DBNL

Middelnederlandse geneeskundige recepten (ed. W.L. Braekman)

auteur: anoniem Middelnederlandse geneeskundige recepten

bron: Willy L. Braekman (ed.), Middelnederlandse geneeskundige recepten. Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde, Gent 1970.

doorzoek de hele tekst

© 2004 dbnl / Willy L. Braekman

DBNL vignet

Middelnederlandse geneeskundige recepten

editie Willy L. Braekman

Inhoudsopgave

Lijst van de vermelde handschriften

Inleiding Hoofdstuk I De Middelnederlandse recepten en hun historische achtergrond

Hoofdstuk II De handschriften

Hoofdstuk III Inhoudsoverzicht van de recepten

[Recepten uit Hs. 1272 U.B. Gent (n o 1-737)] [fol. 136 v ] 1. Wiltu goet ersat ere sijn.

2. Wiltu latuarie leeren maken oft syrope Of platere, so volge des boecs leeringhe:

3. ¶ Jeghen die heesche keele.

4. ¶ Omme sproeten af te doene.

5. ¶ Die zweeten wille.

6. Jeghen t er wonkel en de qu\a/et gezwel.

7. ¶ Te vernoye va n de n houede.

9. ¶ Item ten zeluen.

10. ¶ Jeghen tvenii n vanden houede.

15. ¶ Jeghen bogen her\sen/becken.

18. ¶ Item ten seluen.

19. ¶ Jegen tv er tijn.

22. ¶ Item ten seluen.

23. ¶ Om te purgieren thoeft.

24. ¶ Jeghen tfelle dat bi boetsen comt.

25. Noch ten zeluen.

26. ¶ Item tfelke.

27. Jeghen tfelle dat altoes vtebreect.

29. Te verkeerden hersenen.

30. Jeghen den reume ende tvernoy vander borst. Item.

31. ¶ Noch ten seluen.

32. ¶ Omme die borst te p ur gierne ende jege n alle euel vander borst.

33. ¶ Jegen droghe hoeste.

35. Jeghen die borst en de hoeste.

37. Jeghen die hoeste.

38. ¶ Jege n beengheswel .

39. ¶ Jeghen tvernoy vanden dien.

40. ¶ Jeghen ghezwelne vanden dien of dat wte es tebroken.

41. ¶ Jegen been die ioecken en de zwellen en de daer water wte loept.

43. ¶ Jeghen been die sijn bevlegen.

44. ¶ Jeghen ghezwel vanden voeten, handen.

45. ¶ Jeghen ghezwel van handen of van voeten.

46. Jeghen voeten die siin tezwollen van gaene.

47. ¶ Jeghen vernoy vanden kinne n .

48. ¶ Jeghen alle manieren van rudicheden.

49. ¶ Item. Jeghen drope en de wulheit van lichame of te doene en de rude.

51. ¶ Jeghen tv er noy van wijfs, wijf die boetse heeft, ghetrawonkel.

53. Jeghen den cank er .

54. ¶ Jeghen tvernoy van smans ende dat es ghedrawonkel.

56. Jeghen ghequets ledt van slaghen off ghewont off sonder wonde.

57. Om cet er of te doene.

58. Jege n die pocken.

59. ¶ Jeghen pocken alsi beghinnen wassen.

60. ¶ Jeghen clieren.

61. ¶ Jeghen die crampe.

62. ¶ Jeghen verhitte leuere.

63. ¶ Jeghen die heetheit vand er leuer.

67. ¶ O m me die leu er e te v er waermene.

68. ¶ Siecheit van h er ten te veriaghene.

69. ¶ Jegen tvernoy vanden lendenen.

70. ¶ Ite m ten zelue n .

71. ¶ Jeghen tvernoy vanden lancken.

72. ¶ Noch ten zeluen.

73. ¶ Jeghen dat die sieke verliest sinen siin ende calt.

75. ¶ Jeghen frenesie.

76. ¶ Jeghen tisike .

77. ¶ Jeghen ghescoerde te ghenesen sonder sniden.

78. ¶ Noch ten seluen.

79. ¶ Jeghen tghescoerde vande con tradren.

80. ¶ Medicine ieghen den steen.

81. ¶ Jeghen tvernoy vanden lendinen en de graueel.

82. Ten zeluen.

84. ¶ Jeghen den steen vanden lendren.

86. ¶ Noch ten seluen.

90. ¶ Item \noch/ ten seluen.

91. ¶ Jegen ghescoerde ghemachte en de te zwollen.

92. ¶ Jeghen de n steen.

93. ¶ Jeghe n dat die mensche niet en mach orine maken.

94. ¶ Jeghen dat die me n sche sine orine niet en mach onthouden.

95. ¶ Jege n dat die me n sche pijst bloet.

97. Item ten seluen.

98. ¶ Jeghen die coude pisse.

99. ¶ Jegen heimelike ghezwel.

100. ¶ Jeghen strael van horselen.

101. Omme worten of te doene.

102. Noch ten selue n .

103. Ten seluen.

104. Jeghen vergeffenesse.

106. ¶ Jeghen vergeffenesse en de ieghe n venijn.

110. Jegen beten van coppen.

111. ¶ Jeghen beten [van] serpenten.

114. Jeghen beten en de moetheide.

[fol. 141 v ] 115. ¶ Jeghen worme.

116. ¶ Jegen cnauinge inden lichame.

117. Wonden dranck.

119. ¶ Jegen dat die mensche heu et quaet bloet.

120. ¶ Jeghen luse en de neten.

124. ¶ Jegen tfondament dat vte gaet.

126. ¶ Jeghen die hoeste. En de purgacie vand er herten.

128. Jeghen die hoeste nat en de cout.

129. Item. Jeghe n kindre hoeste die niet en eten.

130. ¶ Jeghen die vreselike hoesten.

131. ¶ Ter borst en de te steffenen te clarene.

132. ¶ Jeghen verstopte borst va n coude n of va n andre n sake n .

133. Jeghen tvernoy vand er borst en de vand er maghe.

134. ¶ Omme die steffene te cla\e/rene.

138. ¶ Jeghen stinckende noselocke n dat comt vte n hersene n .

139. Item ten seluen.

140. ¶ Jeghen stinckende mont.

142. Jeghen den mont die es gheheuen .

144. ¶ Omme bloet te stre m mene van sine n lopene vte wonden en de vter nese.

145. Jeghen tbloeden ter nose.

147. ¶ Jeghen die sprake heuet v er loren in ziechede.

149. Item ten zeluen.

150. Noch te n zelue n .

[fol. 143 r ] 152. Die callet als hi slaept.

154. Dranck jeghen quade humoren die sonderlinghe es.

157. ¶ Jegen walghinghe.

158. Jegen therte euel dat die mensche niet en mach eten en de alle spise n sijn hem ieghen.

160. Jege n tvernoy d er maghe n oft elre inden lichame.

161. Jegen spuw en en de dat die mensche niet mach onthouden sine spise.

162. Jege n dat die me n sche spuwet bloet.

[fol. 143 v ] 163. O m me den me n sche te doen spuwen.

164. O m me haer of te doene.

165. Noch ten seluen.

167. Die thaer heuet v er loren.

168. Omme haer te doen dickene.

169. O m me of te doene smette n va n de n ansichte en de vanden lichame en de vande n mensche. En de iege n gotte al gure.

170. ¶ Jeghen sproeten int aensichte.

171. Omme goede vaerwe te hebbene int ansichte.

172. Jeghen roede ansichte in welken spotten vp heuen, bliken als of hi ware lazers.

173. ¶ Omme daensichte te makene versch en de schone.

174. Omme water te makene.

175. Jegen die herthede vanden lichame.

176. Alse die mensche es seere v er hardt in sinen lichame.

177. Alse die mensche es seere verhardt in sinen lichame.

178. Jeghe n zw[e]l datmen wille vte doen breken.

179. Jeghen die worme inde n lichame.

181. ¶ Jeghen die worme die de h er te dore eten.

182. Ten oghen.

186. Jeghen tvernoy van tanden.

187. O m me tande wit te makene.

188. Jeghen tvernoy vanden oren.

192. Jeghen die tant zweere.

194. Jeghen die hoeftzweere co m mende vt er maghen.

195. Jegen trawonkel.

196. Jeghen drawo n kel va n smans cullen en bloet.

197. Drawonkel va n bloetlatene.

198. Drawonkel van mans cullen.

199. Jeghen trawonkel van binnen in den lichame.

201. Precioes zalue jeghe n trawo n kel.

203. Omme apostemen te doene brekene an smensche[n] lichame.

204. Omme tfelloen vte te doene brekene.

205. Jeghen tfelloen dat wast an den mensche bi boetschen.

206. Jege n gezwel dat comt va n bloede te latene.

207. O m me tfondament wed er in te doene en de vast te makene alset vte gaet.

208. Item, tmenisoen.

210. Jeghen menisoen va n bloede en de ieghe n alle menisoen. Siet hier medici n e geproeft .

211. Item ten seluen.

212. Oft ghi wilt weten vanden mensche die tmenisoen heuet of hi sal moghe n ghenesen.

213. O m me yser oft houdt, scicht oft doren dat es int tlijf wt te doene.

214. Item. Om yser wt te doene.

216. Noch. ¶ om yser vte te doene comene.

218. Omme wonden open te makene.

219. Omme bloet te treckene vten wonden datter in es bleuen.

220. Item ten seluen.

221. Jeghen flux va n wonde n .

222. Salue tallen wonden, jonghe en de oude.

223. Omme wonden te gansene.

225. Item o m me alle wonde n te gansene.

226. Ghezwel van wonde n .

227. Jeghen wonde n va n ysere.

228. Dranck ten wonden.

229. Item dranck ten wonden.

230. O m trent ten wo n den.

232. Jeghen euel dat open es en de niet en mach ghenesen.

233. ¶ Omme te makene stritorie.

234. Oft ghi wilt weten va n de n ghewonde n mensche of hu mach [ghenesen].

237. Dranck ten wonden.

238. O m me poplioen te makene.

239. Honds bete. Jeghen honds bete oft ieghe n wonde n .

240. ¶ Jeghen beten vanden v er woede n hondt.

243. Jege n quade gate in been of in andre lede.

244. Jegen wonde n die te vaerinc heel sijn.

245. Jege n led dat es versteuet.

246. Jege n juchtichede.

248. Item ten seluen.

[fol. 147 v ] 249. ¶ Jeghen alle maniere van watre.

250. ¶ Jeghen dat witte water.

251. [Jeghen dat roede water].

252. Pulment ¶ jeghen ydropike en de jeghen de n steen en de dat die me n sche niet mach make n sine roine en de jeghen dat hi es bestopt beneden.

253. Item. ¶ Dranck den ydropijck.

254. O m me scoe n te makene jegen ydropike.

255. Jeghen twitte water.

256. ¶ Omme scoen\e/ te makene ieghen fledersijn oft ieghen salse fleume.

257. Omme zalue te makene na die stoue.

258. Jeghen ghesnede n zenuwen.

259. ¶ Jege n ghescrepelde zenuwen.

260. Jeghen been of arm te broken.

261. ¶ Jeghen been die sijn te broken int hooft.

262. Jeghen been die sijn ghescofiert.

263. ¶ Jeghen tscoffierde been.

264. Jeghe n tvernoy vande n siden.

266. Jegen corrupcie va n de n lichame.

267. Jegen fistel.

268. ¶ Jeghen festele deen es heet en de dander es caudt. ¶ Jeghen coude fistele die make n clene gate.

269. Plaester herde goede iege n festele.

270. Jeghe n lope n den fistele.

272. Jeghen fledersijn.

274. Salue preciose tallen fledersine en de tallen vernoye.

275. Jegen tfallende fledersijn.

[fol. 149 r ] 280. Jeghen dat euel.

281. Jegen kindre die te vele screien.

282. Jegen gheluheit.

283. Ite m ter gheelsucht bute n en de bi n ne n .

285. Jeghen tracheide.

286. Jegen quaerteine.

288. Item ten seluen.

289. Ten seluen.

290. Jeghen allen maniere van cortse.

291. Jeghen drope.

294. Jeghe n de n huuf .

297. Jegen die bloeme die es ghesteken en de da n wed er zweert.

298. Een harde goede salue jege n rude.

299. Jegen quade humoren.

300. Jeghen die zware hoest.

301. Jegen sweere n en de clappore n .

302. Jeghen ghezwel.

303. Jeghen squinandie n .

304. P ro [e]ft welc sente loyseuel es.

305. Jeghen den cancker.

306. Jeghen ghezwel van adren.

307. Jeghen spenen.

308. ¶ Noch ten seluen.

309. Jeghen oren die luden alse clocken.

310. Jeghen dwat er .

311. ¶ Om den lichame te makene vredi n c sonder vreese.

312. Jege n slapende lede.

313. Jege n alrehande gheswel.

314. Omme quaet vier te blusschen.

315. Jeghen die worme die wassen int fundament.

316. Jeghe n ghezwolle n lede n va n couden.

318. Jegen die sijn seere vercoudt.

319. Jeghe n fisteleringhe.

320. Jeghen den kancker inden mont.

321. Dranck ten kancker en de tallen wonden te ghenesene.

322. Jeghen tbloenden va n vrouwen.

323. Jeghen die dranck \noch/ aet en mach onthoude n .

324. Jeghen dat een bloet pijst .

325. Jeghen alrehande worme in die maghe en de inden buuck.

326. Jeghen den kancker.

328. Jegen cancker en de fistel.

329. Jeghe n buuceuel [fol. 151 r ] in kints bedde.

330. Pijst soe oec bloet in hare kintsbedde.

331. Jeghen wee van tanden d er worme in sijn.

332. Item ten seluen.

333. Jeghen den wulf.

334. ¶ Jeghen die hooftwonde.

335. ¶ Als een been es te braken dies niet gheware en mach werden.

336. Als .j. sijn been heeft vte n lede.

337. Jeghen die spene.

339. Plaester ieghen al ghezwel.

340. Jeghen spuwen en[de] walghen.

347. Dit es grote euel.

410. ¶ Jeghen zeer oghen.

411. Jege n lazerscap.

[fol. 156 v ] 419. Dit es goet tallen zeeren dat ghequets es [in] gheheeld er huut.

420. Dit es herde droghe zalue.

421. Een vngent dat con solideert bouen maten.

423. ¶ Als een mensche ierst in vrenisien valt.

451. Jeghe n crauwen.

454. ¶ Die den rede heeft.

457. ¶ Soe die wille moedich sijn en de blide van herten.

459. ¶ Jeghen scorfde hande.

467. ¶ Wildi altoes goeden lichame hebben.

469. Mer desen seriseyt maectmen met wine.

[fol. 160 r ] 471. Salue jeghen alrehande quetsinghe.

473. Een wondekijn datme n saen heel hebben wille.

474. Wonden die te saen heel sijn.

476. Die een versche wonde wille droghen.

478. Ieghen den seere n mont vande n cank er e.

479. Ter milten en de ter leueren quale.

480. Ten hoeft zweere.

482. Ter verhitter leuere n .

483. Ter borst.

484. Wonden dranck.

485. Te popelioene.

487. Dien die maghe v er cout es.

496. Te verherdene milte en de maghe.

502. Ten varende n .

503. ¶ Item ten seluen.

504. Te letaergyen.

506. Te ephylencien.

511. V[o]er yicht in die tonghe.

512. V[o]er yicht in and er lede.

514. Die vrouwe die leeght in kints bedde.

515. ¶ Item vrouwe die in pinen gaet met kinde.

516. Te hebbene menstrua.

517. Jeghen dat menstruu m onder blijft van kinde.

518. Om vrouwen te doen vloeyen.

520. Aldus salmen vrouwen stempen die te vele bloyen.

521. Alst kint doot es inder vrouwen lichame.

522. Jeghen quetsinghe van kinde.

523. Jeghen quetsinghe van vrouwen.

525. Alse een ionghen wiue haer stonde onstaet.

526. Die sijn hooft wee doet.

527. Noch die dat hoeft wee doet.

528. ¶ Ite m iege n hooft zwere.

532. ¶ Ieghen drayinghe vanden hoofde.

533. Jeghen scorfthede.

536. Die haer memorie hebben v er loren.

537. ¶ Jeghen tantzwere.

540. ¶ Dien die nese bloet.

541. Ieghen worme in die tande.

543. Te roden oghen.

544. Ieghen tranende oghen.

545. Ieghen ghedrawonkelde oghen.

546. Dien die oghen zeer sijn van wakene of van winde of va n hitte n .

547. Ieghen werten.

548. Ieghen frenesie.

549. Ieghen rode gutte.

550. Te makene tansichte claer en de scone.

552. Die starcke euele saltu kinne n , hoe si ghedaen sijn.

553. Dit es zalue ieghen alrehande quetsinghe.

554. Ieghen den kancker.

555. Ieghen noli me tang er e.

556. Ieghen den wolf.

557. Alse .j. ghewonde n darme wt hanghen.

558. Als die zenuwen ghewont sijn.

559. Als een been es vten leden.

560. Ieghen te broken been, ofte and er let.

561. Die ghesleghen es in die oghen.

562. Die verbrant es.

564. Wonde n die te saen gheheelt.

565. Salue ieghen wonden.

566. Ieghen fistel.

568. Puluer ieghen fistel.

569. Salue ieghen fistel.

570. Dranc ieghen fistel.

571. Eenrehande fistel es daer men niet af en mach ghenesen.

572. Ieghen die hooft wonde.

573. Jeghen ghedrawonkelde wonde n .

[fol. 165 r ] 574. Alse dat been enen te broken es, des men bute n niet ghemercke n en kan.

575. Ieghen dan cancker en de fistel.

576. Thelsche vier blusschen.

577. Wonden dair beenre in sijn bleuen.

578. Salue ter rude n .

579. Teghen been dat vten lede es.

580. Van desen crude machmen maken goede zalue.

582. Dorgaende zalue.

583. Om zweren te slane eer si rijpe sijn worden.

584. Wiltu oec ghezwel slaen van wonden ofte and er sins ane been ofte ane ansichte ofte ane andre n steden.

585. Of scot of splent er in dine liue es ghegaen, datmen niet sien en mach.

586. Wiltu maken droeghe trarten.

587. Wiltu maken treyt doeke .

[fol. 165 v ] 588. Ieghen quetsinghe van kinde.

589. Ieghen quetsinghe van vrouwen.

591. Doot vleesch te doene vten wonde n .

592. Die in gheheelre huut wille maken brant off gat.

595. Iegen quaden mont.

596. Ieghen herden zweeren te doene sitten.

597. Ieghen tseter.

598. Iegen die rose.

599. Ieghen die snufflen in dien velle en de ou er al tlijf.

600. Ieghen tquade vier.

601. Ieghen ghezwel in adren.

602. Die den worm heeft int hooft, oft in sinen liue.

603. Diet fundament vte gaet.

604. Natuerlike zalue ieghen alrehande onghemack.

605. Natuerlike zalue te quaden hoofden.

606. Vledersijn zalue.

607. Die zweren heeft die bute n root sijn.

608. Ieghen swel te slane.

609. Salue jeghen drope.

610. Salue te wonden.

611. Drope zalue.

612. Die heeft .j. lopende drope.

613. ¶ Item ten drope.

614. ¶ Item ieghe n lopen[de] drope.

615. ¶ Item ten zeluen.

616. Ieghen alrehande quetsinghe dyalteyt.

617. Ieghen zeer veeden.

621. Ieghen ghezwollen cullen.

623. Van viere crude maectme n goede zalue.

625. Ieghen alrehande yser of splenter dat gescote n es of ghesteken es in des menschen liue datmen niet ghesien en mach, vte te ghewinne n .

626. Heete zalue \saltu/ ald us make n .

629. Dranck te wo n de n .

630. Ieghen brant met watre of m et viere.

631. Ieghen scorfde.

632. ¶ Ten zeluen.

633. Swere te doene ripen.

634. Sweren te doene ripen en de vte breken.

635. Sweren in spiritualib us vte doen breken.

636. Ter milten en de te coude n zwere n .

637. Hete zwere n te doene sitten.

638. Ieghen menisoen.

639. Ieghen dat buuc euel.

640. Ieghen die bloetsocht.

641. Die sine orine niet behoude n mach.

642. Ieghen dat roode buuc euel.

643. Dien die buuc screet, en de dat ghemuede bose es.

[fol. 167 v ] 645. Jeghen spenen.

646. Die met pinen sine orine maect.

647. Jeghe n tfarende.

648. Jeghen gheelsocht.

651. Dien [den] leu er e heet es [ende] swelt.

652. Jeghen den hoest vand er leu er en.

653. Jeghen den hoest vand er borst.

654. Jeghen hoest vand er longhenen.

655. Jeghen die borst en de fosen adem.

656. Jeghen thooft van vorste.

657. Die sijn borst wille goet maken.

659. ¶ Item wien die borst wee doet.

660. ¶ Item dien therte en de die borst wee es.

661. Jeghen bloet spuwen.

663. Die altoos bloet spuut dat comet vanden vreiseme.

664. Die bloet spwt.

665. Ieghen bloetsocht.

666. ¶ Item ten zelue n .

667. Jeghen menisoen.

668. Oftu wilt weten of hi steruen sal.

669. Die den lichame verdich wille maken.

671. Ieghen den hoest.

672. Ieghe n die ghescort sijn.

673. Die vrouwe die doot kint draeght, en de dat sterft binne n h ar e.

674. Ieghe n die verstopt es.

675. Ieghen doot kint.

676. Ieghen den hoeft zwere.

677. Ieghe n die coude.

678. Ieghen venijn.

679. Ieghe n wonden.

680. Salue te wonde n .

681. Jeghen den steen.

682. Jeghen ghesproetech ansichte.

683. ¶ Item tgroote euel.

684. Jeghen die yicht.

685. Letargie comt ene n ane in slape, en de dat en machmen niet ghewachte n .

686. Die v er herde melc in die borst heeft.

687. Ten tanden.

688. Jeghen die ghebortheit der herten.

695. Tyseyne va n gherste n maectmen aldus.

696. Die kint wille draghen.

698. ¶ Ter ruden.

699. Ten anebeye.

[fol. 170 v ] 737a. Sege n den steen .

737c. Om pissen.

737d. Om perden te genesen die gequest sijn.

737e. Crausalue .

737h. Tot te n oge n schellen te v er drijue[n].

[Recepten uit Hs. 8216 Arsenal, Parijs (n o 738-988)] [fol. 1 v ] 738. Cvllen. Ite m om te ghenesen ee n mans blaes die gheswollen es also grof als twee vuysten of wat meerre, het is allee n s j man of j knecht of j kiint wiet heit. P ro batu m est.

739. Ite m jegen den ta n tsweer .

740. It em raet tegen den tantsweer.

747. Die sijn oer after smert of seer is .

748. It em die sy n oer after smert of seer is.

749. It em die sy n oer after smert of seer is.

750. It em . Om die tongriem te sniden .

751. It em . Een me n sch die siec leit of ghesont is en de die n iet vijsten en mach.

752. It em . Een mensch die de saech heeft.

[fol. 2 r ] 756. It em tege n den tant sweer.

758. It em tege n den hoeft sweer.

760. It em tegen doefheit d er oren .

761. It em die geelsucht .

762. It em tegen dat lanc euel.

763. It em tege n die gycht .

764. It em tegen die watersucht, tsi gheel of roet of wit of den breke n de n stee n en de tlanc euel .

765. It em tege n die coude pisse.

766. It em tege n alle serich eit dat me n hebbe n mach.

767. It em tege n geswolle n vede n .

[fol. 2 v ] 768. Gebrocken bene n .

769. Jegens reuma int hooft.

770. Die siin mont of ade m stincket.

772. It em die siin lippe n cloue n .

773. It em die siin tande n wit wil make n .

774. It em wiltu dine ste m me claer maken.

775. It em die haesch is in die kele .

776. It em die de n crop vand er mage quaet is so dat hi die spise niet verduwe n en mach.

777. It em die siin nese v er stoppet is.

778. It em die doncker oge n heeft.

781. Die sy n mont stinct of sy n adem.

[fol. 4 r ] 782. Om quaet haer vut te winne n en de van scorftheiden.

[fol. 50 r ] 783. Een medicyn yeghen den vede.

784. Een and er .

785. Pill en epestencialis.

786. It em wonde n dranc.

787. It em . Ee n vlijm die mitte n eerste n nv ghecoft is.

[fol. 50 v ] 788. It em om een wonde te doen dragen.

789. It em om ee n wonde binne n te suuere n en de te reyne n .

790. It em ee n mitificatu m .

791. It em tegen tknechtke n s seer.

792. Tege n quade ogen.

794. It em tegen die worme n an die bee n .

795. It em tege n die quade keel.

796. It em tege n diet quaet o m therte hebbe n .

797. Noch tege n diet quaet om [t]h er te hebbe n .

[fol. 74 r ]798. It em als j ma n seer ogen heeft.

806. Item. Ee n mensch die ghequetst is opt hooft.

808. It em ald us so salmen ee n ey plaester maken.

809. It em tegen die n iet pissen en mogen .

810. It em teghen een seer keel .

811. It em tegen die n iet cacken en moge n .

812. It em jegens die acxt er oech of die lichtdoern.

[fol. 75 r ] 813. Dit is een salue alle wonden mede te helen.

814. It em salue te wonden.

815. It em een ander salue ten wonde n .

816. It em , ten saluen.

817. It em dit purgeert wonden.

818. It em ten salue n .

819. Dit verdriuet die weet van wonden.

820. Dit doet een wonde op gaen die toe is.

821. Ten salue n .

822. Dit doet een yser wtgaen.

823. Een maniere van salue tot seren.

824. Een ander maniere van saluen.

825. Een ander salue tot seren.

826. Item ten saluen.

827. Item ten saluen.

828. Een salue alle sere mede te ghenese n .

829. Dit is een salue den canker mede te helen .

830. It em ten saluen.

831. It em ten saluen.

832. It em ten saluen.

833. It em ten saluen en de ten fistelen .

834. It em ten saluen.

835. It em ten saluen.

836. Dit doet den canker wtbreken.

837. It em ten saluen.

838. Dit is een salue die fistelen mede te helen.

839. Aldus doet me n realghe .

840. Salue ten fistelen en de ten kenker.

841. Aldus maket men popelioen salue .

842. Eene goede salue die orberlic is.

843. It em vnguenteu m album maket me n aldus .

844. It em oly rosaet mak et men dus .

845. Aldus salme n die oly dwaen.

846. Aldus maectme n oleu m benedictu m .

847. Djt heilet dat ghescoert is van binnen.

848. Dit doet swellen slinke n en de driuet wech.

849. Dat swarte gheswel v er driuen.

850. It em dit verdriuet dat coude gheswel.

851. It em ten seluen.

852. Dit doet alle sweren wt breken.

853. Dit doet een swerende onghemac wt gaen en de doer eten.

854. Dit doet een wonde widen.

855. Dit doet een yser wt den liue gaen.

856. Dit heilet dat v er barnt is of v er scoert.

857. Dit lesket dat ontfoncke n is.

858. Item ten seluen.

859. It em dit heilet eens mans vede.

860. Dit doet wonden droghe n en de alle seer.

861. Dit doet goet vleisch wassen in wonden

862. Dit benemet die hoeftsweer.

863. It em ten seluen.

864. Dit heelt dat honde bite n .

865. Dit beneemt den tansweer.

866. Dit maket goet sien.

867. It em ten seluen.

868. It em daer vleisch in die oghe n wasset.

869. It em ten tranende n oghen.

870. It em ten roden oghen.

871. It em ten seluen oghen.

872. It em dit verdriuet die vlecken vanden oghe.

873. It em ieghen twit op toghe.

874. Die oghe n die lopen.

875. Dat verdriuet die weet in die siden.

876. Dit stempet bloet.

877. Ten buuc euel te stempen daer een sijn darm after gaet.

878. It em ten buuc eu[e]l.

879. It em heuet ene vrouwe dat buuc euel in haer kijnder bedde .

880. It em ten seluen.

881. Dit doet spuwen.

882. Tieghen den hoest .

883. Dit benemet den rede.

884. Dit mak et goede maghe.

885. Die niet orynen of pissen en mach .

886. Dit verdriuet dat water in den liue.

887. It em die sijn orijn niet houden en mach.

888. Dit doet nesen ene vrouwe die in arbeit gaet .

889. Dit benemet die ghele verwe .

890. Dit verdriuet die coude pisse.

891. Dit v er driuet die sode .

892. Dit doet wel horen.

893. Dit benemet die wete in die buke.

894. Ten gheswolle vander yecht.

895. Die niet spreken en mach .

896. Dit heilt alle rudicheyt.

897. Die haer melc verloren heeft.

898. Die niet sciten en mach.

899. Voer den tantsweer.

900. Een lit dat v er storue n is .

901. Om sproken of te doen en de die rompelen.

902. Ten scoerfden hoefden die niet nesen en willen.

903. It em salue tot scoerfden hoefden.

904. Om enen te doen slapen .

905. Om ene wonde haestelike te helen en de droghen.

906. Een salue die haer wt doet vallen.

907. Enen dranc die wont is en de inwert bloet .

908. Die niet spreken en mach van siecten.

909. Senen die ontcrompen siin.

910. Ten buuc euel.

911. Die sijn oriin niet houden en mach.

912. Teghen die ro m melinghe in die oren.

913. Dranc teghen veniin dat een mensche heuet ghenut.

914. Ten tansweer.

915. Zwarte tanden witte maken.

916. Ten scorfden hoefden.

917. Die niet spreken en mach van siecten.

918. Die niet slapen en mach.

919. Een wijf die hoer oriin niet maken en mach.

[fol. 80 v ] 920. Jeghen die bloet pissen.

921. Een vrouwe die v er ledich wil w er den vander doder vrucht.

922. Die nyet bruden en wil .

923. Jeghen laserscap .

924. Om haer te doen wassen.

925. Jeghen tmenisoen .

926. Ten tantsweer die ghi wt wil hebben.

927. Tansweer .

928. Jeghen die gheluwe sucht .

929. Zwert di din vede .

930. Jeghen den wormen in die oren te doden .

931. Djt verdriuet die luse en de die neten .

932. Ten hoefsweer.

933. Teghen kijnder hoest.

934. It em ten hoest .

935. Die bloet ter nesen dat ment niet stempen can .

936. Om twerten mede of te doen .

937. Ter couder pisse .

938. Ten quaden adem en de ten quade n borst.

939. Ten hoeft zweer.

945. It em . Een mensch die wat seers heeft en de dat ett er t altoes.

946. It em . Een mensch die syn hielen wtbreke n inden wint er .

[fol. 81 v ] 947. Jegen doefheit.

948. Om den lichame [varingh] te maken.

949. Die siin memorie heuet v er loren.

950. Jeghens tgroet euel .

951. Jeghens draghinghe vanden hoefde.

952. Jeghens sericheit vander kelen en de den huuch .

953. Jeghen fisteleringhe in die kele .

954. Jegens die worme inden buuc .

955. Wiltu een claer huut maken.

956. Jeghen thaer te wassen.

957. Jeghens den hoeftzweer.

958. Jeghens den steen .

959. Jeghens quetsinghe van vallen of van slaen binnen gheheelre huut.

960. Wiltu maken treyt.

961. Wiltu maken plaester ieghen zeer benen.

962. Jeghen quetsinghe inden liue .

963. Jeghen quetsinghe anden lichame of van anderen leden.

964. Die den crop vander maghe quaet heuet .

965. Jeghens quetsinghe.

966. Jeghen quetsinghe vander borst.

969. Jeghen quetsinghe vanden kinnen.

970. Jeghen die voet die gheswollen siin van gaen .

971. Jeghen quetsinghe vander dien.

972. Jeghen die quetsinghe vander borst.

973. Jeghen die sericheit vand er kelen.

974. Om doerne en de scut wt te trecken sochte.

975. Jeghen lopende oghen.

[fol. 82 v ] 976. Om doet vleysche wt te trecken.

977. Om te breken een he\e/l huut .

978. Jeghen die gheswollen lede die oplopen.

981. Wie dat gheswollen is erghent aen sinen leden .

982. Een ander.

983. Wie dat doef is .

984. Jeghen die scelle in die oghen.

985. Wiltu doden die worme inden oren .

986. Jeghen die cortelic doef is worden .

[Recepten uit Hs. IV 205 K.B. Brussel (n o 989-1033)] [fol. 16 r ] 989 .

[fol. 17 v ] 999. ¶ Wie dat die borst quaet heeft .

1000. ¶ Die niet pissen en mach .

1001. Die de borst wee doet .

1002. ¶ Jheghe n de tant zweere .

1003. ¶ Tande daer worme in zijn .

1004. ¶ Een ander.

1005. ¶ Jeghe n quitsinghe va n bi n ne n den lachame .

1006. ¶ Noch te n selue n .

1007. ¶ Jeghen de hoeftzweere .

1011. ¶ Salue jeghen allerande quitsinghe .

1012. ¶ Plaest er jeghe n alle ghezwelle .

[fol. 18 r ] 1013. ¶ Salue jeghe n allerande quetsinghe .

1014. ¶ Jeghen den doeden .

1015. ¶ Jeghe n allerande curtse .

1016. ¶ Jeghe n doet vleesch .

1017. Jeghe n dat menisoen .

1018. ¶ Jeghe n hiechtichede .

[fol. 18 v ] 1024. ¶ Die den vede seer heeft.

1026. ¶ Om serone n te maken .

1027. ¶ Alse een mensche ghequets es sonder wonde .

1028. ¶ Jeghe n de coude pisse .

1030. Die niet de camere hebben mach.

1031. ¶ Noch die niet de camere hebben mach .

1032. ¶ Noch een ander.

[Recepten uit Ms. nēerl. 127 Bibl. nat. Parijs (n o 1034-1124)] [fol. 1 r ] 1034. Item ist dat sake dat dijn hoeft sweert vander hette n der sonne n .

1035. Sweert oec van enigher couder sake n .

1037. It em die den mont sti[n]cket.

1038. It em stincket dijn aedem die wt vv mont gaet.

1040. Ite m is dine n kele haes.

1041. It em wil ghi dine n keel clair hebbe n .

1042. It em biten die siere dine n hande.

1043. It em die dat rode buuceuel heeft.

1044. It em mercke een goet dinc voirde n ree.

1045. It em moghestu qualicke n slape n .

1047. It em heefstu worm in dijn buuc.

1048. It em bistu moede inden weghe gheworden.

1049. It em heeft di een hont ghebeten.

1050. It em heeft di een elsen of een naelde ghequest.

[fol. 2 r ] 1051. It em wil gy vleysch snellike sieden.

1052. It em teghen den tansveer.

1053. It em wie sijn hoeft ghestoppet is.

1054. It em wye sijn buuc hert is.

1055. It em die dat buuc euel heuet.

1056. It em sien die borsten verha[r]t vander melc.

1059. It em als die soete melc is ghemollike n .

1061. It em diegheen die legghet in suaren suchten en de hij niet sveten en can an suchten die hij langhe heeft ghedragen.

1062. It em teghen den hooftsweer.

1063. It em teghen den quade borst en de quade maghe.

1065. It em teghen die tansweer.

1066. It em als die mensche bloet laten heeft.

1069. It em ene vrouwe die in arbeit gaet.

1070. It em die eten noch drinke n onthouden en mach.

1071. Item hoe men enen wonde ghenesen [sel].

1072. It em teghen den hoest.

1073. It em teghen die coude maghe.

1075. It em teghen den vloe.

[fol. 3 v ] 1078.

1080. It em die qualike n slape n mach.

1084. It em teghen die svere.

1088. It em hebt gy die gicht.

1091. It em die den nese bloet.

1093. It em die sveten wille n .

1094. It em die eten noch drincke n onthoude n en mach.

1095. It em teghen dronckenscop.

1101. It em die dat buc euel heeft.

1102. It em die den maghe vercout is dat hij spuwet.

1103. It em teghen den tansveer .

1104. It em tegen den gheelsucht.

1105. It em teghen den brekende stien.

1106. It em teghen lanc euel.

1107. It em die bloet spuet.

1108. It em die sijn borst wee doet.

[fol. 5 r ] 1110.

1111. It em die sijn herte wee doet en de sijn borst.

1113. It em svellen en de bladeren in den halse.

1114. It em isser een me n sche die sveer wast in den liue.

1116. It em een mensch die een blaer oploept anden arme of anden liue of an sijn aensicht.

1117. It em teghens den scorfde hoefde.

1118. It em den selue n .

1119. It em teghen clieren wair dat me n se heeft.

1120. It em teghen den lusen.

1121. Item die niet sijn water en mach make n .

1122. It em die sijn buuc rommelt en de sijn camerganc quaet is.

1123. It em ene me n sche die sijn maghe verhart is.

1124. It em die die gicht heeft in die aderen die gaet hem van lede te lede, dat hiet die vlighende gicht.

[Recepten uit Hs. II 2106 K.B. Brussel (n o 1125-1388)] [fol. 90 r ] 1125. Jeghen doot vleesch in wonden.

1126. Om te proeuen den sieken.

1127. Die de n kele siec es.

1128. Van zeren en de van wratten.

1129. Va n siecheden in die borst of i n die kele.

1130. Vanden steen.

1131. Vanden buuc euel.

1132. Vanden spenen.

1135. Vanden spenen.

1136. Sweren wt te doen gaen.

1137. Jeghen droecheit vander borst.

1138. Van gheheuene n wonde n of die gheblasen sijn.

1139. Jeghen die ioecte.

1140. Jeghen quade gaten in die been of an anderen leden.

1141. Jeghen paerden die den mont of den voete te broken hebben.

1142. Jeghen paerde n die te broken sijn opten rugghe.

1143. Jeghen paerden diet ghemacht gheswolle n hebbe n .

1144. Jeghen quetsinghe van paerden.

1145. Jeghen ghequetste voete n va n paerde n .

1146. Jeghen wonde n d aer die darme wthanghe n .

1147. Jeghen die ghedronten wonden.

1148. Jeghen alre hande gheswel.

1149. Jeghen verberntheit.

1150. Jeghen ghebroken let, ist been of arme.

1151. Jeghen den scorfden hals.

1152. Jeghen trane n [de] oghen.

1153. Jeghen den woedende hontsbete.

1154. Jeghen donker oghen.

1155. Die serpente n of ander worme heeft in sine n buuc.

1156. Jeghen die met pinen sijn orijn maect.

[fol. 92 v ] 1157. Jeghen man of wijf die gheen orijn maken en mach.

1158. Jeghen dieghene die bloet pissen.

1159. Jeghen die tant zweer.

1160. Jeghen kinder die te vele screyen.

1161. Jeghen die wo\r/me heuet binnen.

1162. Als een die naghele afvallen.

1163. Die spise noch dranc en mach v er draghen.

1164. Die dat wit of die scelle heeft in die oghen.

[fol. 93 r ] 1165. Die sijn tanden w[i]t wil hebben.

1166. Jeghen doncker oghen.

1167. Jeghen quetsinghe sonder wonden.

1168. Die hoeftzweer heeft van couder nature n .

1169. Jeghen den dagelixen reden.

1170. Jeghen nyewe wonden.

1171. Jeghen die dropen vande n oghen.

1172. Eenre hande fistel is d aer men niet af en can ghenesen, die proeuen wille welc dat si sy.

1173. Jeghen sweeren.

1174. Jeghen alre hande quetsinghe sonder wonde n .

1175. Jeghen die tant zwere daer worme in sijn.

1176. Jeghen dit selue.

1177. Jeghen alre hande euel der oghen.

1178. Als een kint eerst gheboren wort, eer datter enich nat an comt.

1179. Die proeuen wille of een ontsteken is mitten quaden viere.

1180. Jeghen gheswel van aderen.

1181. Jeghen hoest en de die quade borst.

1182. Jeghen den tant zweer.

1183. Jeghen quaet gheswel.

1184. Jeghen quetsinghe daer die huut heel of is bleuen of ieghen grote stekinghe.

1185. Die hem onthoude n wille van crake n .

1186. Jeghen quade borst ofte maghe.

1187. Jeghen alre hande siecheit vander herten.

1188. Eppe te eten.

1189. Jeghen wonden.

1190. Jeghen lopende oghen.

[fol. 95 r ] 1191. Jeghen den hoeft zweere.

1192. Die sinen lichaem weec wil hebben.

1193. Jeghen wonden die te scier heel sijn.

1194. Jeghen been of ander lit dat vten lede is.

1195. Die sijn haer verloren heeft.

1196. Die eenen doren heeft in sijn lijf.

[fol. 95 v ] 1197. Jeghen swimelinghe int hoeft.

1198. Jeghen die van siecheden niet slapen en mach.

1199. Diptantina.

1200. Jeghen gheswel datmen wt wil doen breken.

1201. Jeghen seer hande.

1202. Jeghen gheswel.

1203. Jeghen sweeren die node helen.

[fol. 96 r ] 1204. Jeghen sweren wt doen te breken of ander gheswel.

1205. Om wonden dranc te make n .

1206. Salue ieghen rudichede.

1207. Een vrouwe die van kinde niet ghenesen en can.

1208. Die sijn orijn niet maken en mach.

1209. Bloet stolpen.

1210. Die sijn mage v er cout is en de niet v er duwen en mach.

1211. Die siec is vanden steen.

1212. Jeghen dat buuc euel.

1213. Jeghe n swere n weec te maken en de wt te doen breken.

1214. Jeghen bloet te stempen.

1215. Jeghen die bloet spuwet.

1216. Jeghen die quade mage.

1217. Jeghen wonde n die bloeden en de die niet en stelpe n .

1218. Jeghen dat groet ongemac.

1219. Die an sijn lenden siec is of seer sijn .

1220. Jeghen den steen of coude pisse.

1221. Jeghen die borst, leuer en de milte.

1222. Die siec sijn vanden viere.

1223. Die de gheelsucht heeft.

1224. Jeghen vliesen op die oghen.

1225. Jeghen die ghene die doncker oghen heeft.

1226. Jeghen tranende oghen.

1227. Jeghen die die dicke walghet of spuwet of siec is inder borst.

1228. Jeghen der borst.

1229. Die den dagelixe rede n heeft.

1230. Jeghen water blader.

1231. Jeghen die qualike horen.

1232. Jeghen den steen.

1233. Die lelike v er we heeft in sijn ansichte.

1234. Jeghen die den hoeft swere heeft.

1235. Dat water datme n vande n rosen maect.

1236. Jeghen die seer hoesten.

1237. Jeghen wandelen.

1238. So wie hem ghesteken heeft.

1239. Een vrouwe die beuaen is mit ene n doden kinde.

1240. Jeghen wonden.

1241. Jeghen die de voete swellen.

1242. Jeghen seer oren.

1243. Jeghen sproeten int aensichte.

[fol. 99 r ] 1244. Jeghen ghele verwe.

1245. Jeghen die worme in die maghe heeft.

1246. Jeghen die gichte.

1247. Jeghen wormen in der borsten.

1248. Jeghen den sweer.

1249. Jeghen puusten int aensicht.

1250. Jeghen die borsten d aer mel[c] in v er hert is.

1251. Jeghen die seer sceenen.

1252. Jeghen sweren die wassen.

1253. Die vrouwe die met kinde wesen wille.

1254. Jeghen borsten die sweeren.

1255. Jeghen sproeten.

1256. Jeghen buuc euel.

1257. Jeghen droghen hoest.

1258. Die siec is en de niet slapen en mach.

1259. So wie wijn beren eten wil.

1260. Perseken.

[fol. 100 r ] 1261. Appelen.

1263. Mispelen.

1264. Moerbesien.

1265. Amandelen.

1267. Hasel noten.

1268. Swinen vleesch.

1269. Dieren die vier voeten hebben.

1270. Van wilden dieren.

1271. Gansen en de enden.

1272. Partrisen.

1273. Vorsschen visch.

[fol. 101 r ] 1274. Ghesouten vischen.

1275. Alrehande melc.

1277. Die siec is en de niet slapen en mach.

1278. Jeghen tranende oghen.

1279. Jeghen dat buuc euel.

1280. Op wonden die qualiken gheheelt sijn.

1281. Jeghen grote sweeren.

1282. Die heuet sinte cornelijs euel an sinen liue.

1283. Jeghen wormen inden liue.

1284. Jeghen die bloet spuut.

1285. Jeghen geswellen die roet en de wit w er den en de alre hande.

1286. Van bloeden ter nasen dat van couden is.

1287. Die den hoest heeft van couden.

1288. Jeghen quade borst en de adem.

1289. Die syn borst goet wil hebben.

1290. Jeghen dat buuc euel.

1291. Die gheen spise inhouden en mach.

1292. Die bloet spuwet.

1293. Plaester ieghen wonden.

1294. Om treit te maken.

1295. Jeghen die paerle op die oghen.

1298. Die qualike slapen mach.

[fol. 105 r ] 1318.

[fol. 115 r ] 1388 .