XXI. Van din dat hare Onse Here gaf martilie te dogene.
Die van der minnen sijn onsteken
Si horen emmer gerne spreken
Van minnen; dats mi wale in scine
Die so mijn herte an ene fine
6935
Gevuget hebbe, dat ic hare
+Ben stille beide ende oppenbare
Met goeder herten onderdaen.
Bedie so hebbic onderstaen
Dit were te dichtene omme dat
6940
Dat ic mi selven dis te bat
Getrosten sal van harre minnen
Ende oc hen allen doen bekinnen,
Die horen willen mine tale,
Hoe utvercoren ende hoe wale
6945
Si es gerakt, die minen moet
Altoes in minnen wesen doet:
Dat es Lutgart, die fine maget,
Die mire herten so behaget,
Dat ic en can verswigen nit
6950
Die schone exemple, die gescit
Der vrowen sijn in haren live.
Wildi dat ic u dan bescrive
Noch een van din al over waer
Dat ic bescreven vinde aldaer
6955
Volcomenlic in din latine,
So salic onderstaen die pine
U dat te seggene es dat sake
Dat ghijt wilt horen met gemake.
Oc radic dat ghijt gerne hoert,
6960
U allen meenic, die behoert
Ter Godes minnen; want bidie
Ic segge wel dat ic noch nie
En hoerde engheen van imene el
Dat mi behagede also wel,
6965
Wat het es selsene ende schone.
+Nu merket dan, dat u Got lone!
Te rechte watter an geleget,
Ghi, die gerechter minnen pleget.
Die maget edel ende goet,
6970
Lutgart, die vaste in minnen stoet,
Si was in minnen so becleven,
Dat se die minne hadde opgeheven
In enen wesene onvermart
Denghenen die noch sijn verswart
6975
Van werelliker besechheiden,
Daer se die minne in plach geleiden
So verre, die se hadde onschaket,
Dat si tin kelre1 was geraket
Daer alle vrowde ut ontfaen
6980
Die vaste in goeder minnen staen.
Daer schip si in met volre maten
Din starken wijn van karitaten
Die se vervullet hevet so,
Dat hise binnen makde vro,
6985
So dat si boven alle sinne
Wart so vervloten2 in die minne,
Dat si begonste ens tijds begeren
Sijn een van Godes marteleren.
Want alse die gebenedijde
6990
Lutgart, die vrowe, in somen tide
Wart pensende omme dat verdrit
Daer Ihesus Kerst hem mede lit
Tormenten omme die sonderen,
Die hen ne conden nit verweren
6995
Tevoren iegen die viande,
+Te loessene uter hellen bande;
Ende alse voert die maget reene
Wart pensende oc dat hi allene
Vergout in sinen suten live,
7000
Daer hi ontfine in wonden vive
Doe hi gesperret hinc ant hout,
Wel swarlic onser alre schout,
Die wi din eweliken vader
Doe waren schuldech allegader,
7005
Ende oc geweset hadden sent
Dat Yve sijn commandement
Brac mettin apple din si beet
(Dat noch mach sijn ons allen leet),
So hadde gerne, hadt mogen sijn,
7010
Die maget edel ende fijn
Dor sinen wille hars selves leven
Voert te tormentene oc gegeven,
Gelijc dat daden wilen eere
Die marteleren, die so sere
7015
Hen lieten pinen ende plagen
Dor sinen wille in haren dagen,
Die beide braden ende sieden
Henselven lieten eer si schiden
Van sire minnen, die si cochten
7020
Met al den dirsten dat si mochtan
Geleesten, dat was metten bloede,
Aldos hadde oc Lutgart, die goede,
Gedaen wel gerne ende oc geplogen
[p. 71]
Dis selves, hadt gevallen mogen.
7025
Mar dis dat kerstenheide algader
+Geloevet an den hogsten vader,
Dat nu so vast es tesen tiden
Dat het niman ne mach beniden,
Gelijc dat daden hirtevoren
7030
Die schalke, die dis hadden toren
Dat har geloeve ende hare wet
Daer se bedroech so lange met
Die wreede viant uter hellen,
Onssetten wilden ende vellen
7035
Die Godes vrint, die martelien;
Bidis so moste an ontberen
Die maget fijn van hogen prise
Te sine in marteleren wise
Gepassijt, al was si nochtan,
7040
Na din dat ic gemerken can,
Van selven martelere gnoch;
Want grote pine, die si droech
Ter Godes eeren vele swar,
Nit enen dach, mar menech ijar;
7045
Har vasten, waken ende pinen,
Hare overswinge1 disciplinen
Ende andre penitencie mede
Die si met goeden wille dede,
Hebbense brachtt te selken loene,
7050
Dat si der marteleren crone
Nu spannet hoge in hemelrike,
Die si verdinde dagelike
Doe si in desen live stoet.
Nochtan, al was die vrowe goet
7055
Gnoch martelere in derre wise,
+Die coninc van din paradise,
Her Ihesus Kerst, har brudegoem,
Die hars altoes nam groten goem
In allen dis si lude of stille
7060
Ontfinc begerte in haren wille,
Hi dedse sent op enen dach
Sijn dat si woude, al sonder slach
Van wapene ende passie dogen
Selke, als ic u die sal betogen:
7065
Tin tiden dat Lutgart, die goede,
Aldos met groten orewoede
Int herte binnen was bevaen,
So was op enen dach gedaen
Collacie, ende oc waren mede
7070
Gesongen na den clostersede
Compleeten, ende enwech gecregen
Die vrowen harre rasten plegen
Te dormtre wert, al moetgemeene.
Daer was Lutgart, die maget rene,
7075
Mettin ijonfrowen int getal.
Nu hort hoe si daer werden sal
Dat si van herten so begert
Al sonder glavie ende swert,
Al sonder iser ende wapen.
7080
Die vrowe goet, die op dat slapen
Wel lettel achtte, was gestaen
Dar si te bedde soude gaen;
Daer stont si also lange wile
Dat een wel mochte ene halve milo
7085
Sijn overleden, eer si conde
+Gesitten neder op die sponde
Van haren hedden, aldar si plach
Te restene ende snachtes lach;
Want daer si stont, began si schire
7090
Noch pensen omme die martire,
Die si begerde ilanc so meer.
Oc pensde si hoe wilen eer
Die scone ijonge magedinc,
Cecilie ende Katherine,
7095
Agnese, ende andre menege oc,
Die so te Gode wert ontploc
Har herte met gerechter minnen,
Dat se ne conde nit verwinnen
Die viant die se wilde vellen,
7100
Hen plagen liten ende quellen
Met swarre pinen ende groet
Dor sinen wille toter doet.
Aldaer die magt van hogen prise
So besech stont in derre wise
7105
Met pensene omme dese dinc,
Got, die din wille gerne ontfinc,
Hi dedse wesen dat si woude;
Want daer si nedersitten soude
So gaf ene adere enen crac
7110
Die iegen therte hare ate brao
Nit anderssins dan of si ware
Ontwe getrokken, die van hare
Dat bloet so starke dede springen
Dat sijt ne conde nit bedwingen.
7115
Want tirst dat si dat bloet vernam
+Dat also rasch gesprongen quam,
So stont si op ende altehant
Began si pinen metter hant
Dat bloet te lettene, of si conde;
7120
Mar so si stopde meer die wonde
Mar harre hant, so meer dat bloet
In allen sinnen ute woet.
Doe wart Lutgart, die fine maget,
Daeraf en lettelkijn verssaget,
7125
Want si noch doe ne wiste nit
Warumme dat het was geschit.
Idoch so ginc si hare onteleeden
Met hasten ende also gereeden,
Dat si din bloede onttrekken mochte
7130
Die witte cleeder, diet besochtte
Hare ende ghens, so dat men saen
Die moste wringen ende dwaen.
Dat daden sent twee andre nonnen
[p. 72]
Die schire quamen toe geronnen
7135
Om ondervinden wat het ware,
Dat si Lutgarden sagen hare
Onteleeden met so groter haest,
Want si der vrowen lagen naest,
Dat was Lutgart ende Ysabeel1.
7140
Si holpen trekken hare en deel
Der cleder ut, want si wel sagen
Der vrowen noet al sonder vragen;
Si sagen wel dat si was sere
Gewondet, want ilanc so mere
7145
Dat bloet ut harre wonden spranc
+So rasch an harre beider danc,
Dat sijt gestelpen nit ne conden
Dor al dat sijs hen onderwonden.
Daer hadde men van tween ijonfrowen
7150
Wel groet die were mogen schowen
Die si daer voert te tride2 brachten
Alse omme letten ende hachten
Dat bloet; mar dat ne didde nit,
Want het sijn lopen nit ne lit
7155
Noch omme letten, no dor weren.
Dat dedse beide so ververen,
Dat Ysabeel ‘herna, walop!’
Om dat convent te wekkene op,
Geroepen hadde, en hadt gedaen
7160
Die magt, die gerne wilde ontfaen
Al dat hare oversenden woude
Doe beide ende echt die Gods gewoude.
Want si was emmer dis gewes
Dat Got, die vol genaden es
7165
Ende oc gerecht in allen dingen,
Also te pointe soude bringen
Die dinc die hare was tevoren
Gevallen, dat si sonder toren
Dis wesen ende sonder vaer
7170
Wel mochte. Aldos so stont aldaer
Nat ende wet3 Lutgart, die goede,
Ende al mesmakt van haren bloede,
Dat even rasch ende even rive
Alteenen spranc ut haren live,
7175
So dat si moste in corter stonde
+Gaen sitten, want si nit ne conde
Op hare voet emmeer gestaen.
Mar doe si sitten was gegaen
En was si van din bloede nit
7180
Ontcommert, dat alteenen schit
Van haren live al sonder stelpen,
So dat ne conden nit gehelpen
Noch min noch meer die vrowen hare,
Die waren dis in groten vare
7185
Dat si dat leven soude laten,
So sere ontdaen ende utermaten
Sat si van bloedene ondercomen;
Daertoe so was hare al benomen
Van livechheiden1 die gedane.
7190
Mar si, die was gereet te stane
Al ut ende ut tin Godes wille,
Si sat gebrawet2 al stoe stille
Ende alles hem gewerden lit;
Want si die doet en duchtte nit,
7195
Mar die begerde ilane so mere,
Te dogene om die Godes eere,
In dire wijs dat mense sloge
Te doet, wart dat also gedroge
Die Godes wille endt mochte sijn.
7200
Mar alse dos die maget fijn
Met staden hadde lange gnoch
Gebloedet meer dan int gevoch,
So dat si was bi niwte ghinde3
Welna volcomen toten inde
7205
Van haren live ende op die doet,
Die selve Got, die se geboet,
+Die wiste wel in wat maniren
Hi soude also die dinc bekiren
Dat si der magt in staden stonde,
7210
Hi stopde weder hare wonde
Met paradijscher medicinen,
So dat van commere ende pinen,
Daer si verladen mede was,
Die maget weder al genas.
7215
Oc hevet hi der vrowen saen
Bescheedenlike doen verstaen,
Aldaer si sat ter selver stede,
Warumme dat hi lopen dede
Dat bloet van hare ende om wat saken
7220
Dat hi se lit alse mesmaken
Der wonden, die hi selve ontploec
In harre siden ende loec
Bi sinen wille oc weder lise.
[p. 73]
Nu hort in welkerhande wise:
7225
Aldaer Lutgart, die vrowe, sat
So ondercomen ende mat
Ranc ende bleec, ende oc ontdaen
Dat si die doet wel waende ontfaen,
So ludde ene stemme boven hare
7230
Die seide lude ende oppenbare:
‘Lutgart, Gods utvercorne drut,
Nu es die wille comen ut
Van din dat gi met groten ghere
Woudt wesen Godes martelere.
7235
Nu sidi worden sonder swert
Dat gi so lange hebt begert;
+Dat sal u wesen wel vergouden
Al hebdi dleven noch behouden:
Want ic u segge al sonder waen
7240
Dat gi van Gode selt ontfaen
Din selven loen van desen bloede
Din Sente Agnese ontfinc, die goede,
Van din dat si lit hare in trowen
Dat hoft van haren buke howen.’
7245
Doe dese wart har inde namen
Die daer gevlogen lise quamen
Van boven utin hemelrike,
Die maget, die noch ijammerlike
Mesmaket sat ende oc ontdaen
7250
Van haren bloede, es opgestaen
Met blider herten ende sere
Began te dankene onsen Here
Van sinen menechfouden goede.
Oc seide aldos Lutgart, die vroede:
7255
‘Geweldech Here, almechtech Got,
Her Ihesus Kerst, die u gebot
Hebt over al die werelt wijt
Ende oc altoes genadech sijt,
Met allen rechte magic nu
7260
Dis loven ende danken u
Met vriër herten, dat ic ben
Getellet ende ontfaen met hen
Die marteleren sijn genamet,
Dats mettenghenen din betamet
7265
Roet van sinopre die parure,
Die hen wel dikke wart te sure
+Eer si van desen live sehiden;
Want beide braden ende sieden
Si liten hen dor uwen wille,
7270
Ende anders oc lude ende stille
Hen liten nemen hir dat leven;
Daer over es hen nu gegeven
Dat si met eeren spannen crone
Daerboven in den hogen trone.
7275
Daer danken si, Got, Here mijn,
U alle, want si comen sijn
Daer alles leeds ende alre plagen
En werdet nemmermeer gewagen;
Daer es die blischap harde groet;
7280
Want so was scarper hir die doet,
So meerre daer die vrowde es.
Acharme, al benic nu gewes
Dire eeren, noch en benic nit
Daer alle pine ende al verdrit
7285
Geverret es; ellendech wijf!
Hoe lange sal dit brosche lijf
Gedurech sijn mi, armer weesen?
Of gi mi dan te Sente Agneesen
Wilt leggen, Here, al benic noch
7290
Onwerdech dis, so laett mi doch
It saen volcomen tuwen rike,
Daer ic Agnesen ewelike
Beschowen moge, ende u, Got Here,
Met hare oc danken emmermere
7295
Van alre ghesteliker baten
Die gi mi hebt gewinnen laten
+In minen tide, ende oc van desen
Dat gi mi hebt gelaten wesen
Op desen tijt dat ic begere,
7300
Dat es, Got Here, u martelere.’
Antwerde gaf al sonder beide
Die stemme weder ende seide:
‘Lutgart, des laett gewerden al
Dengenen, die gerieven sal
7305
Die dinc also alse hi versteet
Dat si best vuget, want hi wect
Bat u gevoech ende alre menschen
Dan menech doet, die pleget wenschen
Daer sijn verlis geleget an.
7310
Nu lates hem gewerden dan;
Hi sal die dinc also begaden
Dat si sal comen bat te staden
Dan of si na u wenschen quame.
Nu weset dan in Godes name
7315
Gesont, welvarende ende vro,
Ende oc voertan u pijnt also
Te houdene, alse comt die dach
Din men beschiwen nit ne mach,
Dat u gemeerret si die crone.
7320
Nu sijt te rasten, maget schone,
Al es dat sake dat hi merret,
Die crone en werdt u nit ontferret;
Sijt oc in hogen ende blide,
Want gi wel comen selt te tide
7325
Daer gi den Hogsten selt beschowen
Met Sente Agnesen, der ijonfrowen.’
+Eer dese tale har inde nam,
So wel te rasten weder quam
Die maget, dat si lettel goet
7330
Geware wart dat se dat bloet
Gekrenket hadde ochte it verswart.
Dos wart die Godes brut, Lutgart,
Dat si begerde al sonder sterven;
Dos dedse har brudegoem verwerven,
7335
Her Ihesus Kerst, dat si begerde
Tin tide al sonder slach van swerde.
Doe dit gevil der maget vri1
[p. 74]
Was si den XXX ijaren bi;
Dat seget die bescreef die vite,
7340
Die vroede man, die Iacobite,
Diet wiste wel; want hem die vrowe
Op minne ende op gerechte trowe
Verlijde dis met haren monde.
Dartoe so was die selve wonde,
7345
Die si tin tide aldaer ontfinc,
Litteeken goet van derre dinc,
Dat hare bleef tote op den dach
Dat si die werelt utterst sach.
Nu merket wel, dis biddic u,
7350
Hoe wel te pointe es comen nu
En wart dat sprac en heilech wijf,
Die lange leidde en salech lijf
Te Milen binnen wilen eere,
Die hadde ontfaen van onsen Here
7355
Die gracie dat si an din tide
Der ijonger maget dis verlijde
+Ontplokenlic ende oppenbare,
Dat si van Gode gheechent ware
Genoet te wesene eewelike
7360
Daerboven in dat hemelrike
Der vriër maget Sente Agneesen,
Die noch met crachte noch met vreesen,
Met luste noch met ouden treken
En conde nit daertoe gebreken
7365
Die felle drake, die viant,
Dat si ware hem gegaen in hant;
Want so hi meer met selken dingen
Die ijonge maget waende dwingen,
So hisc starker vant daer iegen;
7370
Want eer die maget wel gedegen
Dat hoevet lit hare ave slaen,
Eer si in hant hem wilde gaen,
Daromme spannet si nu crone
Daerboven in den hogen trone
7375
Ende ewelike spannen sal.
Metterre maget int getal
So es Lutgart, die maget fijn,
Ende oc sal sonder inde sijn
Daerboven in dat hemelrike.
7380
Nu geve Got dat die gelike
Van daer te comene oc gevallen
Na desen live mote ons allen!
1Deze Lutgart heet bij Cantimpré Lutgardis Limmos, bij Broeder Geraert Lutgard Lymons.
+f.127ro.
2Ook in den Proza-Rein. komt meermalen van crijt, strijdperk, de verbogen naamval cride voor; zie Mnl. Wdb. 3, 2102.
3Een in het Mnl, zoover bekend is, nog niet gevonden bnw. met de bet. nat. Het woord is (met klankverkorting) gelijk aan het eng. wet; ags waét; ofri wét; afri. wiet. Zie E. Müller 2, 636; Richthofen 1145 Wetheit, vloeistof, komt voor Proza Sp. d. Souden, 36 b.
+f.127vo.
1Livechheit is hier voor het eerst in het Mnl. gevonden. Het beteekent hier levenskracht, gezondheid, gezonde vleeschkleur. Vgl. mnl. livich. Het mhd. líbecheil heeft eene andere beteekenis, nl. die van zwaarlijvigheid (Lexer).
2Vgl. over braeuwen, breeuwen, J.W. Muller in Tijdsch. IX, 220 vlgg.
3Bi niwte (nieute) ghinde (gehinde), d. i. zoo dicht mogelijk. Vgl boven vs. 5107 in verren ghinde. De uitdr. bi nieute (mhd. bi nihtin, bi nihte, hd. bei nichte, Grimm 7, 793) moet om eene nog niet verklaarde reden hare ontkennende beteekenis hebben afgelegd: zij het. eigenlijk volstrekt niet.
+f.128ro.
+f.128vo.
+f.129ro.
+f.129vo.
+f.130ro.
1Cant. II, 21: fuit autem annorum viginti et octo quando ei ista contigisse feruntur.
+f.130vo.
