Tijdsaanduiding in het Afrikaans
Bruce Donaldson

Het imperfectum is vrijwel uitgestorven in het Afrikaans en alleen ‘hebben’ is als hulpwerkwoord in het perfectum gehandhaafd, behalve als hulpwerkwoord bij ‘wees’ (= zijn). Bij voorbeeld ‘ek het gedoen’ - ik heb gedaan, ‘ek het gegaan’ ik ben gegaan, ‘ek is gewees’ - ik ben geweest.1

a) Van de volgende werkwoorden is het imperfectum gehandhaafd:

Het volgende illustreert hoe modale hulpwerkwoorden zich gedragen in samengestelde tijden.

Preteritale assimilatie (b, c, h en i)

Na de tijdsvormen ‘sou’ en ‘het’ (dat wil zeggen ‘het’ als hulpwerkwoord in het perfectum) komt vaak een verschijnsel voor dat in de Afrikaanse taalkunde ‘preteritale assimilasie’ heet; die is niet verplicht, maar vooral in de spreektaal is die assimilatie de gebruikelijkste constructie. Omdat de infinitiefvormen ‘kan’, ‘moet’ en ‘wil’ gelijk zijn aan de tegenwoordige tijd van die

werkwoorden, pleegt men de transformatie van ‘kan’, ‘moet’ en ‘wil’ in ‘kon’, ‘moes’ en ‘wou’ in zulke constructies te beschouwen als een vervanging van de tegenwoordige tijd door de verleden tijd. Bij voorbeeld:

Dit paradigma is als volgt te interpreteren. In een dubbele infinitiefconstructie waar men te maken heeft met het perfectum van een modaal hulpwerkwoord, is het gebruikelijker om de constructie met ‘kon’, ‘moes’ en ‘wou’ te gebruiken maar er is in feite een voorkeur in zulke gevallen om het perfectum überhaupt te vermijden ten gunste van het imperfectum; met andere woorden, hoewel in het Afrikaans over het algemeen alleen het perfectum gehandhaafd is, is er toch een duidelijke voorkeur voor het imperfectum in die gevallen waar het imperfectum gehandhaafd is, speciaal waar het de hulpwerkwoorden ‘was’, ‘kon’, ‘moes’ en ‘wou’ betreft.

Dit paradigma is gelijk aan dat in het Nederlands behalve dat het Afrikaans de persoonsvorm ‘het’ in zulke samengestelde tijden gebruikt waar het Nederlands een infinitief gebruikt. Ik kom onder h) op dit paradigma terug.

Dit paradigma is precies hetzelfde als dat in het Nederlands. Ik kom onder g) hierop terug.

‘wou gedoen het’ = Nederlands: had willen doen (ANS niet vermeld)

Deze constructie komt volgens de ANS regionaal voor in het Nederlands. Regionaal betekent in dit geval voornamelijk Zuidnederlands, waar het de gebruikelijkste constructie schijnt te zijn5, maar zij schijnt ook in het Gronings bekend te zijn (zie Sassen 1985, p. 158). Het is mogelijk dat deze constructie in de zeventiende eeuw ook in het westen van Nederland voorkwam en dus in het Afrikaans gehandhaafd is. Het komt in feite overeen met het Engelse ‘could/should have done’ maar de constructie in het Afrikaans mag mijns inziens niet beschouwd worden als een anglicisme (vgl. de titel van Sassens artikel: ‘Een syntactisch ingvaeonisme?’).

‘Wou gedaan hebben’ wordt niet in de ANS vermeld. Ik kom onder g) hierop terug.

Preteritale verplaatsing

Er kan een semantisch verschil zijn in het Afrikaans tussen ‘wou doen’ en ‘wou gedoen het’, een onderscheid dat in het Nederlands niet gemaakt kan worden aangezien de tweede constructie in het Nedelands onbekend is, althans niet in de ANS vermeld staat. ‘Wou gedoen het’ wordt gebruikt in hypothetische zin, en ‘wou doen’ in niet-hypothetische zin, maar in de praktijk wordt de eerste constructie ook dikwijls in het tweede geval gebruikt, maar niet anders om, bij voorbeeld

‘Ek wou gegaan het maar ek kon nie’ (hypothetisch)

‘Ek wou gaan en ek het’ (niet-hypothetisch)

‘Ek wou gegaan het en ek het’ (niet-hypothetisch)

*‘Ek wou gaan maar ek kon nie’ (hypothetisch)

Dit gebruik van ‘wou gedoen het’, waar men eigenlijk ‘wou doen’ zou moeten gebruiken, noemt Ponelis (1979, p.272) ‘preteritale verplaasing’. Met betrekking tot ‘wou doen’ is het een bekend verschijnsel, maar het wordt ook toegepast op ‘kon doen’ en ‘moes doen’, hoewel op veel kleinere schaal dan in het geval van ‘wou doen’, bij voorbeeld ‘Die bediende moes die paadjie gevee het’= De bediende moest het paadje vegen. Maar als preteritale verplaatsing op deze manier toegepast wordt in plaats van het gewone imperfectum, ‘moes veeg’, te gebruiken, valt de zin samen met de Afrikaanse vertaling van ‘De bediende had het paadje moeten vegen’ (zie f). Er ontstaat dus een dubbelzinnigheid.6

‘Mog doen/mag gedoen het’ is een verhaal op zich. Zoals aangeduid onder a), is ‘mog’ zo goed als uitgestorven. De verleden tijd van ‘mag’ wordt gewoonlijk op twee manieren uitgedrukt, òf door ‘mag gedoen het’ òf door de perifrastische constructie ‘is toegelaat’, bij voorbeeld:

Het gebruik van ‘mag gedoen het’ is dus nog een voorbeeld van preteritale verplaatsing, waar ‘mog’ in plaats van ‘mag’ gebruikt zou moeten worden om die constructie helemaal op één lijn te kunnen stellen met ‘kon/moes gedoen het’ in de betekenis van ‘kon/moes doen’ maar door het in onbruik raken van ‘mog’ is dat in dit geval niet mogelijk.

Een tweede geval van preteritale assimilatie (zie ook b en c)

De constructie ‘kan/moet gedoen het’ ondergaat, vooral in de spreektaal, een preteritale assimilatie met het gevolg dat die samenvalt met de constructie onder f), maar de constructie onder g) valt ook vaak samen met die onder f). Kortom:

1) is standaard Afrikaans en 2) en 3) blijven alsnog voornamelijk beperkt tot de spreektaal. In deze constructie met betekenis 2) schijnt preteritale verplaatsing niet altijd mogelijk te zijn. Dit is namelijk het onderwerp van mijn onderzoek: onder welke omstandigheden is preteritale verplaatsing in de tweede betekenis met betrekking tot ‘kan’ en ‘moet’ wel mogelijk? Omdat dit verschijnsel zich schijnbaar vooralsnog alleen in de spreektaal voordoet, is het niet makkelijk om er greep op te krijgen.

Een derde geval van preteritale assimilatie (zie ook b, c en h)

i) (verleden tijd) ‘...om te kan/moet doen’ -- ‘om te kon/moes doen’

Het is de moeite waard om volledigheidshalve de lezer op nog een geval van preteritale assimilatie in het Afrikaans attent te maken. Wanneer een hoofdzin met het werkwoord in de verleden tijd gevolgd wordt door een beknopte bijzin, wordt de ‘tegenwoordige’

7 tijdvorm ‘kan/moet’ geassimileerd aan de verleden tijdvorm in de voorafgaande bijzin, bij voorbeeld:

‘Hy het dit geniet om daar te kon wees’

‘Hy was verbaas om te moes sien hoe dit verander’8

Bibliografie