Glossarium.

A.

Achter bliuen

129 nagelaten worden, onvervuld of onvolvoerd blijven. Velth. VII, 15, 40:

Mnl. Wdb. I, 22 c, MLoep I, 940:

Het woord kan alzoo gelden voor het passief van achterlaten, nalaten; even als voren comen van voren bringhen.

Achter eerselen

171 zie eerselen.

Aenscijn

(anscijn) 407 aangezicht, gelaat; spreect di yemene in zijn anscijn, spreekt iemand tot u met zijn aangezicht naar u gekeerd. Lansel. e. Sandr. 886:

Ook als uitdrukking van het inwendig gevoel; zoo 450: met blijden aenschine, met een vroolijk gezicht; hetzelfde als 371: blide ghelaet. MLoep II, 2821:

II, 4096: Si was in zeer bedructen aenschijn, d.i. Zij zag er zeer bedrukt uit. Mnl. Wdb. aenscijn I, 137 b.

Aensicht

441. Van gelijke beteekenis als het voorgaande. B.v. Seden gloss. ansicht. Walew. 3783. Alex. V, 189. - Dat beide die woorden volkomen dezelfde beteekenis hebben en dus onverschillig zelfs in dezelfde spreekwijze gebezigd zijn, blijkt wel duidelijk uit vergelijking van Walew. 8208 en Limb. VI, 178. In beide plaatsen is sprake van het werpen van water in iemands aangezicht; doch in het eerstgenoemde dichtstuk staat ansicht en in het laatste ansciin.

Aermoede

77, 223, 469 armoede. B.v. Seden, gloss. arem.

Aert

185 geaardheid, inborst. Beatr. 352: van dorpers aerde. Hildgb. 3, 181: een Vriese ruut van aerde. Mnl. Wdb. I, 195, 3). Ovl. L. en Ged. p. 154:

Aflech den wech

345 leg den weg af, volbreng uwe reis; imperat. van aflegghen. Zoo ook 284 vorgaestu hem, gaat gij vóór hem.

In beide vormen is het afscheidbaar voorvoegsel onafgescheiden gebleven. Ziehier eenige andere voorbeelden:

Gerl. Peters 234:

Vad. Mus. II, 176, 20:

Stemmen u.d. Voortijd 26:

Sp. Hist. II v. 14, 115:

Sp. der Jong. 481:

Vergelijk ook in de St. Vert. Ps. XXV, 18, 19. Matth. VI, 26, 28. Luc. XII, 27.

in Accoorden vallen

220 den strijd bijleggen, zich verbroederen, verzoenen. Amand. II, 4639:

Accoort is alzoo verzoening, verbroedering. Mnl. Wdb. I, 305. - Het tegengestelde is discoort (Lat. discordia). Mnl. Wdb. II, 212.

Sp. der Jong. 349:

Al

84 geheel en al, in alle opzichten. Mnl. Wdb. I, 323. Ook wel gansch, in zijn geheel; zooals 525: hier is dit bouxkin van Zeden al, hier is dit boekje in zijn geheel, hier eindigt het, hier is het uit. Zie het artikel Al in Nederl. Woordenb. II, 81. Zoo schreef Maerlant aan het slot van het derde boek van zijnen Alexander:

In Latijnsche HSS. staat menigmaal, waar een boek van eenig geschrift of ook het geheele geschrift eindigt, het woord Explicit, dat Facciolatus verklaart door desinit, completus est liber en dat behoort tot de verba defectiva. - Zie ook de verzen in het HS. van Ferguut aan het einde door den copiist geplaatst en in de uitgaven opgenomen.

Alder wijs gaen

374 naar elders gaan (Lat. abire aliorsum, Fr. ailleurs); hier afscheid nemen en naar huis gaan. - Van gelijke beteekenis is elderwaert. Rom. d. Lorr. I, 929:

Als (alse)

284, 289 du does als dwaes, gij handelt als de (een) dwaas. Meestal heeft als het lidw. die achter zich met een bvnw. als znw. gebruikt, als omschrijvende adverbiale uitdrukking, b.v. als die wise, als die sotte, als die domme. Zie Mnl. Wdb. I, 363. Enkele malen, zoo als hier, ontbreekt dit lidwoord. Zooals Sp. Hist. I, iii, 21, 21:

Zie ook sot gerekent.

Alsoe van ghelike

159 evenzoo, insgelijks, op gelijke wijze.

Al te male

428 ten eenen male, geheel en al. Mnl. Wdb. I, 379. Parth. 8275:

Rein. II, 6803: vrou Rukenauwe

Alst es te doene

63, naar gelang het te pas komt, behoort gedaan te worden, naar omstandigheid.

Amye

137 bijzit, maîtresse. Walew. 8779. Lksp. II, 46, 944. Kar. de Gr. I, 187:

Ovl. Ged. II, 110, 98:

In dien zin zegt de kuische Sandrijn tot Lansel. 105:

Op gelijke wijze amijs voor het mannelijk geslacht pol, boel, minnaar; Lksp. III, 9, 118. Walew. 7847. Bgr. van Couchi fr. II, 27:

En zoo moet soms vrient in de beteekenis van minnaar worden opgevat, als b.v. van Orfennes gezegd wordt MLoep I, 2771:

Amman

139 dienaar, ambtenaar. B.v. Seden gl.

Anebede

25. Gebied. wijs 2e pers. enkelv. van aen- of anebeden aanbidden. Lksp. II, 9, 157.

Anslaen

304 de hand slaan aan iemand of iets, aangrijpen, aanvatten. Kiliaen: manus inicere. Mnl. Wdb. aenslaen. Sp. Hist. III i. 18, 12:

Ant tboert

306 aan het boord, aan den rand. Eig. staat hier eene T te veel; evenals ondert tnet, overt tfelt, hetgeen waarschijnlijk de schuld van den overschrijver is.

Antrecken

211 aanhalen, tot zich trekken, voor zich winnen, voor zich innemen. Mnl. Wdb. I, 167.

Arde

20, 180, met weglating der H geschreven voor harde, zeer, in hooge mate. Heiml. d.H. 1047:

Arem

402 arm. B.v. Seden gloss. St. Brand. 1467:

Assonance.

Van deze dichterlijke vrijheid - wellicht beter gezegd: onnauwkeurigheid - vindt men bij onzen Moralist twee voorbeelden; daar toch moet worden voor lief genomen dat in v. 62 cleeft rijmt op zeecht, en in v. 372 vulmaect op ghelaet. Zie hetgeen ik over onzuivere rijmen, een ook bij de beste dichters voorkomend verschijnsel, gezegd heb in de Inleiding op Die bouc van Seden, bl. IX.

Auonture

459 lot, lotgeval, wederwaardigheid; (Lat. fatum, fortuna) het zij goed of kwaad (Mlat. aventura, zie Ducange). - Dat bij onzen Moralist voor quade moet gelezen worden goede (ook wel guede geschreven),

blijkt uit sors prospera van Facetus; doch ook de zin zou zulks vorderen, daar toch wel niemand hoovaardig zijn zal op zijn ongeluk. - Waar Stoke VII, 1199 ditzelfde voorschrift geeft, gebruikt hij het woord gheval, dat als eene vox mediae significationis in goeden zin moet worden opgevat:

evenals Walew. 2279, 5702; terwijl dan het tegengestelde ongheval heet.

Autaer

41 altaar. Rein. 2980:

Ook outaer geschreven R.v. Cassam. 381. Lancel. III, 10163. Alex. V. 927.

B.

Baten

312: wat di baten moghe, al mocht het u gemak aanbrengen, helpen. Eigenlijk: tot voordeel zijn. Mnl. Wdb. I, 600.

Beede,

beide; niet slechts in 't rijm zoo geschreven, als 45, Rein. 147; maar ook buiten het rijm: 31, 38, 44, 192, 304, 305, 325. Rein. 42, 408.

Beede

45, 192, als voorafgaande aankondiging dat twee personen of zaken of toestanden zullen genoemd worden. C. en Eleg. 228, 234. Diet. Doctr. III, 1404. Mnl. Dist. Caton. II, 27. St. Brand. 1726.

Beeten

431, 443 afstijgen van paard of ander trekdier. R.v. Cassam. 437:

Flor. en Bl. 1055. Ferg. 230, 235. Lksp. II, 9, 59. Walew. 1522, 8819. C. en Eleg. 162, 677. Limb. gloss. Mnl. Wdb. I, 1148 beten. - Ook vindt men afbeten Vr. en Minne VIII, 129. Parthonop. 537, en ofbeeten. Esopet XX, 21 en nederbeeten, Walew. 7520, 10156. Bgr. van Couchi fr. II, 2428:

Nog verdient opmerking dat beeten in 't algemeen beteekent nederdalen, en dus ook zelfs van een vogel gezegd wordt die naar beneden vliegt. Zoo b.v. Lansel. en Sandr. 868:

Begheeren

358 ww. als znw. gebezigd, begeerte. Rein. 6635:

Begheuen

511 zenden, doen gaan; vooral in verbinding met in een klooster. Mnl. Wdb. I, 701. Rein. 1481:

Rein. II, 4511. Sp. Hist. III, viii. 68. 17. - Een begeven man (verl. deelw. van hem begheven) een kloosterling, monnik, iemand die zich van de wereld heeft afgezonderd door het doen eener kloostergelofte. Vr. en Minne XI, 73. St. Franc. 1865:

Ren. v. Montalb. II, 914:

Evenzoo vindt men dit ww. gebezigd van eene maagd, die zich aan het priesterschap heeft toegewijd. MLoep II, 2615:

Huydec. op Stoke III, p. 449, Clignett, Bijdr. p. 409.

Begripen

442 berispen, laken, afkeuren (Lat. reprehendere). Mnl. Wdb. 1, 716. B.v. Seden gl. Lksp. II, 43, 41.

Behendelike

436 stil, heimelijk, zonder dat het door anderen gemerkt wordt. Fl. en Bl. 1657.

Behoeden

516 bewaren, beschermen, in stand houden.

Behoeder

210 beschermer. Mnl. Wdb. I, 743 Sij dijns selfs behoeder, wees uw eigen beschermer, d.i. tracht onafhankelijk te worden en geen hulp van anderen noodig te hebben.

Behouven

522: hem behouft, het is hem noodig, het is zijn plicht. Maerl. Hist. v. Troyen 3919:

Sp. Hist. III, iii, 13, 73:

Becant

(deelw. van bekennen, erkennen), 414: hets hoofsch becant, het is of wordt daarvoor (algemeen) gehouden. In dien zin staat 433: hets houeshede. Het woord becant is uitvoerig besproken door Van Helten in Tijdschr. voor Nederl. T. en Lk. III, 102-105.

Beckin

411 bekken, waschkom, meest dienende tot het wasschen der handen vóór den maaltijd (Lat. pelvis aquosa). Parthonop. 547:

Ferguut 3676:

Bij de vermelding van het handenwasschen vóór den maaltijd bedenke men dat dit oudtijds zooveel meer dan thans behoefte was, omdat men het gebruik van vorken nog niet kende. - Ook na den maaltijd, als die tafle was opghedaen, voor dat de wijn zou worden opgezet, bracht men andermaal water voor de gasten. Zie Ferguut 856. - Deze waschkommen waren in de woningen der ridders veelal van goud. Walew. 986:

zelfs wanneer zij 's morgens gebruikt werden voor het wasschen der voeten. Ferguut 256:

alwaar in de voorgaande verzen gezegd wordt, dat dit plaats had, toen het dachgrake d.i. dageraad was.

Belet

105 beletsel, belemmering, hindernis. Mnl. Wdb. I, 842.

Beleuen

527 naleven, opvolgen, betrachten. Mnl. Wdb. I, 844, 1). Ovl. Lied. en Ged. 495, 140:

d.i. als men zijn best doet er naar te leven.

Belof

125 belofte; enen belof doen (Lat. votum facere) iemand op meer of min plechtige wijze iets beloven. Mnl. Wdb. I, 859. Hildegb. 234, 202:

Doch belof doen beteekent ook wel zijne belofte nakomen, Alex. I, 657. Lksp. III, 3, 110:

Belofte

338 (znw. onzijdig gebruikt): tbelofte breken, niet volbrengen wat men beloofd heeft; waartegenover kan gezegd worden belofte doen, wel volbrengen. Rijmb. 7879:

ic Bem

316, waarvan de 2^e pers. du best.

Beraden

390 bewerken, bereiden, meestal in kwaden zin, brouwen, berokkenen. Mnl. Wdb. I, 901, 2 b. Rein. 1790:

Esmor. 554:

Beraden

deelw. van hem beraden, als bvnw. 20: wel beraden, verstandig, wijs; het tegendeel van ons tegenw. onberaden; Mnl. Wdb. I, 9. A 2. - haestelic beraden 74, spoedig beslist, tot dezen raad gekomen, vandaar bereid, genegen tot iets. Mnl. Wdb. I, 909, 7).

hem Beromen

365, 455, zich beroemen, bluffen op iets. Cassam. 524:

Heeft den 2^en naamval bij zich. Maerl. Stroph. Ged. 82, 77. Esopet XL, 14:

Beseuen

353 deelw. van beseffen, bemerken, ondervinden, ervaren. B.v. Seden gl. St. Franc. 1261:

Daarvoor ook wel beseeft, Lancel. III, 26689:

Bescreven

96 te boek gesteld, vermeld in een of ander geschrift. Hier wordt de Bijbel bedoeld, t.w. het Boek der Wijsheid I, 11. - Op gelijke wijze Rijmb. 3347:

waar gedoeld wordt op hetgeen Hand. IX, 1, van Saulus geschreven staat.

Besloten

167 deelw. van besluten, insluiten, wegbergen, verzegelen. Rose 3685:

du Best

88, 269, 415, 444, gij zijt. - bestu 291, 299, 335, 339, 475, zijt gij.

Bet

129 beter, geschikter. B.v. Seden, gl. Dit bijwoord heeft niet den vorm maar wel de beteekenis van een comparatief; doch later, toen men dit niet meer gevoelde, heeft men er den comparatief-uitgang er achter-gezet. Zie Stoett, Etymol. § 131. Theoph. 273:

Uit deze plaats blijkt tevens dat voor bet in volkomen gelijke beteekenis ook bat wordt gevonden. Rein. 255. Melib. 1011:

Betoeghen

469 toonen, laten, blijken. Lucid. 2121:

Mnl. Wdb. I, 1150. Zie ook toghen op toecht.

hem Bewinden

498 zich met iets bemoeien; heeft den genit. bij zich. Lksp. III, 15, 4. MLoep I, 1703:

evenals onderwinden, dat dezelfde beteekenis heeft. B.v. Seden, gl.

Bewint

504 bemoeiing, bestier. Sp. d. Jong. 209:

In dit spreekwoord staat onderwint in Prov. Comm. 458:

alwaar voor vrienden zal moeten gelezen worden vreden; immers staat in het daarbij geplaatste Latijn:

Bewist

390 deelw. van (hem) bewissen, zich zekerheid verschaffen, zich vergewissen. Es die viant bewist te voren (in den voorgaanden regel staat vorwist) heeft uw vijand vooraf kennis gekregen van hetgeen hem gedreigd werd, is hij vooraf gewaarschuwd. Zie Lksp. gloss. op wissen.

Bi

331 nabij; verre of bi, verre af, of in de nabijheid. Lksp. II, 5, 125. Wap. Mart. III, 175. Bgr. van Vergi 294. Bgr. van Couchi fr. II, 201:

In gelijke beteekenis verre ende naer. Lancel. II, 14067, 44279 (Rom. v. Moriaen 1734); zoo ook bi ende breet Diet. War. I, 408, 24.

die Bi di sit

314 hetzelfde als 317 daer du met heets, uw dischgenoot of hij die met u uit denzelfden schotel eet. B.v. Seden 634.

Bi

91, 334, door. Esopet XIV, 23. Flor. en Bl. 891, 3132:

Bidden

om broet 64, brood bedelen d.i. liefdegaven vragen voor het koopen van de noodzakelijke levensbehoeften. Lksp. III, 4, 148. St. Franc. 3739:

Vandaar brootbidder, bedelaar. St Franc. 487. Flor. en Bl. 3195, alwaar van vrouw Fortune wordt gezegd:

B.v. Seden, gloss. In de beteekenis van bedelen wordt ook wel gezegd om broet gaen. Kar. de Gr. I, 188.

Bitter

119 hier van den dood gezegd, treurig, bedroevend. Bgr. van Vergi 900. Lansel. e. Sandr. 830:

Blame

spreken van enen 181 schande van iemand spreken, hem hekelen. - Elders onwaerde spreken 186. - Van gelijke beteekenis is lachter spreken met den 3^den nv. des persoons, die belasterd wordt. Flor. en Blanc. 3480:

en enen onnere spreken, iemand uitschelden, tegen iemand uitvaren. Lancel. II, 11225.

Blame

vlien 496, schande ontgaan, vrij blijven; nagenoeg hetzelfde als gheene blaem te ontfaen. Bgr. v. Couchi fr. II, 1422 en ongheblaemt bliuen. Sp. der Jong. 28.

Blijfdi

342 gij blijft. Zie DI.

Bloet

91 persoon, mensch; ook nog heden in die beteekenis gebruikelijk, doch zonder de minachtende bijbeteekenis van thans. Mnl. Wdb. I, 1313, 5. Gloriant 72:

Vaderl. Mus. I, 310, 86:

Bloet

(bloot) van iet 416, ontbloot van iets, verstoken van, zonder. - es de tafle van dienste bloet, is de tafel zonder bediening, zonder dienstpersoneel. Zoo staat bij Hildgb. 115, 86: bloot van goede en 122, 64: van haven bloot. Mnl. Wdb. I, 1321, 4. Kar. de Gr. fr. I, 1719:

Eigenaardig wordt den winter verweten in Wint. en Som. 369:

Gelijke beteekenis heeft naect in v. 253 en quite in Ferguut 2142.

Blommen

12 bloemen, het voortreffelijkste van iets, de schoonste plaatsen uit een schrijver. Amand II, 972:

Sp. Hist. I, iii, 47, 41:

Mnl. Wdb. I, 1311. bloeme 6). Vergelijk ons bloemlezing, en het Gr. anthologie.

Boert

306 boord, rand, b.v. de bovenrand van een beker. B.v. Seden, gl. bort. Kiliaen: boord, rand van den pot, labrum, margo, ora poculi. Vgl. thans nog boordevol.

Borghe

420 borg, d.i. iemand die zich verbindt ter voldoening eener schuld bij gebreke van betaling door den hoofdschuldenaar. Mnl. Wdb. I, 1379. - Vandaar borghen 421 borg blijven, zich borg stellen. B.v. Seden, gloss.

Borghen

396 te goed houden, uitstel van betaling geven. B.v. Seden, gloss.

Bouxkin

525 klein boek. Lksp. I, Voorr. 22 en I, 14, 75. - De uitgang kin of kijn geeft eene verkleinende beteekenis. B.v. Seden, gloss. Zoo zegt de schrijver van MLoep III, 45:

Bringhen

enen in scaden 500, iemand schade berokkenen, benadeelen. Rein. 6455, 6996:

Zoo ook 223 in aermoeden bringhen, arm maken, is overeenkomstig ons tegenwoordig taalgebruik.

Brinctene

302. Zie op ene.

Broet

bidden 64. Zie bidden.

Burse

380 beurs, geldbuidel. St. Bernard. Epist. (Denkm. III, 9) 191:

B.v. Seden 528 staat borse, dat aldaar in 't Gloss. vergeten is. - Ook elders wel met O geschreven. Zie Mnl. Wdb. I, 1385.

D.

ghi Daet

= dadet 289, gij zoudt handelen; 2^de p. impf. conj. Rein. 24:

Dal

391: in desen dale, hier op aarde, hier beneden. Zedelessen 379 (Sp. Hist. I, viii, 70, 3):

Zie verder Lksp. II, 30, 31. Stroph. Ged. gloss. Hildgb. 64, 262; 120, 64; 157, 50. - Ook wel in dit aertsche dal Ibid. 210, 221. Mnl. Wdb. II, 43. Zie ook op hier. - Vergelijk ons tranendal.

enen in Dancke staen

480, iemand dankbaar zijn, dankbaar blijven. Mnl. Wdb. II, 62.

Danne

175 dan, alsdan. Sp. Hist. I, iii, 55, 7. Rein. 2142:

Mnl. Wdb. II, 50.

Dar

196. Eerste pers. van dorren, durven. B.v. Seden, gloss. Lksp. II, 20, 63:

Dat

159, of.

Datture

325, dat du er.

Di

aan het ww. vastgehecht gij. Zoo vindt men hier: blijfdi, gij blijft 342. - ghincdi, gingt gij 289. - hebdi, gij hebt 192. - leefdi 136. - moghedi 16. - moochdi 438. - suldi 216, 222. - wildi 195. - wildijt, wilt gij het 15. - Lev. o.H. 1383:

Dienen

voer yemene 411, voor iemand bestemd zijn.

Diennen

433, behulpzaam zijn, te dienste staan; met dubbele n geschreven. Zoo ook B.v. Seden 634. Lancel. II, 11352; III, 10373:

Dienlinc

201, 280, dienaar, bediende. Mnl. Wdb. II, 162.

Dienst

416, 418, bediening, hulp, bijstand, b.v. in het tafeldienen. Mnl. Wdb. II, 164.

Diere

115, uwer; 2^de naamv. enkv. vr. voor dijnre, van het bezitt. vnw. dijn. Zie Stoett, Etymol. § 153.

Dies

148, deswege, daarom. Rein. 339:

Dijns

selues 210, 225, van u zelven, uw eigen.

Dinc

(meerv.) 429, dingen. B.v. Seden, gloss. Stoett, Etym. § 72, - doch ook wel dinghen 455.

Dincken

314, dunken, toeschijnen. B.v. Seden, gloss.

Doch

79, 116. Gebied. wijs van doen. Zie De Jager, Verscheid, p. 198 en Lat. Verscheid. p. 469, B.v. Seden, gloss. - Wel zou in de eerst aangehaalde plaats doch kunnen genomen worden als voegwoord, zoodat dan troest imperativus wordt van troesten; doch de andere opvatting schijnt mij meer aannemelijk toe. Zie hier beneden op troest doen.

Doech

met hem 147, heb mededoogen met hem. Imperat. van dogen met enen (Lat. compatientem se praebere alicui). D. Doctr. II, 271:

Ibid. III, 589:

Mnl. Wdb. II, 262.

Doen

199, maken, veroorzaken. - 219, 294, doen - dat. B.v. Seden 257:

Rein. II, 5242. Hildgb. 117, 28. Mnl. Wdb. II, 242.

te Doene sijn

36, noodig zijn, vereischt worden. R.v. Cassam. 947. - Rose 10099:

Mnl. Wdb. II, 248. - Zoo ook te doene hebben, noodig hebben. Clignett, Bijdr. 306, 411.

Doghen

118, 382, 470. Eig. ww. lijden, dulden, te verduren hebben. St. Franc. 2296, 3334. Mnl. Wdb. II, 261. Vandaar als znw. leed, smart, zoowel van het lichaam als van den geest gebruikt. Mnl. Wdb. II, 263. Limb. I, 2416.

Domen

208, verdoemen, veroordeelen; in zwakkeren zin afkeuren, verfoeien, haten. Mnl. Wdb. doemen II, 233, 2.

Dor

435, ten gevalle van, om den wille van. Huydec. op Stoke I, 384. II, 543. B.v. Seden, gloss. - dor Gode, om Gods wille. Rein. 317:

Diet. Doctr. II, 2338:

Esmor. 900:

Dorper

185. Eig. een dorpsbewoner; steeds in ongunstigen zin als Fr. vilain, van het Lat. villanus; vandaar bij toepassing boersch, onbeschaafd. Rose 2883:

Limb. IV, 138. Clarisse op Heim. d.H. p. 218. Mnl. Wdb. II, 353.

Dreeghen

387, dreigen; in de meer of min afwijkende opvatting van waarschuwen, zijn voornemen kenbaar maken.

Drouven

(droeven, droven) 463, treuren, bedroefd zijn. Walew. 2746. St. Franc. 7718, 8457. Vr. e. Minne VIII, 39. Ferguut 2270:

Flor. en Bl. 502:

Duecht

10, 106, 135, 434, deugd.

hem Dwaen

413, zich wasschen, zich reinigen. B.v. Seden, gloss. dwach. - Ook wel, zooals 34, overdrachtelijk gezegd van het afwasschen van zedelijke onreinheden, het zuiveren van den door zonden besmetten mensch, Zie Mnl. Wdb. I, 220 op afdwaen en II, 490 op dwaen.

Dwale

414, handdoek. Walew. 991:

Flor. en Bl. 2980:

Die doeken waren soms kostbaar, fijn van stof en prachtig van kleur; Mnl. Wdb. II, 489. Zoo wordt van purperine dwale gesproken in Ferguut, boven aangehaald op beckin. - Het Latijnsche Manutergium, volgens Isidorus, Orig. XIX, 26 a tergendo manus vocatum, komt menigvuldig voor in de geschriften der Middeleeuwen. Zie Ducange in v. - Voorts moet dwale somtijds genomen worden in de beteekenis van tafellaken; zie Walew. 948: of van servet; zie MLoep IV, 1231.

hem Dwinghen

van iet 356, zich bedwingen, zich van iets onthouden, zich in iets beheerschen. Rein. 664:

Diet. Doctr. II, 496, II, 2995:

E.

Echt

396, 426, later, naderhand. Mnl. Wdb. II, 509, vooral in verbinding met nu. Diet. Doctr. II, 3353. Walew. 106. Bgr. v. Couchi fr. II, 14. Flor. e. Blanc. 3367:

V.d. Ziel. en Lich. (Blomm. achter Theoph. p. 50) 133. Wap. Mart. I, 452:

Huydec. op Stoke I, 76; II, 239; III, 43, 400. Limb. gloss.

Een alleen

39, slechts één.

Eenicheit

429, eenzaamheid, afzonderlijke plaats. Lksp. II, 4, 59, waar van Maria gezegd wordt:

Mnl. Wdb. II, 666, 3) op enicheit.

Eerde

282 aarde, de grond. Zoo ook geschreven Velth. VIII, 11, 55. Rein. 4310, 5536, doch meestal geschreven erde. Zie Mnl. Wdb. II, 680.

Eerselen

(aerselen) 171, achteruitgaan, zich terugtrekken (Fr. reculer, Lat. retrogredi, tergiversari). Ferguut 3305:

Lksp. III, 3, 499:

Vandaar weifelen, talmen, terugdeinzen. De woorden eerselt hi niet achter beteekenen dus indien hij niet terugdeinst (voor de moeite) d.i. indien hij maar volhoudt, volhardt in het zoeken der wijsheid.

Eewech

528, bnw. eeuwig.

Eewelic

136, bw. eeuwig. Lansel. e. Sandr. 71. St. Brand. 1147, 622:

Lancel. III, 10691:

Eist

17, 58, 128, 262, het is, is het; 98, indien het is, is het.

Eist - of

521, het zij - het zij. Meestal vindt men daarvoor eist - eist. B.v. Seden, gloss.

El

(hel) 486: niemen hel, niemand anders, geen ander persoon. Lancel. II, 11352:

Zoo ook niet el, niet anders. Carl. e. El. 1200:

Elre

349, elders, op eene andere plaats. Mnl. Wdb. II, 620. Flor. e. Blanc. 1258:

Limb. II, 73. V, 586. Diet. Doctr. III, 1577:

En zij

277, 445, ten zij. Eigl. et en zij. Zoo ook 290 het en ware. B.v. Seden, gl. en ware.

Ene

aan het werkw. vastgehecht, hem. Zoo 298: gheffene, geef hem (nam. den beker). - 301: ganckene spoelen, ga hem spoelen. - 302: brinctene, breng hem. - Ook met afknotting der laatste e; alzoo 462: weerpten, werpt hem. - Lev. o.H. 2754:

Mnl. Dist. Caton. IV, 28:

Exempel

437, wes exempel van duechden, wees een voorbeeld van deugd. Dit woord komt menigmaal voor in de uitdrukkingen exempel gheven. Rein. 7774. St. Franc. 1261:

Zoo ook exempel nemen. MLoep II, 705. Ovl. Ged. III, 110, 154. Zie Mnl. Wdb. II, 763.

F.

Feeste

372, vreugde. Kar. de Gr. fr. I, 722. Sp. Hist. I, vii, 66, 12:

Lancel. II, 11934:

Vandaar het ww. festeeren, uitbundig vroolijk zijn. Lancel. III, 10165:

221 feeste van maeltijden houden, feestelijke (veel kostende) maaltijden geven.

Fel

198, wreed, onmeedoogend. B.v. Seden, gl.

Fijn

14, goed, voortreffelijk in zijne soort. Lksp. gloss. Diet. Doctr. II, 1411, 1480: Om dinghen die eersam sijn Ende doegdelec ende fijn.

Fonteine

der wijsheit 9, 165, bron, oorsprong.

G.

Ganc

165, imperat. van gaen (ganghen). De Jager, Versch. p. 197. B.v. Seden, gloss. - Zedelessen 365 (Sp. Hist. I, viii, 69, 40):

Zedelessen 75 (Sp. Hist. I, viii, 36, 191):

Zoo ook 301, ganckene, zie op ene.

Ghe.

Deze onscheidbare partikel wordt in 't Mnl. meermalen weggelaten, vooral in verleden deelwoorden, zooals 377 leden, geleden. Clignett, Bijdr. p. 208. R.v. Cassam. 539, 1270. St. Brand. 493, 513, 1382. - Daarentegen vindt men ze als vormmiddel van zeer veel woorden, waarin zij thans wordt weggelaten; zoo als ghebuer 104, 205. ghecrighen 4, 133, 174. B.v. Seden, gloss. St. Brand. 594:

Ghebeet

443, afgestegen; deelw. van beeten, Stoke VI, 466:

Ghebene

235 (foutieve lezing voor ghebetene, verl. deelw. van biten, afbijten; dus afgebeten, afgeknabbeld); hetzelfde alzoo wat 309 gezegd wordt: (broet) daer du af hebs gebeten. ‘Ongetwijfeld’ zoo schreef mij Dr. Stoett, ‘moet tghebene beteekenen tghebetene. Eene verandering is echter niet gebiedend noodzakelijk. Vormen als: verraenesse, verlaenesse, bedienisse, verwanesse zijn op dezelfde wijze ontstaan en niet ongewoon (Tghebetene, tghebeetne, tghebene). Het blijft evenwel een zonderlinge vorm; ook moet tghebeetne nog aangetroffen worden. Hoogst waarschijnlijk is het dan ook eene schrijffout.’

Ghebod

290 begeerte, uitgedrukt verlangen. Walew. 2808:

het en ware wel zijn gebod, tenzij dat hij het mocht verlangen; of, zooals 277: en zij dat hijt ghebiede.

Gheboren

sijn van wiuen 187. Eene uitdrukking die meermalen in den Bijbel voorkomt; zie Job XIV, 1. XV, 14. Matth. XI, 11. Luc. VII, 28. - Onze Moralist laat daarop volgen Sij moetent kennen diet lesen horen d.i. dat dit naar waarheid is, zal wel iedereen erkennen, die deze uitspraak van den Bijbel heeft hooren voorlezen, of, zoo als wij zouden zeggen, door lectuur van den Bijbel kent. Zie over dit laatste op lesen.

in Ghebreke sijn (van iet)

5, in iets te kort schieten; vandaar iets verzuimd hebben. Vaderl. Mus. IV, 343. Zeeuw Vl. Bijdr. 4, 69. Mnl. Wdb. II, 998.

Ghebreken

(met dat. des persoons en genit. der zaak) 524, ontbreken, Lksp. I, 34, 15. Wap. M. I, 704:

St. Franc. 10145:

Ghebuer

194, 205, buurman, nabuur. B.v. Seden, gloss. Rein. 1569:

Rein. 1973:

Ghedinc

307: ghedincs = ghedinc des, gedenk daaraan - dat. Diet. Doctr. II, 2340:

Gheeren

405, begeeren, verlangen; vandaar trachten te verkrijgen. B.v. Seden, gloss. op garen. Wint. en Som. 68:

Ferguut 1259:

Het hier gegeven verbod gheer niemens wijf staat in Exod. XX, 17 en Deuteron. V, 21, welke plaatsen hadden moeten opgegeven worden in de Aant. op Strophe 100.

Gheest

275: met blijden gheeste, in opgeruimde stemming des harten. - In dezelfde beteekenis staat 295: met bliden leuene.

Gheffene

298, geef hem. Zie op ene. - Ghef imperat. van geuen. De Jager, Verscheid. p. 201. Heim. d.H. 73:

Ghecrighen

4, 133, 174, krijgen, machtig worden. Walew. 3290. Rein. 5119. Tien Pl. 2056:

Esopet XLIII, 3:

Evenzoo gheswigen en ghederven Wint. en Som. 204. - ghedriven Ferguut 333. - ghedeeren Belg. Mus. IV, 336, 1050. - ghemercken Wint. en Som. 191.

blide Ghelaet

371, vroolijk gezicht. Zie aenscijn. Rein. 7414:

Ghelijc

hem 315, evenals hij; geconstruëerd met den datief. Esmor. 488:

d.i. evenals een vreemde doet. Hert. v. Bruysw. 178:

B.v. Seden, gl. - 160 van ghelike, desgelijks, evenzoo, op dezelfde wijze.

Ghemeen

57, gemeenzaam, familiaar.

Ghemeenlic

491, algemeen, in 't dagelijksch leven. Ter aankondiging van een spreekwoord; zoo ook bij oude Duitsche dichters:

Zie Zingerle, die Deutschen Sprichw. im Mittelalter p. 7. Verg. ook zeecht.

Ghemeine

(ghemene) 10, even als mede en met, aan het einde van den regel, meestal rijmshalve geplaatst, tevens, insgelijks, te zamen. Mnl. Wdb. II, 1350. Lksp. III, 4, 11:

Lksp. III, 10, 138. Diet. Doctr. I, 454:

Stroph. Ged. 118, 407:

Ghenade

19 (van God gesproken) gunst, barmhartigheid. B.v. Seden 65. Walew. 3160:

Ghenade

73, 195, rust, vrede, aangename stemming des gemoeds. B.v. Seden, gloss.

Gheneeren

hem met iet 394, zijn levensonderhoud zoeken, den kost voor zich winnen. B.v. Seden, Aant. p. 109. Hildgb. 210, 304:

Ibid. 131, 93:

Ook heeft dit ww. den genitief bij zich. Zoo Kar. e. El. 489:

Ghepayt

sijn van iet 316, tevreden zijn met iets, voldaan of betaald zijn. Esopet VIII, 7:

Drie Dag. H. 216 (Dram. Poëzie p. 200):

Ovl. Lied. en Ged. p. 510, 511:

R.v. Cassam. 1864. Bgr. v. Couchi fr. I, 273, 525. fr. II, 2237. Vandaar hem ghepayt houden, zich tevreden stellen. Sp. Hist. I, p. 3 (Opdracht aan Graaf Floris V):

Esopet XII, 39:

Ook thans nog zegt men: iemand paaien voor iemand tevreden stellen. - Het ww. payen is het Fransche payer, betalen, voldoen, bevredigen, dat afkomstig is van paix, vrede; evenals het Latijnsche pacare van pax. Kiliaen payen, solvere, satisfacere, pacare. Mnl. Wdb. II, 1462. - Het tegenovergestelde van ghepayt sijn is ontpayt sijn, onbevredigd zijn, onvoldaan zijn. Zie voorbeelden bij Oudemans, Bijdr. V, 306.

Gheraken

16, slagen, gedijen; te groeter eeren gheraken, het geluk hebben tot groote eer te komen. - Elre gheraken 349, er in slagen om elders te recht te komen, een onderkomen te vinden. Mnl. Wdb. II, 1488. Vandaar goet geraect, goed uitgevallen; en, van personen gesproken, schoon. Lansel. e. Sandr. 452: Ghi sijt hovesch ende wel gheraect. Bgr. v. Vergi 1018: Scoen ende wel gheraect. Lancel. II, 24381:

Gerechtich

61, 484, rechtvaardig; hetzelfde als 88, een man van rechte.

Gherechticheit

62, rechtvaardigheid.

Ghereet

bw. 444, dadelijk, terstond. Vr. e. Minne I, 733:

Ghereit

81 gereed; deelw. van ghereiden, in gereedheid brengen. Vr. e. Minne I, 809:

sot Gherekent sijn

255, voor zot gehouden, als zot beschouwd zijn; zie als. Olv. Ged. III, 108, 218:

Gherekent is deelw. van rekenen of gerekenen. Zie Mnl. Wdb. II, 1533, alwaar de beteekenis van geschat worden ontbreekt.

Gherne

(gaern) 263, 385, 420, 421, gaarne, met genoegen (Lat. libenter). B.v. Seden 83, 720, 753, 946, 1078. Rein. 1021. Vr. en M. IV, 123:

Gherne

56, doorgaans, veelal. B.v. Seden 776, alwaar dit woord in het Gloss. ontbreekt. - Mnl. Wdb. II, 1553. 2, b.). Verdam, T. en Lbode, V, 46. Lksp. gloss. Esopet XXXIV, 25. LXI, 63:

Mnl. Dist. Caton. II, 31. Vdl. Mus. I, 191, 425:

Alex. VII, 37. Zie aldaar Franck p. 465. Lucid. 5426:

welke woorden ons doen denken aan de verzen van Claudianus de Consul. Honorii Praef. 1:

Ghescien

49 (met dat. des persoons) geschieden, overkomen, te beurt vallen. Walew. 9814:

Esopet LXII, 22:

Over de later ingevoegde D in dit en dergelijke verba, zie de aanteekening op castyen.

Ghescil

342, tweedracht, oneenigheid, twist. Rein. 7436. Bgr. v. Couchi fr. II, 37:

hem Ghesellen

292, zich vereenigen met, zich aansluiten, het gezelschap zoeken. Esopet VI, 1:

Gheselt

340, in gezelschap zijnde van iemand, zich aan iemands zijde bevindende. Dit partic. is geen perf. maar een tegenw. tijd van ghesellet sijn. Mnl. Wdb. II, 1628, gesellen.

Ghesent

280, 487, gezonden. De zwakke vervoeging van senden is in 't Mnl. de meest gebruikelijke; doch men vindt ook wel 476 ghesonden, benevens ghesint. Rein. 5433. Kar. de Gr. I, 1689. Esmor. 276 (om te rijmen op kint). Sp. Hist. III, iv, 21, 62. B.v. Seden, gl. sinden; en ghesant MLoep Gloss. - Evenzoo vindt men van scenden: ghescant, ghescent, ghescint en ghesconden.

Ghesien

sijn 37, voor iets aangezien zijn, gehouden worden, onder of met de houeschen geteld worden. Van bijna gelijke beteekenis gerekent sijn.

Ghesijn

hebben 122, geweest zijn. Dit verl. deelw. van sijn wordt meestal met hebben als hulpwerkwoord vervoegd. Esopet XXXIV, 25:

Rein. 4436:

Hist. v. Troy. 9349:

Zoo ook: Ferguut 3643, 4012. MLoep I, 1296; II, 1079; III, 36. Lksp. I, 25, 41; II, 24, 101. St. Brand. 1440. Lancel. II, 11495. Bgr. v. Vergi 327. Bgr. v. Couchi fr. I, 533, fr. II, 256. - Daarvoor vindt men ook wel hebben gewesen, geweest zijn. Lancel. III, 10197. Esmor. 719. Ovl. Ged. III, 111, 465. Kar. de Gr. I, 397. Clignett, Bijdr. p. 171. Franck, Inleid. op Alexander p. LXXXV.

groet Gheslacht

250, hooge afkomst, adellijke geboorte. Parthon. 5685:

Rein. 3686:

Ghestelt

sijn 339, bestemd zijn tot iets, aangesteld, aangewezen voor iets, in een of ander toestand gebracht.

Ghestrect

448, zie upstrecken.

hem Gheuen

tot iet 107, zich tot iets zetten, zich aan iets wijden. Stemmen uit den Voortijd 47: (Laten wi) setten mit geheelre herten op die sonden te laten ende ons totter duecht te gheven. Mnl. Wdb. II, 1800, 5). St. Amand II, 4326:

Ghewerdighen

295, zich verwaardigen, niet beneden zich achten. St. Franc. 9791. Mnl. Wdb. II, 1892.

Ghincdi

289, gingt gij. Zie op DI.

Goede

78, 245, 247, 299, bezitting, goed. B.v. Seden, gloss. Dus hoep van goede 133 hoop op het verkrijgen van bezittingen, hoop op rijkdom.

Goeders

326. In de uitdrukking yement goeders moest dit woord eigenlijk luiden goeder, daar het de 2^de naamv. meerv. is van het zelfstandig gebruikte adjectief goet. Dat de s later achter den genitief-uitgang is geplaatst, moet toegeschreven worden aan den invloed van een uitdrukking als iemen anders. Zie Stoett, Etymol. § 128. De woorden yement goeders beteekenen dus iemand der goeden, d.i. een goed man, een fatsoenlijk man. - Zoo ook der bester een in Lancel. III, 26689.

Goedertiere

97, goedaardig. Eig. 2^de nv. van goede tiere, goede soort. Kiliaen benignus, mitis, lenis. - Het tegenovergestelde is quadertiere. Mnl. Wdb. II, 2026.

Goet zalich

335, vroom. Kiliaen, god-saelich, pius. MLoep I, 964:

Gracie

462, genade, gunst door God aan den mensch verleend. B.v. Seden, gl. Winter en Somer 1:

Grammelike

473, op eene wijze, waaruit gramschap, toorn of woede blijkt; dus verwoed. Mnl. Wdb. II, 2103. Parthonop. 5059. Limb. V, 1152:

Grief

115, 388, verdriet, zieleleed. Rein. 186. Walew. 8101:

Groet

goed 207, veel goeds. Zoo ook 208, groet quaet, veel kwaads.

Gront

383. Eig. de bodem, het ondervlak van een lichaam; vandaar de grond van. het hart, het diepst van het gemoed. Mnl. Wdb. II, 2171. Kiliaen verklaart grond door aard, en quaden grond door mala mens, malus animus, mala indoles. Hildgb. 87, 43:

Esmor. 931:

Mnl. Rijmspr. II, 9:

Bgr. v. Couchi fr. II, 343:

in zinen gront is dus wat men ook thans nog zegt in zijns harten grond, evenals vroeger. Zie Lansel. e. Sandr. 272. Lksp. III, 4, 419. Bgr. v. Couchi fr. I, 60; II, 1397. R.v. Cassam. 1258:

H.

Deze letter staat menigmaal, vooral in het WVlaamsch en aangrenzende dialecten, vóór woorden die met een vokaal beginnen. Voorbeelden, die in dit gedicht gevonden worden, zijn: hachten 100. - heer 483. - heet 317, 321. - heffen 285. - hel 486. - hende 422. - hoghen 117, 243, 408. - houde 352. - hu 47, 79, 196, 212, 215, 222, 448. - hueren 103, 206. - huut sturten 300. - huut trecken 448. - huut werpen 146.

En omgekeerd wordt soms - doch niet zoo menigvuldig - de H weggelaten, zooals: arde 20, 180. - et 241. - ouerdich 252, 254, 460. Zie B.v. Seden, gloss. Mnl. Wdb. III, 1.

Haestelic

445, spoedig, weldra, na korten tijd. - 518, haestelic in gaen, haastig, driftig naar binnen gaan.

Hanghen an iet

113, behooren bij, verbonden zijn aan. Mnl. Wdb. III, 80 β).

Harde

20, 180, zeer, in hooge mate, geweldig. Kar. de Gr. 1973:

Rein. 656:

Clarisse op Heim. d.H. p. 308. - Men vindt daarvoor ook wel geschreven herde; zie Mnl. Rijmspr. II, 18. Lancel. II, 11237; III, 10668. Lksp. III, 17, 61, 104. - Het daarbij staande adject. of adverb. krijgt daardoor nagenoeg de beteekenis van een superlatief. Men vergelijke het Latijnsche valde, dat eigenlijk is valide, adverb. van validus, sterk. Ook het Fr. fort komt daarmede overeen.

Harenthare

458, hier en daar, op verschillende plaatsen. B.v. Sed., gloss.

Hebdi,

zie op DI.

man van Heeren

483. Zie letter H, een die eer en achting verdient.

enen Heeten

418, iemand noemen, iemand den naam geven, van iemand iets zeggen.

Heffen ghelijc

285, effen gelijk, nevens iemand, aan iemands zijde. Zie letter H.

Heymelichede

153, geheime zaken. Elders verholen dinghen genoemd in ditzelfde voorschrift; Spieg. d. Jong. 137:

Hel

486: niemen hel, niemand anders. Mnl. Wdb. II, 608. Zie letter H.

Helech

28, 29, heilig. Helegher 2^de naamval. Stroph. Ged. p. 138, 209:

Herberghen

348, zijn intrek nemen, overnachten, logeeren. Esopet XII, 2. Walew. 6253. St. Franc. 4325. Bgr. v. Couchi fr. I, 49. Rein. 1107:

Flor. e. Blanc. 1942:

Herte

121, 177, 409, het hart, als uitdrukking van het denkvermogen. Segh. 168:

Mnl. Wdb. III, 301 b). Zoo ook wordt in 't Latijnsche recordari, dat is in memoriam revocare, het hart (cor) verondersteld als de zetel van het geheugen.

Het en ware

290, tenware het, het moest dan zijn, met uitzondering dat het was.

Hier

426, in dit leven, hier op aarde; als staande tegenover teeweghe leuen. - Komt in beteekenis overeen met in desen dale.

hem Hoeden van iet

161, zich in acht nemen voor iets. Ruusb. I, 158,

Rein. 3610, 3616: Heer coninc, hoet u wel van desen!

Mnl. Wdb. III, 463. Stoett, Synt. § 15, 2.

in Hoeden sijn

224, op zijne hoede zijn, zich in acht nemen. Mnl. Wdb. III, 458. Heim. d. Heim. 1697:

Lancel. 43890 (Rom. v. Moriaen 1355):

Zoo ook in hoeden staen. St. Franc. 2319: Hi stont altoos in sire hoede. Doch ook, zooals thans, vp (= op) sijn hoede zijn 490.

Hoghen

117, 243, 408 oogen. Zie letter H.

Hoofsch

278, 414, wellevend, beschaafd, welgemanierd.

Hoofschelike

297, op hoofsche, wèl passende wijze. Parthonop. 548. Eigenlijk zooals het een hoveling betaamt.

dat Hout mijn zin

503, mijn begrip houdt dit staande, dit beweer ik, dit is mijn gevoelen; of, zooals 58 staat: aldus eist dat ic meene. De beteekenis komt overeen met MLoep II, 1808:

Houekijn

13, kleine hof, tuin, bloembed. De uitgang kijn geeft eene verkleinende beteekenis. B.v. Seden, gl. op deelkijn. Zie ook bouxkin.

Houerde

54, 203, 423, hoogmoed, trotschheid. B.v. Seden, gloss. Heelu 1249:

St. Amand I, 1139:

Houesch

37, hetzelfde als hoofsch. B.v. Seden, gloss. Vr. e. Minne Gloss. Walew. 2766. St. Franc. 301, 4740. Lksp. III, 2, 83:

Houesscheit

433, hoffelijkheid, beleefdheid. B.v. Seden, gloss. Vr. e. Minne Gloss.

Hu,

zie letter H.

Huber

509, huwbaar. Meest hubaer geschreven. Mnl. Wdb. huwbaer. B.v. Seden 379:

Huusgesinde

370, huisgezin d.i. de gezamenlijke dienaren, bedienden of onderhoorigen. MLoep II, 3154:

Om zoodanige personen aan te duiden, gebruikten de Romeinen het woord familia, verwant met famulus. Zie o.a. Phaedrus IV, 21, 23. - Ghesinde voor gezin. Zie De Jager, Lat. Versch. p. 246, en Mnl. Wdb. II, 1648.

Huut

300, uit. Zie letter H. Alzoo huutsturten en huutwerpen.

Huwen

510, doen huwen, uithuwelijken; hetzelfde als B.v. Seden 380 te manne gheuen. Mnl. Wdb. III, 781 (Lat. nuptum dare, maritare, collocare matrimonio), Matth. Analecta III, 354: ‘Een eenige dochter, die hy gehylict had aen des conincs soon van Vrancryc.’

I, J.

Yemene (nominatief)

407, iemand. B.v. Seden, gloss. - Gewoonlijk een der verbogen naamvallen, zooals 479.

Yement

295, 326, iemand.

Imperatieve vormen:

doch van doen, 79, 116. - doech van dogen 147. - ganc van gaen (ganghen) 165. - gef van geven 261, 298, 318, 373, 436. - les van lesen 178. - stec van steken 319. - verdrach van verdraghen 490. - vrach van vraghen 177, 329, 333, 344. - wes van wesen 148, 380, 437, 460. De zoodanige vormen zijn uitvoerig besproken door De Jager, Verscheidenheden p. 198 en Latere Versch. p. 469.

Ingaen

518, binnen treden. Rom. d. Lorrein. 1312:

Inleken

257, lekken (stillare); wanneer het regenwater door het dak dringt. Thans spreekt men van lekkage hebben.

Jolijt

260, vreugde, vermaak. Becanus bij Kiliaen: iucunda temporis in laetitia gaudioque traductio. Mnl. Wdb. III, 1058. Vr. e. Minne, gloss. Winter en Somer 26. MLoep I, 2937:

Lksp. III, 4, 17:

Limb. V, 817:

Van gelijke beteekenis is joie. Rom. d. Lorrein. II, 1922:

Jonnen

516. Wisselvorm van gonnen, gunnen. Lksp. I, Prol. 6. var.

Walew. 3710:

Vr. e. Minne VIII, 356:

Jonste

173, 184, 211, gunst, genegenheid. B.v. Seden, gloss.

Jonstelic

190, 206, vroolijk, vreugdevol, met toegenegenheid.

Jonstelicheit

481, vroolijkheid, genegenheid. - Het hier geopperde denkbeeld heeft eenige overeenkomst met de Latijnsche spreuk: Gratia gratiam parit. Zie Erasm. Adag. I, 1, 34.

C, K.

Callen

293, praten, babbelen. B.v. Seden, gl. - Ook wel, zooals hier, gebezigd voor het gewone spreken. Zoo ook Rein. 6738:

Kar. de Gr. fr. II, 1889:

Als men calt, zooals men gewoonlijk zegt, d.i. zooals het spreekwoord zegt; dus hetzelfde als 491 men ghemeenlic te segghene pliet. Zie ook zeecht. Thans bestaat dit wkw. nog in raaskallen.

Castyen

197, 466, kastijden, straffen (castigare). Ook wel, zooals 138, bestraffen met woorden, dus berispen, vermanen, onderrichten. Clarisse op Heim. d. Heim. p. 396. Ovl. Ged. II, 110, 137:

Castien van iet 497, evenals B.v. Seden 386 begripen van iet, Lancel. III, 23631, 24084. - Thans zegt men kastijden, waarin de d is ingevoegd, die volgens Verdam, Aant. op Bloeml. iii, p. 212, even weinig recht van bestaan heeft als in vlieden voor vlien, geschieden voor ghescien, belijden voor belien, (ook wel lien geschreven, Parthonop. 2024). - Zie Te Winkel, Gramm. Figuren, bl. 263.

Kijcken

227, rondzien, onderzoeken, loeren op iets, op den uitkijk zijn. Kiliaen: inspectare.

Kinderspel

351 (onzekere lezing) zie bl. 57.

Cleen

100, 514, klein, gering. Zoo cleene achten, geringschatten. - 299 cleen van goede, weinig bedeeld met aardsche goederen, arm. - Zoo wordt, in den Proloog van Lanseloet 12, van de door hem beminde Sanderijn gezegd:

In dezelfde beteekenis staat arem man van haven. Mnl. Dist. Caton. I, 21.

Cleven

an iet 62, zich aan iets vasthouden, an gherechtichede, haar steeds beoefenen, in acht nemen (haerere iustitiae). Lksp. III, 10, 259:

Vergelijk hem gheuen tot iet.

Cnaep

85, bediende, knecht; iemand wiens diensten men voor loon huurt. Zoo ook het Latijnsche puer, waarin niet altijd de gedachte aan jeugdigen leeftijd ligt opgesloten. Clignett, Bijdr. p. 354. Rein. 5727:

welk verhaal te vinden is in de Appendix fabularum Aesopiarum (achter Phaedrus, met het opschrift Asinus domino blandiens) alwaar de dichter schrijft:

Knauwen

met crommen tanden 359, met bijtende woorden iemand bejegenen, of scherp iemand benijden, kwaad van iemand spreken. - Dit

knauwen doet ons denken aan de gezegden van Horatius, Sat. I, 4, 81: absentem rodere amicum en Epist. I, 18, 82: dente Theonino circumrodi. Voeg hierbij het middeleeuwsche distichon:

waarvan de eerste regel aldus veranderd voorkomt bij Buchler 271:

Coene

506, moedig, driest (audax). Vandaar haastig, ondernemend. B.v. Seden, gl.

hem te Coepe bieden

264, van eene vrouw gezegd, die om hare onzedige levenswijze, in 't Latijn genoemd wordt mercabilis; zie Ovid. Amor. I, 10, 21:

of ook wel venalis, zooals in het middeleeuwsche distichon:

Coepman

392, hij die koopt. Thans beteekent koopman meer hij die verkoopt. - Op gelijke wijze staat kouffman in Teutonice Str. 94.

Coepmanscap

394, het handeldrijven, koophandel. - Ook wel geschreven comenscap. Diet. Doctr. II, 2625, 2631:

of comenscop Vr. e. Minne XI, 164:

Commen

279, 470. Deze schrijfwijze is in de middeleeuwen niet ongewoon. St. Brand. 834, 1594. - zie ook vulcommen 126 - en is ontstaan uit den invloed van hi comt; doch ook Comen 207.

Conste

174, kennis, wetenschap. Sp. der Jong. 18:

212 dit leeric hu voer goede conste, dit geef ik u als een heilzame les, als voorschrift voor uwe gedragslijn. - 384 met conste, met verstand, dus behendig. - 495 sonder conste, zonder daartoe in staat te zijn. Voor dit laatste ook wel sonder conde. Ovl. Ged. III, 108, 258.

Cousen

447. Van zoodanige kousen, die eene beenbedekking vormden en dus scheenplaten waren, welke de paardrijders aantrokken, vooral wanneer zij ten strijde gingen, is sprake in Parthon. 3310; Ferguut 1071, 2323;

Bgr. v. Couchi fr. II, 1314:

Walew. 4596:

Curt

142, spoedig, weldra, binnen kort (Lat. brevi). Reimchr. v. Flandr. (Denkm. I, p. 263) 7854: Curt quam in Vlaendren groot gheroe.

Ibid. 7874:

Diet. Doctr. II, 2269:

477 Curt sine tale bestieren, zijne boodschap bekorten, in weinig woorden afdoen. (Verwijs) Bloeml. III, 11, 114:

Vandaar het ww. corten, bekorten. Carl e. Eleg. 457. Rein. 1871:

L.

Labuer

169, moeite (Lat. labor). Vaderl. Mus. I, 327:

In de beteekenis van arbeid en akkerbouw komt dit woord menigmaal voor; zie Rose 7997. St. Franc. 9688. St. Amand I, 4352:

Lachter

130, 172, laster; maar ook meermalen schande, oneer; zie Aant. op Mnl. Rijmspr. II, 114. B.v. Seden, gloss. Vr. e. Minne, gloss. Flor. e. Blanc. 3482:

Ibid. 3684:

Lachtren

98, laken, berispen. Esopet XLIX, 14:

Ibid. LX, 28:

int Langhe leuen

48, beteekent hier in de eeuwigheid, als staande tegenover up der eerden. Wap. Mart. I, 820:

In Lksp. III, 25, 118 heet de eeuwigheid:

En zoo ook staat in 426 hier, d.i. hier op aarde, tegenover teeweghe leuen. - Insgelijks vindt men daarvoor teewelike lijf, St. Amand I, 4321 en dlanghe lijf, Zedelessen 382 (Sp. Hist. I, viii, 70, 6):

waar het staat tegenover dit corte leven in dit dal.

Leden

(deelw. van liden) 377, geleden, voorbijgegaan. Zedelessen 389 (Sp. Hist. I, viii, 70, 41):

Carl e. Eleg. 730:

Bgr. v. Couchi fr. I, 514:

Rein. 3502:

Limb., gloss. Lksp., gloss. liden. - Het voorvoegsel ghe is alzoo weggelaten; evenzoo B. vd. Houte 426 comen, gekomen; 589 vonden, gevonden; 715 brocht, gebracht.

yemene Leede doen

46, iemand leed doen, grieven. Zie leit.

Leeden een seker leuen

108, een gerust leven leiden. Esopet LXII, 26:

Mnl. Dist. Caton. I, 5:

Leefdi,

zie di.

Leenen

420, 421, te leen geven. B.v. Seden, gloss. Lksp. III, 5, 34:

Leer

14, 28, 214, onderwijs, voorschrift. MLoep I, 2458:

Mnl. Dist. Caton. III, Praef.:

Ibid. IV, 21:

Spieg. d. Jong. 33:

Leeren

526, bestudeeren, van buiten leeren, in 't geheugen prenten.

Leeren

484, onderrichten aangaande iets, iemand op de hoogte brengen van eenigen toestand. Sp. Hist. I, viii, 36, 215:

Zedelessen 223 (Sp. Hist. I, viii, 56, 56):

waar Maerlant gedacht heeft aan, of althans in overeenstemming spreekt met de woorden van Seneca, Epist. 7 § 8: Homines, dum docent, discunt.

Leeringhe

7, 510, 527, onderwijs, voorschrift, raad. Zedelessen 475 (Sp. Hist. I, viii, 74, 1):

Leestu

382 (ledes du) 2^e pers. impf. van liden, lijden, ondergaan; scaemte liden, schaamtegevoel ondervinden.

Leit

(leet) 82. Wordt èn als zelfst. èn als bvgl. nw. gebruikt, evenals thans het doet mij leed en het is mij leed. B.v. Seden, gloss. Parthon. 3021. Zie ook noet. - Het tegenovergestelde is lief, b.v. in de uitdrukking lief en leed te zamen dragen, waarvoor in Carl e. Eleg. 757: leet ende lief met enen deilen. - Als bvgl. nw. Grimb. Oorl. (Diet. War. II, 420) 1377:

Carl e. Eleg. 988:

Leckaert (lecker)

228, smuller, lekkerbek. Becanus bij Kiliaen: ‘Qui in saporibus nimium habet delectum: sive qui nimias in lingendo delicias guaerit.’ Diet. Doctr. II, 928, 952. Vaderl. Mus. III, 262, 819:

Hier heeft leckaert meer de beteekenis van tafelschuimer, klaplooper, als staande tegenover hem die zich met zijn eigen disch vergenoegt.

omtrent Lecken loepen

227, er om heen draaien, waar een lekker hapje of snapsje, bij een ander te halen is. Kiliaen: lecken ende suypen, catillare, ligurire. Hildgb. 154, 78:

Leken in

257. Zie inleken.

Lenen

312, lenen, leunen. B.v. Seden, gloss.

Lesen horen

188 beteekent eigenlijk hooren voorlezen, doch kan ook gelden voor zelf lezen, door eigene lectuur leeren kennen, zooals blijkt uit eene oude vertaling van de Disticha van Cato:

alwaar in 't Latijn (Brev. Sent. 27) staat: Quod legeris, memento. Borchgr. van Vergi 995. - Hierbij mag men niet vergeten, dat het voor onze voorouders veelal moeilijk was eenig geschrift zelf te lezen en zij zich dus moesten vergenoegen met de voorlezing van anderen, ten aanhooren van meer personen: deels dewijl de vaardigheid van het lezen niet zoo algemeen was als thans, maar nog meer wegens de schaarschheid der voorhanden zijnde geschriften.

Lettel

104, bw. weinig, in geringe mate. - Als onbepaald telwoord gerekend, doch met den genitief geconstruëerd, zooals 504, geldt evenals het Latijnsche parum, voor substantief met de heteekenis van een weinig, een beetje; evenals het tegenovergestelde vele. - Rijmb. 30319:

B.v. Seden 943:

Spieg. der Jong. 261:

Leuen

296, met bliden leuene, in opgeruimde stemming, met een verblijd en vriendelijk gezicht. Kiliaen verklaart leven door vivere, laetam sive voluptariam vitam agere. - Dezelfde beteekenis heeft 275: met blijden gheeste; zoo ook 371: toecht een blide ghelaet; en 450: met blijden aenschine.

Licht van zeden

99, lichtzinnig, onbezonnen. - 424 lichte wiue, onzedelijke vrouwen, lictekooien. Men wil wel zeggen die licht ter kooi zijn. - Vergelijk ook hem te coepe bieden. Spieg. der Jong. 73:

In tegenstelling zegt Esmoreit 416 van zijne beminde:

Lichte

470, wellicht, gemakkelijk. Rein. 6042:

Ibid. 7778:

Lichtelike

302, met stillen tred, ongemerkt. MLoep I, 2871, var.:

der Lieder tale

71, hetgeen het volk, het algemeen, zegt, wat niet altijd met de waarheid overeenkomt. Sp. Hist. I, viii, 69, 9:

Ligghen (an)

151, daer vreese van liue an ligghen mach, waar vrees voor 't behoud des levens mede gemoeid is. B.v. Seden 161:

Liue

151, 268 verbogen naamv. van lijf, leven; nog overig in lijfsbehoud en lijfrente. B.v. Seden, gloss. Zie ook langhe leuen.

Loen

86, loon, verdienste. B.v. Seden 399. Mnl. Dist. Caton. II, 8. - Vd. 83, 84, loenen, beloonen, vergelden; Kiliaen: loonen, persolvere, praemium tribuere. Vandaar ook 430 ongheloent, onbeloond.

Loes

102, 110, 349, bedriegelijk, valsch, trouweloos. Wap. Mart. I, 930, III, 91. MLoep, gloss. St. Amand. I, 306, 1981. Spieg. der Jong. 57:

Loesheit

140, bedrog, valschheid. MLoep 3027:

M.

Man van rechte

88, een rechtvaardig man, iemand die weet de belangen van anderen te bevorderen. Sp. Hist. I, viii, 37, 21:

Zoo ook 320: man van prise, iemand die lofwaardig is; en 483: man van eeren, iemand die achting verdient.

bi Manieren

98, en met manieren 477, adverbiale uitdrukkingen in het betamelijke, niet buiten mate. Rein. 3486. - Van gelijke beteekenis is bi costumen St. Franc. 7150; te seden Rein. 665; en te maten.

Manierlic

357, betamelijk, zooals het past; manierlijc taxeren, een fatsoenlijk bod doen, bij het koopen iets naar de wezenlijke waarde schatten.

Mare

493, tijding, gerucht. Veelal in kwaden zin; doch ook wel in goeden zin. Rom. v. Cassam. 475:

Bgr. van Couchi fr. II, 219:

te Maten

53, 198, naar de juiste maat, van pas, dus niet te veel. Lksp., gloss. MLoep, gloss. Zie ook bi manieren. Rein. 625, 665:

Mnl. Dist. Caton. I, 29:

Zoo ook wel in goeder maten, Ibid. III, 22. - Het tegenovergestelde is tonmate, Ibid. IV, 1.

Mauwe

448, mouw, gedeelte van het kleedingstuk dat den onderarm bedekt. Kiliaen: manica, brachiale. Thans nog de hand uit de mouw steken d.i. de mouw opstroopen om onbelemmerd te kunnen werken.

Mede

154, 191, 453, 481, tevens, insgelijks. Veelal een onnoodig stopwoord, aan het einde van den regel geplaatst en dus slechts dienende voor het rijm. Sp. Hist. III, iv, 21, 62:

Lksp. III, 9, 133. III, 10, 129. III, 14, 21, 92. III, 25, 71. Zie ook met, dat op gelijke wijs gebruikt wordt.

Meerder man

270, 273, 317, 320, 327, 339, 412, 451, 475, 497; zoo ook hi die meerre es 287, iemand die in de maatschappij hooger staat, hetzij door zijn geld, betrekking, invloed of geleerdheid. - Waarvoor ook een betere, Lksp. III, 4, 107; een hogher, B.v. Seden, gloss; en een van hogher gheslechte, Parthonop. 567.

Meesterie

496: vlie te hebbene name van meesterien schijnt wel de woordelijke vertaling van Facetus nec cupias tu nomen habere magistri; en het daarbij staande sine re moet dan wel beteekenen zonder dat gij daartoe de bekwaamheid hebt. De zin is alzoo: Wil niet zonder grond, onverdiend, den naam van geleerde najagen. - Hierbij valt echter op te merken, dat het door onzen Moralist gebezigde meesterie niet de beteekenis heeft van meester, maar die van kundigheid. Het woord vindt men Limb. VII, 148:

Meinsch.

Aldus geschreven in het rijm; doch ook buiten het rijm 2, 39, 94. B.v. Seden 92. En zoo overal in St. Brandane 200, 222, 372, 547, 1451, 1646. - Tot hetzelfde dialect behoort heiten en weiten, B.v. Seden, gloss.

Mesprisen

440, tot schande rekenen, het iemand nahouden, verwijten. Vr. e. Minne III, 2, 5:

Rein. 168:

Van gelijke beteekenis is enen mesprijs doen, St. Franc. 3749.

Messeghen

491. Bode mach messeghen niet. In B.v. Seden 364 staat in het Handschrift: Bode en mach ontsegghen niet, alwaar ik meende dat het woordje men noodzakelijk moest worden inge-

voegd, om aan dit spreekwoord de beteekenis te kunnen toekennen: ‘Men mag niet weigeren een bode aan te hooren, hem niet afsnouwen of onvriendelijk behandelen, wanneer hij ons eene onaangename boodschap overbrengt.’ Nu ik echter zie, dat op beide plaatsen het woordje men ontbreekt, durf ik het hier niet weder, evenals daar, in te lasschen, en neem daarom de door mij gegevene verklaring terug - waarom ik dan ook bereids op p. 71 bij Str. 121 het woordje men in [] geplaatst heb - beter ingelicht zijnde door mijn vriend Dr. Sandvoss, die, zonder toevoeging van men, het spreekwoord opvat in de beteekenis van ‘der legatus kann und darf die Ausrichtung der Botschaft, wie sie ihm aufgetragen ward, nicht versagen; er ist daher persönlich verantwortlich und nach dem Rechte der Völker sacrosanctus.’ De zin is alzoo: Een overbrenger eener boodschep mag daaruit niets weglaten, niets in zachtere woorden teruggeven als zij hem soms in onvriendelijke termen is opgedragen, al begrijpt hij dat ze niet wèlgevallig klinken zal in het oor van hem, die ze ontvangt.

Met

106, tevens, insgelijks. Evenals mede, een rijmshalve gebezigd stopwoord. Diet. Doctr. II, 459, 2721. Lksp. III, Prol. 29:

Ibid. III, 4, 6; III, 7, 37:

Metten (= met den) vroeden

100, hi es metten vroeden cleene ghehacht, hij is in de schatting der verstandigen weinig gewaardeerd. - Metten vroeden is eene echt Mnl. uitdrukking voor hetgeen wij zeggen bij de wijzen (in hunne schatting). Lksp. III, 8, 63:

Zoo heeft met de beteekenis van bij 104, 194, evenals Diet. Doctr. III, 1201. Zie Stoett, Syntaxis § 322 e.

Middelheit

107, het midden tusschen twee toestanden (Lat. medium utriusque). Sp. Hist. I, iii, 47, 21:

Lksp. III, 20, 66. In B.v. Seden 127 heet dit tusschen den tween d.i. tusschen arm en rijk zijn. Diet. Doctr. II, 3005:

voor welke verzen ik nog geen meer passende woorden van Seneca heb kunnen vinden, dan die gelezen worden in Seneca, Epist. 39, 4: Magni animi est magna contemnere ac mediocria malle quam nimia. Evenmin ben ik er in geslaagd om van de bekende spreuk Medium tenuere beati eenen ouderen zegsman te ontdekken dan Albertus Stadensis in zijnen Troilus III, 251. - hem ter middelheit gheuen beteekent dus zich in het midden houden, de middelmaat beminnen, zich daarop toeleggen. Diet. Doctr. II, 3027:

waar gedoeld wordt op Salomo's bede in Spr. XXX, 8. - Het denkbeeld van middelheid treedt ook te voorschijn in het voorschrift van Facetus (zie Strophe 14) waar gematigdheid van ootmoed wordt aanbevolen: Sis humilis mediante modo; doch wellicht is daar òf moderante te lezen òf medicante.

Myen

508, mij. Stoett, Etymol. § 133. Lev. v St. Amand 2003:

Bgr. v. Couchi fr. II, 19:

Ibid. 49, 2650:

Milde

246, vrijgevig, met den genit., zie Stoett, Synt. § 24. Spieg. der Jong. 299:

Ook wel met over. B.v. Seden 1009:

Miltheit gheuen

247, eene milde gift geven, zich mild betoonen. Velth. I, 33, 23:

van anders goede, van andermans goed; zoo iemand heet de alieno liberalis bij Seneca de Clem. I, 20, 3, wat nader beschreven wordt in Sp. Hist. I, viii, 43, 21:

niet Min

258, niet minder, evenzeer. Nieuwe Doctr. 758:

Lancel. II, 11405:

Ibid. 21377:

Minnen

104, beminnen, welgevallen nemen in iemand of iets. Wint. en Som. 65:

ghemint sijn met enen, door iemand geacht worden, in vrede met hem leven; onghemint sijn met enen 194, door iemand gehaat worden, in vijandschap met hem leven.

Mist

233: soppende in den mont es van zeden mist. Met deze woorden heeft de Moralist ongetwijfeld willen zeggen: het in den mond soppen is ongemanierd, in strijd met goede zeden. De uitdrukking dat iets mist is, kan geen aanspraak maken op sierlijkheid, en de gelaakte onhebbelijkheid - welke in Lksp. III, 4, 316 slechts eenvoudig onhoefsheit genoemd wordt - is wel erg zwart afgeschilderd. Immers mist is vuilnis, drek; en dus het leelijkste dat zich laat denken. - Het spreekt van zelf, dat dit woord in overdrachtelijken zin moet genomen worden, evenals droesem, heffe, schuim in de spreekwijzen heffe des volks, schuim der natie, uitvaagsel der burgerij. In Grimm's Wörterb. VI, 2264, vindt men: Mist, als bild für unwertes; als bild für ekelhaftes, unflätiges.

Moeten

528. God moet bliscap gheuen. Bij wenschen heeft moeten in den conjunctief, zooals hier, de beteekenis van mogen. Lat. Utinam ita faxint Dii! Lansel. e. Sandr. 157:

Rein. 1419:

Flandr. V, 122. Limb. VI, 18:

Lksp. II, 53, 93. Esopet XLVIII, 7:

R.d. Lorrein. II, 1817:

Ibid. II, 2037:

Moetstu

270, 306, gij moet; moetstuus 446, moet gij het. Zoo ook wilstuut.

Moghedi

16. Moochdi 438, gij moogt, gij kunt. Zie op di.

Moghen

389, 442, 456, 470, 484, 512, 524, kunnen. B.v. Seden, gloss. Mnl. Dist. Catonis IV, 33: (Quod potes, id tenta):

Walew. 773, 1626:

Morghen souken

395, uitstel nemen, iets tot een volgenden dag uitstellen (Lat. procrastinare). Zie ook op slapen. - In gelijke beteekenis vindt men verdaghen. Zie daarover mijne Aant. op Mnl. Rijmspr. II, 116.

Moylic

193, lastig, moeilijk in den omgang, onverdraaglijk. Lat. molestus, welk woord ook Cato Dist. III, 12 gebruikt, waar, evenals hier, de echtscheiding wordt aangeraden:

Morseel

237, stuk, brok (Fr. morceau). B.v. Seden, gl. Vander Feesten (v. Vr. en Minne 1) 45:

57:

Muelneer

139, molenaar (in Rein. 121, molenman). Van muelne (Lat. molina), molen. St. Franc. 8168, 8176, 8753. - De molenaars worden hier onder de personen gerekend, die zich oneerlijk een deel toeëigenen van hetgeen anderen toebehoort. Het gewicht van het meel komt meestal slecht overeen met dat van het ter molen gebrachte graan; voor welk verschil de molenaar als reden opgeeft dat een gedeelte van het meel verwaaid is. En zoo staan de molenaars in een tal van spreekwoorden als dieven gebrandmerkt. Zie Harrebomée, Sprwboek II, 96.

N.

Naect van iet

253, ontbloot, verstoken van iets. MLoep II, 1088:

Maerl. Stroph. Ged. (Disput. 352):

dat is: ontbloot van kennis, ongeletterd. - Evenzoo staat in 't Latijn soms nudus voor orbatus, destitutus. Ovid. Fast. II, 709:

Van gelijke beteekenis is bloet, dat evenzoo den genit. bij zich heeft. Stoett, Synt. § 24, en zoo ook ontcleet, Lksp. I, 23, 5: ontcleet van Gods gracien d.i. van de genade Gods verstoken.

Naelde der nijdichede

361, de scherpste nijd, woorden die gebruikt worden om een ander op de bitterste wijze te grieven. Naeld moet alzoo in overdrachtelijken zin worden opgevat, evenals het Latijnsche aculeus meermalen door Cicero gebruikt werd. Op gelijke wijze zeggen wij, ook iemand een steek (onder water) geven. Zie nog prekelen.

Nap

231, 295, 296, 300, 304, 307, beker. B.v. Seden, gloss.

laet voeren Nedervallen

474, laat vooraf ophouden, te niet gaan, verdwijnen. Zoo staat het Lat. cadere soms voor desinere, terminari. - In dezelfde beteekenis sincken; zoo Mnl. Dist. Caton. I, 37:

en neder sincken, B.v. Seden 746.

Neere

400, nering, inkomst. B.v. Seden, gloss. op tere. Diet. Doctr. II, 2915:

Neerenst

168, ernst. B.v. Seden, gloss. Ook neernst geschreven, Lksp., gloss. en narenst. St. Franc., gloss. Huydec. op Stoke III, p. 228, en J. te Winkel's Gramm. Figuren, 50.

Neffen

(verbeterde lezing) 285, nevens, naastaan, aan iemands zijde. (Lat. iuxta). MLoep. IV, 2133:

Daarvoor in Rein. 6007 enen naeste gaen en in Carl e. Eleg. 1025 bi enes siden riden. Ren. v. Montelbaen II, 888:

Nemmeere

242, nimmer, nooit.

Nemmermeere

63, 82, 472, van gelijke beteekenis als het voorgaande. Eigenlijk nooit meer, voortaan niet meer. - Zoo ook zonder de negatie emmermeere, steeds, voortdurend. Diet. Doct. II, 2341.

Nye

50, nooit. Prov. Comm. 356, 385, 397. Rein. 746:

Hîldgb. 100, 38:

Niement

366, niemand; evenals yement; doch hier in verbogen naamval, zoo althans niet moet gelezen worden niemene.

Noede

(node) 420, ongaarne, niet licht. Rein. 729. Lev. o.H. 2239. V.d. Feesten 688. Hildgb. 150, 102. Zedelessen 347 (Sp. Hist. I, viii, 68, 49):

Spieg. d. Jong. 43:

Noet

(Dit woord kan - evenals eet - òf als znw. òf als bvnw. worden opgevat) 120: hets di wel noet, het is eene behoefte voor u, of het is voor u noodzakelijk Rein. 2127:

Ibid. 2879:

Noet (met genit.)

415, nood, gebrek aan iets. Esopet I, 8:

St. Brand. 1608:

Ovl. Ged. III, 106, 86:

Dus cokens noet, gebrek aan hulp, ontoereikende hulp, voor het koken of het gereedmaken van den maaltijd. - 63 noet hebben te biddene, verplicht zijn, in de noodzakelijkheid wezen van te bedelen. - 133 sinen noet ghecrighen, alles krijgen wat men voor zijn onderhoud noodig heeft, in zijne uitgaven kunnen voorzien.

Noetlic

2, 22, noodzakelijk, waaraan men behoefte heeft, noodig, onontbeerlijk. Elders nodelijc. B.v.d. Houte 562.

O.

Oemoedich

53, 55, 266, ootmoedig, nederig. B.v. Seden, gloss. omoede.

Of

365. Om het rijm voor af. Theoph. 31:

Rein. 7394. Carl e. Eleg. 1108:

Ofte

36, 57, 73, 75, 340, of. Esopet LIX, 22. Rein. 268, 4078. Carl e. Eleg. 212. Mnl. Dist. Caton. II, 9.

Ommare

hebben 42, 288, hekel aan of afkeer van iets hebben, verachten. B.v. Seden, gloss. Wap. Mart. I, 73. Theoph. 527:

Eig. beteekent iet ommare hebben iets voor onberoemd, onbeduidend houden, niet der vermelding waardig achten; vandaar minachten. Clignett, Bijdr. p. 81.

Omme

dat 163, daarom, om die reden.

On.

In dit negatief wordt bij sommige schrijvers de n met m verwisseld. Zoo hier ombekent 279, 488. Hildgb. 77, 100; 183, 17. - ommare 42, 288. Rose 331. Rijmb. 24938 St. Brand. 1539. - Elders: ombate Diet. Doctr. III, 1007. - ombedacht St. Brand. 1901. - ommate Bgr.v. Couchi fr. II, 501. Ovl. Ged. III, 147, 6. - omminne St. Brand. 651. Bgr. v. Couchi fr. II, 274. - omrecht (aldus te lezen) Rein. 257. Oudemans, Bijdrage V, 36. Penon, Glossarium op Verwijs' Bloemlezing.

Ondanckelic

461, ondankbaar. Diet. Doctr. III, 927:

Onderdaen

189, onderdanig, gewillig, gehoorzaam. Heîm. d.H. 316. Esmor. 715. B.v. Seden 395, 458. Limb. VI, 10:

Parthonop. 2009. Melib. 941:

al tgoet Onder di

143, alles wat gij bezit, wat gij onder u, onder uw beheer hebt.

hem Onderwinden van iet

501, zich met iets bemoeien, zich in iets inmengen. Dit ww. heeft meestal den 2^en nv. bij zich. Zie Stoett, Synt. § 15, 6. B.v. Seden 355:

Bgr. v. Couchi fr. II, 441:

Lev. o.H. 2463, 2665:

Meer voorbeelden zijn opgegeven B.v. Seden, gl. - Doch dit woord wordt ook wel anders geconstruëerd; Sp. d. Jong. 375:

Onghelijc

292, 293, oneffen in getal; met ongheliken gheseldi niet, sluit u niet bij twee andere wandelaars aan, zoodat gij de derde man zijt. In B.v. Seden 694 heet dit di derden gaen. De zin is alzoo dat een derde os, aan het juk toegevoegd, maakt dat de wagen kantelt.

Ongheloent

430, onbeloond. Zie loenen.

Onghemint

194, niet bemind, veracht. B.v. Seden, gloss. - onghemint met enen, eigenlijk niet bevriend met iemand, doch heeft hier de sterkere beteekenis van met iemand in vijandschap levende. Zie minnen.

Ongheual

463, ongeluk, wederwaardigheid. Sp. Hist. I, viii, 36, 199:

Lev. o.H. 4058. Kar. de Gr. I, 699:

Het is het tegenovergestelde van gheval, dat in 't Mnl. meestal in gunstigen zin voorkomt. Zie Mnl. Wdb. II, 1779.

Onghewent

199, niet gewoon aan tucht en gehoorzaamheid. Vandaar halsstarrig, koppig. In die beteekenis spreekt de Stat. Vert. Jerem. XXXI, 18 van een ongewennet kalf.

Onneere

241, 378, schande. Met dubbele n geschreven; zoo ook Lksp. III, 16, 63. Walew. 6832, 9983. R.v. Cassam. 214, 1080. MLoep II, 3595. Bgr.v. Couchi fr. II, 1400. R.d. Lorrein. I, 1248. Ferguut 3854. Esopet XVIII, 7:

Zoo ook onnedelheit, Bgr. v. Couchi fr. I, 292.

Onnoesel

91, eenvoudig, niets kwaads vermoedende. Diet. Doctr. II, 1257:

Onzede

362, onvoegzaamheid, strijdigheid met algemeen gebruik. Walew. 1617. Limb. IX, 129:

met onzeden kan alzoo beteekenen buitensporig, boven mate, en is het tegenovergestelde van te seden, Rein. 666. Zie maten.

Onsochte

500, onzacht, heftig. Eene handeling die of uit woorden of uit daden blijkt. Rein. 990, 3342, 4723, 6440. B.v.d. Houte 721. St. Brand. 132. - In gelijke beteekenis onsoete, op eene harde wijze, Lksp. II, 53, 49. - Sochte, op eene aangename wijze vindt men Esopet LXIV, 14 en sachte Walew. 11160. Vandaar enen sachte aandoen, iemand aangenaam aandoen, R.v. Cassam. 1382; en enen onsachte doen, het iemand lastig, moeilijk mahen, zie Verdam, Aant. op Bloeml. I, p. 196. Over de verwisseling van a en o, zie Mnl. Wdb. I, 5, Aanm. 3c).

Ontdecken (thoeft)

452, het hoofd ontblooten, de muts afnemen. Elders den caproen afsteken, B.v. Seden 264. Wap. Mart. II, 46. - enen iet ontdecken 468 iemand iets openbaren, bekend maken.

Ontfaen

179, 190, 263, 303, 479, ontvangen. Walew. 10178:

Zedelessen 159 (Sp. Hist. I, viii, 46, 31):

waarin men de woorden van Seneca de Benef. II, 11, 2 herkent: Qui dedit beneficium, taceat; narret, qui accepit.

Ontfaermen

80, zich erbarmen, medelijden hebben. Vd. sparen, B.v.S. gloss. Wordt geconstruëerd met genitief. Zie Stoett, Syntax, § 15, 5. Aanm. 2.

Onthouden

177, in gedachte houden, niet vergeten. Sotternie (Dram. Poëzie p. 248) 129:

Ontlasten van iet

66, bevrijden. Eigenlijk iemand den last ontnemen. - Van gelijke beteekenis is ontladen, B.v. Seden 324. Rein. 4874:

Ontraect

254. Eig. slecht uitgevallen (zie gheraken). Vandaar niet wijs, onverstandig. St. Amand II, 1480:

Hiervoor ook wel ongheraect. St. Amand I, 2856. Lksp. II, 9, 151:

Ontrecken

461, ontnemen, terugtrekken. Ren. v. Montalb. II, 1125:

Ontsien

173, vreezen in de beteekenis van eeren, eerbiedigen, evenals het Lat. vereri. B.v. Seden gloss.

Ontspringhen

171, openspringen, van zelf opengaan, zich openen. Hier gebruikt van een slot. Bij Hooft van een ader en wond. Zie Oudemans, Wdb. p. 217. Zoo ook Lancel. II, 10969:

Ook springen schijnt de beteekenis te hebben van opengaan, ontluiken. Winter en Somer 22:

Ibid. 268:

waarvoor ook uter erden ontspringhen. Ovl. Ged. III, 124, 52:

Ontwecken

377. Eig. wakker maken, opwekken. Zie Gloss. op Lksp. - Verder heeft ontwecken de beteekenis van voor den dag brengen, weder ophalen. In B.v. Seden 521 staat in die beteekenis upheuen.

Onvorsien

507, zonder voorafgaande overpeinzing, onvoorbedacht. Eig. niet vooraf, bekeken. Kiliaen improviso. Sp. Hist. I, viii, 34, 123:

Diet. Doctr. I, 200:

Onvroet

515, onverstandig, zot. Zie vroede. Walew. 161. Esopet. VIII, 9. Rein. 4404:

Stroph. Ged. (KClage) 79:

Spieg. d. Jong. 293:

alwaar wel zal bedoeld zijn Dist. III, 21:

Onwaerde spreken

186, schande spreken. Van gelijke beteekenis als 181 blame spreken. Zoo ook Rein. 6737:

Onwerde

204, minachting, haat, ongenegenheid. Lev. o. Heeren 2186:

Vandaar 432 hebbe gheene onweerde wees niet ongenegen, heb geen afkeer. Theoph. 501:

Clignett, Bijdr. p. 145.

Onwille

489, een ongewenscht bericht, iets wat men niet gaarne wil hooren; quod quis audire non vult in de Latijnsche spreuk:

Zeer gewoon met het bezitt. vnw. sijn. Lksp. gloss. B.v.d. Houte 710 tsinen onwille, tegen zijnen wil. - Voor dijn onwille staat in Mnl. Dist. Caton. II, 23: yewet el dan dijn wille, iets geheel anders dan gij 't zoudt verlangen. Zoo ook B.v. Seden 335 eene ghifte niet te dinen wille, een geschenk dat niet naar uw zin is.

Orborlic

3, nuttig, dienstig, onontbeerlijk. Sp. Hist. III, vi, 26, 25:

St. Amand I, 3931:

Ook wel orbaerlic geschreven; Sp. Hist. I, viii, 65, 38. Stroph. Ged. p. 85, 145, bvnw. van orbaer, voordeel, belang. Lancel. II, 11391. Lksp. gloss. N. Doctr. 127. Zedelessen 19 (Sp. Hist. I, viii, 34, 75):

Orisoen

35, gebed. Lat. oratio, Fr. oraison. Ferguut 4590:

Lksp. II, 17, 73:

Van gelijke beteekenis is cnienghebet, waarbij het ww. vallen zeer eigenaardig is. Carl e. Eleg. 1258:

waar de woorden Ende seide moeten geschrapt worden. - Uitvoeriger staat in St. Brand, 1022:

Over.

Deze praep. bij adjectiva of adverbia geplaatst, heeft de beteekenis van zeer. Zie De Jager, Verscheid. p. 212. Alzoo 305 over vast, volkomen vast, goed, stevig vast; over waer, zeer waar, voorwaar. B.v. Seden, gloss.

Ouerdich

252, 254, 460, hoovaardig, trotsch, bvnw. van ouerde, hoovaardij. B.v. Seden hoverde, St. Brand. 677. - Voor ouerdich wesen gebruikt Maerlant, Sp. Hist. I, 3, 41, verheffen, waar hij ditzelfde voorschrift geeft:

alwaar geval in gunstige beteekenis moet worden opgevat, evenals in de verzen van Stoke, hier boven aangehaald op auenture.

Ouerles

178 imperat. van ouerlesen. De Jager, Verscheid. p. 202. B.v. Seden 65. Sp. Hist. III, 82:

Ouerlesen heeft de beteekenis van nogmaals, bij herhaling, lezen om het gelezene beter te onthouden; van gelijke beteekenis als in Mnl. Dist. Caton. IV, 27:

Ouer niet rekenen

60, voor niet achten, voor nul rekenen, minachten. De beteekenis van over in onderscheidene spreekwijzen wordt zeer uit-

voerig besproken in 't Gloss. op Lksp. - De spreekwijze ouer niet gerekend sijn is van gelijke beteekenis als onghetelt sijn, niet meê geteld worden. Zedelessen 251 (Sp. Hist. I, viii, 60, 251):

Oueruloyentheit

249, overvloedigheid, overvloed. (Lat. super fluitas, i.e. nimia abundantia, door Facciol. opgegeven uit Plinius XIV, 1, 3).

P.

Paerdenvoeten

353: van paerdenvoeten sulstu di wachten. De bedoeling is: gij moet u in acht nemen, u hoeden, voor het achteruit slaan van een paard. Zie Aanteek. op Str. 87. - Van een paard wil men uit achting, omdat het voor het edelste dier gehouden wordt, liever gesproken hebben van zijne voeten (B.v. Seden 172) dan van zijne pooten, zooals bij andere dieren. Hetzelfde geldt ook van den mond des paards (B.v. Seden 342), welken men liefst niet bek hoort noemen. - Uit de spreekwijze hem van paerdenvoeten wachten is waarschijnlijk ontleend de tegenwoordige uitdrukking zich uit de voeten maken, die echter de ruimere beteekenis gekregen heeft van zich wegpakken, zich buiten gevaar stellen.

Payen

zie gepayd.

Pays ende vrede

73, 192. Eene geliefkoosde tautologie der Mnl. dichters. Zie mijne Aanteek. op Mnl. Rijmspr. II, 96. Limb. II, 1451. Rose 6277. - Daarvoor ook wel pays ende ruste 503. - Een dergelijke vereeniging van synoniemen vindt men hier: lof ende eere 27; lof ende prijs 373; rustier ende dorper 185; moylic ende stuer 193. Elders: lachter ende scande, Ferguut 3848; spot ende spel, B.v. Seden 194; coene ende stout, Ferguut 3901; ghile ende spel, B.v. Seden 899 enz.

Peelgrin

291, 355, 343, reiziger, bedevaartganger. Carl e. Eleg. 247, 507. Men vindt ook geschreven pilgherijm Esmor. 869, 887 en peelgrimagie Esop. XIX, 14, waaruit blijkt, dat dit woord in 't Mnl. reeds, evenals thans, ook wel met M geschreven werd, ofschoon afkomstig van het Lat. peregrinus.

Peinsen

109, 159 overwegen, gedachtig zijn, B.v. Seden, gloss. - 155 So hijt peinst, zooals het hem voor den geest komt. Men vindt ook wel peisen zonder N geschreven. Mnl. Rijmspr. II, 79:

gelijk ook pensen (Fr. penser). R.d. Lorr. II, 785. Carl e. Eleg. 202:

Stemmen uit den Voortijd p. 37. Esopet XXIV, 8. XLIII, 3:

Pinen

135, 141 moeite doen om iets te verkrijgen, zich inspannen, zich bevlijtigen. B.v. Seden, gloss. Wap. Mart. I, 68.

Platteel

238 schotel. Rein. 7471:

In de Stat. vert. worden in Exodus XXXVII, 16, onder het gereedschap op de tafel des Tabernakels ook platteelen genoemd. Het woord is waar-

schijnlijk afkomstig van het Lat. patella, dat bij de beste schrijvers veel voorkomt en o.a. in de spreekwoorden Accessit patellae dignum operculum en Invenit patella operculum, aangehaald bij Hieronymus Epist. VII, 5, CXXVII, 9. - Nog zij hier opgemerkt dat patella het diminutivum is van patina en dat daaruit ontstaan is de benaming patene, d.i. zooals Ducange verklaart: Vas latum, Ecclesiae ministeriis dicatum, cuius usus in oblatione Corporis Domini olim fuit et iam est. Zie de beschrijving Hoe die pape anevat die patene in Die bediedenisse van der Missen, 957-981, uitgeg. door Oudemans, Leiden, 1852. - In plaats van patella gebruikten de Latijnen ook scutella (vanwaar het Mnl. scotel B.v. Seden 646 en het tegenwoordige schotel en schoteltje), dat ik gebezigd vond in een klein HS. van Dr. Weinkauff met Facetiae mensae N^o. 23:

waar denkelijk wel het laatste woord zal moeten zijn morsum; dan toch beantwoordt dit verbod aan het door onzen Moralist gegeven voorschrift. De foutieve schrijfwijze in dit HS. is klaarblijkelijk daaruit ontstaan, dat in het voorgaande nummer staat:

Pleecht mens (= men des) niet

232 zulks is men niet gewoon en daarom past het niet; 3e pers. pr. indic. van pleghen, gewoon zijn, dat veelal met genit. geconstruëerd wordt. Zie Stoett, Synt. § 15, 5. Rein. 1217:

Flor. en Bl. 356:

Van gelijke beteekenis is:

Plien

59, 124, 144, 231, 491, plegen, gewoon zijn. B.v. Seden, gloss. Wap. Mart. I, 904 (Stroph. Ged. p. 37). Rein. 4816:

Ibid. 7454:

Poghen

168, 333 trachten, beproeven. - 32 hem poghen, zijn best doen, zich bevlijtigen. Rein. 7088:

Predicaer

138 Dominicaan. Eig. prediker (thans nog bij verbastering predikheer). Lksp. IV, 7, 31. MLoep IV, 429. Stroph. Ged. p. 126, 76. St. Franc. 8144:

Prekelen

362 prikken, prikkelen (Lat. pungere, compungere) natuurlijk metaphor. opgevat. - In den z.g. Gradus ad Parnassum van Noël, p. 21, vind ik van eenen hem - evenals ook mij - onbekenden dichter, dezen regel aangehaald:

die klaarblijkelijk gemaakt werd met het oog op Plautus Trin. IV, 2, 158:

enen Prijs gheven

417 iemand den lof toekennen, hem prijzen. Lancel. II, 43106 (R.v. Moriaen 560):

Zoo ook Mnl. Dist. Caton. IV, 17: prijs hebben, geprezen worden.

van Prise

320 (verbogen naamv. van prijs, waarde, lof, Kiliaen: valor, aestimatio). De spreekwijze van prise en van hogen prise of goet van prise, eigenlijk prijzenswaardig, (zie man van rechte) heeft de algemeene beteekenis van goed, voortreffelijk en wordt evenzeer van menschen, dieren en zaken gezegd. Parthon. 1435, 6702. Lansel. e. Sandr. 402. MLoep I, 3086. III, 1206. Flor. e. Blanc. 114:

Belg. Mus. V, 256, 18: een ors van prise. Stroph. Ged. p. 104, 38: rivieren van prise. St. Brand. 2047: borch van prise. - Van gelijke beteekenis is van love. MLoep II, 3040:

Lansel. e. Sandr. 408:

Q.

Quaet goet

144 geld of goed dat gestolen is of op onrechtvaardige wijze verkregen. Spreekwoordelijk wordt in Rein. 257 gezegd:

Prov. Communia 598:

Deze zedeles heeft J. de Brune, de tijdgenoot en vriend van Vader Cats, in een groot getal rijmpjes overgebracht, die als spreekwoorden zouden kunnen gebezigd worden. Zie diens Nieuwe wijn in oude Leêrzakken. (Middelb. 1636, 12^o), p. 84 e.v.

hem Quite maken

196, 259 zich bevrijden, zich van iets losmaken, b.v. van den huwelijksband. - Zoo ook quite of quijt worden, Lksp. III, 5, 78. MLoep IV, 1714:

Insgelijks quite sijn. St. Brand. 1142, 1502. Mnl. Rijmspr. II, 100:

Van gelijke beteekenis is hem van yemene ledich maken. MLoep I, 1012.

R.

Rasschelike

301. spoedig, snel, ras. Kiliaen: velociter, celeriter, ocyus.

Redene

6, 32, het verstand, wijsheid, de rede. Rein. 7381:

69 elcs redene, de door een ander gesprokene woorden. Rein. 6768:

In deze laatste beteekenis staat elders tael.

Reene (reyn)

300 rein, ledig. Kiliaen: reyn-wt, prorsus vacuus, exhaustus. - De schrijfwijze reen vindt men Rein. 4787, 5454. B.v.d. Houte 665.

Regneeren

24 (Lat. regnare) regeeren. Zoo ook Ovl. Ged. III, 111, 463, 500. Rein. 3554, 7003. St. Franc. 10540. Stemmen uit den Voortijd p. 41. - Met gode regneeren kan echter niet wel beteekenen samen met God, evenals God, bewind voeren; maar meer met God leven, in Zijn koninkrijk wonen. Mnl. Dist. Caton. IV, 38:

Rein van live

268 kuisch. Daarvoor ook wel eenvoudig rein. Ovl. Ged. III, 109, 314:

Rein. 5541:

Vandaar reynicheit, kuischheid. Stemmen uit den Voortijd p. 2. - Van gelijke beteekenis is suver leven. Zedelessen 561 (Sp. Hist. I, viii, 77, 47):

alwaar de dichter gedacht heeft aan Juvenalis X, 297:

die zoo sprak in navolging van Ovidius Heroid. XVI, 288:

Recken

398 uitrekken. Het hier gebezigde spreekwoord luidt aldus in de Mnl. Dist. Catonis IV, 33:

waar recken de beteekenis zal moeten hebben van toereikend zijn, lang genoeg zijn. Doch liever zou ik daar in den eersten regel willen lezen recken en in den laatsten decken.

Religioen

505 geestelijke stand. Melib. 3243. Over zee (Stroph. Ged. p. 126) 79. - last van religioene an nemen. Lat. monachale iugum suscipere. In B.v. Seden 373 heet dat in ordine gaen, d.i. tot eene geestelijke orde of tot het klooster overgaan, monnik worden en zich alzoo de ontberingen en moeilijkheden getroosten, die aan den geestelijken stand verbonden zijn. Elders heet dit den staet van religioene aenveerden ende beleven. Zie Mnl. Wdb. I, 844 onder beleven¹).

Rijc leuen

176 beteekent hier niet dadelijk een rijk middel van bestaan, maar de vaardigheid van spreken, die in staat stelt zich voordeel te verschaffen en alzoo rijk maakt (Lat. lingua opima).

Rike van iet

135 rijk aan of in iets. B.v. Seden, gloss. Theoph. 811, Parthon. 8055. Esopet LXI, 2. Rom. d. Lorr. II, 1798. Lansel. e. Sandr. 101. Rein. 2424:

Rike sijn van duechden, allerlei deugden in groote mate bezitten. - Ook staat wel in daarbij; zooals Ovl. Ged. III, 127, 244:

Rijcheit (2^e naamv. van rijcheden)

249: rijkdom.

Rime riche.

Van deze eigenaardigheid, waarover ik uitvoerig gesproken heb in de Inleiding op Die Bouc van Seden, p. X, is in dit

gedicht slechts één voorbeeld, t.w. waar vers 215 en 126 met hetzelfde woord ghedaen eindigen. - Men vergunne mij hier de gelegenheid te mogen gebruiken voor de vermelding van eene schriftelijke mededeeling van mijn vriend Sandvoss, die vermoedt dat van de zoo talrijke voorbeelden van rijken rijm in Die Bouc van Seden althans één voorbeeld behoort geschrapt te worden. Waar toch v. 157 gelezen wordt:

raadt hij aan, eenvoudig het laatste woord weg te laten, daar toch quade volkomen toereikend is, desnoods te staven met het gezag van Maerlant, Sp. Hist. I, viii, 44, 1:

Zie ook Rein. 5684. Hiermede mij vereenigende heb ik bereids, de genoemde plaats hier op p. 35 citeerende, het laatste woord dade in [] ingesloten.

Roec

257 rook (Lat. fumus).

Roetharde

347 iemand die rood haar heeft (Lat. rufus). Met dit woord meende ik de in het HS. opengebleven plaats te mogen aanvullen. Doch Dr. Stoett schrijft mij, dat dit woord zijns inziens te lang is voor dien smallen hiatus, waarom hij liever zou willen lezen roeden, hetgeen mij volkomen juist toeschijnt, dewijl, althans in het Ohd. daarvoor veelal dit kortere adjectief gebezigd is. Alzoo Boner 73, 29, 47, 49:

Freidank 85, 19:

welke verzen de vertaling zijn van Facetus 128:

Tegen roodharige menschen is in de Middeleeuwen zeer dikwijls gewaarschuwd in de veronderstelling dat zij niet getrouw zijn. Zoo in Wigalois 76, 17:

Een Latijnsche volksspreuk zeide:

en uitvoeriger leest men in Ruodlieb 452:

Zelfs was het vooroordeel tegen zoodanige personen in vroeger tijd zoo algemeen, dat het als eene uitzondering op den regel geacht werd, indien een roodharige een braaf en vertrouwbaar man was. En zulk eene uitzondering maakte de Jeruzalemsche koning Fulco, van wien de bij Ducange geciteerde Willelmus Tyrius XIV, 1, schrijft: ‘Erat autem idem Fulco vir rufus.... fidelis, mansuetus et, contra leges illius coloris, affabilis, benignus et misericors.’

Roke

11 reuk (Lat. odor). B.v. Seden, gloss. in goeden zin geur. Flor. e. Blanc. 977, 2445. Esopet LIV, 20. B.v.d. Houte 84, 246, 250. Alex. VII, 996. - Doch 386 in kwaden zin, dus stank.

Runen

161 fluisteren, zacht met iemand spreken in tegenwoordigheid van anderen, in 't geheim spreken. In de Disticha van Cato I, 17, heet het tacito sermone loqui. R.v. Cassam. 1714:

Zie Hildgb. gloss. en B.v. Seden, gloss.

Rust

503, 504 vrede. - Pays ende ruste is eene variatie van den zoo geliefden vorm Pays ende vrede. - Voor ruste vindt men ook menigmaal raste. Lancel. II, 44920. (Rom. v. Moriaen 2374) Lksp., gloss.

Rustier

185 een lomperd, onbeschaafd man. Eigenlijk beteekent dit woord een boer, een landman. (Lat. rusticus). Zie de door Oudemans V, 923 opgegevene plaats uit Twijspraak der Creaturen, Dyal. 80: ‘Wilt ghi dat scaep hebben dattie rustier draghet?’ - Hier wordt het dus bij toepassing gebezigd, evenals rustierschap, lompheid in Gesta Roman. C. VIII: ‘Had ick dat niet ontfanghen willen, so soude men dan mijn rustierschap ende grovicheyt beteghen hebben.’ Vr. en Minne, 189:

alwaar Verwijs in het Gloss. citeert Kronijk van Vlaand. (uitg. der Vl. Biblioph.): ‘Ic duchte dat deze rustiers ende kierrels bliven sullen alle voor onse voetganghers ende schutters.’ - Dat ook de Latijnsche woorden rusticus en rusticitas in die toegepaste beteekenis door de beste schrijvers gebezigd zijn, blijkt overvloedig uit de door Facciolatus opgegevene plaatsen.

Ruut

9 onbedreven, dom, (Lat. rudis). Wap. Mart, I, 665. II, 261. Vr. en Minne VII, 190. Heelu I, 72:

Teestye 1728:

MLoep II, 645:

Vandaar ruutheit, beperktheid van verstand. Belg. Mus. X, 271. De Vries, Taalk. Magazijn IV, 83.

S.

Saen

180 spoedig, weldra, binnen korten tijd. B.v. Seden, gloss.

Saet

63 kroost, nakomelingschap. Rein. 7673:

In die beteekenis is dit woord zeer dikwijls gebruikt in de Staten-vertaling. Zie o.a. Psalm XXXVII, 25. Spreuken XI, 22 waar, evenals hier, van het ‘zaet der rechtveerdigen’ gesproken wordt.

Salichlike

512 op vrome wijze, rustig. Vandaar gelukkig. B.v. Seden, 1001:

bij welke uitspraak men zich herinneren zal aan de woorden bij Ovidius Met, III, 136:

Het tegenovergestelde is onsalich, ongelukkig. B.v. Seden, 1052 e.v.

Saltu

478, zie sultu.

Zanten (zancten)

125, 127 de heiligen (Lat. sancti). Rein. 4829. Theoph. 1470. St. Brand. 408. St. Franc. 7964, 7974, alwaar zij ook in 7731 sinten genoemd worden.- Ook vindt men santin, eene heilige vrouw. St. Amand II, 4260:

Scaemte

382 schaamtegevoel, hetzelfde als het volgende scame.

het ware Scame

182, het zou iets zijn waarover men zich zou moeten schamen. Rein. 2710:

bi Scoenen daghe

346 bij helderen, klaarlichten dag. B.v. Seden, gloss. Bgr. v. Couchi fr. I, 219:

Ibid. 229:

Zie Tijdschrift voor Nederl. T. en Lk. III, p. 115.

Scoenlaken

239, 244, 322 tafellaken, servet, handdoek. B.v. Seden, gloss. op scolaken. Deze en andere hiertoe behoorende woorden bespreekt Verdam in Tijdschr. voor Nederl. T. en Lk. X, 5.

Scoere

516 steunsel, stut, iets wat ons ondersteunt, iets waarop men zich verlaten kan. Wie vrienscap verliest, verliest de scoeren (l. scoere) diene behoet, Wie zijn vriend kwijt raakt, mist zijn beschermmiddel, zijn stut, die hem staande houdt; want, gelijk Palingen. Zodiac. Vitae IV, 507, zegt:

En in de Ovl. Ged. III, 106, 106 heet het van de vriendschap:

Het woord scoere (schore) moet dus hier in overdrachtelijken zin genomen worden. In eigenlijken zin gebruikt het Hildgb. 52, 40

Ibid. 115, 64:

Uit welke laatste plaats blijkt, dat schore synoniem is met schrancke, wat Kiliaen verklaart door statumen, pedamentum, lignum quo aliquid munitur.

Scrifture

68. Meestal wordt dit woord gebezigd waar de Bijbel bedoeld is, doch wordt ook wel van andere geschriften gezegd. B.v. Seden, gloss. -

Elders vindt men daarvoor ook wel de thans nog gebruikelijke benaming die scrift. Rein. II, 63:

daar toch wordt gedoeld op Ev. van Matth. III, 20. - Ook heeft scrifture de beteekenis van wijsheid, de geleerdheid, die uit boeken geput wordt, zooals v. 170.

Zedebaer

1 zedig, ingetogen (Kiliaen modestus, moderatus), beantwoordt aan 't geen MLoep II, 2623 eerbaer ende hoefsch van zeden gezegd wordt. - De Latijnsche tekst heeft morum novisse modos et moribus uti, d.i. weten wat tot een eerbaar leven behoort en zulks betrachten. Sp. Hist. II, ii, 35, 10:

Het tegenovergestelde is zedeloos.

over Zee varen

507 als kruisvaarder naar het Heilige land reizen. Alzoo wordt in Borchgr. van Vergi 1102 van den hertoghe gezegd, dat hij (den dood vernomen hebbende van twee bij hem ter feest zijnde gelieven, na zijne echtgenoote als de schuldige van dit plotseling onheil, eigenhandig gedood te hebben, zoo grooten rouw heeft gehad), dat hij

Dezelfde waarschuwing om niet onvoorsien, d.i. zonder behoorlijke overpeinzing der gevaren, tot zoodanige bedevaart over te gaan, wordt ook gegeven in Bouc van Seden 374; uit welke vermelding de Schrijver der van veel geleerdheid getuigende Aankondiging van dat geschrift in Nederlandsch Bibliografisch Archief van 19 Decbr. 1891, bl. 6, het vermoeden heeft geopperd, dat dat geschrift dus wel vóór den laatsten kruistocht zal moeten vervaardigd zijn. Neemt men dit vermoeden voor onbetwistbaar aan, dan moet ditzelfde ook gelden ten opzichte van den leeftijd van het gedicht Van Zeden. Intusschen geloof ik niet, dat aan één van die geschriften een zoo hooge ouderdom mag worden toegekend. Immers zou het niet voor ongerijmd mogen gehouden worden, indien men veronderstelt, dat ook nog wel eens, na den laatsten Kruistocht (1291), die raad heeft kunnen gegeven worden, toen men natuurlijk niet kon weten, dat er voortaan geen dergelijke algemeene tocht zou worden ondernomen. Ook rijst een nog ernstiger bezwaar tegen des Schrijvers vermoeden, indien men bedenkt, dat noch het eene noch het andere gedicht hier oorspronkelijk dit leerstuk bespreekt, maar dat beide niet anders zijn dan vertalingen van een in vroeger eeuw vervaardigd leerboek.

Zeecht (seegt, seit)

248. Derde persoon tegenw. tijd van segghen. Lksp. III, 3, 1019. Esopet XLVIII, 7, LVIII, 5, 9. - De spreekwijze men zeecht 61, en andere die daarmede gelijkstaan, hebben menigmaal de beteekenis van men zegt algemeen, d.i. het is een spreekwoord. Zoo b.v. Kar. de Gr. I, 2045:

Lansel. e. Sandr. 124:

Sotternie (Dram. Poezie p. 206) 335:

welke spreekwoorden opgenomen zijn in de Proverbia Communia onder de

nummers 42, 317, 647. Zie voorts Rein. 3310, 5883. Ferguut 659. Mnl. Dist. Caton. IV. 31. - Evenzoo in 't Hoogd. Man sprichet (Wälscher Gast 7974). Dergelijke uitdrukkingen zijn in grooten getale opgegeven door V. Zingerle, die deutschen Sprichwörter im Mittelalter, p. 5 e.v. - Om een spreekwoord aan te halen, laat onze dichter 491 voorafgaan: men pliet ghemeenlic te segghen. Zie ook callen.

Seerve

203 dienstplichtigen (Lat. servus, Fr. serf). Belg. Mus. VII, 26: ‘Zo wat guldebroeder of guldezuster kwame te overlijden van pestilencien, in negheene andere neeringhe ofte gulde zijnde, die seerf waren hemlieden ter eerden te draghene enz.’

Segghen

72 verder voort vertellen hetgeen men gehoord heeft (Lat. relata referre). Elders vort setten. Bgr. v. Couchi fr. II, 226, waar het staat tegenover van monde slaen, d.i. ontkennen, tegenspreken.

Seker bliuen van iet

342 vrij blijven, verschoond blijven, beveiligd zijn tegen iets. Esopet XLVI, 5:

Seker leuen

108 kalm, gerust leven. Zoo ook sekerlike leven. Diet. Doctr. II, 998.

Sich

(verbeterde lezing) 408, tweede pers. enkv. van den imperat. van sien. De Jager, Verscheidenh. p. 197 en Lat. Versch. p. 469. Lksp. II, 47, 38:

Zoo ook Ghem. Duyt. Spreckw. (Campen) p. 2 n. 25 (Meijer p. 2):

waarvoor in Agricola's Sprichwörter n. 15 stond:

Nevens sich vindt men ook besich Ovl. Ged. I, 78, 372. Sp. Hist. I, iv, 5, 25. Zie Clarisse, Aant. op Natuurk. van het Geheel-al, p. 354.

Sien

429: die alle dinc siet, wien niets onbekend blijft. Een gewone omschrijving ter aanduiding van God, den Alziende, van welke eigenschap de Bijbel menigmaal gewaagt, b.v. 2 Chron. XVI, 9. Job XXXIV, 5. Spreuk. XV, 3. Hebr. IV, 13, en zoo ook Sp. Hist. I, viii, 74, 16 (overgenomen in Zedelessen 482):

d.i. wat Esmor. 592 gezegd wordt dien niet en es verborghen en B.v. Seden 218: die in die herte binnen ziet.

Sienst

314 best, verkieselijkst, gevoeglijkst (superlatief van siene, passend). Rein. 6839:

Hildgb. 51, 198:

Vr. en Minne IV, 120:

Zie Clignett, Bijdr. p. 397 en De Vries, Mnl. Taalzuiv. p. 54. - Het tegenovergestelde is onsiene, leelijk. Parthonop. 3508, 6639. Zoo Kar. de Gr. II, 3023: onsiene dingen, verkeerde, niet passende zaken. Zie Aant. op Mnl. Rijmspr. II, 8 p. 31.

Zijde

218 partij, wanneer van strijdenden sprake is. Parthonop. 7996. Wint. en Som. 492:

305 zijde, kant van een voorwerp. - 330 zijde, kant, gedeelte van eene plaats.

Zijnct

36 imperatief van zijnghen, zingen.

Zin

503 denkvermogen, verstand. Zie op hout. Lancel. II, 46869 (R.v. Moriaen 4323): Mijn herte seitmi ende min sin, d.i. mijn hoofd en mijn hart zegt het mij. R.v. Cassam. 1449:

St. Brand. 743:

te Sine

135, 493 te zijn. B.v. Seden, gloss. Lancel. II, 11446:

Slapen

86 overnachten, tot den volgenden dag blijven. - Laet het loen niet met di slapen, betaal uwe huurlingen dadelijk en houd hun loon niet tot den volgenden dag onder u. - Zie de plaatsen uit het O.T. opgegeven in de Aant. Strophe 22. - In beteekenis komt dit overeen met 395 Int betalen souct gheenen morghen. - 376 twist laet slapen, laat twist rusten, wek dien niet weder op.

vijf Sloten der wijsheit

167. B.v. Seden, Aanteeken. p. 81, - 170: die sloten der scrifture ontspringhen. De bedoeling dezer overdrachtelijke uitdrukking is: De duisterheden van het geschreven woord helderen zich van zelf op.

Sluetele

(slotele) 176, 179 sleutel.

Smaken

15 de proef van iets nemen, proeven, genieten. Lksp. III, 14, 246:

Smal

256 klein, gering, deun. Carl e. Eleg. 1015: