Nederlands als bronnentaal in Suriname (1)
Lila Gobardhan-Rambocus (Paramaribo)

In Suriname is het Nederlands tot de onafhankelijkheid in 1975 de belangrijkste taal geweest, en een kwart eeuw na de onafhankelijkheid is het in de formele communicatie nog steeds de belangrijkste taal: de taal van o.a. wetgeving, bestuur en onderwijs. Suriname is het enige land ter wereld buiten Nederland en Vlaanderen waar het Nederlands de officiële taal is (sedert 1667). Het Nederlands als bronnentaal is voor Suriname zeer belangrijk, omdat de geschiedenis van dit land voor een belangrijk deel in die bronnen opgesloten ligt. Voor Nederland maakt deze geschiedenis deel uit van zijn koloniale geschiedenis. Er is dus sprake van een gedeelde geschiedenis: geschiedenis van Suriname en koloniale geschiedenis van Nederland. Voor het eerste land waarschijnlijk belangrijker dan voor het tweede. Niet veel vroegere koloniale mogendheden worden graag herinnerd aan hun koloniale geschiedenis, omdat er bijna altijd sprake was van macht, niet van gezag, en van veel disrespect voor de plaatselijke bevolking. Ook bij deze gedeelde geschiedenis is het niet veel anders. In het Caraïbisch gebied komt daar nog bij dat de voorouders van het overgrote deel van die bevolking als slaaf of als koelie door de machthebbers is geïmporteerd; van de oorspronkelijke bevolking is niet veel over. Maar dat is een bekend verhaal.

Pratend over bronnen denken we meteen aan archieven. Deze herbergen in zich een schat aan informatie: over bestuursaangelegenheden, veelsoortige gebeurtenissen, maatschappelijke activiteiten, kortom informatie die noodzakelijk is om een reconstructie te maken van dit verleden. Hoewel archieven niet in de eerste plaats opgezet worden om het wetenschappelijk onderzoek ten dienste te staan, zijn ze wel een belangrijke bron waarop teruggegrepen kan worden, zeker ook bij het onderwijs van Nederlands als bronnentaal. Het doel van dit onderwijs is ‘een sleutel te bieden tot de rijk gevulde schatkist met [...] historische informatie, vastgelegd in het Nederlands in al zijn variëteiten’. Deze woorden gebruikte Bert Paasman tijdens

het Dertiende Colloquium in Leiden. Mijn ervaring is dat deze sleutel inderdaad een belangrijk gebied ontsluit. Ik zal dit nader toelichten.

Al enige jaren doe ik onderzoek naar de taal- en onderwijsgeschiedenis van Suriname1. Bij de aanvang van dit onderzoek was mijn kennis van deze materie terug te brengen tot een globaal en stereotiep beeld, dat bepaald werd door enkele trefwoorden en jaartallen: de leerplicht, die in 1876 werd ingevoerd - vijfentwintig jaar vóór Nederland -; de invoering van het Nederlands als enige taal in het onderwijs; en een onderwijssysteem én leerboeken, die een kopie van het Nederlandse systeem en de Nederlandse leerboeken waren. Uit mijn onderzoek komt echter een geheel ander beeld naar voren. De ontstaansgeschiedenis van de elkaar opvolgende onderwijsregelingen en daarmee de wordingsgeschiedenis van het Surinaamse onderwijsstelsel tot 1975 komen in een totaal ander licht te staan als ze geschetst worden tegen de achtergrond van de maatschappelijke verhoudingen en het culturele klimaat. Dankzij uitvoerig archiefonderzoek heb ik zicht gekregen op de discussies die er gevoerd werden op politiek-bestuurlijk niveau maar ook in de samenleving zelf en op de uitvoering in de praktijk: Wat voor weerstanden leefden er in de samenleving? Wat kwam er terecht van alle regelingen?

In Suriname is het Lands Archief een zeer belangrijke vindplaats voor primaire bronnen, waar ik in verband met mijn onderzoek zelf veel mee te maken heb. Het grootste deel van het materiaal is niet geïnventariseerd en daardoor nauwelijks toegankelijk. De staat waarin het verkeert, is ronduit slecht te noemen. Ook de huisvesting is bedroevend.

Voor ik een regelmatige bezoeker werd, nam ik aan dat alle bestuursarchieven voor de onafhankelijkheid (1975) naar het Algemeen Rijksarchief (ARA) in Den Haag waren overgebracht. Dat bleek echter niet zo te zijn. Gedeeltelijk zijn deze archieven inderdaad naar Nederland gebracht; er ligt in het Lands Archief echter nog meer dan voldoende materiaal voor onderzoek, zoals

Het is bijzonder jammer dat als gevolg van politieke en andere verwikkelingen de reeds aangevangen steun aan het Lands Archief, bestemd voor o.a. het vastleggen van de belangrijkste stukken op microfilm, is gestaakt.

Voor secundaire bronnen is de bibliotheek van de Stichting Surinaams Museum een belangrijke vindplaats. Zij bezit overigens ook enkele belangrijke primaire bronteksten, zoals de volgende handschriften:

Hiernaast zijn in de bibliotheek van de Stichting Surinaams Museum onder meer de volgende secundaire bronnen, gedrukte teksten, te vinden:

Ook de vroegste publicaties over Suriname, zoals die van Warren3, Herlein4 en Hartsinck5, kunnen in het Surinaams Museum bestudeerd worden.

Een verbouwingsproject om de bibliotheek en het depot van het museum beter te huisvesten is door politieke en bureaucratische oorzaken halverwege gestaakt.

Over het taalgebruik in het materiaal kan het volgende gesteld worden. Achttiende- en negentiende-eeuws Nederlands werpt geen onoverkomelijke problemen op. Wel is kennis vereist van de lexicografie, met name

het kunnen gebruiken van woordenboeken, zoals het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT), en basiskennis van hulpwetenschappen: lexicologie, grammatica, geschiedenis, analytische bibliografie, iconografie en paleografie. In 1999 heeft Bert Paasman een gastdocentschap vervuld bij de opleiding Nederlands aan het Instituut voor de Opleiding van Leraren (IOL) te Paramaribo. Bij de handgeschreven bronnen werd vooral de aandacht gericht op translittereren, lezen en interpreteren, editeren en becommentariëren; bij de gedrukte bronnen op lezen en interpreteren en editeren. Na beëindiging bleek bij de opleiding geschiedenis van het IOL, bij docenten en anderen, grote behoefte te zijn aan nieuwe en vervolgcursussen, omdat er veel werk aan de winkel is. Wij zijn daarom bezig na te gaan hoe hierin voorzien kan worden.

Het is te hopen dat de dringend noodzakelijke hulp aan het Lands Archief en aan de bibliotheek van het museum spoedig wordt hervat en dat een formule wordt gevonden om die hulp los te koppelen van incidentele politieke omstandigheden. Dit is zowel een Surinaams als een Nederlands belang.