Heesterplanten. Dichtwerk van H.J.C. van Nouhuys. Amsterdam, bij G. Theod. Bom. 1844.

De Heer van nouhuys treedt met deze Heesterplanten voor het Nederlandsche publiek het eerst als dichter op. Wij herinneren ons althans niet zijnen naam in een onzer jaarboekjes gelezen te hebben. Daarom wil het ons niet regt helder worden, wat de auteur bedoelt, wanneer hij in zijne Voorrede aan zijne lezers berigt, ‘dat hij niet zonder aarzelen tot de uitgave dezer gedichten is overgegaan, maar dat hunne zoo vaak geblekene toegevendheid de oorzaak is, dat hij dien voor hem gewigtigen stap gedaan heeft.’ Ziet die betoonde toegevendheid op hem zelven en zijne eigene gedichten, dan moet zij hem in den bepaalden kring zijner vrienden, waarin hij zijne verzen voorlas, gebleken zijn; aan het publiek is bij daarvoor nog geenen dank schuldig. Moet zij op de gedichten van anderen zien, dan vreezen wij, dat vele klaagstemmen van zijne broeders in het gild luid jammerend het tegendeel zullen getuigen. Waarlijk, de dagen, waarin men alles, wat rijmde, zoo het maar deugd en goede zeden niet kwetste, zoo het maar lief en stichtelijk was om te lezen, als honigzoeten koek opat, en suiker voor de dichters strooide, zijn lang voorbijgegaan, en de Gids, waaraan de Heer van nouhuys zijn dichtwerk ter beoordeeling toezond, heeft, in het belang der kunst, daartoe mede zijn best gedaan, en is zich zelven bewust, door overgroot e toegeeflijkheid allerminst gezondigd te hebben. Maar de auteur doet verder zien, terwijl hij zijne gevoelens omtrent het wezen der dichtkunst openlegt, op welken grond hij voornamelijk toegevendheid voor deze zijne eerstelingen meent te

mogen inwachten. Hij gaat van de stelling uit: ‘geen kunstwerk kan wezenlijk schoon genoemd worden, dat niet in middellijk of onmiddellijk verband met het goede staat.’ Wij willen deze stelling (hoewel eene identiteit van zedelijk en aesthetisch schoon hierbij schijnt voorondersteld te worden, welke wij niet kunnen toegeven) gaarne als waarheid laten gelden. Zij is voor eene gezonde verklaring vatbaar. Zij neemt ons daarenboven gunstig voor het karakter des dichters in. Maar wanneer hij nu daaruit de gevolgtrekking afleidt: ‘het mogelijk goede, dat ik heb trachten uit te weeken, zal er u toe Stemmen, om mij de vergrijpen, die ik tegen het schoon begaan mogt hebben, niet al te streng toe te rekenen,’ dan zetten wij het gelaat aanstonds in bedenkelijker plooi; en wanneer hij eindelijk tot zijne lezers zegt: ‘de vergrijpen tegen het schoon zullen haren angel verliezen, zoodra godsdienst en zedekunde zich bereid betoonen een aequivalent voor het aesthetisch gemis op te leveren; gij zult daarin berusten!’ dan haasten wij ons, hoewel wij den major hebben toegegeven, hem toe te roepen: nego minorem! Neen, daarin kunnen en mogen wij niet berusten. De godsdienstige en zedelijke strekking is wel in staat, om de waarde van een waarlijk schoon gedicht te verhoogen, maar kan nimmer een aequivalent voor aesthetisch gemis zijn, en zoo wij dit toestemden, dan hadden wij aan onze rijmers en dichters den aflaatbrief voor alle kleinere en grovere, verledene en toekomende zonden tegen de kunst in handen gegeven. Hieruit kan de auteur opmaken, dat wij hem die toegevendheid, welke hij inroept, vooruit niet durven beloven; maar bescheidenheid, maar gestrenge onpartijdigheid, en geene eenzijdige aanwijzing van gebreken, bijaldien er ook verdiensten te roemen zijn - dit is het, wat hij, bij zijne eerste verschijning op den zangberg, van onze kritiek billijk mag verwachten.

De Heer van nouhuys is, blijkens zijne voorrede, blijkens de Italiaansche motto's, die er boven zijne verzen staan, en de geleerde aanteekeningen, achter het laatste dichtstuk gevoegd, in de kennis van oudere en nieuwere talen ingewijd, en met vroegere en latere dichters bekend. Of hij ook het standpunt en de eischen der hedendaagsche poëzij begrepen heeft? - Dit oordeel verblijve aan u, geachte lezer! als gij dit boek of deze recensie ten einde toe zult gelezen hebben. Wat den inhoud en de keuze zijner gedichten betreft, zegt de schrijver, ‘dat hij zoo veel mogelijk de afwisseling waargenomen heeft, dewijl

de eento(o)nigheid zelden (lees nooit) behagelijk is.’ Die afwisseling kan nogtans, wegens den geringen voorraad en den aard der hier behandelde onderwerpen, niet groot zijn, want wij vinden in dezen bundel, behalve den voorzang, slechts vier dichtstukken opgenomen, die, met geringe variatie in het thema, om dezelfde spil zich draaijen: belaagde onschuld of ongelukkige liefde; eene spil, die van ouderdom reeds begint te kraken en te roesten. Wij gaan ze thans afzonderlijk beschouwen en beoordeelen.

Het eerste dichtstuk, hetwelk als voorzang of inleiding kan dienen, en de Dichtkunst en ds Dichter tot veelbelovend opschrift draagt, voert ons in stijfheid van vormen aanstonds meer dan vijf en twintig jaren terug. Hoort, hoe het begint:

Na dezen Helmersiaanschen aanhef, gaat de dichter voort al vragende te zingen:

Dit vragen geschiedt zóó dikwerf, keert zóó onophoudelijk in deze gedichten terug, dat het ons verveling en afmatting zou moeten baren, al konden wij het vergeten, dat de meeste prijsverzen van het laatst der achttiende eeuw met Wie, wie? of Wat is het? Wat zie ik? begonnen. Zoo nogtans het afgesletene van den vorm door rijkdom, van denkbeelden werd vergoed en de dictie fraai en zuiver mogt heeten, wij zouden er vrede meê kunnen hebben. Maar het eerste ontbreekt althans in dit dichtstuk geheel, en het laatste laat in geheel dezen bundel niet weinig te wenschen over. Wat zijn verzen, die vloeijen, door geen' band omkneld? Wij zouden geneigd zijn, indien de dichter niet wakker rijmde, er rijmelooze achter te zetten. Het steigeren langs zon en wolken doet ons, door de omgekeerde climax, eerder aan de tombade van Laarus, dan aan eene steile hemelvlugt denken. Iets verder wordt de poëzij gezegd het juk

van 's levenboeijen te verlichten (sic!), even als de regen de dorgerooste blaadjes lescht, en 's vijands strijdbanieren als een mulle stofhoop te doen nedertuimelen. Dit zij genoeg, om ons den gedachtenvorm te doen kennen, en wanneer wij thans nog als de hoofddenkbeelden opgeven: dat de dichtkunst alles kan, dat de dichter onafhankelijk zijn moet, dat dan de geheele schepping zijnen lof galmt, maar dat hij toch zijn loon niet van de aarde, maar van den hemel moet wachten, daar hij hier soms geene beete broods kan vinden, - dan meenen wij van dit stuk alles gezegd te hebben, wat er van te zeggen valt. Gelukkig mogen wij er bijvoegen, dat het in onze schatting ook het minste van dezen bundel is.

Het volgende, Melone getiteld, eene soort van romance, stelt eene schoone voor, door graaf robrecht geschaakt, en, daar zij volstandig weigert hem te huwen, in een vunzig kerkerhol gesmeten. Maar de onverlaat ontvangt zijne straf. Satan, als ridder verkleed, verschijnt op zijn slot, en doet den graaf in levenden lijve met zich ter helle varen, terwijl het meisje door een' engel op eene wolk in den hemel wordt opgenomen. Hoe weinig ons ook het onderwerp en de daaraan gegevene ontknooping behaagt, zoo komen er toch enkele coupletten in voor, die met eene fiksche hand zijn geteekend. Wij schrijven de volgende regels af, niet als onberispelijk, maar om u eene proeve van den dichttrant des auteurs aan te bieden, welke zeker niet in zijn nadeel is gekozen:

Het derde schetst de laatste stonde van eenen veroordeelde. Zoo dichterlijk als zulk een toestand is, zoo moeijelijk en gewaagd is het eene schildering daarvan te ondernemen; zoo onnatuurlijk wordt het, wanneer de dichter de verwen aan zijne eigene fantasie en niet aan het werkelijke leven ontleent, en, gelijk hier geschiedt, den veroordeelde een' langgerekten monoloog in den mond legt, waarin deze een recit zijner lotgevallen geeft, en met veel omslag verhaalt, hoe hij het slagtoffer eener bedrogene en ongelukkige liefde geworden zijnde, het spoor der deugd verlaten heeft. Dubbel gewaagd mogt zulk eene schildering heeten, daar een schiller, victor hugo, en nog onlangs eugène sue, al hun talent aan hetzelfde onderwerp hadden besteed. Wij achten dan ook deze teekening ten eenemale mislukt, en raden den Heer van nouhuys zijne krachten aan andere onderwerpen te beproeven. In dictie en versificatie staat dit gedicht verre beneden het vorige. Men construëre eens de volgende regels:

Wij moeten eindelijk den auteur op eene zonderlinge fout in de laatste strophe opmerkzaam maken. Hij laat daar zijnen boeteling tot God den Vader zeggen:

Wisten wij niet beter, wij zouden hieruit moeten opmaken, dat de schrijver tot de langvergeletene sekte der Patropassianen behoorde. En deze grove en stuitende font ware toch ligt te vermijden of te corrigeren geweest, zoo hij in den eersten regel voor o Vader van genade! ‘o Heiland vol genade!’ of iets dergelijks geschreven had.

Het vierde: Edmunds Klagt, is wederom de taal van eenen ongelukkige, die zijne geliefde verloren heeft, en ook hier komt aan het slot eene engelenverschijning voor. Hebben wij ons, bij den aanhef van het eerste dichtstuk, helmers herinnerd, niet minder is het hier en elders blijkbaar, dat de auteur vlijtig in de gedichten van tollens gelezen heeft. Een gelukkig gekozen model! roept gij uit. Jammer maar, dat door zijne talrijke navolgers veel meer de gebreken, dan de verdiensten van den grooten meester gekopijeerd worden. Het is bekend, dat het stopwoordje zóó in tollens vroegere gedichten (wie denkt hierbij aan zijne Echtscheiding niet?) veelvuldig bij een epitheton voorkomt; maar wat met zijne zoetvloeijende poëzij zoo is vereenzelvigd, dat het ons ophoudt te hinderen, en schier welluidend wordt, dat wordt ondragelijk, als het door anderen, die zijne verdiensten missen, kennelijk uit zucht tot navolging, overgenomen, of gebezigd wordt om eene gedachte, welke zich in drie woorden laat uitdrukken, tot twee lange regels uit te spinnen, gelijk in het volgende couplet:

En deze regels vond de auteur nog zoo gelukkig, dat hij ze andermaal in het midden van het vers laat terugkomen.

Wij achten, in weerwil der aanmerkingen, die wij op zijne dictie gemaakt hebben, den Heer van nouhuys in het werktuigelijke der kunst geenszins onbedreven, maar daarom moest hij zelf op de stroefheid van sommige verzen gestooten hebben, die bijkans niet zijn uit te spreken, b.v.:

Bij het vijfde of laatste: Ibrahim en Zulikah, een Oostersch verhaal, bchooren wij, als het uitvoerigste, ook iets langer stil te staan. Aan dit gedicht is blijkbaar de meeste zorg en studie besteed. De schrijver maakt in zijne voorrede hierop ook zijne lezers opmerkzaam; maar hij had moeten gevoelen, toen hij een gestreng oordeel over byrons, moore's en victor

hugo's Oosterlingen uitsprak, dat hij hierdoor de kritiek tegen zich zelven wapende en stilzwijgende de verpligting op zich nam, om iets anders en beters te leveren. Het Thema, gelijk de auteur zelf het opgeeft, is de zegepraal of de heerlijke toekomst van eene nooit bevlekte deugd. Is deze op aarde te vinden? vraagt men onwillekeurig; maar het antwoord ligt gereed, dat het een Oostersch verhaal is, en dat daarin als waarheid kan voorgesteld worden, wat zich minder met de leerstellingen des Christendoms, of van eene gezonde wijsbegeerte verdraagt. Ibrahim en zulikah zijn alweder twee ongelukkige gelieven, die, door den wil eens stuggen vaders, van elkander gescheiden worden gehouden, maar op eenen wenk van Allah door een' engel in den slaap opgenomen, naar eene der schoonste lustwaranden van het Oosten overgevoerd, en alzoo gelukkig hereenigd worden. Dit onderwerp wordt in twee zangen behandeld, waarvan de eerste het ongelukkig lot, de tweede de gelukkige hereeniging der wreed gescheidene gelieven bezingt. Men ziet, dat de dichter niet weinig van wondervolle ontknoopingen houdt, en in aanmerking nemende, dat wij door hem naar het Oosten, het land der wonderen, het rijk der Arabische Nachtvertellingen, zijn overgebragt, zouden wij hier, beter dan elders, er in kunnen berusten, indien er slechts in dit geheele stuk meerdere intrigue te vinden ware, waardoor zulk eene verbazingwekkende ontknooping gewettigd werd, of indien in den eersten zang meerdere belangstelling voor de beide gelieven ware opgewekt, die (het zij met verlof des dichters gezegd!) al zeer weinig beduidende personen zijn. Er komen nogtans in dit dichtstuk, dat vrij gaarne het beste van den bundel noemen, enkele schoone plaatsen voor, gelijk de verschijning van Allah en de beschrijving van Casmura, het paradijs van Indië, die wij met genoegen gelezen hebben. De versificatie is over het geheel glad en zuiver, en de overgangen in de versmaat zijn veelal gelukkig. Jammer, dat ook dit gedicht door zoo vele duistere, onjuiste, gezochte, platte of grillig gekozene uitdrukkingen ontsierd wordt. Men oordeele uit enkele proeven:

Die koets der nachtvorstinne maakt de vier laatste regels bijkans onverstaanbaar.

De dichter laat Ibrahim's geliefde vragen:

Hoe plat en gekunsteld tevens, om te zeggen: zal ik nooit mijnen minnaar wederzien, of hem met mijnen sluijer tegenwuiven wanneer hij, in eene enge bergkloof verscholen, mij van verre zijne groete toezendt?

Dit wil eenvoudig zeggen: waart gij de vader mijner geliefde niet.

Wij bidden om 's hemelswil van zulke poëzij à la thouars verschoond te blijven. Iets daarvan heeft ook het volgende:

Ongelukkig valt de dichter hierop weder aan het vragen:

En dit vragen, dat nimmer ophoudt, verkrijgt iets potsierlijks, wanneer hij de verschijning van den engel beschrijft:

Hier zal, willen wij het derde der vergelijking vinden, eene verschietende star bedoeld zijn.

Met behulp der aanteekeningen leeren wij deze regels verstaan. Dit neemt niet weg, dat wij duistere namen, die geleerdheid uitstallen, waar zij vermeden kunnen worden, in een vers nimmer een sieraad achten, allerminst, wanneer zich, bij het uitspreken der woorden, de mond moet zamen-

trekken, alsof men een' lepel azijn gedronken had; gelijk in de volgende regels:

Bij al deze aanmerkingen weigeren wij aan den auteur de getuigenis niet, dat het hem geenszins aan dichterlijken aanleg ontbreekt; maar zal deze zich gunstig en voordeelig ontwikkelen, dan legge hij zich meer op edele eenvoudigheid toe. Hij vrage zich zelven gestrenge rekenschap van elke uitdrukking, die hij bezigt, en beproeve, wat door hem poëtisch gedacht en ingekleed is, door goed en gezond proza te omschrijven en te vertolken. Hij leere, door het bestuderen der beste voorbeelden, onderscheiden, wat in de poëzij verjaard en verouderd moet heeten, en welk eene rigting zij voornamelijk heeft te volgen, om aan de behoeften van onzen leeftijd te voldoen. Hij vergete vooral niet, dat schitterende, maar zinledige klanken evenmin het gemis van denkbeelden kunnen vergoeden, als de godsdienstige of zedelijke strekking van een gedicht een aequivalent oplevert voor het gemis van aesthetisch schoon.

De Heer van nouhuys volgt zijne eigene spelling, en is bereid, zich deswegends (sic!) te verantwoorden, wanneer hij daartoe wordt uitgelokt. Wij hebben meermalen onze stem tegen het afwijken van de eenmaal aangenomene spelling verheven, waaruit in het kleine gemeenebest onzer letterkunde hoe langer zoo meer eene Babelsche spraakverwarring te vreezen is, en blijven dit in onze jeugdige letterkundigen vermetelheid noemen, zoolang dit verschil van meening niet het resultaat van grondige taalstudie is geworden. Gaarne willen wij bij den ons onbekenden schrijver dezer Heesterplanten zulk eene taalstudie vooronderstellen; maar onnaauwkeurigheden, als wij hier aanteekenen: de dagvorst, voor den dagvorst, in den vierden naamval; noodlotte, voor noodlottige; opdat ook God vergeving schenkt, voor schenk' of schenke; tors, van torschen; richte, voor rigtte; moord gij, voor moordt gij; geleidt mij, in het enkelvoudig der gebiedende wijs, voor geleid mij; hen, voor hun, in den derden naamval - zullen wel door geene taalkundige regels te verdedigen zijn.

De uitvoering is fraai. Papier is er niet gespaard. Moge de uitgever er goede rekening bij vinden.