsdelen, haar lichaam.
24sonderlinghe: in het bijzonder; haer (heeft betrekking op lede) scoenhede: de schoonheid daarvan.
25dats (uit dat es): dat is; een dinc: iets; niet en: niet; dochte: zou deugen, zou passen.
26wille: zal; u: een middeleeuws verhaal werd verteld; de verteller richt zich dan ook tot zijn publiek; ambochte: 2e naamval van ambocht (taak, functie) afhankelijk van wat: welke.
26-27van wat ambochte si plach te wesen langhen tijt: welke taak (functie) zij lange tijd vervulde (bekleedde).
28int: in het; daer: waar; abijt: habijt, kloosterkleed.
29costersse: kosteres.
30dat: kan terugwijzen op vs 29 of vooruitwijzen naar vs 31-36; seggic: zeg ik; al: geheel; waer: waarheid, over waer: naar waarheid.
45 Leet kan zelfstandig naamwoord of bijvoeglijk naamwoord zijn; lieft(e) is een zelfstandig naamwoord naast lief als lengte naast lang en diepte naast diep. Er is dus geen noodzaak om te lezen lief in plaats van lieft dat in het handschrift staat, al is het zelfstandig naamwoord lief de gebruikelijke vorm in de polaire (naar twee kanten gerichte) verbinding lief en leet (vs. 140). Verder moet er op worden gewezen dat de schrijver vaker een t plaatst of weglaat waar dat minder gebruikelijk is (zie ook Tekstkritische opmerkingen 527). De mededeling van Stracke dat het handschrift lieft heeft met een punt onder de f die als expurgeerpunt voor de t bedoeld zou zijn, is onbegrijpelijk, aangezien er aldaar geen punt geconstateerd kon worden.
31sine was: zij was niet; lat: lui; no: noch. Zij was lui noch langzaam: litotes (een ontkenning om het tegenovergestelde te versterken), dus: zij was zeer ijverig.
32nachte en daghe: 3e naamval enkelvoud.
33te: (tot) in; haren werke: 3e naamval enkelvoud.
34te ludene: (3e naamval van de infinitief luden) te luiden; in die kerke: deze bepaling kan betrokken worden op de voorafgaande en de volgende mededeling; mogelijk ook worden beide zinnen door de gemeenschappelijke bepaling verbonden.
35ghereiden: gereed maken, zorgen voor; tlicht: het licht; ornament: (het lidwoord is mogelijk opgegaan in ende) (kerkelijke) sieraden en gewaden (voor de eredienst).
36alt: (al het) het gehele; covent: kloostergemeenschap; alt covent: alle kloosterlingen.
37ioffrouwe: jonkvrouw.
37-38en was niet sonder der minnen: (litotes, zie vs 31) had een grote liefde opgevat.
38der minnen: 3e naamval enkelvoud; groet: (groot) bijzonder; wonder: ongelooflijke, verbazingwekkende gebeurtenissen (ook: verwondering).
39pleecht te werken: (gewoonlijk ...) veroorzaakt, met zich meebrengt; achter lande: (in het land) in de hele wereld, overal.
40bi wilen: soms; comter af scande: komt er schande van.
41quale: verdriet, pijn; toren: verbittering, spijt; wedermoet: afgunst, haat.
43den wisen ... oec: zelfs de wijze; soe ries: zo dwaas.
44dat hi moet bliven int verlies: dat hij wel ongelukkig moet worden.
45eest: (uit es-et) is het; eest hem lieft ofte leet: of hij wil of niet.
46dwingt: onderwerpt; sulken: menigeen; dat: zodat; hine: hij niet.
47weder ... ofte: of ... of.
60 De emendatie van gheluux in ghelux, die de meeste editeurs voorstaan, is onjuist. De rekking van de klinker in open lettergreep is normaal; we hebben hier te maken met een oudere vorm dan de vorm ghelux. Zie ook Tekstkritische opmerkingen 569 en 710.
46-48menigeen onderwerpt zij zo, dat hij niet weet of hij moet spreken of zwijgen om zijn beloning te verkrijgen.
48daer ... af: (slaat op vs 47) waarvan; loen: beloning (van de liefde); waent: meent, verwacht; ghecrighen: (te) verkrijgen.
49menighe: menigeen; worpt: werpt; ondervoet: ter aarde, terneer.
50die op staet: die zich (pas weer) opricht; alst (uit als et): wanneer het.
51sulken: juist hem; mild: vrijgevig.
52sine ghiften: zijn geschenken; hilde: zou houden.
53dade hijt niet: (deed hij het niet) was het niet dat hij het deed; bider minnen rade: (bi: bij met de 3e naamval van raad en daarvan afhankelijk de 2e naamval van minne) op aanraden, ingeving, van de liefde.
54noch: voorts, ook, (of:) toch; liede: mensen (d.w.z. geliefden); soe ghestade: zo standvastig, trouw (dat). Het voegwoord dat is hier niet uitgedrukt.
55lijdendvoorwerpszin bij 56.
56dat: samenvatting van vs 55; hen: meewerkend voorwerp; ghemene: gemeenschappelijk, van hen samen. De woordvolgorde in 56 is anders dan in het hedendaags Nederlands.
54-56De structuur van deze zin is te vergelijken met die van Hij is zo goed, hij geeft alles weg in plaats van Hij is zo goed, dat hij alles weg geeft.
57welde: overvloed, genot; bliscap: vreugde; rouwe: smart, verdriet.
58selke: zulke, zo een; hetic: noem ik.
59in ... niet (uit ic ne ... niet): ik ... niet; constu (uit conste u) conste: zou kunnen; gheseggen (het voorvoegsel ghe kon een begrip van voltooiing, van volledigheid uitdrukken): (ten volle) beschrijven, opsommen; niet ... als: volstrekt niet. Ik zou u volstrekt niet kunnen opsommen, ik zou u onmogelijk allemaal kunnen vertellen.
60gheluux (uit ghelukes): 2e naamval van geluk (vergelijk des daags naast dag); deze 2e naamval is afhankelijk van vele evenals onghevals, 2e naamval van ongheval: ongeluk.
61uter (uit uut der) minnen beken: uit de (beek) bron der liefde; ronnen: stromen, voortvloeien.
62en ... niet evenals niet en (63): niet; darfmen: mag men; veronnen: kwalijk nemen, zwaar aanrekenen.
63der nonnen: 3e naamval en meewerkend voorwerp; conste: kon; ontgaen: ontkomen (aan), zich losmaken (van).
64diese: die (dat is de minne) haar; hilt ghevaen: gevangen hield.
66te becorne (3e naamval van de infinitief): te verleiden, in verzoeking te brengen; cesseert: houdt op; ende niet en cesseert (litotes, zie vs 31): en is voortdurend in de weer, is er steeds op uit.
67spade: laat; vroe: vroeg.
68hi doeter sine macht toe: hij spant al zijn krachten in, hij laat zijn macht gelden.
69met quaden listen: arglistig, met boze kennis; als: zoals; wel: goed; conde: kon (deze vorm komt vooral in het rijm voor, de andere verleden tijdsvorm is conste, zie vs 59 en 63). Met als hi wel conde gaat het verhaal, dat in de verleden tijd wordt verteld, weer verder na de algemene beschouwing over de macht van de liefde en de duivel in de tegenwoordige tijd.
70becordise (uit becorde hi se): bracht hij haar in verzoeking; met vleescheliker sonde: met de zonde van het vlees (lichaam).
71dat si sterven waende: (in zo een hevige mate) dat ze dacht te (zullen) sterven.
72vermaende: smeekte (dringend) (vaak - zoals hier - gecombineerd met bidden).
73troeste: zou helpen, bevrijden (nl. van de verleiding); dore sine ghenaden (4e naamval meervoud): met een beroep op zijn genade (bepaling bij vermaende).
74verladen: bezwaard, gekweld.
75met: door.
76dient al es cont (dient uit dien et): aan wie alles (het al) bekend is.
77die: de 3e naamval enkelvoud manlijk van het betrekkelijk voornaamwoord komt naast dien ook in de vorm zonder n voor; niet: niets; verholen: verborgen. Vs 77 herhaalt in de vorm van een litotes (zie vs 31) wat reeds in vs 76 werd uitgedrukt.
78dat: te verbinden met soe in vs 74; die crancheit: (de) mijn zwakheid; mi sal doen dolen: mij mijn verstand zal doen verliezen.
80abijt: (klooster)kleed; begheven: afstand doen van, in de steek laten; dit kleed kan ik niet langer dragen.
92 Het cijfer wordt tussen twee punten geplaatst; voor de eenheden gebruikt men de i, voor de laatste eenheid een j; dus 3 is .iij.. Op gelijke wijze wordt de klinker lange i weergegeven door de combinatie i en j: ij; pas later is de uitspraak daarvan ei geworden.
81nu hoert: tegenwoordig andere woordvolgorde; hoeter (uit hoe et daer - of haer -) na verghinc: hoe het verder ging.
82sende om: zond (een bode) naar (eigenlijk: om te ontbieden); ionghelinc: (voorname) jonge man; zij ontbood de jonge man.
83daer ... toe: tot wie; lieve: genegenheid (lieve betreft meer de geestelijke, minne de lichamelijke gevoelens).
84oetmoedelijc: welwillend, minzaam.
85quame: (coniunctivus van de onv. verl. tijd) moest komen; saen: spoedig; te hare: naar haar toe.
85-86geven in de indirecte rede d.m.v. de coniunctivus de inhoud van de brief.
86laghe: (coniunctivus van de onv. verl. tijd.) zou liggen; vrame: voordeel, heil; het was in zijn eigen belang, zijn geluk hing ervan af.
90doe: toen; in sinen sinne: in zijn hart; blide in sinen sinne: vervuld van vreugde.
91haestem (uit haeste em): haastte zich.
92sint: sinds; .xij.: 12.
93dwanc: (onv. verl. tijd van dwingen): kwelde, beheerste.
94dat: zodat; si dogheden: zij leden; menech: veel; wee: verdriet.
95soe hi ierst mochte: zodra hij kon.
96ten (uit te den): naar het; daer: waar; sochte: opzocht; daer hise sochte: om haar op te zoeken.
97tfensterkijn: het (spreek)venstertje.
98soude: wilde; mocht sijn: als het kon.
100merde: draalde; zij liet niet lang op zich wachten (litotes), zij kwam spoedig.
101si quam ende woude: zij kwam om te ...; woudene (uit woude ene) wilde hem; vanden: beproeven, op de proef stellen; zij kwam om (de oprechtheid van) zijn gevoelens te onderzoeken.
103dwers ende lanx: overdwars en overlangs, kruiselings.
104menech werven: vele malen; si versochten: zij zuchtten diep.
105daer: (letterlijk: waar), terwijl.
106bevaen: bevangen, overweldigd; met alsoe starker minnen: door een zo heftig gevoel van liefde.
108ghesegghen: ten volle beschrijven (zie 59); conde: (irrealis) zou kunnen (zie Aant. 59).
109dicke: dikwijls; verwandelde: veranderde; hare: hun; blye: kleur.
107-109Zij zaten zo lang, dat ik het niet precies zou kunnen zeggen, hoe dikwijls zij van kleur verschoten.
110ay mi: wee mij, ach; a(y)mie: beminde, of: wee mij (zie Aant.).
111vercoren: uitverkoren; mi es soe wee: ik ben zo ongelukkig.
112sprect (geb. wijs pluralis, hier beleefdheidsvorm): spreek; ieghen: tegen; wort: woord; oft: of; een wort oft twee: een paar woordjes.
113dat: heeft betrekking op wort; therte: het hart; conforteert: troost.
114troest: vertrouwen (Eng. to trust), steun, troost; ik heb uw steun nodig.
115der minnen strael: de pijl der liefde; stect: steekt; mi int herte: in mijn hart.
116dat: zodat; ic doghe: ik lijd.
117In (uit ic ne) mach: ik kan niet; verhoghen: mij verheugen, blij zijn; ik zal nooit meer blij kunnen zijn.
118ghi en hebbet uut ghetoghen: als u hem (de pijl) niet heeft uitgetrokken, als u hem niet uittrekt.
119met sinne: vurig.
120wet: weet; wel kan opgevat worden als een bijw. bep. bij wet of bij lieve.
121dat wi langhe hebben ghedragen minne: dat wij elkaar lange tijd liefhebben.
122al onsen daghen: nl. sinds hun twaalfde jaar (zie 92).
123en ... nye: nooit; rusten (2e naamval afhankelijk van vele): rust; wij hadden nooit eens rustig de gelegenheid.
124eens: éénmaal; hem ondercussen: elkaar kussen.
125vrouwe Venus: lijdend voorwerp.
126in onsen sinne: in ons hart.
127moete: moge; God onse here: onderwerp.
128dat: omdat.
129vervaluën: verwelken, verflensen; bederven: vergaan.
130constic: kon ik; wel: (toch) maar; ane u: van u; verwerven: verkrijgen.
131ende: dat; dabijt (uit dat abijt): het kloosterkleed; wout: zou willen.
132ende: en; enen sekeren tijt: lijdend voorwerp bij seggen: een veilige tijd, een tijd dat het veilig is.
133lijdendvoorwerpszin eveneens afhankelijk van seggen; hoe: en op welke wijze; ute: naar buiten; mochte: zou kunnen.
134ic woude riden: ik zou weg rijden; ende: om te; ghereiden: laten klaarmaken.
135goede: mooie; cleder: kleren; diere: bijv. nmw. achter het zelfst. nmw. geplaatst: kostbare; van wullen: van wol; kleren kostbaar van wol: kleren van kostbare wol.
136met bonten (meervoud): met bontvellen; vullen: voeren.
137sercoet: overkleed.
138in: uit ic ne; begheven: in de steek laten, verlaten; te ghere (uit gheenre) noet: in geen enkele moeilijke omstandigheid.
139mi: wederkerend voornaamwoord; aventueren: riskeren, aanvaarden, mij storten (in).
140tsuete metten sueren (uit dat suete met den sueren): het zoet met het zure.
141nemt (beleefdheidsvorm geb. wijs): neem; te pande: als pand.
142vercorne: hetzelfde als vercoren (111).
143die: wijst terug naar trouwe (141); ontfaen: ontvangen.
145niemen en: niemand; covent: zie Aant. 36.
146werwaert: waarheen; wi sijn bewent: wij zijn vertrokken.
147van tavont (uit te avont): van(af deze); .viij.: 8.
148nemt mijns wachte: wacht mij op.
149vergier: (klooster)tuin, boomgaard.
150eglentier: wilde roos.
151wachte mijns: wacht op mij, let op mijn komst; ic come uut: ik ga weg.
152wille: wens (te).
153te varen: om te trekken; daer: waarheen.
154en si: tenzij.
155ocht: of.
156sekerlike: stellig.
157begheert: uit begheer et.
159gheloefde: beloofde; elc anderen: (ieder de ander), zij elkaar.
160orlof: (verlof om te vertrekken), afscheid; ghinc wanderen: begaf zich.
161daer: waar; rosside: ros; stoet: stond.
162satter op: steeg (er) op; metter spoet: direct; hij wierp zich snel in het zadel.
163reet wech sinen telt: reed weg in een draf.
164ter stat waert: in de richting van de stad; velt: vlakte.
165litotes (zie 31).
166sanders daghes: de volgende dag.
167blau ende scaerlaken: blauw en rood laken.
168daer ... af: waarvan.
169mantele: mantels: caproen groet: wijde kap.
170sorcoet: hetzelfde als sercoet (137).
171na recht: zoals het behoorde; gevoedert: gevoerd.
172niemen en: niemand; beter vel: mooier bont.
173onder vrouwen cleder: aan de binnenkant van dameskleding.
174prijsdent (uit prijsden et): prezen het; diet: die het.
175gordele: gordels, ceinturen; almoniere: beursjes, tasjes.
176haer: meewerkend voorwerp; goet: mooi; diere: kostbaar.
177huve: haarband, diadeem; vingherline: ringen.
178chierheit: sieraden, kleinodiën; menechfoude: allerlei.
179naar alle sieraden zocht hij.
180eneger bruut: welke bruid ook maar, de voornaamste bruid; behoeven: nodig hebben (met die als onderwerp en eneger bruut als meewerkend voorwerp).
181.Vc. pont: vijfhonderd pond (zilver).
182voer: trok; in ere avontstont: op een moment in de avond, 's avonds.
183heymelike: heimelijk; buten der stede: de stad uit.
184al dat scoenheide: al die kostbaarheden.
185wel ghetorst: goed opgepakt.
186alsoe: zo; ten cloestere waert: naar het klooster.
205 De meeste Beatrijs-commentaren willen in plaats van Maria, moeder lezen Jhesu, here. De argumenten zijn dat Beatrijs voor het hoogaltaar bidt, in 215 zich tot Jezus richt, en daarna, als ze uit het koor is gegaan nogmaals tot Maria bidt; verder zouden de regels 208 en 209 wel van Jezus, maar niet van Maria gezegd mogen worden.
Wanneer men een fout in een tekst meent te constateren, dient men het ontstaan van de fout aannemelijk te maken, bovendien moet men de tekst op dit soort fouten in het geheel controleren. Het heeft daarom zin om na te gaan of Maria vaker met God of Jezus - die in het Middelnederlands, ook Got wordt genoemd - wordt verwisseld. In 200 blijft Beatrijs achter in het koor, volgens de tekst richt zij zich eerst tot Maria (205), vervolgens tot Jezus (215). Dan verlaat zij het koor en knielt voor een Mariabeeld en bidt tot Maria (225). In dit gebed zegt zij nacht en dag tot Maria geklaagd te hebben (228), maar Beatrijs blijkt tot God gebeden te hebben (72). Als Beatrijs later in ellende verkeert, bidt zij tot Maria (438), en zij bidt dagelijks de zeven Mariagetijden. Het resultaat is berouw, die God haar schenkt (484), waarop zij tot Maria bidt (492). Bij de weduwe bidt Beatrijs weer tot Maria (622) maar tijdens dit gebed gaat ze over op God: Here, ghi hebt wanhope verwaten (631), waarin ze uitvoerig ingaat op Gods genade (tot 662), waarna Beatrijs zich weer tot Maria richt. Dan komt in haar slaap de stem tot Beatrijs, die vertelt dat Maria zich over haar ontfermd heeft (673-699), waarop de stem afscheid neemt (700) met Hets van Gode dat ic u quedde. Beatrijs in de war door de stem verzoekt God nogmaals om een teken (703-720) en eindigt dan dat ze er Maria steeds dankbaar voor zal zijn (721-722). Die stem komt dan terug en zegt: God sal wesen dijn troester (728) en gaat door: Doet dat Maria u ontbiet; ic ben haer bode, en twivels niet (729-730). Weer bidt Beatrijs (736) tot God, maar tijdens dit gebed gaat ze over op Maria (744) en verzoekt nu Maria haar de stem voor de derde maal te zenden. Die stem komt dan en wel van Gods cracht (750) en zegt doet dat ic u hiet, want u Maria bi mi ontbiet (753-754). Haar reactie hierop is, dat ze nu niet kan twijfelen Dese stemme komt van Gode ende es der maghet Marien bode (765-766). Ze zal daarom naar het klooster terug gaan opten troest van onser vrouwen en ze zal haar kinderen bevelen Gode onsen vader (772-774). Ze dekt de kinderen dan met haar kleren toe en zegt kinder, blijft ghesont. Op den troest van onser vrouwen latic u hier enz. (780). Als ze het klooster binnen is, zegt ze Maria hebbes danc. Ic ben comen binnen mure. God gheve mi goede aventure (792-794). Vervolgens bidt ze God om haar habijt (799-803) en als ze dat heeft gevonden richt ze een dankgebed tot God en Maria samen (810) God van hemelrike ende Maria, maghet fijn, maar ze gaat alleen tot Maria verder in haar gebed: Ghebenedijt moetti sijn. Ghi sijt alre doghet bloeme. In uwen reine magedoeme droeghedi een kint sonder wee enz. Na haar eerste werkzaamheden als kosteres weer te hebben verricht bidt ze nogmaals tot Maria vooral voor haar kinderen, wat in de indirecte reden wordt gegeven (841-844). Inhoud van verdere gebeden wordt niet verteld. De abt begrijpt dat het mirakel door de Heer verricht is tet ere van Maria (1013-1014), zoals de schrijver reeds in het begin meedeelde (7-8), maar in 1032 wordt van Maria gezegd dat zij dese scone miracle toghede. Aan het slot worden God en Maria beiden weer genoemd, waarbij de leer der kerk geen geweld wordt aangedaan: dat Maria moet wesen ons vorsprake int soete dal daer God die werelt doemen sal.
Als we dit geheel overzien, blijkt dat wat als een incidentele fout werd gewijzigd door de tekstuitgevers een regelmatig verschijnsel is. Steeds wordt Maria zo niet in één adem dan toch in één gebed met God genoemd, waarbij zij als middelares optreedt zonder wier hulp het niet mogelijk lijkt dat de zondaar genade krijgt. Dit is echter begrijpelijk in een tijd dat de Maria-verering nog in opkomst was. Dit verklaart ook waarom de dichter tweemaal op de grote waarde wijst van het Ave Maria bidden. De eerste maal als Beatrijs haar kleed aflegt voor het Maria-altaar (239-248), de tweede maal als ze berouw heeft en zich beroept op het feit dat ze dit gebed geregeld had opgezegd (525-552). Zie ook Aant. 243-248. Hoe meer eer men voor Maria opeiste - en in heiligenlegenden deed men dat ook voor zijn heilige - hoe dankbaarder de vereerde zou zijn, en hoe meer kans, dat die eer ten slotte toegewezen werd door het kerkelijk gezag. Het is dus geheel niet vreemd, nee juist in overeenstemming met de aard van dit verhaal, dat praktisch regelmatig Maria steeds genoemd wordt als het ware even machtig als God. Nu wordt opgemerkt dat van Maria niet gezegd mag worden ghi kint wel in allen uren smenschen herte ende sijn wesen, omdat dit alleen door God gekend zou zijn, zoals ook van Maria niet gezegd zou mogen worden dat haar genade altijd groter is dan de zonde der mensen (662). Als dit zo was, hoe kon het dan geschreven worden? Had de dichter dit moeten weten? Waarom zouden deze regels wel een interpolatie kunnen zijn en geen ‘fout’ van de dichter? Trouwens volgens Tondalus' visioen hebben de zalige zielen ook kennis van alles wat er plaats vindt (1854): hemlieden was niet verholen in hemelrike no in eerderike. Het is eerder zo, dat wat een fout lijkt typerend is voor de geest waaruit het werk ontstaan is, en dus een mogelijkheid tot beter begrip voor het werk biedt. En waarom zou Maria niet aangeroepen kunnen worden voor het hoogaltaar, zoals is opgemerkt, terwijl op het hoogaltaar wel een Mariabeeld kan staan? Dit blijkt o.a. uit een Marialegende (De Vooys, I, LXXV) Ende in dat cloester stont een scoen beelt van onser liever vrouwen op dat hoghe outaer.
187daer si seide: waar zij gezegd had.
189hi ghinc sitten neder: zette hij zich neer; int (uit in et) cruut: in het gras.
190tote: totdat, (om te wachten) tot.
191tale: verhaal; van hem vertel ik nu (voorlopig) niet verder, van hem laat ik het verhaal rusten.
192segghe: vertel; vander scoender (uit scoenre) smale: van de lieftallige schone.
193vore: tegen; lude: luidde; mettene: (voor het getijde van) de metten.
195als: toen.
196beide ... ende: zowel ... als; zowel door de oude als de jonge (nonnen).
198weder ghewent: terug gekeerd.
199dormter: slaapzaal; al ghemene: allen tesamen, of een bepaling bij dormter: de gemeenschappelijke slaapzaal (zie Aant. 853).
200coer: koor.
201ghebede: gebed.
202alsi: zoals zij; dicke: dikwijls.
203outaer: altaar.
204vaer: vrees.
205soete: lieve.
206mach: kan; minen lichame: onderwerp.
207gheduren: het uithouden.
208kint: kent, doorgrondt; in allen uren: altijd.
209wesen: aard.
210ghelesen: gebeden.
228 Zie Tekstkritische opmerkingen 527.
211discipline nemen: zichzelf tuchtigen.
212hets (uit het es) al om niet: het is alles voor niets; pinen: zich uitsloven, lijden.
213worpt (onv. teg. tijd): werpt; onder voet: terneer; de liefde heeft bezit van mij genomen.
214dat: zodat; der werelt (3e naamv.) dienen: ‘de wereld’ gehoorzamen.
215alsoe waerlike: zo waarlijk als.
216wort: werd; .ij.: 2; dieve: misdadigers.
218Lazaruse: voorwerpsvorm; verwecket: opwekte.
219daer: waar.
220soe: legt verbinding met alsoe waerlike in 215; moetti: moogt gij; noet: leed.
221mesdaet: misdrijf.
222ic moet: ik moet wel; sneven: ten onder gaan.
223na desen: hierna; uten (uit ute den) core: uit het koor weg.
224teenen (uit te enen) beelde: naar een beeld; daer: waar.
225hare ghebede: haar gebed.
226daer: waar; ter stede: ter plaatse.
227riep Maria: riep Maria aan; onversaghet: (onbeangst), onbeschroomd, vrijmoedig.
228u (meewerkend vw.): tot u; geclaghet: geklaagd over.
229onfermelike (bijwoord): jammerlijk, diep ongelukkig; vernoy: ellende.
230mi: meewerkend vw.; te bat: beter; een hoy: een sprietje hooi; maar het heeft me geen biet geholpen.
231mijns sins (2e naamv.): mijn verstand; te male: geheel; quijt: kwijt; ik word helemaal gek.
239 Het voorlopig lijdend voorwerp wordt twee maal uitgedrukt nl. door de t in ict en de t in segt. Men kan daarom ict in ic emenderen, er van uitgaand dat de kopiist anticiperend op de vorm segt in plaats van seg deze fout gemaakt zou hebben; maar men moet daarbij dan bedenken, dat de corrector dit heeft laten staan en dat in de gehele tekst vormen met en zonder t voorkomen in afwijking van de normale spelling. Het meest waarschijnlijk is daarom dat we in ict een hypercorrect toegevoegde -t aantreffen, wat vooral een Limburgs verschijnsel zou zijn. (Van Loey II, § 114 e.) (zie Tekstkritische opmerkingen 527).
232blivic: als ik blijf.
233covel: pij; toech si ute: trok zij uit; al daer: (daar) ter plaatse.
234leidse (uit leide se): legde ze.
235doen: toen; hare scoen: haar schoenen.
237die slotele: de sleutels; sacristien: 2e naamv.
238Marien: (2e naamv.) van Maria.
239over waer: naar waarheid.
240sise: zij ze (nl. de sleutels).
241ofmense: als men ze; te priemtide: ten tijde van de primen, voor de ochtenddienst.
243hets: uit het es; wel recht: zeer juist, heel goed; in alder tijt: te allen tijde, altijd. 244-45: vers 244 is onderwerpszin bij 245 en 245-247 a is onderwerpszin bij 243; lijt: passeert; dat wie langs het beeld van Maria gaat zijn ogen daarheen opslaat.
246ave (latijn): wees gegroet; eer: voor; ga: verder gaat.
247daer omme si ghedinct: (daar om), daaraan denkt zij.
248waer omme dat: (om welke reden dat), dat is de reden waarom; (en) daarom hing zij de sleutels (die slotel)(juist) daar.
249danen: daarvandaan; dorden noet: (door de) nood gedwongen.
250met enen pels al bloet: slechts in haar hemd (gekleed).
251waar ze wist dat er een deur was.
252met liste: voorzichtig.
253heymelijc: zachtjes.
254stillekine: stilletjes.
256 In het handschrift staat w't; de komma in een woord als abbreviatuur staat voor klinker + r; in de Beatrijs is dat er en aer, maar dat sluit de mogelijkheid van een andere klinker niet uit. De vorm w't komt voor als het bijwoord waert in 164, 186 en 788, en is dan voor de lezer een homogram met een vorm van het werkwoord werden in 256, 419, 422, 596 en 669. Alle tekstuitgevers lossen deze vorm op met wert en wel voor de 3e persoon enkelvoud van de indicatief preteritum. Dit is echter onaannemelijk. Immers als voluit geschreven vormen komen voor de infinitief werden (630), de 1e persoon enkelvoud van de indicatief presens ic werde (231), van het preteritum de 2e persoon meervoud ghi wort (216, 217) en de 3e persoon meervoud si worden (1028), de coniunctief van deze tijd ic worde (515) en de voltooid verleden tijd was worden (523). Op grond van deze vormen kan men besluiten tot wort, als men klinker-gelijkheid voor alle vormen van de verleden tijd van dit werkwoord aanneemt, of wart of waert als men voor het enkelvoud van de indicatief een andere klinker veronderstelt dan voor de coniunctief en de pluralis.
269 Het rijm behoeft/ghenoech kan minder onregelmatig zijn geweest, dan dit op het eerste gezicht lijkt. In vele gevallen staan woorden eindigend op cht naast woorden met de oorspronkelijke ft (gracht naast graft, sticht naast stift etc.). Van Loey, Middelnederlandse spraakkunst, II, § 109 d., opm. 1 denkt hier aan een mogelijke paragogische (niet bij de stam behorende) t.
Hij wil nl. i.p.v. genoech (in strijd met het hs. schrijft hij genoeg) genoeft lezen. Van deze vorm zijn mij geen voorbeelden bekend. Aannemelijker is dat de klanken die door ch en f worden weergegeven zeer dicht bij elkaar gelegen hebben, zoals ook uit andere teksten blijkt, terwijl dan in deze tekst de t in deze positie blijkbaar bovendien weinig foneem-waarde had.
Er zou dan inderdaad een uitgang geweest zijn die beide woorden nagenoeg zou hebben doen rijmen. Zie ook Tekstkritische opmerkingen 527.
255vare: vrees.
256wort haers gheware: merkte haar op, merkte dat ze er aan kwam.
257en verveert u niet: wees (maar) niet bang.
258dat: die.
259doen: toen.
260begon zij zich te schamen.
261stoet: stond.
262bloets hoeft: blootshoofds; barvoet: barrevoets.
263seidi: uit seide hi; wel scone lichame: gij met uw mooi figuur.
264soe: toch; bat: beter; bequame: passend; u passen toch beter.
266leder: vergrotende trap van leet; enen leet hebben: boos zijn op iemand; reken het mij niet te zeer aan.
267salse: zal ze (nl. de kleren); sciere: gauw.
269alles dies (2e naamv.): alles wat; behoeven met 2e naamv.: nodig hebben.
270des: daarvan; ghenoech: (meer dan) genoeg.
271twee paer: twee stel.
272waest: uit was et.
273wel gescepen: mooi van snit; int ghevoech: goed passend.
274op: naar; loech: lachte.
276bat: beter; grau: grauw, grijs.
277toech (onv. verl. tijd van tien): trok.
278twee scoen cordewane: twee schoenen van leer uit Cordova.
279vele bat: veel beter.
280scoen die waren ghebonden: sandalen.
281hoet: hoofd; hoet cleder: hoofdbedekking, kap; van witter ziden: van witte zijde.
282te dien tiden: op dat moment, daarop.
283op haer hoeft: om haar hoofd; hinc: deed.
284cussese (uit cussede se): kuste haar.
285vriendelike: innig; aen: op.
286hem dochte: het scheen hem toe; daer: (op de plaats) waar.
287dat die dach verclaerde: dat de zon opging.
288tsinen (uit te sinen): naar zijn.
289settese: zette haar; voer hem: voor zich; int ghereide: in het zadel.
290voren (onv. verl. tijd van varen): trokken.
291dat: uit dat et.
292dat: (en) dat; nyemen ... en: niemand.
293begant (uit began et): begon het; te lichtene (3e naamv. van de infinitief lichten): licht te worden; int oest: in het oosten.
294alder werelt troest: hulp van de hele wereld, hulp van de hele mensheid.
295wilt gij ons nu beschermen.
297was ik er met u niet vandoor gegaan (zie Aant. 151).
298zie Aant. 241.
299wilen: weleer.
300van religione: waar de geestelijke regel heerst; in het klooster (ver van de wereld).
301ducht: vrees; die vaert: de tocht.
302die werelt: de wereld (d.w.z. de zondige mens, speciaal buiten het klooster); hout soe cleine trouwe: blijft zo weinig trouw (vergelijk cleine bate vs 1).
303al heb ik mij daarin (nl. de wereld) begeven.
304si slacht: zij lijkt op; den losen coman: de valse koopman.
305vingherline: ringen; van formine: van vals metaal (?), zie Aant.
306voer guldine: als gouden.
307segdi: zegt gij; suverlike: (kuise) (mijn) schone.
308ocht: als; emmermeer: ooit; beswike: in de steek zou laten.
309soe: dan; moete: mag; scinden: verderven.
310wi ons bewinden: wij ons begeven.
311in: uit ic ne; scede: scheid; te ghere (uit gheenre) noet: in geen enkele moeilijke omstandigheid.
312tenzij de bittere dood ons scheidt.
313mi twiet: ik twijfel; hoe kunt u aan mij twijfelen?
314versien: waarnemen, opmerken; gij hebt toch nooit gemerkt.
315fel: gemeen, vals; loes: niet te vertrouwen.
316sint: sedert; ierst: het eerst; vanaf het moment dat ik u als eerste had uitverkoren.
317-318en haddic niet in minen sinne ghedaen: ik zou mijn zinnen niet gezet hebben op, zou ik niet bemind hebben.
319op dat: indien (al); haers (2e naamv.) werdech: haar waard; indien ik haar al had kunnen krijgen.
320onderwerp ic uit 319 wordt niet herhaald; ik zou u om haar niet in de steek laten.
321des: hiervan; moghedi: moogt gij; seker: overtuigd.
322vore: voer; ute ghelesen (heeft betrekking op selverijn): uitgezocht, fijn.
326 De vorm derven naast dorven is volgens Van Loey I § 64 Brabants.
323selverijn: zilver(geld).
324daer ... af: daarvan; seldi enz.: zult gij, lief, de beschikking hebben.
325varen in: trekken naar.
326wine: uit wi ne; ne ... ghene: geen; wi derven (onv. teg. tijd van derven): wij hoeven; pande: bezittingen, goederen; wij hoeven geen goederen te verkopen (zie Aant. 411).
327binnen desen seven iaren: in de komende zeven jaar.
328dus: zo; quamen si den telt ghevaren: kwamen zij aanrijden.
329foreest: woud.
330hadden feest: waren vrolijk.
331maecten ghescal: kwetterden, floten; soe groet: zo hard.
332datment: uit dat men et.
333sanc: zong; na der naturen sine: op zijn manier.
334bloemkine: bloempjes.
335ontploken: ontloken.
337locht: lucht, hemel; claer: helder.
338rechte: hoog opgaande.
340sach op: keek naar; die suverlike: het schone meisje.
341daer ... toe: voor wie; ghestade: standvastige, blijvende; minne ... droech: liefde gevoelde.
342waert u ghevoech: was het uw wens, zo u wilde.
343wi souden beeten: moesten wij afstijgen; bloemen lesen: bloemen plukken.
345der minnen spel: het spel der liefde.
346segdi: zegt gij; dorper fel: gemene pummel, onbeschofte vlerk.
347soudic beeten op tfelt: moet ik in het veld (gaan) liggen?
348ghelijc enen wive (3e naamv.): als een slet.
349dorperlijc: schandelijk, eerloos.
350seker: werkelijk; soe: dan; cleine scame: weinig eergevoel.
351dit zou u niet gedaan hebben.
352waerdi ... niet: waart gij niet, als ge niet was; van dorpers aerde: een onbeschaafd karakter; als u niet een laag karakter had.
353hem bedinken: berouw hebben, te moede zijn; onsochte: hevig; ik moet wel een geweldige spijt hebben.
354Godsat: (Gods haat), de vloek van God; hebdi: moogt ge hebben; diet sochte: die daarom vroeg, omdat ge erom vroeg.
355swighet: zwijg; meer: verder; deser talen: over dit onderwerp; hou zulke praatjes verder voor je, of hoofser: laat dit onderwerp verder rusten.
356hoert: luister naar; in den dalen: in de velden.
357hen vervroyen: zich verheugen, vrolijk zijn.
358litotes (zie 31); vernoyen: mishagen; de tijd zal u des te aangenamer vallen.
359al: geheel.
360wel ghemaect: behoorlijk (opgemaakt).
361soe: dan; ghenoecht: genoegen schenkt behaagt.
362en wat u aanstaat, wat ge wenst.
363ic hebs (uit hebbe es) toren: ik ben er verontwaardigd over.
364ghijt: gij het; heden: nu, op dit ogenblik; leit te voren: voorstelt.
365en belghet u niet: word niet boos.
366het was Venus die mij ertoe aanspoorde.
367plaghe: ramp(en).
368ochtic (uit ochte ic): als ik; emmermeer: ooit nog eens; ghewaghe: (ervan) zou gewagen, zou reppen.
369zij zei, dan vergeef ik het u.
370troest: toeverlaat, steun; voer alle man: voor alle (andere) mensen, van alle mensen.
371onder den trone: onder de hemel, op aarde.
373des: er ... van; seker: zeker.
374te levene: te leven; .m. (dusent): 1000.
375in weelden: in overvloed; in rusten: in vreugde.
376liets: uit liet es; ghecusten (met 2e naamv.): tevreden stellen; ik zou er niet tevreden mee zijn.
377soe vercoren: zo uitverkoren, zo lief.
378mocht: zou kunnen; dat wijst vooruit op 379; legghen voren: verwijten.
379uwes: 2e naamv. van gij; vergheten met 2e naamval.
380waric gheseten: (was ik gezeten), leefde ik.
382sekerlike: zonder twijfel.
383latet: laat het; onghewroken: ongestraft.
384dullijc: dwaas.
385bliscap: vreugde.
386es ghelike: is gelijk; ghere vrouden: aan geen vreugde.
385-86geen vreugde hier is te vergelijken met de minste hemelse vreugde, of: de minste hemelse vreugde overtreft alle vreugde op aarde.
387die minste: nl. vreugde (385).
388datter: uit dat der; datter zielen: dat aan de ziel; niet en: niets; smaect: behaagt.
389gode: lijdend voorwerp; sonder inde: eindeloos, eeuwig.
390al erdsche dinc: alle aardse goed; ellinde: ellende.
391si: nl. al erdsche dinc; doeghet: deugt; het betekent totaal niets, het is geen greintje waard.
392jeghen: vergeleken bij; die minste: nl. vreugde (zie 385 en 387).
393pinen: zich inspannen; vroet: wijs; zij zijn verstandig die er zich voor inspannen.
394eest (uit es et): is het; al is het (met mij zo gesteld) dat ik moet dwalen.
395te groten sonden: in grote zonden; mi keren: mij begeven in.
396dore u: ter wille van u.
397dus: zo; tale ende wedertale: woord en wederwoord; zo onderhielden zij zich.
398riden: met de bepaling van plaats als object: rijden over, door, langs.
400tween: verbogen vorm van twee; ghevel: plaats vond.
401voren (onv. verl. tijd van varen): reden.
402tes (uit te des): totdat; poert: stad.
403stont: lag.
404beqaemt (uit bequam et): beviel het; soe ... wale: zo goed.
405siere: zij er; der iaren (2e naamv. meerv.) seven: zeven jaren.
406verweent: weelderig; en leefden in weelde.
407ghenuechte: genot; in lichamelijk genot.
408wonnen: kregen; .ij.: 2.
414 In 817 komt de vorm werde voor, die hier warde is gespeld en rijmt op paerde. Voor de r + dentaal zou de a gerekt geweest kunnen zijn, zodat dan de klank nagenoeg gelijk was aan ae. De ‘verschrijving’ waardoor warde i.p.v. waerde in het hs. kwam en de vorm werde zouden kunnen wijzen op een voorkeur voor de korte klinker bij de schrijver van deze redactie.
409daer: nl. in die stad.
410die penninghe: het geld.
411teren: leven van, in hun onderhoud voorzien; moesten zij leven van (de verkoop van) hun bezittingen.
413scoenheit: sieraden.
414te halver warde: voor de helft van de waarde.
415overbrenghen: opmaken; al: alles; saen: spoedig.
416doen: toen; wat bestaen: wat te beginnen.
417roc: spinrokken; zij kon (nog) geen spinroken vol spinnen.
418waar zij (iets) mee zou kunnen verdienen.
419het werd een dure tijd in het (hele) land.
421mochte: zou kunnen.
422dies: daardoor; hen: hun; wort (onv. verl. tijd van werden): werd; hen wort te moede onsochte: zij werden (diep) ongelukkig.
423liever vele: veel liever; hen: wat hun betrof.
424dan: dan dat; broet bidden: bedelen.
425aermoede: armoede, ellende; maecte een ghesceet: veroorzaakte een scheiding.
426al waest (uit was et) hen leet: al deed het hun verdriet.
427ghebreken: ontbreken, te kort schieten in; de man schoot te kort in de trouw (die hij eerst betoond had).
428lietse: liet haar achter; rouwe: verdriet.
429voer: trok.
430sachen: zag hem; en ... nye: nooit; met oghen: een pleonasme dat de onherroepelijkheid versterkt; zeder: sindsdien, daarna; zij zag hem nooit meer terug.
431daer ... ghinder: daarginds, daar in den vreemde; bleven met hare: had ze bij zich.
432uter maten: buitengewoon.
433sprac: zei; hets mi comen soe: het is met mij zo (ver) gekomen, mij is (nu) overkomen.
434duchte: vreesde; spade ende vroe: (laat en vroeg), al die tijd.
435ic ben ... bleven: ik ben terecht gekomen; in vele doghens (2e naamv. enk.): in veel ellende.
436begheven: in de steek gelaten.
437(op wie ik wat de trouw betreft rekende) op wiens trouw ik rekende.
438oft ghi ghebiet: als gij wilt, alstublieft.
439.ij.: 2; ionghere: kinderen.
441salic: moet ik; elendech: (eig. ‘in den vreemde verkerend’ en vandaar) rampzalig; wijf: vrouw.
442beide ... ende: zowel ... als.
444staet mi in staden: sta mij bij, help mij.
445al constic: al zou ik kunnen; enen roc: een spinrok (vol).
446in: uit ic ne; met: mee; winnen: verdienen.
448dorden noet: noodgedwongen.
449tfelt: het veld.
451daer ... met: waarmee, waarvoor; mach: kan.
452in ghere (uit gheenre) wise: op geen enkele manier, volstrekt niet.
453begheven: in de steek laten.
454dus: zo.
455overwaer: als waarheid.
456langhe seven iaer: zeven jaar lang.
457ghemene wijf (bep. van gesteldheid): als een publieke vrouw; ter werelt ghinc: ‘in het leven’ was.
458ontfinc: onderging, aanvaardde.
459dat: wat; wel: zeer; onbequame: onaangenaam; wat zij heel ellendig vond.
461cleine: weinig; ghenuechte: genot; waar zij weinig plezier aan beleefde.
462al: alles; sijt: zij het; cranc: gering; ghewin: verdienste.
463daer ... met: waarmee; onthelt: onderhield, in het leven hield.
464Wat zou het geven alles te vertellen? Waarom nog meer te vertellen?
465(over) de schandelijke en zware zonden.
466daer si in was: waarin zij leefde; .xiiij.: 14.
467emmer: steeds; en lietsi achter niet: liet zij niet na; maar nooit vergat zij.
468al was zij nog zo ongelukkig.
469ne (in sine) is de voortzetting van de ontkenning uit 467; las: bad, zei op; sine las: ... (om) te bidden; met trouwen: trouw.
470ghetiden: getijden.
471haer te loven ende teren: haar tot lof en eer, om haar te loven en te eren.
472dat: opdat; sise: zij (nl. Maria) haar; moeste: zou willen, mocht; bekeren: terug voeren, bekeren.
473uten (uit ute den): van de.
474daer ... met: waarmee; beladen: belast.
475bi ghetale: ten getale van, in totaal.
477-482 Deze regels sluiten hier niet aan. Dit is door de meeste onderzoekers erkend, al verschilt men van mening of deze regels hier een interpolatie zijn of het gevolg van een verplaatsing. Van Mierlo, die meent dat deze regels hier altijd gestaan hebben, erkent toch dat de verzen 481 en 482 onduidelijk zijn. In 476 hebben we de geschiedenis van Beatrijs gedurende de veertien jaar dat ze uit het klooster is, vernomen; de verzen 477-482 zijn op deze plaats een overbodige en een onvolledige herhaling. Maar juist deze overbodigheid en onvolledigheid pleiten tegen een interpolatie, die toch mogelijk misverstand wil voorkomen. Veel aannemelijker is de opvatting van Stracke dat deze regels na 432 hebben gestaan. De man heeft haar in de steek gelaten. Dit wordt nog eens samengevat: zeven jaar was ze met hem samen, ze kregen twee kinderen, nu zit ze in de narigheid; dit waren de eerste zeven jaren, luister wat er nu gaat gebeuren. En dan, na deze zes verzen, komen de diepe val en de grote vernedering, als noodzakelijk gevolg van de eerste plezierige jaren. Als de ellende namelijk niet gekomen was, zou het besluit van Beatrijs het klooster te verlaten zo gek nog niet geleken hebben aan jonge toehoorders en hoorderessen aan wie Beatrijs ten voorbeeld gehouden zal zijn. Daarom wordt nu de aandacht gevraagd na de recapitulatie voor de komende zeven jaar. Aansluitend aan de zes verplaatste verzen krijgen we dan de overwegingen van Beatrijs en haar besluit op het veld haar brood voor de kinderen te gaan verdienen, beginnend bij 433.
Hoe kunnen deze verzen dan ergens anders terecht gekomen zijn? Hellinga beredeneert onder welke omstandigheden deze ‘zes verdwaalde verzen in de Beatrijs’ door een kopiist per abuis verplaatst zouden kunnen zijn, doordat de fout reeds in de legger was gemaakt waar 22 regels op een blad stonden, zodat 44 regels verder juist een nieuw blad begon. Van belang is m.i. ook dat 433 en wat nu 477 is beide met hetzelfde woord Si beginnen. Bij Hef overschrijven komt men makkelijk op een foute regel als deze met het woord begint dat men juist aan het opschrijven is en slechts zes verzen verwijderd is. In ieder geval als de schrijver in 481 zegt dat we de eerste zeven jaar nu hebben gehoord, dan weten we op die plaats al wat Beatrijs heeft gedaan in de volgende zeven jaar en als de schrijver dan om aandacht vraagt voor die jaren krijgen we in 483 daar niets meer over verteld, maar komt de geschiedenis van het berouw. Deze regels passen dus niet op deze plaats, terwijl ze na 432 een functie zouden vervullen. Omdat het handschrift zo kostbaar was, een pronkstuk, zal de corrector er geen veranderingen in hebben willen aanbrengen, en men moet zich nauwkeurig rekenschap van de mededelingen geven om te ontdekken, dat er iets niet klopt, zodat de fout niet opvallend en dus niet zeer hinderlijk was.
485 De normale spelling is berouwenesse.
476dat: wijst terug naar 467-72; over waer: naar waarheid; dat is echt waar, zeg ik u.
478an hare: bij haar; wan: kreeg.
479diese: die haar; ellinde: (in een vreemd land), ellende; die haar aan haar lot overliet.
480daer: daar; doghede: leed, ondervond; meswinde: tegenspoed, ongeluk.
481dierste: de eerste; .vij.: 7; hebdi: hebt gij.
482verstaet: luister; voert: verder.
483.xiiij.: 14; waren ghedaen: doorgemaakt waren, voorbij waren.
484sinde: zond; saen: spoedig.
485berouwennesse: berouw; alsoe: zo.
486al bloet: in het openbaar.
487liete: zou laten; hoet: hoofd.
488dan: dan dat; hadde: zou hebben.
489alsi plach: zoals zij gewoon was (te doen).
491dat: zodat; drogheden: droog waren.
493fonteyne: bron; boven alle wiven: (uitverkoren) boven alle vrouwen.
494bliven: ten onder gaan.
495torconden (uit te orconden): als getuige.
496rouwen: spijten; dat ik berouw heb over mijn zonden.
497en (dat zij) door mij zeer verafschuwd worden.
498der: van deze (nl. zonden); es soe vele: zijn (er) zoveel; er zijn er zoveel; en: niet.
499icse: ik ze (nl. de zonden); ocht: of.
500Ay lacen: helaas, o wee; mijns: met mij.
501mach: moet; ieghen dordeel: voor het (laatste) oordeel; sorgen: bang zijn, vrezen.
502doghen (uit de oghen) Gods: de ogen van God; mi: voor mij.
503selen bliken: zullen duidelijk worden, bekend zullen worden.
504beide ... ende: zowel ... als.
505mesdaet: zonde; sal sijn ghewroken: zal gestraft worden.
506daer ... af: daarvan; en si: tenzij; vore: van te voren; tenzij deze te voren is gebiecht.
507penetencie: boete(doening).
508sonder waen: heel zeker; sonder waen drukt in de vorm van een litotes (zie 31) uit wat reeds met wel is gegeven (zie Aant. 461 en Aant. 945).
509des: daarom; in groten vare: in grote angst.
510al droghic: al zou ik dragen; een hare: een haren (boete)kleed.
511croeper met: kroop ermee.
512over voete ende over hande: op handen en voeten.
513wullen: in een wollen (haren) kleed (hemd); barvoet: barvoets.
514nochtan (uit nochte dan): nochtans, toch; constic: zou ik kunnen (zie Aant. 59); ghedoen: bereiken.
515worde (coniunctivus van de onv. verl. tijd): zou worden; worde vri: verlost zou worden.
516ghi en troest mi: tenzij gij mij helpt.
517fonteyne: bron; doghet: deugd, of: genade.
518den meneghen: menigeen; verhoghet: (verhoogd) opgeheven, of: (verheugd) verblijd.
526 Door anticipatie, nl. doordat de kopiist sneller dacht dan schreef, was hij al bij de st van het slot van het woord onghetroest in gedachten toen hij nog de eerste t moest schrijven, waardoor hij twee maal st schreef.
527 De mogelijkheid bestaat dat we in de vorm noy een variant moeten zien van de vorm noyt. In samenstellingen komt de vorm noysint geregeld voor naast noytsint. Bovendien komt op verschillende plaatsen in het handschrift een t voor of is hij juist afwezig, waar wij dat niet zouden verwachten: hinc (248) rijmt op ghedinct (249); de vorm lieft is naast leet ongebruikelijk (45); in 239 zou men ic verwachten i.p.v. ict (Ende ict segt u over waer). In 228 staat nach ende dach, in 490 en 913 nacht ende dach, in 620, 688, 723 en 803 staat snachs, in 565 en 990 snachts; behoeft rijmt op ghenoech (269), zie Tekstkritische opmerkingen aldaar), in 731 staat heefsise en niet heeftsise, in 884 heefse, in 848 cloc zeel en niet tcloc zeel en in 881 zou men int convent kunnen verwachten, maar er staat in convent. Van Loey II, § 114 d wijst er op dat in het Limburgs de auslaut-t verdwijnt na ch, f en p en sporadisch ook elders, o.a. nach voor nacht. Een Limburgse legger en een Brabantse kopiist zou één verklaring voor een onzeker t-gebruik kunnen zijn.
Op grond hiervan kan men vermoeden dat de vorm noy een variant is van noyt, vooral omdat het een goede zin zou geven, immers in het Mnl. zegt men niet ‘in wat voor leven ik ooit was’, maar ‘in wat voor leven ik nooit was’. Daar staat echter tegenover, dat noy in de betekenis van node, dat is ‘door de nood gedwongen’, dus ‘tegen mijn zin’ weliswaar een geheel andere, maar geenszins onwaarschijnlijke mededeling zou geven. Wel zegt Van Mierlo, dat dit niet klopt met wat volgt, maar dat lijkt mij niet juist: Bij het volmaakt berouw, dat Beatrijs op dit moment bezit, zou men nu misschien niet meer zelf verzachtende omstandigheden naar voren brengen, maar Beatrijs pleit blijkens de volgende regels voor zichzelf, want ze beroept zich op haar verdienste geregeld de Mariagebeden te hebben gezegd; daarbij is het zeer wel denkbaar, dat ze er ook op wijst dat ze de zonden tegen haar zin beging. Gezien echter het feit dat de vorm noy voor node slechts weinig voorkomt en dan bovendien in jonger taalgebruik, terwijl de afwezigheid van de t voldoende verklaard wordt door wat typisch is voor de spelling van deze tekst is de lezing noy = ‘ook maar’ het meest waarschijnlijk.
519Teophuluse (meew.voorw.): Theophilus; sceen: duidelijk werd, bleek.
520der quaetster sonderen een: een van de ergste zondaren.
521haddem: had zich; den duvel: aan de duivel; op ghegeven: overgegeven.
522zowel wat zijn ziel als zijn (aardse) leven betreft.
523was worden: was geworden; man: vazal, onderhorige.
524ghi verloesseten nochtan: toch verloste gij hem.
525besondech: zondig, met zonden beladen.
526onghe(s)troest: verlaten, diep gezonken; keytijf: rampzalige, onwaardige, zondares.
527noy: ooit, ook maar, of: met tegenzin.
528ghedinct: wil eraan denken; las: opzei.
530toent: bewijs; toent aen mi: pas op mij toe; u: uw; oetmoedechede: genadigheid (d.w.z. dat gij oetmoet = genade bezit).
531ene: iemand; die es bedroevet: die terneergeslagen is; ik ben diep ongelukkig.
532behoeven met 2e naamv.: iets nodig hebben.
533dies: hierom; maghic: durf ik; mi verbouden: mij verstouten; daarom durf ik moed te vatten.
534en ... nye: nooit; onvergouden: onbeloond.
535gruete: begroet, aanspreekt; vrie (bijv. naamw. in postpositie): edel.
536met ere (3e naamv.): met een.
537gherne: ijverig; lesen: opzeggen.
538moeghen: kunnen; seker: overtuigd.
539hen: hun; daer af: daarvan; vrame (zie 86): heil.
540hets: het (nl. het Ave Maria) is; bequame: lief.
541Gods bruut: bruid van God.
542sinde: zond; saluut: heilwens.
543hi: antecedent van 544; sochte: bezocht.
545nye: nooit; van bode: van (enige) bode.
546die selve woert: juist deze woorden.
547bequame: lief; sonder wanc: zonder twijfel.
548ghijs: gij ervoor; wet danc: dank weet, dankbaar zijt; elken: iedereen.
549gheerne: ijverig, vurig; quet: aanspreekt, zich richt tot.
550belet: verstrikt.
551souten: zoudt hem; te ghenaden: tot genade; bringhen: voeren; gij zoudt zorgen dat hij genade verkreeg.
552verdinghen: vrij pleiten.
553bedinghe: bidden; claghe: geklaag.
554dreef: bedreef, uitte; sondersse: zondares.
556ghincker met: trok ermee, trok met hen.
557van stede te steden: van plaats naar plaats.
558bider beden: van aalmoezen.
559dolede: dwaalde; achter dlant (uit dat lant): door het land heen.
562na der sonne: na zonsondergang.
563in ere weduwen huus: in het huis van een weduwe; spade: laat.
569 De vorm ruust is ongebruikelijk en mogelijk een verschrijving voor rust, al weten we bitter weinig van de uitspraak die een dergelijke schrijfwijze bepaald kan hebben (zie ook Tekstkritische opmerkingen 60 en 710).
564bat: verzocht, smeekte; herberghe: onderdak; doer ghenade: nederig, of: als een gunst.
566mocht: zou kunnen; qualijc: moeilijk; verdriven: de deur wijzen, wegjagen.
567met uwen kinderkinen: met uw kindertjes.
568scinen: blijken (te zijn).
569ruust u: rust uit, kom tot rust.
570u deilen weder: u weer doen delen in.
571dat: datgene wat.
572ter ere van zijn lieve moeder (bep. bij 570); (en dat doe ik) om zijn lieve moeder te eren.
573dus: zo; kinden: kinderen.
574gheerne: graag; ondervinden: onderzoeken, uitvorsen.
575hoet: hoe het; stoede: gesteld was.
576vrouwe goede: goede, edele vrouw.
577covint: klooster(gemeenschap); ioffrouwen: (adellijke) jonkvrouwen; is dit klooster van (adellijke) jonkvrouwen?
578jaet: ja zeker; bi miere trouwen: op mijn woord.
579dat: (een klooster) dat; verweent: weelderig, prachtig; rike: machtig, voornaam.
580weet: kent; niewer: nergens.
581(wat) de nonnen (betreft) die er het kloosterkleed dragen.
582in: uit ic ne; ne ... nye: nooit; ghewaghen: reppen, gewag maken van, vertellen.
583van hem: over hen; gerochten: praatjes.
584dies: waarvan, waardoor; blame: (een) smet, slechte naam.
586waer bi: op grond waarvan; segdi: zegt gij; hoe kunt u dat zeggen?
587binnen deser weken: deze week (nog).
589verstoet: begreep; in minen sinne: met mijn verstand; als ik het goed begreep.
591loech: loog.
592het is nog geen veertien jaar geleden.
593streec: er vandoorging.
594men wiste noyt: men heeft nooit geweten; weec: vluchtte.
595oft: of; in wat lande: in welk land; inde nam: aan haar eind kwam.
596doen: toen; wort gram: werd boos.
597ghi dunct mi: gij lijkt mij; reven: raaskallen, ijlen; ge lijkt wel gek.
598/9derre talen (2e naamv. enk.): zulke verhaaltjes; seldi: moet ge; begheven met 2e naamv.: ophouden met; te segghene (verbogen vorm van de infinitief te verbinden met talen): te zeggen; u zult moeten ophouden met zulke verhaaltjes (te vertellen) over de kosteres.
600hier binnen: nl. in haar huis.
601heeft ghesijn: is geweest.
602den termijn: de (volle) tijd; veertien jaar lang, deze veertien jaar.
603/4ghemessen met 2e naamv.: missen; voor de functie van ghe zie 59; in alden tiden: in al die tijd; zonder dat men haar in al die tijd ook maar één moment van de metten heeft gemist.
605hen (uit het en) si: tenzij; onghesont: niet in orde.
606erger: slechter.
607diere: die van haar; el: iets anders.
614 De lombarde staat voor 615, maar de zin begint bij 614. Wij hebben daarom de regel wit voor 614 geplaatst.
608/9draghet: heeft; so reynen moet: zo een zuivere ziel; als enige non maar zou kunnen hebben; zij heeft de zuiverste ziel die een non kan hebben.
610die ... dore sochte: wie zou doorzoeken, als men zou doorzoeken.
611staen: liggen; tusschen Elve ende der Geronde: tussen (de) Elbe en de Gironde.
612Ic wane: ik geloof (dat); niet vinden en conde: niet zou kunnen vinden.
613ne ghene: geen; gheesteliker: vromer.
610-613Ik geloof niet, dat men iemand zou kunnen vinden die vromer leeft, als men alle kloosters doorzocht enz.
614die zolang een zondig leven had geleid.
615dese tale: deze uitspraak; dochte haer: leek haar; wonder: onvoorstelbaar.
616ende seide: en (zij) zei; conder: nader bekend.
617hiet: heetten.
618doe: toen; noemesise (uit noemede sise): noemde zij ze; beide gader: allebei.
619doen: toen; meende: bedoelde.
621heymelike: stilletjes.
622wedde: pand, betaling; ik heb niets anders te bieden.
624sijt in mijn hulpe: kom mij te hulp.
625ik verafschuw mijn zonden zo.
626hoven: oven.
627gloyen: gloed.
628dat: zodat; uten (uit ute den) monde: uit de opening; zodat de vlammen naar buiten sloegen.
629met vlite: opgewekt, of: terstond.
630mochtic: als ik kon; mier sonden: van mijn zonden; werden quite met 2e naamv.: verlost worden.
631wan hope: wanhoop; verwaten (predikatief attribuut): vervloekt.
632hem verlaten: vertrouwen op; daarop wil ik vertrouwen.
633ik hoop steeds op genade.
634eest (uit es et): is het; noept: kwelt.
635in groten vare: in grote vrees.
636en was nye: er was nooit; so groten (uit groet een) sondare: een zo groot zondaar.
637Sint dat: sinds.
638en een menselijke gestalte aannam.
640lieti: liet ge; bederven: ten onder gaan; sone (sluit aan bij 636): of ... niet; wegens de afstand wordt sondare herhaald; of gij liet de zondaar niet te gronde gaan.
641berouwenesse: berouw; gnade: genade; als hij met berouw genade zocht.
642vantse: vond ze (nl. de genade); spade: laat.
643openbaer: duidelijk; scheen: bleek.
644den enen sondare: met de ene zondaar.
645tuwer rechter siden: aan uw rechter zij.
646dats: dat is; ons: voor ons; een troestelijc dinc: iets dat troost geeft; dat is iets dat ons troost verschaft.
647ghine: gij hem; ontfinc: tot u nam; onbescouden: ongestraft.
648goet: waarlijk; mach: kan; als: alles; ghewouden: bereiken.
649dat kan ik aan hem (nl. deze zondaar) wel zien.
650du salt: jij zult.
652ghewaerlike: naar waarheid, volgens de waarheid.
653noch: toch, nochtans; waest (uit was et): was het; openbare: zeker.
655ten lesten: (pas) op het laatst, op het allerlaatst.
656weder ... no: noch ... noch; scat: geld; hij gaf u geen goud of geld.
657dan: alleen; slechts het berouw van zijn zonden.
658u: uw; ontfermecheit: barmhartigheid; te gronden: te peilen, te doorgronden.
659-660het is even onmogelijk om de zee leeg te scheppen in één dag.
661droghen: droog maken; toten grond: tot de bodem.
662dus: zo; was nye: was er nooit, bestond er geen.
663vrouwe, of uw genade (gaat er boven uit) is nog groter.
664hoe: waarom; verscoven: uitgesloten.
665van uw barmhartigheid.
666ocht: indien, nu; nu ik zo'n afschuw van mijn zonden heb.
667daer: terwijl.
668een vaec: een slaap; in al haer lede: over haar hele lichaam.
669si wort in slape: zij viel in slaap; sochte: zachtjes.
670in enen vysioen: in een droomgezicht; haer dochte: scheen het haar toe, meende zij.
671hoe: dat; aen haer riep: haar aanriep.
672daer: waar, terwijl; si lach ende sliep: zij lag te slapen.
673mensche: mensenkind; du heves: jij hebt; gecarmt: gekermd.
674dijns (2e naamv. van du) ontfarmt: zich over jou ontfermt.
675want: immers, namelijk; si heeft u verbeden: zij heeft u door haar bidden gered.
676met haesticheden: met spoed.
677die doren: de deuren; open wide: wijd open.
678 De vorm ghi ginges zal mogelijk teruggaan op een gedeeltelijke verbetering in de legger. Eerst kan er gestaan hebben du ginges. De omringende regels hebben echter ghi-vormen, en daarom zal du zijn doorgehaald en werd er ghi boven geschreven. Deze verbetering was voldoende, want bij het lezen wijzigde men dan automatisch de vorm ginges in ginct. De kopiist echter schreef wat hij zag en liet zo de vorm ginges staan.
Opvallend parallel zijn in het proza-verhaal van Beatrijs op deze plaats de aanspreekvormen in het Katwijkse handschrift (De Vooys, Marialegenden, I, XII, blz. 46) waar eveneens du en ghi wisselen: Ende haer quam te voren een visioen so dat haer dochte dat haer een toesprac ende seide ‘O wijf du hebste so seer ghekermet ende ghescreyt ende om genade ghebeden God hevet uwer ontfermt ende maria die moeder gods hevet iu verbeden Daer om staet op ende gaet in dat cloester ghi selt alle die doren op vinden staan Ende al iu habijt dat ghi wt toghet doe ghi mitten ionghelinc wtten cloester ghinct dat selt ghi vinden legghen op dat outaer voor onser liever vrouwen daer gijt leyde ...’.
678ghi ginges contaminatie van ghi ginct en du ginges; ten selven tide: op die keer, toentertijd; uut zie Aant. 151.
679met uwen lieve: met uw lief.
680af ghinc: in de steek liet.
681al dijn abijt: je hele nonnenkleding; vinstu: vind je; weder: terug, weer.
682opten outaer neder: onder aan het altaar, beneden aan het altaar.
683wile: sluier; covel: pij; scoen: schoenen.
684moeghedi: moogt ge; coenlijc: rustig, zonder angst.
685des danct: dank daarvoor; hoeghelike: zeer, of: verheugd (verg. 518).
686die slotele: de sleutels.
688doen ghi uut ghinct: toen u wegging.
689die heeft zij zo bewaard.
690binnen .xiiij. iaren: de afgelopen veertien jaar.
691uwes ghemiste: u miste; nye ... en: nooit.
692yemen: iemand; daer af: daarvan.
693soe wel: zo zeer; vrient: goed gezind; Maria is u zo bijzonder genegen.
694altoes: al die tijd; voer u: in uw plaats.
695min no meer: volkomen, geheel; na dijn ghelike: in jouw voorkomen; geheel op jou gelijkend.
696vrouwe: heerseres, koningin.
697doer u: voor u.
698heet: beveelt.
699nyeman: niemand.
700hets: het is; van Gode: uit naam van God; quedde: toespreek.
710 Evenals ruust ongebruikelijk is voor rust (569) is rumde een ongebruikelijke vorm voor ruumde, waarmee nog niet vast staat dat de schrijver zich vergiste. Deze vormen kunnen heel wel beantwoorden aan een bepaalde uitspraak.
701na desen: hierna; en waest (uit was et) niet lanc: duurde het niet lang.
702ontspranc: ontwaakte, wakker schrok.
703gheweldechere: almachtige Heer.
704en ghehinct nemmermere: sta nooit meer toe.
705bringhe: coniunctief; in mere verdriet: in groter ellende.
706dan mij reeds overkomen is.
707ochtic: als ik.
708over dieveghe: als (een) dievegge.
709ghescent: geschandvlekte, onteerd.
710ierst: vroeger, indertijd; rumde (uit rumede): verliet; dan (als ik betrapt zou zijn) toen ik indertijd uit het klooster wegvluchtte.
711mane: smeek, bezweer; God die goede: goede God.
712dor: bij; pretiosen: kostelijk, dierbaar.
713dat wegvloeide uit uw zijde.
714ocht: als; aen mi: tot mij.
715es comen: is gekomen; te minen baten: tot mijn heil.
716sijs (uit si es 2e naamv. van het afhankelijk van niet): zij (nl. de stem) het; moete: moge; laten: nalaten.
717si en come: dat zij komt, om te komen; anderwerf: een tweede maal; tot hare: (tot hier), hier naar toe.
718derdewerven: (nog) een derde maal; openbare: duidelijk (waarneembaar), op overtuigende wijze.
719sonder waen: zonder twijfel, zonder vrees.
721wilre om: zal ervoor; benedien: prijzen.
723 Sanders snachts zal wel een enigszins fonetische weergave zijn van des anders nachts. Zie ook Tekstkritische opmerkingen 527.
731 De verteller gaat in de tegenwoordige tijd over zonder dat hij de directe rede gebruikt; men zou kunnen zeggen, dat hierdoor de attentie van de luisteraar gewekt wordt. De vorm hiet (733) zou echter ook onv. verl. tijd kunnen zijn, wat dorst (734) zeker is, terwijl verbeyt weer onv. teg. tijd is; seide daarentegen is weer onv. verl. tijd. Er is dus in ieder geval een afwisseling tussen de tegenwoordige en de verleden tijd; dit in combinatie met de dubbele lijdendvoorwerp-constructie bij vernomen, die de indruk maakt of de oorspronkelijke zinsconstructie niet is volgehouden, rechtvaardigt het vermoeden dat de tekst hier corrupt is. Het zou bijvoorbeeld zo kunnen zijn, dat 735 aansloot bij 730, maar dat een voordrachtkunstenaar dit te plotseling vond en de situatie na de tweede verschijning wilde samenvatten, zoals dit ook na de eerste en derde opdracht gebeurt. Deze tweede opdracht is echter veel korter dan de andere, zodat een samenvatting daarvan voor het verhaal gemist kan worden en nieuwe overwegingen van Beatrijs worden dan ook niet gegeven in deze vier regels. Dit is wel het geval in het gebed dat in 735 begint, en waarin Beatrijs uitdrukkelijk om bescherming tegen de duivel smeekt, die ze juist wegens de tweede opdracht (zie Aant. 704) zo moet vrezen. Wij wijzen er echter nadrukkelijk op, dat de gedachte aan een interpolatie niet meer dan een hypothese kan zijn, immers ook de schrijver kan zijn momenten gehad hebben die volgens onze normen zwak waren, terwijl bovendien een grotere kennis van het Mnl. ons in staat zou stellen bijvoorbeeld te achterhalen of het gebruik van de tegenwoordige tijd hier niet misschien zeer functioneel is.
723sanders (uit des anders) snachs: de volgende nacht; moghedi horen: moet u horen.
724quam haer te voren: kwam tot haar.
725die op haer riep: die haar aanriep.
726mensche: mensenkind; du maecs te langhe beide: je wacht te lang.
727ganc (geb. wijs enk.): ga.
728troester: helper; God zal je bijstaan.
729doet (geb. wijs, beleefdheidsvorm): doe; dat: wat; ontbiet: beveelt.
730en twivels niet: twijfel daar niet aan, wees daarvan overtuigd.
731heefsise: heeft zij haar (nl. de stem); anderwerf: voor de tweede maal; vernomen: gehoord.
732vernomen: heeft eerst als lijd. voorw. se en vervolgens 732 als lijd. voorwerpszin; nu heeft ze voor de tweede maal de stem gehoord die tot haar kwam.
733ende: en (die); hietse: beveelt haar; en haar beveelt het klooster in te gaan.
734nochtan en dorst sijs (uit si es, 2e naamv. van het) niet bestaen: toch durfde zij het niet te doen.
735der derder nacht (2e naamv.): de derde nacht; verbeyt si: wacht ze af.
736eest (uit es et): is het; elfs ghedroch: spookverschijning van een elf, bedrog van elven.
737dat zich aan mij voordoet.
738maghic: moge ik; cortelike: spoedig; scoren: verstoren, te niet doen, (bezweren).
739ghewelt: kracht; cracht: vermogen.
740ocht: indien; hire: hij hier.
741maecten (uit maect en) soe confuus: breng hem dan zo in het nauw.
742vare (coniunctief): trekt, verdwijnt.
743dat: zodat; moete: moge: scaden: kwaad doen.
744staet mi in staden: kom mij te hulp.
751 Onzuivere rijmen komen vaker voor (zie Tekstkritische opmerkingen 924). Wat betreft het rijm lichte / onrechte: dezelfde woorden worden nu eens met e, dan weer met i geschreven. Zes maal komt covent voor in rijmpositie, en tweemaal komt covint voor, waarvan één maal in rijmpositie (746), rijmend op sint. Dit werkwoord komt weer met e- en i-vormen voor buiten rijm, o.a. in 82, 89, 484 en 542. In 882 rijmt bekent op covent, terwijl in 747 kinde rijmt met sinden. In 309 rijmt scinden met bewinden, maar in 709 ghescent met covent. Wij mogen op grond van deze voorbeelden veronderstellen dat in lichte / onrechte de klinkers nagenoeg gelijk geklonken zullen hebben.
745ane mi: tot mij; sint: zendt, stuurt.
746hiet: opdraagt.
747mane: smeek.
748ghise: gij haar (nl. de stem); derdewerven: een derde maal.
749waecte si: bleef zij wakker.
750van Gods cracht: in opdracht van God, (krachtens), namens God.
751over groet: zeer sterk.
752bi onrechte: ten onrechte.
754want Maria beveelt u door mij.
755u zou (ook) te lang kunnen wachten.
756sonder wanc: zonder te aarzelen.
757op: open, van de grendel; wide ontdaen: wijd geopend.
758daer: waar; moghedi: kunt ge.
759u abijt: uw kloosterkleed; vindi: vindt ge.
760onderaan het altaar liggen.
761als: toen.
762/3en mochte ... wel sien: kon ... niet goed zien; die daer leit: die daar ligt (uitgestrekt); die claerheit: de glans, de helderheid; metten oghen: met de ogen, wat haar ogen betreft; konden de ogen van de zondares, die daar op de grond ligt geworpen, de glans niet goed verdragen.
764nu en darf mi niet twien: nu mag ik niet (meer) twijfelen.
766der maghet Marien bode: boodschapper van de maagd Maria.
767sonder hone: zonder bedrog, heel zeker.
783 De mededeling in 783 e.v. wordt niet door de inhoud geschakeld aan de voorafgaande mededeling, zodat ende als voegwoord weinig functioneel is. Daarentegen is de dubbele ontkenning gebruikelijk, en die is hier afwezig. Men heeft daarom ende wel geëmendeerd in en. Dit zou betekenen dat de abbreviatuur, in dit geval een streepje boven de n een verschrijving zou zijn.
768si: de stem; met lichte soe scone: met zulk helder licht.
769willics (uit wille ic es): zal ik het.
770ic wille mi maken: ik moet mij begeven.
771saelt: uit sal et; in goeder trouwen: (in) vol vertrouwen.
772opten troest: in de hulp.
773wille: moet; beide gader: allebei.
774bevelen: toevertrouwen.
775wel: goed; bewaren: beschermen.
776doen: toen; toech: trok; al sonder sparen: zonder enig dralen, meteen.
777daer ... met: waarmee; decte: toedekte.
778heymelike: zachtjes, voorzichtig; voorzichtig om ze niet wakker te maken.
779cussese (uit cussede se): kuste ze; aen haren mont: op hun mond.
780blijft ghesont: vaarwel, het ga u goed.
781op den troest: onder de hoede.
783had Maria geen genade voor mij gekregen.
784begheven: in de steek gelaten.
785om al tgoet: om al de rijkdom; dat Rome heeft binnen: die in Rome is.
786wes: wat.
787met groten weene: in grote droefheid.
788moeder eene: moederziel alleen, als moeder zonder kinderen.
789vergier: (klooster)tuin, boomgaard.
790sciere: onmiddellijk; vond ze de geopende deur onmiddellijk.
791sonder wanc: zonder aarzelen.
792hebbes: uit heb(be) es of hebbet es; hebbes danc: (heb dank ervoor), wees bedankt.
793ic ben comen: ik ben gekomen; binnen mure: binnen de muur (van het klooster); ik ben binnen gekomen.
794gheve: (coniunctief): moge geven, geve; goede aventure: geluk, gelukkige afloop; God geve dat het goed mag aflopen.
796al: geheel; wide: wijd; al wide open: helemaal open; ieghen hore: ten behoeve van haar, ter wille van haar.
797doe: toen; si trac: zij begaf zich; zij begaf zich toen de kerk in.
798heymelike: zachtjes.
799met vlite: dringend.
801over .xiiij. iaer: veertien jaar geleden.
803doen: toen; danen: hier vandaan; sciet: wegging.
804dit wijst uit naar het komende; wat ik nu zeg is werkelijk waar (litotes zie 31).
805sonder ghile: (zonder gekheid) in (alle) ernst.
806scone: schoenen; covele: pij; wile: sluier.
807ter selver steae: op (precies) dezelfde plaats.
808sijt (uit si et): zij het (heeft betrekking op 806).
809traect (uit trac et): trok het.
811maghet fijn: vrome, heilige maagd.
812ghebenedijt: gezegend, geprezen; moetti sijn: moet gij worden.
813alre doghet bloeme: de bloem van alle deugd.
821 Het handschrift heeft die ons broeder. Dit moet voor de middeleeuwse hoorder niet normaal geweest zijn. De voorlezer zal er dan ook wel es ingevoegd hebben. Wegens de kostbare uitvoering van het handschrift zal correctie achterwege zijn gebleven aangezien er niet voldoende ruimte was om dit mooi te herstellen.
814magedoeme: maagdelijkheid.
815droeghedi: droegt ge; sonder wee: zonder pijn.
816emmermee: voor altijd.
817werde: macht, waardigheid; gij bezit een uitzonderlijke machtspositie.
818u: uw.
819dese ghewelt: deze macht; comt u: hebt gij.
820en staat voortdurend tot uw beschikking.
821ons: onze.
822moghedi: moogt ge.
823en hij mag u lieve dochter noemen.
824vele te sochter: (des te) zoveel geruster.
825aen: bij.
826spade: laat.
827u: uw; alte: zeer bijzonder.
828vernoy: leed; noet: gebrek.
829hets: het is; bi u: door u; ghewandelt soe: zo veranderd.
830mach: kan; vroe: blij.
831met rechte: met reden; maghic: kan ik; benedien: prijzen.
832die slotele: de sleutels.
833in ware dinc: inderdaad.
834daer: waar; sise: zij ze (nl. de sleutels); hinc: had gehangen.
835aen hare: aan haar (gordel).
836ende ghinc: en zij ging; ten core: naar het koor; daer: waar; clare: helder.
837lampten: lampen; berren: branden.
848 Zie Tekstkritische opmerkingen 527.
852 De vorm quam kan moeilijk verklaard worden door 851 als een collectivum te beschouwen, want daar is de vorm laghen niet mee in overeenstemming, evenmin is dit waarschijnlijk met alle. Er zijn wel gevallen bekend van een meervoudig onderwerp met een enkelvoudige persoonsvorm (617 Hoe hiet haer moeder ende vader?), maar die lijken ons toch anders dan dit geval, waar quamen de te verwachten vorm is. Het is mogelijk dat de abbreviatuur in quamē werd aangezien door de kopiist voor de ligatuur van de ll van het volgende alle. Dit is een gekrulde streep door het boveneinde van de ll, die soms wel en soms niet in het handschrift voorkomt (wel o.a. in 850, niet o.a. in 510), maar soms ook als een rechte streep (469, 505). De kopiist kan nu een slordig geplaatste abbreviatuur hebben aangezien voor de ligatuur van alle. Hij las dan quame in zijn legger. Dit kan hij hebben aangezien voor een onjuiste coniunctiefvorm van het enkelvoud, wat hij gedeeltelijk corrigeerde tot indicatief-enkelvoud. Dit is natuurlijk slechts een hypothese, die echter demonstreert op welke wijze er fouten in handschriften kunnen ontstaan.
838ten boeken: naar de boeken.
839op sine stede: op zijn plaats.
840dicke: dikwijls; dede: gedaan had.
841der maghet Marien: 3e naamv.
842sise: zij haar; van evele: voor kwaad; moeste vrien: zou willen beschermen (of: van het kwaad zou willen verlossen).
843liet: achterliet.
844ter weduwen huus: in het huis van de weduwe; in zwaer verdriet: tot haar grote verdriet, of: tot hun grote verdriet.
845binnen dien: ondertussen; ghegaen: gevorderd.
846dat: (zo ver) dat; dorloy (uit dat (h)orloy): de klok; begonste: begon.
847waardoor men wist dat het middernacht was.
848clock zeel: het klokketouw; biden inde: bij het (uit)einde.
849(so)wel te tiden: (aldus) precies op tijd; so te verbinden zowel met wel te tiden als met dat (850).
850dat: zodat; in allen ziden: overal.
851dormter: slaapzaal.
852quam: kwamen; sonder traghen: zonder gedraal, direct (litotes, zie 31).
853alle (852) ... ghemene: allen met elkaar, allen zonder uitzondering, of ghemene is een bepaling in postpositie bij dormter: van de gemeenschappelijke slaapzaal.
854sine wisten: zij wisten niet; hier af: hier van; groet no clene: veel of weinig, ook maar iets; ze wisten er in het geheel niets van.
855haren tijt: (de rest van) haar aardse bestaan.
856lachter: schande; verwijt: verwijt, hoon.
858ghelijc oft: alsof; sijt selve ware: zij het zelf geweest was.
859dus: zo; bekeert: bekeerd.
861bijstelling in de 3e naamv. bij het antecedent Maria (860), dat een soort meew. voorw. is bij te love.
862ghetrouwelike: trouw.
863vrient: gunsteling, beschermeling; staet in staden: bijstaat, te hulp komt.
864alsi: als zij; sijn verladen: gekweld zijn, gebukt gaan.
865ioffrouwe: jonkvrouw; daer ... af: van wie; las: vertelde.
866te voren: voor die tijd (nl. voor zij uit het klooster ging).
869ter (uit te der) weduwen huus: in het huis van de weduwe.
871vergronden: peilen, ten volle beschrijven.
872doen: toen; haer: hun.
873groter: 2e naamval van de stellende trap afhankelijk van wat; wat groter rouwen: wat (voor) een groot gejammer; datsi dreven: (dat) zij aanhieven.
874ghincker sitten neven: ging (er) naast hen zitten.
875er (in hadder) op: met hen; ontfermenisse: medelijden.
876toter (uit tote der): naar de.
877.ij. kinden: twee kinderen.
878int herte sinden: (de gedachte) in haar hart zenden, ingeven.
879hen: voor hen; goet: het goede; dat zij voor hen zal doen wat het beste is.
880si: nl. de weduwe; deden (uit dede en): deed hun; cleder ende scoen: kleren en schoenen.
881 Zie Tekstkritische opmerkingen 527.
881er (in ghincker) met: met hen; in covent: naar het klooster.
882bekent: verneem, zie.
883den noet: de nood; tween (3e naamv.): twee.
884heefse: heeft hen; met vresen: in ellendige omstandigheden, in ellende.
885te nacht: vannacht; gelaten: in de steek gelaten.
886hare straten: haars weegs, haar eigen weg (d.w.z. er vandoor).
887noch: of; west noch oest: (naar) het westen of het oosten; ik heb geen idee in welke richting.
888onghetroest: hulpeloos, aan hun lot overgelaten.
889hulpe: zou helpen; geerne: graag.
890er (in spracker) toe: tot haar.
891houtse wel: zorg goed voor hen; saelt (uit sal et): zal het; lonen: vergoeden.
892dat: zodat; ghijs: gij daarover; becronen: beklagen.
893na dat si: nu zij eenmaal; u sijn ghelaten: bij u zijn achtergelaten.
894der caritaten: van de liefdadigheid.
895elcs daghes: iedere dag; om Gode: uit liefde voor God.
896sint: zend; enen bode: iemand die een boodschap verricht; zend dagelijks iemand hier naar toe.
897die hen hale: om voor hen te halen.
898gheberst: ontbreekt; yet: iets; laet: laat het.
899vroe: verheugd, blij.
900haer: voor haar; dat het zo gelopen was, dat zij dit bereikt had.
901met hare: bij zich (in huis).
902er (in hadder) toe: voor hen; goede ware: goede zorg; en zorgde goed voor ze.
924 si moet blijkens de zin betrekking hebben op de kloosterzusters, maar blijkens de vorm mochte op Beatrijs. De kopiist kan het abbreviatuur-teken voor de n over het hoofd hebben gezien. Deze verklaring is de makkelijkste, maar gaat uit van een fout, terwijl die nog niet vaststaat. Van Loey II § 105 d. wijst op apocope van -n vooral in Limburg en Brabant. Nu is deze apocope geen kenmerk van deze tekst, zodat zonder meer ook dit geen verklaring mag zijn. Er zijn een aantal plaatsen in het rijm met en en e, waar men apocope had kunnen verwachten (nl, 301 rouwen / trouwe, 395 keren / jonchere, 491 drogheden / soghede, 747 kinde / sinden). Dat hier geen apocope heeft plaats gehad kan met spellingtraditie of -discipline verklaard worden. Wel blijkt uit het feit dat deze vormen in het rijm voorkomen de zwakke positie van de -n. Nu is dit rijmpaar onzuiver wat de klinker betreft. Weliswaar komen er meer onzuivere rijmen voor - behalve de en / e-rijmen: ghedinct / hinc (247), behoeft / ghenoech (269), scone / bome (237), lichte / onrechte (751), laten / maken (769) en verbeden / begheven (783) -, in dit geval kan de behoefte om de rijmvormen niet te zeer van elkaar te doen verschillen sterker geweest zijn dan de spellingtraditie die in andere gevallen de apocope van de -n verhinderde.
903-904nl. hun echte moeder.
904daer om: ervoor (nl. om hen ter wereld te brengen); ghedoeghet: geleden.
905zij was gerust, verheugd.
906in goeder hoede: goed verzorgd.
907die si begaf: die zij had verlaten.
908ghinc af: in de steek had gelaten.
909vaer no hinder: geen vrees of verdriet.
910voert meer: verder.
911vort: in het vervolg, daarna; heylech: vroom.
912-913ze zuchtte veel en had veel angst, dag en nacht.
914die rouwe: het berouw; int herte: op het hart; want het berouw bedrukte haar.
915van: (berouw) over; quaden: erge, dodelijke.
916dorste: durfde; vermonden: onder woorden te brengen, mee te delen.
917no: noch; ontdecken: bloot leggen, openbaren.
918noe... oec: zelfs niet; in dichten: op schrift; vertrecken: vertellen, ervan gewagen.
920te visenteerne (3e naamv. van de infinitief): te bezoeken, te inspecteren; plach: gewoon was.
921eenwerven: eenmaal; binnen den iare: in het jaar.
922oft: of; ware: (zou zijn), rond ging.
923enech: een of ander; lachterlike: (schandelijk), schande verwekkend, in opspraak brengend; gheruchte: praatje.
924daer ... af: waardoor; si mochte: zij (nl. de kloosterlingen) zouden kunnen; blame: een slechte naam.
925sdaghes: op de dag; als: toen; op de dag dat hij er gekomen was.
926-927lach ... ende las haer ghebet: lag te bidden; inden coer: in het koor.
928in groter twivelingen: in grote onzekerheid; met: ook, daarbij; en (daarbij verkeerde zij) in grote tweestrijd.
929becorese (uit becorede se): verleidde haar; metter scame: door (haar) schaamte, door haar angst voor schande.
930dat: zodat; haer sondelike blame: haar zondige schande, haar schandelijke zonde(n).
931vore bringhen: voorleggen, meedelen; soude: zou willen.
932toen zij in gebed verzonken was.
933neven haer: langs haar; leet: (voorbij) ging.
934met witten ghecleet: in het wit gekleed.
935al bloet: duidelijk zichtbaar.
936dat dochte haer doet: dat haar dood leek.
937warp op ende neder: wierp omhoog (en omlaag).
938vinken: ving hem.
939tkint: het kind; maecte spel: maakte grapjes.
940versach: merkte op; wel: goed; dit zag de non heel goed.
941daer: (op de plaats) waar.
942-943oft: indien, als het; oft wesen mach ende: als het kan zijn dat; oft wesen mach ende of ghi comen sijt van Gode: als gij misschien van God zijt gekomen.
944soe: dan; manic: smeek ik; bi sine ghebode: bij zijn opdracht, of: bij zijn macht.
945heelt: verbergt; niet en heelt: litotes zie 31; dat gij mij vooral vertelt.
948ende: en (dat terwijl); leet: ligt.
949uw spel helpt hem geen zier.
950waer: de waarheid.
951-952en (uit het en) weet niet: het weet niets; weder luttel no vele: noch weinig, noch veel; het merkt totaal niets van mijn spelen.
953hets: uit het es; en (uit (h)et en, of uit hen uit henne uit het ne) hoert no en siet: het hoort noch ziet; het is dood: het kan niet horen en niet zien.
954al des ghelike: precies zo.
955leest: bidt.
956niet een bast: geen snars.
957al: allemaal; verloren pine: vergeefse moeite.
958dat gij uzelf kastijdt.
959versmoert: (dood), verstikt.
960u beden: uw gebeden.
962-963haestelike gaet: ga snel; ten: naar de; vader: (biecht)vader.
964verteelt (uit vertelet uit vertel et): vertel het; algader: alles bij elkaar, volledig.
965u sonden al: al uw zonden; sonder lieghen: naar waarheid (zie 31, litotes).
966laat de duivel u niet misleiden.
967absolveren: absolutie geven.
968deren: verdriet doen; van de zonden waarover ge berouw hebt.
969eest (uit eset uit es et): is het; spreken: bekennen.
970God zal u er zwaar voor straffen.
990 Eens snachts is interpreteerbaar als twee bijwoordelijke bepalingen achter elkaar: eens op een nacht; er is dus geen noodzaak de tekst te lezen als eens nachts: op een nacht, al is deze lezing misschien de juiste. Zie ook de Tekstkritische opmerkingen 723 betreffende Sanders snachs; men kan dus aan een fonetische schrijfwijze denken.
971ghinc ute haer oghen: verdween uit haar gezicht.
972ne (uit hine) ... nemmer: niet meer; haer: aan haar; vertoghen: openbaren.
973dat: wat; verstaen: begrepen.
974alsoe saen: zo gauw mogelijk, onmiddellijk.
975bat: verzocht, smeekte; dat hi hoerde: dat hij zou willen luisteren (naar).
976van worde te worde: woord voor woord, uitvoerig.
977vroet van sinne: verstandig, vol begrip.
978lieve minne: lief kind.
979des: 2e naamv. van het afhankelijk van niet (niets); dat wil ik zeker doen (litotes, zie 31).
980-981bepeinst u wel: overweeg goed, denk goed na; besiet van uwen sonden: onderzoek uw zonden; volcomelijc: nauwkeurig.
982ten selven stonden: op hetzelfde moment, meteen.
983den heylighen abt neven: naast de vrome abt.
984ondecten hem: openbaarde hem, bekende hem; al haer leven: haar hele leven.
985haer vite: haar levenswandel, gedrag; van beghinne: van het begin af aan.
986met ere dulre minne: door een krankzinnige liefde.
987becort: in verzoeking gebracht; soe uter maten: zo buitensporig.
989haer abijt: haar kloosterkleed; met groten vare: in grote vrees.
990eens snachts: eens op een nacht.
991rumede: verliet, ontvluchtte.
992aen hare wan: bij haar kreeg.
993al dat: alles wat; ye: ooit; ghesciet: overkomen; alles wat haar (maar) was overkomen.
994dies: 2e naamv. van het aanw. voornaamw. die afhankelijk van niet (niets daarvan); daarvan hield ze niets achter, daarvan verzweeg ze niets.
995in haer herte gront: in het diepst van haar hart.
996maecte si cont: maakte zij bekend, bekende zij; al: allemaal.
997doen: toen; algader: (geheel en al), alles.
998dabt: uit die abt; heyleghe: vrome.
999absolveren: absolutie schenken.
1000die u deren: die u berouwen.
1001ghelijt: beleden.
1002gheloeft: geloofd, geprezen; ghebenedijt: geprezen, verheerlijkt.
1004thoeft: het hoofd; met desen: hierbij.
1005perdoen: pardon, vergiffenis.
1006sermoen: preek.
1007openbare seggen: openbaren, bekend maken.
1008ende: maar; wiselike beleggen: voorzichtig inkleden, verhullen.
1009ende u kinder mede: en ook uw kinderen.
1010nemmermeer: nooit; te ghere (uit ghenere) stede: (op geen enkele plaats), nergens.
1011lachter: schande; ghecrigen: krijgen, ondervinden.
1012onrecht: fout, verkeerd; soudement uit soude men et (voorlopig lijdend voorw. voor die miracle); soudement swigen: als men het zou verzwijgen, als men het niet bekend zou maken.
1013die scone miracle: het heerlijke mirakel, wonder.
1014dede: liet plaats vinden; doer siere moeder ere: (ter wille van de eer van zijn moeder), om zijn moeder te eren.
1015saelt uit salet uit sal et; orconden: verkondigen.
1016er (datter) ... bi: erdoor.
1017bekeren: zich bekeren.
1018onser liever vrouwen: meewerkend voorw. in de 3e naamv. of: lijdend voorw. in de 2e naamv. (genitief-object).
1019deet: uit dede et (voorlopig lijdend voorwerp voor 1021); hi deet verstaen: hij gaf te kennen, hij gaf te verstaan; den covende (meewerkend voorw.): aan de kloosterlingen.
1020eer: voor(dat); thuus: naar huis; weder: terug; wende: keerde.
1021wat er met een non gebeurd was.
1023verholen: geheim, onbekend.
1024voer: trok weg, vertrok; Gode volen: (in Gods hoede aanbevolen), met de zegen (heilwens) der nonnen.
1025-26der nonnen kinder: de kinderen van de non; nam hi beide: nam hij beiden (mee); vorese (uit voredese): voerde hen; nam beide ende vorese: liet hen beiden meegaan; in sijn gheleide: in zijn escorte, onder zijn hoede.
1027grau abijt: grauwe pijen; dedi: deed hij.
1028worden: werden; goede: voortreffelijke, vrome.
1029hiet: heette.
1030loof en prijs God.
1032die scone miracle: het heerlijke mirakel (wonder); toghede: bewees, verrichtte.
1033halp: hielp; uut alre noet: uit alle ellende.
1034nu bidden wi: laten wij nu bidden; cleine ende groet: jong en oud.
1035lesen: vertellen.
1036moet: moge.
1037ons vorsprake: onze verdedigster, advocaat; int soete dal: in het lieflijke dal.
1038die werelt: de mensheid; doemen: oordelen, richten over (of: die werelt: de wereld (der zonde), en doemen: veroordelen, verdoemen).
prepostterug  begin  verder