Otto S. Lankhorst ‘Au siècle des catalogues’
Een eerste inventarisatie van fonds- en sortimentscatalogi van Haagse boekverkopers, 1680-1780

‘Je croi que nous en sommes au siècle des catalogues’, zo schreef Justinus de Beyer op 3 mei 1744 vanuit Nijmegen aan Prosper Marchand. Hij had de catalogus van de weduwe Le Vier ontvangen en sprak zijn waardering erover uit: ‘Le catalogue de la Veuve Levier est très bien fait, et ne pouvoit manquer de l'étre, puisque vous vous en étes mèlé’.1.

In de achttiende eeuw, voor zover deze in 1744 althans was verstreken, waren inderdaad al heel wat catalogi verschenen. Daaronder was een niet aflatende stroom van veilingcatalogi. Alleen al voor Den Haag heeft E.F. Kossmann voor de jaren 1720-1748 een aantal van 592 aucties geteld.2. Er zijn ongetwijfeld even zovele catalogi verschenen. Niet in Den Haag, wel in andere steden werd de verplichting om voor elke veiling een catalogus samen te stellen in het gildereglement opgenomen. Zo luidde artikel VIII van de Utrechtse Ordonnantie rakende het boekverkopers, boekdrukkers en boekbinders-gild: ‘Dat soo wel die van 't Gilt als andere die auctie houden willen, alvorens de schriftelijke Cataloge aan de Dekens sullen moeten leveren die deselve boeken sullen mogen visiteren’.3. Naast deze auctiecatalogi brachten de boekverkopers regelmatig fonds- en sortimentscatalogi uit. Dit artikel beoogt de eerste resultaten te geven van een speurtocht naar deze fonds- en sortimentscatalogi van Haagse boekverkopers in de achttiende eeuw. De inventarisatie vormt een onderdeel van een onderzoek naar de internationale rol van de Haagse boekverkopers in de periode 1680-1780.4.

Den Haag ontwikkelde zich aan het eind van de 17e eeuw tot tweede bibliopolis van Holland. Amsterdam bleef voor wat betreft de boekproductie gedurende de gehele achttiende eeuw op de eerste plaats staan. Pas als de Short Title Catalogue Netherlands (STCN) zijn onderzoeksterrein heeft uitgebreid tot de achttiende eeuw, kunnen we over exacte cijfers beschikken van de boekproductie per stad. Voorlopig moeten we een beroep doen op getallen die een indicatie verschaffen omtrent de onderlinge verhoudingen van de steden uit de Republiek, bij voorbeeld de berekeningen

van Bernard Desmaele in zijn studie over Brusselse bibliotheken in de achttiende eeuw. In zijn analyse van de plaats van herkomst van de boeken uit 27 Brusselse veilingcatalogi en uit 28 boedelinventarissen komt hij tot een totaal van 1968 boeken uit de Republiek. Hiervan zijn er 1163 uit Amsterdam afkomstig, terwijl 352 Den Haag als plaats van uitgave op de titelpagina vermelden. Vervolgens komen Leiden, Rotterdam en Utrecht met respectievelijk 191, 66 en 52 titels.5. Met name voor de niet-Nederlandstalige boeken was Den Haag een concurrent voor Amsterdam. Zo telde Françoise Weil 88 Amsterdamse edities van Franse romans uit de periode 1728-1750 tegenover 72 uit Den Haag.6. Dat de Hofstad een reputatie had gekregen als plaats van uitgave voor clandestiene boeken moge blijken uit de cijfers die Weil geeft met betrekking tot Franse romans met een fictief drukkersadres uit de jaren 1728 tot en met 1750. Zij telde er in totaal 74. In 34 gevallen bedienden uitgevers zich van de plaatsnaam Den Haag en bij 20 boeken van Amsterdam.7.

Als politiek centrum van de Republiek - de aanwezigheid van het stadhouderlijk hof, de plaats van samenkomst van de Staten van Holland en de Staten-Generaal, de vele buitenlandse vertegenwoordigingen - had Den Haag een aantrekkingskracht voor allen die nieuws en boeken brachten en zochten. In een dergelijk klimaat kon een bloeiend boekbedrijf ontstaan en zich handhaven. In 1710 treffen we dan ook onder de 54 belangrijkste boekverkopers uit de Republiek die een overeenkomst sloten over de prijzen en het nadrukken van boeken, er achttien aan die afkomstig zijn uit de Hofstad naast drieentwintig uit Amsterdam, zes uit Leiden, vier uit Utrecht en drie uit Rotterdam.8. In de uit 1777 daterende Almanach de la librairie is een ‘Tableau des principaux libraires de l'Europe’ opgenomen, waarin de namen van eveneens achttien Haagse ‘libraires’ zijn vermeld naast een twaalftal uit Amsterdam.9.

Als begin- en eindpunt van de onderzoeksperiode zijn de jaren 1680 en 1780 gekozen. Rond 1680 bevond de boekhandel in de Republiek zich in een overgangsfase. De beroemde namen van het midden der zeventiende eeuw hebben hun glans verloren. Johannes Jansonnius is in 1664 gestorven en de boeken uit de winkel en magazijnen, zijn in de volgende jaren verkocht. De drukkerij van Blaeu ging in 1672 in vlammen op en het bedrijf zou deze ramp nauwelijks te boven komen. In 1680 kwam met de dood van Daniel Elsevier een eind aan de Amsterdamse tak van het beroemde uitgevershuis. Na een bezoek aan de Republiek rapporteerde de Parijse boekverkoper Denis Thierry dan ook aan de ‘lieutenant de police’ De La Reynie, dat de boekhandel alhier zich in een crisis bevond: ‘tous les libraires de Hollande à la reserve de Blau sont tous faibles et mal établis’.10. Toen omstreeks dezelfde tijd de Rotterdamse boekverkoper Frans van Hoogstraten aan de Rekenkamer van de Staten van Holland en West-Friesland toestemming vroeg om zijn meestersplaats aan de Munt te

Dordrecht te verkopen, schreef hij hiertoe gedwongen te zijn, omdat ‘door den sleghten tijt en negotie, die althans insonderheijt vervalt in den Boeckhandel (...), de fortuijn geweldigh is tegengelopen’.11. In deze crisisjaren dient zich echter een nieuwe generatie ‘libraires’ aan, die ervoor zal zorgen dat de Republiek het boekenmagazijn van Europa blijft. Deels zijn zij afkomstig uit de Republiek, zoals in Leiden Pieter van der Aa en Jordaen Luchtmans, in Rotterdam Barent Bos en Reinier Leers, in Den Haag Louis en Hendrik van Dole, Abraham de Hondt, Arnout Leers, Adriaan Moetjens en Meyndert Uytwerf. Daarnaast bevinden er zich een aanzienlijk aantal boekverkopers en drukkers onder de hugenoten die in de jaren rond de herroeping van het Edict van Nantes naar een van de Hollandse steden komen. De belangrijkste onder hen zijn de gebroeders Huguetan en Henry Desbordes in Amsterdam, Abraham Acher in Rotterdam, de families L'Honoré, De Lo, Neaulme en Servas in Den Haag.

De tweede reden om 1680 als vertrekpunt van het onderzoek te nemen ligt in de veranderingen die zich rond dat jaar voordoen in het intellectuele leven. Sinds de verschijning van La crise de la conscience européenne van Paul Hazard (1935) wordt 1680 - het jaar van de komeet van Newton en van Bayle - als een markeringspunt beschouwd in een periode, waarin belangrijke veranderingen plaatsvonden in denken en geloven. Zo nam ook Pierre Conlon het jaar 1680 als beginpunt voor zijn chronologisch repertorium Prélude au siècle des Lumiéres en France. H. de la Fontaine Verwey heeft er op gewezen hoe tezamen met de omslag naar een nieuwe periode binnen het Europees geestesleven zich veranderingen voordeden in de wereld van het boek. In zijn dankwoord bij het ontvangen van de Laurens Jansz Costerprijs in 1986 zei hij: ‘Er ontstond [in het laatste kwart van de zeventiende eeuw] een scherper onderscheid tussen nieuwe (nuttige) en oude (verouderde) boeken, maar deze scheiding bracht eveneens teweeg dat er liefhebbers kwamen die in oude boeken getuigen zagen van vroegere tijden en deze gingen waarderen ook om hun uiterlijk, de typografie, de illustratie, de boekband’.12. De aandacht van deze verzamelaars van het oude boek zou zich in de komende jaren met name richten op de aucties op de Grote Zaal van het Binnenhof in Den Haag.

Het jaar 1780 is als eindpunt genomen, omdat omstreeks deze tijd de internationale rol van de boekverkopers uit de Republiek is uitgespeeld. Preciese cijfers zijn bekend van de geregistreerde in- en uitvoer van gebonden en ongebonden boeken naar en van Londen gedurende de achttiende eeuw. Hieruit valt af te lezen, dat vanuit de Republiek naar Londen in de jaren 1706-1710 voor 14.592 pound werd verscheept aan ongebonden boeken. In de jaren 1736-1740 was dit cijfer lichtelijk gedaald tot 13.438 pound en in de jaren 1776-1780 tot 4.349.13. In 1780, het jaar waarin Marc-Michel Rey sterft - breekt de Vierde Engelse Oorlog los. De teruggang van de internationale handel vanuit de Republiek is nu definitief. In de jaren tachtig zorgt de patriottenbeweging voor een niet aflatende

stroom publikaties, pamfletten en periodieken. De boekverkopers kunnen hiermee goede zaken doen, maar hun werkterrein beperkt zich meer en meer binnen de taalgrens.

Voor de Haagse boekverkopers14. uit de 17e en 18e eeuw beschikken we over twee belangrijke studies van Ernst Ferdinand Kossmann: De boekverkopers, notarissen en cramers op het Binnenhof uit 1932 en De boekhandel te 's-Gravenhage tot het eind van de 18de eeuw uit 1937. In laatstgenoemd werk geeft Kossmann uitgebreide biografische gegevens van ongeveer 800 personen, die in de periode tot 1800 op de een of andere manier werkzaam zijn geweest in de boekhandel. Voor allen die uitgever zijn geweest, geeft hij een opgave van hun publicaties. Het gaat hierbij weliswaar om voorlopige lijsten, maar ze leveren een belangrijk vertrekpunt. Iedere biografische notitie eindigt met een opgave van de veilingen die door de betreffende boekverkoper zijn gehouden. Onder de 800 personen die volgens de gegevens van Kossmann in de periode tot 1800 in de Haagse boekhandel werkzaam waren, tellen we 77 boekverkopers die in meer of mindere mate internationale contacten onderhielden. Hun namen en de jaren waarin zij het ambacht van boekverkoper uitoefenden, zijn opgenomen in onderstaande bijlage I. Bij de selectie gold als criterium, dat een boekverkoper wordt geacht internationale contacten te hebben onderhouden, indien hij minstens drie boeken in een andere taal dan het Nederlands heeft uitgegeven. Dit moeten dan wel publicaties zijn die een lokale reikwijdte (gelegenheidsgedichten, preken, oraties, disputaties etc.) overstijgen. Voor dit criterium is gekozen, omdat in de achttiende eeuw de handel in boeken nog meerendeels in de vorm van ruilhandel plaatsvond. Een boekverkoper moest in zijn fonds over Latijnse, Franse, Duitse of Engelse titels beschikken om met collegae over de taalgrens heen handel te kunnen drijven.

Zoals genoegzaam bekend, is er van de boekverkopers uit de Republiek alleen van het Leidse uitgevershuis Luchtmans een bedrijfsarchief van enige betekenis bewaard gebleven. Voor een studie over de Haagse boekverkopers uit de periode 1680-1780 moet een beroep worden gedaan op zeer uiteenlopend archiefmateriaal. Een belangrijke bron vormen de notariële achieven in het Gemeentearchief van Den Haag. Bij de notaris werden immers veel zaken vastgelegd aangaande contracten en conflicten met auteurs, koop en verkoop van huizen en magazijnen, afbetalingen en schulden, aankopen op veilingen, leveranties aan collegae en klanten. In Den Haag was er veel emplooi voor notarissen. In de jaren 1701-1705 waren er 130 werkzaam en in de jaren 1751-1755 maar liefst 155.15. Geconfronteerd met de gigantische aantallen akten die door deze notarissen werden opgesteld, is het werk van Kossmann voor ons onderzoek onontbeerlijk. Hij heeft naast andere bronnen uit het Haags Gemeentearchief

een belangrijk deel van de notariële protocollen doorgenomen op voor de boekhandel relevante zaken en hierover in zijn beide publicaties gerapporteerd. Als aanvullend bronnenmateriaal kunnen een aantal brieven worden genoemd, her en der verspreid liggend in bibliotheken en archieven, van en aan ‘libraires’, zoals Jean van Duren, Abraham de Hondt, Thomas Johnson, Adriaan Moetjens sr. en Jean Neaulme. Ook in parallelcorrespondenties van bij voorbeeld de auteurs die in Den Haag hun werk uitgaven, is vanzelfsprekend, al dan niet vergezeld van de gebruikelijke klachten, informatie te vinden over de ‘libraires’. Daarnaast bevatten de aankoopregisters of de aankoopadministratie van bibliotheken in enkele gevallen gegevens over de leveranties vanuit Den Haag.

Voor wat betreft de gedrukte bronnen kunnen allereerst de ‘avertissements’ van de ‘libraires’ worden genoemd, die veelal in het voorwerk van boeken zijn opgenomen en de redenen en omstandigheden uiteenzetten, die tot uitgave hebben geleid. Dergelijke informatie is soms ook aan te treffen in prospectussen, die verschenen als ‘conditiones quae proponuntur’, ‘projet pour imprimer’, ‘proposal for printing’ oftewel ‘conditien van inschrijvinge’, waarmee geprobeerd werd de belangstelling voor een kostbare onderneming te peilen. Daarnaast leveren de rubrieken ‘Nouvelles littéraires’ in de diverse eigentijdse periodieken en de annonces in de couranten interessant boekennieuws. Tenslotte - en hiermee komen we aan het eigenlijke onderwerp van dit artikel - vormen de boekverkoperscatalogi een belangrijke bron voor de reconstructie van wat er gedrukt, verkocht en verhandeld werd in het achttiende-eeuwse Den Haag.

In Nederland was het Frederik Muller, die als eerste wees op het grote belang van bibliotheek- en boekhandelscatalogi. Toen hij in 1855 de Catalogus van de Bibliotheek der Vereeniging ter bevordering van de belangen des boekhandels uitgaf, schreef hij in het voorwoord, dat catalogussen, die bij hem de zucht tot boekenkennis hadden doen ontstaan, het eenvoudigste middel zijn om ‘jongelieden de eerste schreden [te] doen zetten op de baan der boekenkennis’.16. Mede dankzij Muller kwam de waardevolle collectie catalogi van de Bibliotheek der Vereeniging tot stand. Onder de titel ‘Des livres précieux sans en avoir l'air: les anciens catalogues de ventes’ zette Emile Dacier in 1946 tijdens een lezing voor de Association des Bibliothécaires français het belang van de catalogi uiteen en hij wees op de collectie in de Bibliothèque Nationale van Parijs.17. In 1957 verscheen in de Verenigde Staten Book catalogues: their varieties and uses van Archer Taylor en in Engeland schreef Graham Pollard in 1965 op basis van het materiaal in de Broxbourne Library The distribution of books by catalogue from the invention of printing to A.D. 1800.18. In Duitsland bevond zich een grote collectie catalogi in de bibliotheek van de Börsenvereins der Deutschen Buchhändler te Leipzig, waarvan Johann Goldfriedrich gebruik kon maken voor zijn studie naar de Duitse

catalogi.19. Helaas ging een groot deel van deze verzameling in de Tweede Wereldoorlog verloren. Gespaard bleef de Herzog August Bibliothek te Wolfenbüttel. Op basis van de aldaar aanwezige catalogi werd in 1982 een ‘Fortbildungseminar’ georganiseerd door de Wolfenbütteler Arbeitskreis für Geschichte des Buchwesens und für Bibliotheksgeschichte. De voordrachten verschenen onder de titel Bücherkataloge als buchgeschichtliche Quellen in der früheren Neuzeit.20. Een vondst in de Herzog August Bibliothek vormde voor Bert van Selm het begin van zijn onderzoek naar de zeventiende-eeuwse Nederlandse boekhandelscatalogi. Deze studie resulteerde in zijn reeds thans als standaardwerk erkende proefschrift Een menighte treffelijcke Boecken. Nederlandse boekhandelscatalogi in het begin van de zeventiende eeuw.21.

De term ‘boekhandelscatalogi’ is een algemene aanduiding, waarbinnen onderscheid gemaakt moet worden tussen veilingcatalogi, fondsveilingcatalogi en fonds- en sortimentscatalogi. De veiling- of auctiecatalogi hebben betrekking op de verkoop van één of soms meerdere bibliotheken. Een fondsveiling werd onder boekverkopers gehouden en hierbij werd vaak de gehele nog aanwezige voorraad van een boek verkocht, inclusief eventueel privilege, kopijrecht en koperen bladen voor het afdrukken der afbeeldingen. Een fondscatalogus geeft de titels van de boeken die het fonds van een boekverkoper vormen. In navolging van Van Selm wordt hier tot het fonds gerekend zowel de door de boekverkoper gedrukte of gefinancieerde boeken, als ook de titels die hij van anderen in een groot aantal exemplaren had gekocht of verruild. Een sortiments- of magazijncatalogus bevat de boeken die ongeacht de herkomst leverbaar zijn in één of hoogstens enkele exemplaren.

Voor de Haagse boekverkopers uit de periode 1680-1780 worden in bijlage II de fonds-, sortiments- en fondsveilingcatalogi gepresenteerd. De veilingcatalogi van particuliere bibliotheken zijn hier buiten beschouwing gelaten. Wel zijn in de lijst opgenomen de veilingcatalogi van door boekverkopers aangelegde verzamelingen, zoals de door Pierre Gosse sr. in 1740, 1742 en 1743 georganiseerde veilingen (zie de nrs. 49, 50 en 52 in de bijlage II) en de ‘collection de livres, en tout genre, rares et curieux’, welke Jean Neaulme over een periode van 12 jaar bijeenbracht, zoals hij in het ‘Avertissement’ van de catalogus meedeelt. De catalogus van deze collectie verscheen in vijf delen in 1763 met het oog op de veiling, die in Berlijn zou plaats vinden in het begin van 1764. De veiling werd verplaatst naar Den Haag in 1765 en daartoe werd de catalogus uit 1763, aangevuld met een zesde deel, opnieuw uitgebracht. De restanten en de beschadigde boeken uit de collectie werden in 1767 geveild (zie de nrs. 109-111). Ook is wel opgenomen een veilingcatalogus van Jean van Duren uit 1748 (nr. 29). Het betreft hier een veiling van nieuwe boeken, ‘comme les Libraires les achettent’, waartoe echter alle ‘amateurs de la Lecture’ werden uitgenodigd, met name ‘les Seigneurs de la Cour & Mes-

sieurs les Officiers’.22. Hendrik Florisz Scheurleer gaf een aantal catalogi uit voor de door hem aangelegde leesbibliotheek. Deze catalogi zijn niet in de bijlage opgenomen, maar kunnen beter binnenkort afzonderlijk worden gepresenteerd. Wel zijn de catalogi opgenomen die werden meegebonden of afgedrukt in boek of tijdschrift, waarbij echter als criterium gold dat een dergelijke boekenlijst meer dan twee pagina's moest tellen. Deze catalogi waren aanvankelijk van beperkte omvang, maar in de loop van de achttiende eeuw werd er meer en meer van deze vorm van publiciteit gebruik gemaakt. Gewezen kan worden op de lijsten van Franse, Latijnse en ‘Nederduitsche’ boeken in de winkel van Frederik Hendrik Scheurleer, die deze in 1748 liet drukken achterin de Histoire générale et particulière du visa fait en France (...). Zij omvatten respectievelijk 89, 21 en 12 pagina's (vgl. nr. 114).

Bijlage II bevat 126 nummers. Volledigheid kan niet worden gepretendeerd. Boekhandelscatalogi hadden bovenal een tijdelijk doel: ze moesten attenderen op boeken die te koop waren op een veiling of in de winkel. Aan de veilingcatalogi van met name belangrijke bibliotheken werd al spoedig een zekere bibliografische waarde toegekend, waardoor ze beter zijn bewaard gebleven dan de fonds- en sortimentscatalogi. Zo bevatten veel veilingcatalogi in de rubriek ‘Bibliographia’ of ‘Miscellanei’ een aantal al dan niet van prijzen voorziene catalogi, waaraan de verzamelaar zijn collectie had kunnen spiegelen. Voor de fonds- en sortimentscatalogi is de ‘overlevingskans’ kleiner. Als ze al in een bibliotheek bewaard zijn gebleven, is hun behandeling aldaar vaak stiefmoederlijk: ze zijn veelal niet gecatalogiseerd oftewel zodanig dat ze moeilijk zijn terug te vinden. Daartegenover staan recente gunstige ontwikkelingen bij de catalogiseerwerkzaamheden voor de STCN en aan de verschillende Nederlandse universiteitsbibliotheken. Bij het opnieuw catalogiseren van het oude bezit wordt thans in de beschrijving ook aandacht besteed aan eventuele meegebonden catalogi. Bij de STCN en in de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam worden deze catalogi bovendien; voor zover mogelijk, gefotokopieerd.

De bijlage bevat de catalogi die tot nu toe zijn gelokaliseerd. Dat er veel meer catalogi verschenen zijn, is buiten kijf. Zo bevatten de couranten geregeld aankondigingen van veilingen die zouden plaatsvinden en waartoe catalogi werden uitgegeven. Aldus weten we vaak wel dat er een catalogus moet zijn verschenen, maar is er geen exemplaar bewaard gebleven. Toen Thomas Johnson in 1728 verhuisde van Den Haag naar Rotterdam, liet hij ‘een considerabele party ongebonden Boeken, zo eyge Drukken als vreemde Sorteering’ onder de boekverkopers veilen. Twee jaar later deed hij dit nogmaals, aankondigend dat door Johannes Swart geveild zouden worden ‘zyne [= Johnsons] ongebondene Latynse en Franse Boeken, zo eyge Drukken als buyten en binnenlandsche Sorteeringen, daer onder veele capitale Werken, en Copyen van consideratie’. Beide

keren is de catalogus te bekomen ‘by de meeste Boekverkopers in de Steeden’, maar voor ons blijft de inhoud van deze catalogi, helaas, onbekend.23. Wanneer boekverkopers ertoe overgingen hun sortimentscatalogi te nummeren, hebben we eveneens zekerheid over datgene wat niet bewaard is gebleven. Zo gaf Jean van Duren in 1739 een zesde supplement uit op zijn Catalogue de livres nouveaux (zie nr. 18). Deze 28 pagina's tellende catalogus is bewaard gebleven, maar de voorgaande afleveringen moeten we missen. En Jean Neaulme moet in 1747 samen met Etienne de Bourdeaux hebben uitgegeven IX Supplement au Grand catalogue de livres nouveaux et autres (zie nr. 107), maar de Grand catalogue en de voorgaande acht supplementen zijn niet teruggevonden.

De catalogi van de Haagse boekverkopers die wel bewaard zijn gebleven en in bijlage II zijn geinventarisserd, kunnen informatie verschaffen over verschillende aspecten van het boekbedrijf. Allereerst leveren ze feitelijke gegevens over de ‘libraires’. Zo blijkt uit een catalogus van 1712 (zie nr. 2), dat Pierre Gosse aanvankelijk zijn naam schreef als Pierre Gausse. De ‘avertissements’ in de fondsveilingcatalogi vertellen soms de omstandigheden die tot de verkoop hebben geleid. Zo schrijven Gosse en Neaulme naar aanleiding van de veiling van hun gebonden boeken: ‘Nos autres Occupations ne nous permettant plus de donner les soins nécessaires au Détail d'une Boutique, nous avons résolu de vendre tous les Livres reliés de la nôtre’.24. De Catalogus librorum bibliopolii Caroli Levier (zie nr. 82), begint met de volgende mededeling: ‘Diverses Raisons de Famille, & sur-tout de longues & continuelles Maladies, aïant porté Mad^lle La Veuve Levier à quitter absolument son Commerce de Librairie, elle expose actuellement en Vente publique & à l'Enchere tous ses Livres reliés, après avoir vendu, il y a quelques Mois, entre les Libraires ses Confreres, tous ses Livres en Blanc’.25. De catalogi maken tevens duidelijk welke samenwerkingsverbanden er met buitenlandse collegae bestonden. De boeken uit de catalogus van Gosse en Neaulme uit 1726 (zie nr. 37) zijn ook te verkrijgen bij J. Groenewegen en N. Prevost in Londen en bij Marc-Michel Bousquet in Genève. Analyse van de inhoud van de catalogi kan aan het licht brengen wat er werd uitgegeven en verhandeld. Voor de reconstructie van de lijst van boeken, welke door een uitgever op de markt zijn gebracht, vormen de fondscatalogi een belangrijke bron. Zij dragen vaak een titel als ‘Catalogue de livres imprimés chez ... ou dont il a nombre’. Het woord ‘imprimer’ moet in dit verband worden verstaan in de ruime betekenis des woord van uitgeven en niet van drukken. Françoise Weil gaf recentelijk het voorbeeld van Marivaux's Pharsamon, waarvan Jean van Duren, Pierre Gosse, Pieter de Hondt en Adriaan Moetjens, elk op hun beurt, in de maand oktober 1737 in de krant laten zetten: ‘... a imprimé le Pharsamon’.26. Bij een fondsreconstructie moet dus zorgvuldig worden omgesprongen met aanduidingen als ‘livres imprimés chez ...’. Bij

sommige catalogi zijn een aantal titels voorzien van een asterisk, welke aanduiding de boekverkoper meegeeft voor titels ‘de ses propres impressions’ of uitgaven die worden verkocht ‘avec le droit de copie & planches de cuivre etc.’ (vgl. de nrs. 14, 42, 43, 62 en 113). Vanzelfsprekend zijn dit soort aanduidingen en ook de vermeldingen ‘sous presse’, die achter te verschijnen titels worden geplaatst, interessante gegevens bij het reconstrueren van een fonds.

Tenslotte kan hier gewezen worden op het belang van de catalogi om inzicht te krijgen in wat er in de boekwinkels en magazijnen te koop lag. Er verschenen catalogi voor alle wetenschapsgebieden - soms alfabetisch op auteur of titel (nr. 20), soms verdeeld naar taal (nr. 94) - en catalogi voor bepaalde discipines (nr. 54). De catalogi die in boeken werden afgedrukt of meegebonden, hadden vaak betrekking op het wetenschapsgebied, waarover het boek handelde: een Register van verscheyde Latijnsche en Nederduytsche rechts-geleerde boecken, te koop bij Arnout Leers jr., is opgenomen in Alle de wercken van Pieter Bort (nr. 79), terwijl een medisch werk bij Pierre Gosse eindigt met een Catalogus librorum medicorum (nr. 45).

In de loop van de achttiende eeuw gingen de Haagse boekverkopers steeds meer zorg besteden aan hun catalogi. De lijstjes van boektitels die Adriaan Moetjens sr. aan het eind van de zeventiende eeuw in zijn uitgaven opnam, gaven meestal niet meer dan de titel, auteur en formaat. Al spoedig wordt het gebruikelijk om ook de plaats en het jaar van uitgave te vermelden. Pierre Gosse sr. en Jean Neaulme gaan er toe over om de gebonden boeken te voorzien van opmerkingen over zeldzaamheid.27. Hendrik Scheurleer achtte het samenstellen van goed verzorgde catalogi van zo groot belang, dat hij voorstelde om het maken van een catalogus als gildeproef voor een boekverkoper te verlangen. In 1761 bracht hij een Almanak der boekverkoopers uit, waarin naast de gebruikelijke almanakinhoud en een ‘Vertoog over den oorsprong, aanwas en voortgang der Drukkerij’ praktische informatie wordt geboden voor de boekverkopers, zoals een overzicht van de verleende privileges uit de afgelopen vijftien jaar en een lijst van nieuw uitgekomen boeken in 1760.28. Tevens presenteerde Scheurleer in de Almanak een ‘Concept van een gilden-brief, voor de boek-verkoopers, drukkers en binders, in het algemeen’, dat als voorbeeld zou moeten dienen voor de gildereglementen in de verschillende steden. De gildeproef, welke moest worden afgelegd om zich te kunnen vestigen als boekverkoper, boekbinder of drukker, was in het Haagse gildereglement als volgt omschreven: ‘een Proefstuck, bestaande in 't inbinden van een Bybel in Folio, in Rusleer, met Slooten en Beslag, ende een Atlas, of anders een Caarten-Boeck, ende 't selvige te vergulden op snee en op het Pergament, oftewel in een France band, ter keure ende optie van den geene die de Proeve wil doen’.29. Scheurleer stelde in zijn

concept drie verschillende proeven voor al naar gelang de uitoefening van het ambacht van boekverkoper, drukker of boekbinder. Om zich te vestigen als ‘Boekverkooper of Negotiant in de boek-, papier-, kaart-, of kunsthandel’ zou de proef moeten bestaan uit het opstellen van ‘een behoorlyken Catalogus van Boeken, Kaarten of Prenten, waar van eenige in 't Latyn, Fransch en Nederduitsch dienden te zyn’.30. Ook elders in de Almanak komt het belang dat Scheurleer hechtte aan de catalogi tot uiting, namelijk in het hoofdstuk ‘Algemeene aanmerkingen en bedenkingen, onder correctie voorgesteld, over 't gene den Boekhandelaaren, Drukkeren, Binderen, enz. elk in hun Metier, of noodig of nuttig is te weeten en waar te nemen’. De boekverkoper, zo luidt het hier, moet het Nederduits goed en zuiver kunnen schrijven en enige kennis hebben van het Latijn, Frans, Engels en Hoogduits. Het zou niet kwaad zijn, als hij het Latijn en vooral het Frans ‘in den grond’ zou verstaan en enigszins bekend zou zijn met de ‘meest gemeenzame en ligtst te bekoomen Wetenschappen’. Met name moet hij een universele kennis van boeken bezitten: hij moet weten welke de beroemdste en beste schrijvers zijn in ‘allerlei Faculteiten en Taalen’, welke boeken zij hebben geschreven, waar deze boeken zijn gedrukt, welke de beste edities zijn, bij wie en tegen welke prijzen ze zijn te bekomen. Deze kennis moet de boekverkoper in staat stellen om ‘een netten, welgeregelden, en nuttigen Catalogus te kunnen opstellen of doen opstellen en ordonneeren; op dat zyne Winkel eene Kunst-Bibliotheek zy, waarin men, als by den tast en in 't donker, 't minste Boekje zou kunnen vinden, dat tot iedere Wetenschap en Sorteering behoort’.

Scheurleer moet hier een catalogus voor ogen hebben gestaan, zoals die van de Weduwe Levier, welke Justinus de Beyer in 1744 met zoveel genoegen had ontvangen. Door een zeer verfijnde indeling had de lezer hier immers snel toegang tot het aanbod van de boeken, die hem bovenal interesseerden. De samensteller van de Levier-catalogus - Prosper Marchand blijkens de brief van De Beyer - had in het ‘Avertissement’ van de catalogus geschreven dat er geen prullen werden aangeboden: ‘On s'est, au reste, bien gardé d'y imposer impudemment à la Bonne-Foi du Public, par un vain & frauduleux Etalage de Titres pompeux & imposteurs, qui, après tout, ne se trouvent assez souvent que de simples Quarts-de-Feuilles & Demi-Feuilles, qu'on païe toûjours trop cher, à quelque bas Prix qu'on les obtienne’.31. Slechts goede boeken worden te koop aangeboden: ‘de très beaux & bons Livres, (...) d'Ouvrages utiles & nécessaires (...) de ces petits Livres aussi rares que curieux’.32. De Beyer is het hier volledig mee eens: ‘J'y trouve de très bons Livres, et si je pouvois suivre mon inclination, j'en achêterois bien nombre’.33.

Summary

This article presents the scope, approach and chronological demarcation of a research programme entitled ‘The international importance of the booksellers of The Hague (1680-1780)’. The research has been made possible by a fellowship of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences. The Hague was the political centre of the Republic and as a consequence it held great attraction for all who looked for news and books. Conditions were favourable for booksellers operating on the international market. Appendix I lists the names and the years of activity of 77 booksellers in The Hague who dealt with colleagues outside the Republic.

An important source for the activities of the booksellers consists of the book trade catalogues. These catalogues are badly preserved and scattered over libraries in and outside the Netherlands. Appendix II gives the bibliographical references for 126 catalogues, located in 21 libraries. It concerns publishers' lists, stock catalogues and auction catalogues of bookshops. The sale catalogues of private libraries are not included. All kinds of information concerning the booksellers of The Hague (catalogues, correspondance, proposals) will be most gratefully received by the author.

Bijlage I:
Lijst van Haagse boekverkopers met internationale contacten, werkzaam in de jaren 1680-1780

Als beginjaar is genomen het jaar van toetreding tot het boekverkopersgilde of van eerste uitgave; als eindjaar het sterfjaar van de boekverkoper, zijn vertrek uit Den Haag of de verkoop van zijn bedrijf.

Bijlage II:
Fonds- en sortimentscatalogi van Haagse boekverkopers, 1680-1780

In deze bijlage zijn opgenomen de fonds- en sortimentscatalogi van Haagse boekverkopers uit de periode 1680-1780. Voor de volledigheid zijn ook de buiten-Haagse catalogi van Jean van Duren en van Jean Neaulme in onderstaand overzicht opgenomen. De catalogi zijn alfabetisch geordend op naam van de boekverkoper en vervolgens per boekverkoper chronologisch op jaar van uitgave. Als jaar van uitgave geldt het jaar dat op het titelblad van de catalogus staat of op het titelblad van het boek, waarin de catalogus is afgedrukt. Bij een ongedateerde catalogus wordt van de in de catalogus vermelde boeken het recentste jaar van uitgave als jaar van uitgave der catalogus vermoed en tussen vierkante haken opgegeven. Onder het jaartal is aangegeven om wat voor soort catalogus het handelt: f = fondscatalogus; s = sortimentscatalogus; fv = fonds- en sortimentscatalogus; * = catalogus met gedrukte prijzen.

Voor de catalogi die in andere publicaties zijn opgenomen, is als criterium gehanteerd, dat de catalogus meer dan twee pagina's moest tellen. Er is een onderscheid gemaakt tussen ‘gedrukt in’ (in het voorwerk of aan het einde van de publicatie) en ‘meegebonden in’. Van ‘gedrukt in’ is er sprake, wanneer de paginering en / of de signatuurnummering van de catalogus deel uitmaken van de publicatie, waarin hij is opgenomen.

De titels van de catalogi en van de boeken waarin catalogi zijn afgedrukt of meegebonden, worden vermeld volgens de regels van de Short Title Catalogue Netherlands (vgl. Handleiding voor de medewerkers aan de STCN. Tweede herziene uitgave. 's-Gravenhage 1988): de kapitalen zijn gereduceerd (met uitzondering van functionele hoofdletters: hoofdletter van het eerste woord van titel en ondertitel, eigennamen en plaatsnamen) en accenten zijn niet toegevoegd.

Bij de afzonderlijk verschenen catalogi worden de vindplaatsen opgegeven, voor zover die bekend zijn. Bij catalogi die in andere publicaties zijn afgedrukt of meegebonden wordt slechts één vindplaats vermeld. Hierbij zijn de volgende afkortingen gebruikt:

Temeer daar catalogi in veel bibliotheken op gebrekkige wijze bibliografisch zijn ontsloten, kan dit overzicht geen volledigheid pretenderen. Aanvullingen van nieuwe vindplaatsen en vooral van nieuwe titels worden dan ook met spanning en ongeduld tegemoet gezien.