|
|
|
| |
| | | |
Deel II
Tekst
Cod. Ups. Dg. 56
| | | | | | | |
+Dit boec is van astronomien en de van
naturen ende van den .vij. planeten.
5
Icsal v segghen in vrae  en rimen,
Elc gheset op sine linien,
Om dat ghijt te bet onthouden sult
Ende niet daer in en sijt verdult.
(5)
Ander dinc sal ic v segghen toe
Sijn ghescepen al omtrent,
Ende die sonne ende oec die mane
(10)
Hoe dat si pleghen te gane,
15
Ende die ander planeten mede,
Daer elc mensche of heeft sijn sede,
Sine conplexie, sine nature.
Want dat seghet ons die scrifture,
(15)
Dat elke creatuer die leeft
20
Haer nature van bouen heeft
Al vanden .vij. planeten.
Ghi sult horen hoe si heten.
Merct hoe ic dit sal beghinnen.
(20)
Verstatet wel in uwen sinnen,
25
Want wildi emmer lesen voert,
Eer ghi wel verstaet elc woert,
Van dien dat ghi hier sult horen,
| | | | | | | |
28
+Vwe pine is dan verloren.
(25)
Dit en slacht anderen boeken niet,
30
Want elc woert datmen hier siet
Moetmen onthouden ende verstaen,
Eer men voert sal lesen gaen.
Die cracht van astronomien ic sal
34(30)
Ende van naturen v segghen al.
Als ghi hier siet ende bekent.
(35)
Ende vanden .vij. planeten
Willic v rechte voert doen weten.
285
Haer loep is onder tfirmament
Ende gheen en isser so wel bekent
Als die sonne ende die mane.
(40)
Dese kent elc wel als ic wane.
Die ander .viue. altemale
290
Die en kent 1 me n niet so wale,
Tensi dat astronomie doet:
Si kennessen 2 diere of sijn vroet.
(45)
Ende ic salse v noemen alle,
Na dien dat elc sijn stede valle.
295
Van desen seuenen sijnre twee
Bouen der manen, min noch mee,
| | | | | | | |
297
+Die ene bouen die andre gheset,
(50)
Ende elc ghift propre cracht, dat wet,
In aertrike: dats Marcurius
300
Ende daer bouen loept Venus,
Dats auonts sterre in duytsche woert.
Si comt voer die sonne voert.
305
Dats licht dragher. Dese .ij. namen
Ne heeft si gheen tijt te samen,
Want, als si tsauonts west op gaet,
(60)
Ende si voer die sonne staet,
Dan heet si 1 Vesper us in latijn,
310
Dat wil auont sterre sijn.
Bouen dese drien planeten,
Ic heb v ghese t hoe si heten,
(65)
So loept die sonne, die es so claer,
Dat sijt al verclaert haerentaer;
315
Die bouen desen .iij. so hoghe es
Dat haer cirkel, gheloeft mi des,
Wel twalef weruen also groot si
(70)
Als der manen, dat segic di,
Die haren loep binnen .xxx. daghen doet,
320
Als ic v allen sal maken vroet.
Als die mane an die sonne ontfaet,
| | | | | | | |
322
+Wel .xxx. daghe si daer na gaet,
(75)
Som wile meer som wile min.
Dit merc elc wel in sinen sin.
325
Eer si ter sonnen weder comen can
Ende anderwerf ontfaen daer an,
Dus loept si omme tfirmament
(80)
Binnen .xxvij. al omtrent
Daghen ende .viij. veilen mede.
330
Mer veel hogher is der sonnen stede,
Daer si loept bouen al aertrike.
(85)
In .CCC. daghen tfirmament
335
Als ons toghet tkalendier.
.vj. wilen comen ouer hier
Ende, om dattet jaer en heuet niet
(90)
Dan een beghinsel, als men siet,
Ende tene jaer bi daghe beghint,
340
Ende tander bi nachte, als men wel kint,
So sijn die .vi. wilen ghenomen
Dus, dat .iiij. jaer te gader comen.
(95)
.xxiiij. wilen heeft meer daer:
Dats een dach, ic seg v waer.
345
Dus heeft dat jaer enen dach meer,
Dan ic v se de voert eer.
Dien dach setmen achter dan.
| | | | | | | |
348(100)
+Dede mens niet, het soude saen
Kersauont sinte Ians misse ghevallen,
350
Dat soude wonderen ons allen,
Als in seuen hondert jaeren
Ende .xxvij. daer toe twaren.
(105)
Daer om heet dat vierde jaer
Scrickeliaer, ic seg v waer,
355
Ende het tellet .iiij. der jaren,
Scrickeliaer, want 1 dan gheuaren
Die sonne comt ter eerster 2 stede
(110)
Ende het effent dan al mede.
 Venus en de Mercurius
Metter sonnen den seluen ganc,
Euen cort ende euen lanc.
(115)
Bouen der sonnen so loept Maers,
Cond wil ic v maken haers.
In .ij. jaren al omtrent.
Bouen Maers Iupiter gaet
(120)
Tfirmament omme, dat verstaet,
In .xij. jaren, ende daer
370
Bouen loept Saturnus naer
In .xxx. jaren tfirmament
Al omme ende omme, dat bekent.
Warwaert die planeten gaen.
| | | | | | | |
373(125)
+Verstaet dit ganselike wel
Dat ic mene, ende niet el:
Es hi cort of es hi lanc,
Es van westwaert tot oestwaert:
(130)
Dat an die mane wel openbaert.
Want wan neer dat si heeft ontfaen,
380
Tsauonts sie wise west dan staen;
Des anders auonts noch oest bet an;
Des dorden auonts bet oestwaert dan.
(135)
Hier bi machmen wel verstaen,
Dat si oestwaert wille gaen.
385
Also doen die ander sesse,
Daer ic of segghe dese lesse.
Want dat snelle firmament,
(140)
Dat van oesten den westen rent,
Trecse met hem teerre somme
390
Elkes daghes eenwerf omme.
Nochtans haren ganc si gaen,
Als ic v sal doen verstaen.
(145)
Mict dat hier 1 een wiel rent
Daer seuen vlieghen crupen omtrent.
395
Die vlieghen crupen alle oestwaert,
Ende twiel gaet met snelre vaert
Westwaert, ende trect omme
(150)
Die seuen vlieghen teenre somme.
| | | | | | | |
399
+Nochtans solle n si d aer ieghen gaen.
400
Aldus doe ic v verstaen
Dat die planeten ende tfirmament
Die ene ieghens dander rent.
(155)
Enne haddet god niet also gheset,
In eenre hantswile, dat wet,
405
Soude die werelt 1 niet gheduren,
Want tfirmament, in corter vren,
Soude dicke te sere gaen,
(160)
Ne ware dat sijt al weder staen.
Nochta ns, en con nen si tfirmament
410
So niet ghehouden, het ne rent
Ouer anders sends enen graet
In hondert iaren, dat verstaet.
(165)
Die graet brenct enen dach in,
Luttel meer of luttel min.
Texempel hier of soect hier after in
die eerste spera dat dit ghetal .I. in staet.
Hoe hoghe dattet es van aertrijc
tot elker planete.
415
Alden ganc vanden planeten
Hoe hoech si sijn van aertrike
420
Sal ic v segghen sekerlike,
Ende daer na hoe groot elc es.
| | | | | | | |
422
+Die waerhe t suldi horen des,
(175)
Als Tholomeus ende Affricaen
In horen boeken doen verstaen,
425
Diet bi redene proeuen wel,
Die fine waerhe t en de niet el.
+ Bi der dicken van aertrike
(180)
Proeuen sijt al sekerlike.
Pine sal icker an legghen,
430
Eer ict in rime sal ghesegghen.
Hoe hoech die mane ten naesten is aertrijc.
Ic wil beghinnen ander mane.
Als si naest pleghet tegane
(185)
Aertrijc, so es daer tusschen dan
.C.m. ende .ixm. milen an,
435
Ende .xxxvij. milen daer toe,
Ende een halue, dus loept soe
Dat tusschen haer ende aertrike
(190)
Ten naesten dus veel es sekerlike.
Gaet hier achter toter ander spera die
dit ghetal in heeft: .ij.
Hoe hoech Marcurius is van aertrike.
Daer die mane ten naesten es,
440
Mercuri us es ten versten 1 des
.CC.m. milen ende .viij. dusentich,
En de vijf hond ert2 daer toe, sich,
| | | | | | | |
444
+Mercuri us es daer ter naester stede.
Gaet toter spera die dit ghetal in
heeft: .iij.
Hoe hoech Venus es ten naesten.
445
Daer hi ter hoechster stede staet,
Venus daer ten nedersten gaet,
(200)
Als ic v sal segghen hoe:
Vijfhondert .m. milen teere stede,
Seuen hondert milen ende vijftich.
(205)
Tusschen aertrike ende Venus,
Daer si ten naesten comet dus.
Gaet toter spera daer ghi vint staen .iiij.
Hoe hoech die zonne ten naesten es aertrijc.
455
Daer daer si ten hoechsten staet,
Die sonne daer ten nedersten gaet.
Dus vele comet int ghetal,
.xxxvi. hondert dusentich
460
Milen, ende daer toe licht
Dan hebstu der sonnen hoechede,
(215)
Die tusschen aertrike staet,
Daer ons die sonne ten naesten gaet.
| | | | | | | |
+Gaet toter spera die dit ghetal
in heeft .v.
Hoe hoech Maers ten naesten es.
465
Daer die sonne ten versten 1 es, dats waer,
Maers hi es ten naetsten daer.
Nu verstaet wel mine lere:
(220)
Dus verre ist, noch min noch mere,
.xxxix. hondert dusentech
470
Milen, ende daer toe lecht
Maers hoechede heefstu dan,
(225)
Als hi naest ter aerden gaet.
Maer als hi alre hoechste staet,
Gaet toter spera die dit ghetal in
heeft: .vi.
Hoe hoech Iupiter ten naesten es aertrike.
475
Iupiter comt ter naester stede daer.
Der aerden comet hi niet naer.
Dan esser toe, alle wilen,
(230)
Twee hondert werf hondert dusent milen,
Ende .lxxxviij. hondert dusentich
480
Milen, ende daer toe licht
So heefstu die hoeche t dan
(235)
Tusschen der aerden ende Iupiterre.
Maer daer hi noch meer is verre,
| | | | | | | |
+Gaet toter spera die dit ghetal in heeft:
.vij.
Hoe hoech Sat urn us ten naeste n es aertrijc.
485
Daer comt ten naesten 1 Saturnus,
Der welker hoecheit is aldus:
Vierhond ert werf hondert dusentech 2
(240)
Milen, ende daer toe lecht
.lxviij. hondert dusent milen an,
490
Ende .xvi. dusent milen dan,
Ende twee hondert ende vijftich.
Dits Saturn us hoeche t, sich,
(245)
Als die naest aertrike gaet.
Maer als hi ten hoechsten staet,
495
So comt hi an tfirmament,
Daer die sterren staen omtrent.
Gaet toter spera die dit ghetal in
heeft: .viij.
Dit is die hoech et tote n firmame nte mette n sterren.
Wiltu weten die hoecheyt des,
(250)
Die toten firmamenten es,
Daer die sterren alle in staen?
500
Nu hoert hier, ic segdi saen.
.vi. hondertwerf hondert dusentech
Milen, ende daer toe lecht
(255)
.liij. hondert dusent milen an,
| | | | | | | |
505
+En de daer toe milen vijfhond ert.
Ic waen, di dit algader wondert.
Dit es die hoecheyt van aertrike
(260)
Toten sterren, sekerlike,
Noch meer noch min. Na trechte ghetal
510
Hebic v hier gheseyt die waerhe t al.
Texempel hier 1 of bewijst die spera
daer .ix. staet.
Hoe vele dat hier of een mile an heeft.
Nv wil ic v vroet maken dan,
Hoe veel een mile heuet an.
(265)
Een screde, dat sijn voete viue,
Beyde van manne ende van wiue.
515
Twee dusent screden, dats een mile
Van groten voeten, sonder ghile.
Grote voeten sijnt dat ic mene,
(270)
Die men nv en vint neghene.
Maer die mile na astronomie
520
Es niet aldus, ghelouet mie.
Want si hout vier dusent cubitus 2,
Ende eens jaers mat men aldus
(275)
Vanden ellenboghe toter hant:
So is een cubitus ghenant.
525
Ende hi hout anderhalf voet,
Als mi die lettere verstaen doet.
Maer een philosoof, heet Raban us,
| | | | | | | |
528(280)
+Seit, dat ix voet heeft cubitus.
530
.CCC. cubitus was lanc dat vat,
Ende vijftich cubitus wijt,
Ende .xxx. hoech, des seker sijt,
(285)
.C. screden ende viuentwintich
Ouer een ghemet, dat sich.
535
Aldus setten grote clercke
(290)
Maer elcs lants zede en de wet
Heeft ander mate nv gheset,
Entie milen na haren sede,
540
Sonder dat alleens es die screde.
Hoe groot die zonne es ieghens aertrijc.
Nv wil ic v oec doen weten,
Hoe groot sijn die .vij. planeten
Die sonne, si es sekerlike
Meerre dan al aertrike, sic.
Hoe groot die mane is ieghens aertrijc.
Nv mic van aertrijc al gheheel
(300)
Dat neghendedortichste deel:
| | | | | | | |
Hoe groet Mercurius es ieghens aertrike.
Dan enich deel dat ghi daer siet.
Hoe groot Venus is ieghens aertrijc.
555
Seuenendortich werf sekerlike
Es meerre Venus dan aertrike.
Hoe groot Maers is ieghens aertrijc.
Anderhalf artrike gheheel
(310)
Es Maers groot, ende tachdende deel.
Hoe groot Iupiter es ieghens aertrijc.
Ivpiter es meerre dan aertrike
Hoe groet Saturnus es daer ieghen.
Een ende tneghentichwerf aldus,
So es oec meerre Saturnus.
Hoe groet elke grote sterre es.
(315)
Ende elke grote sterre es
Int firmament, sijt seker des,
565
Hondert weruen meerre, dan
Hoe groet elke cle ne sterre es. | | | | | | | |
567
+Vander minster sterre elke,
(320)
Diemen bekennen can die welke,
.xviij. werf si meerre es
570
Dan aertrike, sijt seker des.
Ende daer en es sterre ne ghene,
Dat si nummer es so clene,
(325)
Viel si, si en soude bedecken
Aertrike ende ouerstrecken.
575
Affricaen en de Tholomeus
Segghen in horen boeken dus,
Ende het es te proeuen goet
(330)
Die van astronomien es vroet.
Nu moghedi segghe n: daers en ghene
580
Sterre, si en scijt herde clene.
Hoe mochten si so groot wesen dan,
Ende mense niet meerre sien en can?
(335)
Hier toe seg ic andwoerde goet:
Haer grote hoecheit dat al doet.
585
Want weet dat seker ouerwaer:
Hinghe een ant firmament, ende daer
Liet sijn oghen neder sinken,
(340)
Hem soude al aertrike denken
Niet also groot als tscarpste es
590
Van eenre naelde, sijt seker des.
Vanden sterren die staerten hebben
ende hieten cometen.
| | | | | | | |
591
+Voert so suldi dat verstaen,
Dat men sulke tijt siet op gaen,
(345)
Des morghens inder dagheraet,
Sterren met staerten; dat verstaet,
595
Dat vanden planeten es en ghene,
Noch vanden sterren, groot noch clene,
Die inden firmamente staen.
(350)
Beneden der 1 mane n si al gaen.
Wat dat es, nv hoert al hier:
600
Het en es el niet dan vier.
Ene lucht es ontsteken daer,
Ende hanct ende bernet herdeclaer.
(355)
Som tijt ist vander naturen
Dattet langhe moet gheduren.
605
Mer die staert, die d aer of 2 strecket,
Dats die natheit[ of wachet], die d aer toe trecket,
Dat seit Arestotiles.
(360)
Vijf manieren van desen es.
Haer naem sijn gheheten cometen,
610
Ende een boec doet mi weten:
Alser ene 3 in enich lant scijnt,
Dat dat lantscap wort ghepijnt,
(365)
Want ene plaghe van drien
Moet hem emmer dan ghescien.
615
Die eerste es sterfte ghemene,
| | | | | | | |
616
+Van out, van jonc, grooet en de clene;
Dander hongher, jaer, entie derde
Van lantheren onderlinghe.
620
Nu besiet, dit sijn drie dinghe.
+ Darwaert dat die staerte staen,
So sullen dese plaghe gaen.
(375)
Mer Aristotiles die se t,
Dat ic oec houde voer waerheit,
625
Dat in die somersche dagheraet
Die comete noertwaert staet,
Ende es een luchte claer,
(380)
Ende hanghet ende vlammet daer,
+ En de betekent ons tempeeste
630
Ende wint, inden zomer meeste.
Gaet toter spera dat bewijstet daer
dit ghetal in staet: .x.
Vanden sterren die den luden dunken scieten.
Voert v dunket dat sterren scieten,
Ende sterre ghescot vallen lieten.
(385)
En sien gherechte sterren niet,
Die men also scieten siet.
635
Hets die lucht, die ontsteken es.
Ic salt v vroet maken des.
Vanden kaersen die men siet scieten in die lucht.
| | | | | | | |
637
+Kaersen sietmen oec dicwile
(390)
In die lucht ouer een mile.
Die blixem comt oec vter lucht,
640
Die menighe mensch doet grote vrucht[anxt].
Nu willic v allen vroet maken
Hoe dat die lucht wort vier.
(395)
Die lucht wort opter stede vier,
Als is segghen sal al hier.
645
Boort wel seer een nauighers gat;
Vwen vingher steect in dat.
Ghi sult daer in vinden heet,
Dat en doet el ne ghene dinc
650
Dan die lucht, diere in ghinc,
Die bedrucket wart met dien,
Ende niet wt en mochte vlien,
(405)
Ende verhit haer seluen dan:
Ten lesten so comt haer vier an.
Waen dat vier comt in den steen.
655
Ant stael ende anden steen
Machme n dit sien alle n1 een.
Als men stael anden steen slaet,
(410)
So sietmen datter vier wt gaet.
Dat vier en comt niet vten stale,
| | | | | | | |
660
+Noch wt den steen, dat weetme n wale,
Maer die lucht, die tusschen tween
Also starc es al van een.
(415)
Daer die twee herde dinghe
665
Die lucht moet ontsteken dan,
Want si niet ontvlien en can.
Nemmermeer ontstake die lucht,
(420)
Mochte si ghecrighen vlucht.
Waen dat kaersen branden ende wal-
me comen in die lucht.
Aldus in die lucht men siet
670
Kaersen, ende dat en es el niet
Dan lucht, diere bernet claer
Als of kaersen hinghen daer
(425)
Ende si also vielen neder,
Somme herwaert, somme weder.
675
Op paerde, op graue scinen si vallen.
Die lude daer of wonder callen.
(430)
Ende die lucht herde root,
Dit heeft men in die lucht ghesien,
680
Ende ander wonder oec ghescien.
Dit exempel bewijst die spera daer
dit ghetal in staet: .xi.
Dit is die reden waer of dat vier comt in die lucht.
| | | | | | | |
681
+Waer of dat dit comet al,
Ic v hier nv segghen sal.
(435)
Als comet ene droghe lucht,
Ent se een ander met groter drucht
685
Iaghet ende bedrucket dan,
Ende si niet ontvlien en can,
So ontsteect si ende bernet clare.
(440)
Ghescepen na die vorme hare
Es die lucht lanc ende ront;
690
Ene kaerse scijnt te diere stont,
Also dicke ende also breet,
Ghelike den walme, god weet.
(445)
Want wi sien dat onse vier
695
Na dien dat sien 1 die saken,
Daer wi onse vier of maken.
Gaet toter spera daer dit ghetal in staet:
.xij. dats exempel
Vanden sterren die v dunken scieten.
Es die lucht lanc ende smal,
(450)
Ende ieghens ene sterre al
Coemt, so scijnt dat die sterre
700
Dat vier scoet, sonderlinghe verre.
Tusschen menich dusent milen,
(455)
Want het beneden der mane es,
| | | | | | | |
704
+Als ic v vroet maecte des.
705
Als des yet gheuallet op den dach,
Die sonne doet, dat men nemach
Dese dinghen niet ghesien,
(460)
Dat si dus in die lucht ghescien.
Gaet toter spera daer dit ghetal in staet: .xiij.
Vanden nacht ridderen, ende van anderen
duuelen, die in die lucht maken vier.
Dvuelen, die sijn in die lucht,
710
Ende den mensche dicke doen vrucht.
Die connen oec wel maken vier,
Dat ons walme duncket hier
(465)
Dat si scieten onderlinghe.
Men se ter of vele dinghen.
715
Nacht ridders, so heten si,
Ende sijn duuele, dat segghe ic di,
Haghetissen, ende varende vrouwen,
(470)
Godelinghe[wichte] oec, en trouwen,
Cobboude, nickers, aluen, maren[nacht merien],
720
Die hem tsmorghens openbaren,
Ende connen wel halen vier.
Nacht merien heten wise hier.
(475)
Minne 1, dit sien duuelen alle,
Die ons gherne brochten te valle.
725
Die duuel pe nst nacht en de dach,
Hoe hi ons verlistighen mach,
| | | | | | | |
727
+En de vten gheloue bringhen,
(480)
Ende proeft ons met menighen dinghen.
God die moeten so weder staen,
730
Dat hi ons niet en moete vaen.
Tot mire materie wil ic keren,
Ende v vanden blixeme leren.
[ Waer af] 1 dat donre en de blixem comt.
(485)
Wildi weten wanen dat coemt,
Datme n donre en de blixem 2 noemt?
735
Het es oec mede ene lucht,
Die ontsteket bi groter drucht.
(490)
Die altoes climt ende op gaet.
Die ene wasem den anderen iaecht,
740
Ende op toter luchten draecht.
Die luchte si dan důer breket,
Ende met fortsen ontwee steket.
Als die lucht dan emmer moet
(495)
Sceden, dat die wasem doet,
745
Int sceden si dan lu t gheeft.
Donreslach het name heeft.
Ende om dat dan die lucht
(500)
Bi crafte moet hebben vlucht,
Ontsteect si thant ende wort vier,
750
Dat wi blixem heten hier.
Dus es die slach eer al daer,
| | | | | | | |
752
+En de die lucht ontsteect daer naer.
Welc wi eerst sien van desen tween.
(505)
Nochtans so sien wi tfier voren,
Eer wi den slach moghen horen.
755
Onse horen, dat comt bi dien,
Es niet so scerp als onse sien:
Wi sien vorder dan wi horen,
+ So die luchte drogher was,
760
Die blissem es de roder das.
+ Waer dat die blixem vallet so,
Hi vallet toten gronde toe.
(515)
Daer en mach gheen dinc wederstaen,
Hoe starc het is, tmoet ontwee gaen.
765
Want kepers si ontwee brac,
Ende gheen arch en hadde tac;
Swaerde, die waren inden scoen,
(520)
Heuet si oec ontkeren doen.
Nochtans en hadde gheen arch die scede.
770
Si doet den mensche dicke lede,
Ende slaten dicke ter doot.
Wat die liede slaet, so die blixem, so die donre.
(525)
Die donreslach doet gheen ongheual,
Maer die blixem doetet al.
| | | | | | | |
775
+Scoen litteken 1 si mede brenct,
+ Want het es altoes besengt,
Daer dusdanighe dinc ghesciet.
(530)
En de dicwile men oec siet,
Dattet voervoets daer mede wae t,
780
En de die wint oec sere drae t,
So dat die wint wel werpt ontwee
Starke molen, ende doet hem wee.
So ne es wijf nochte man,
785
Hi en wort herde seer vervaert,
Ende en dar niet sien opwaert.
Tusschen ons ende der manen, siet,
(540)
Dese dinc altemael ghesciet.
Van den duuelen, die in die lucht sien ende in
onwedere quaet doen bi goods ghehenghenisse.
Nv sien, tusschen ons ende die mane,
790
In die lucht, duuele, als ic wane.
Si weten wel al die nature,
Ende si connen alle scrifture.
(545)
Als si die lucht verstoert dus sien,
Ende dit wonder al ghescien,
795
Entie liede hem seer ontsien,
So menghen si hem mettien,
Ende varen in die blixem met,
(550)
Om dat si quaet moghen doen te bet.
| | | | | | | |
799
+Want die viant es bereet,
800
Alst die mensche niet en weet,
Hem te brenghen te vallen.
Dies bescerme god ons allen!
Wanen donre comt na anderen boeken.
(555)
Vanden blixem heb ic v ghese t,
Na mijnre machte, die waerhe t.
805
Maer in boeken ic noch vinde,
Dat donre coemt van vier winde,
Daer si te gader comen al.
(560)
+ Dits loghen, als ic v toghen sal.
Donre en de blixem dicke drae t,
810
Dat een loef an bomen niet en wae t.
Waer die wint sake van desen,
+ So sout meest inden wint er wesen.
(565)
Maer hier ieghens, wi alle sien
Inden zomer dit meest ghescien,
815
Want het es dan smout weder,
In die lucht hoech ende neder,
+ Maer het wae t gherne naer,
(570)
Want die wint hi wasset daer.
Waen dat wint comt ende waer of hi wast.
In sinen boeken Aristotiles
| | | | | | | |
820
+Seit, dat wint el niet en es
Dan droghe wasom, die op slaet,
Ende in die lucht dan gaet.
Enen anderen wasom comet an,
825
Die iaecht den anderen ende steect:
Dats die wint, diere of breect.
Want wint, dat 1 en es el niet,
(580)
+ Dan dene iaecht en de dander vliet.
Hoe dat die reghen stilt den wint.
Hier bi moechdi dan merken wel,
830
Alst seer wae t, en de tweder es fel,
Dat vele droghes wasoms daer
Es, daer wint of volghet naer.
(585)
Coemt daer op dan een reghen,
Die wint es varinghe gheleghen,
835
Die droghe wasom wort dan nat,
Ende die wint moet vallen om dat.
Wat 2 haghel, snee en de reghen comt.
Dat se t oec Aristotiles,
(590)
Dat haghel, snee ende reghen es
Som cout, som heet, ende om dat
| | | | | | | |
843(595)
++So ist van menigher naturen.
Dat daer of wasset tallen vren,
Nat ure heeftet 1 daer of maer.
Daer gaet oec toe der sonnen hitte,
(600)
Na dien dat si werct an ditte.
Exempel wilic v gheuen hier.
850
Set enen pot op dat vier:
An dat decsel het daer gaet;
(605)
Die wasem gadert al an dat;
Als hi dan es zwaer ende nat,
855
So moet hi emmer vallen neder;
Nochtan climter ander weder.
Tfier gheeft oec wasem 2 en de roec,
(610)
Die emmer climmet opwaert oec.
Daer elc niet hogher climmen moet,
860
Daer wasset bitter ende soet.
+ Na dien dat die wasem es,
So waster dinc of, sijt seker des.
(615)
Aldus so wast, noch min, noch meer,
In die lucht haghel, reghen ende snee.
865
Want vtor aerden altoes gaet
Wasom, die vast opwaert slaet.
Die sonne trect oec wasom an,
| | | | | | | |
868(620)
+Die si verteren niet en can.
An die lucht hi hanghende blijft,
870
Als Aristotiles bescrijft.
Daer of haghel, reghen ende snee
Wast, ende ander dinc oec meer.
Waer bi die sonne meer scijnt: int
oest of int west, dan int suyt.
(625)
Nv wil ic v segghen saen,
Als ghi die sonne int oest siet staen,
875
Of int west, so scijnt die stede
Meerre, dan si int su t dede.
Die weke[of natte] wasom dat al doet,
(630)
+ Daer me n die sonne doer sien moet.
Want die wasom is daer nat;
880
Die sonne 1 trecten an om dat.
En de die dinc, diemen moet sien
Důer tnatte, scijnt meerre in dien
(635)
+ Dan si altoes van haer 2 seluen es.
Die waerhe t moechdi proeue n des:
885
Een pen ninc die le t in de gront,
Hi scijnt meerre talre stont
Dan als hi daer buten le t.
(640)
Hi bi so proefdi die waerhe t.
Texempel hier of bewijst die spe-
ra, daer dit ghetal in staet: .xiiij.
| | | | | | | |
889
+Het gheuiel op enen dach,
890
Datmen te gader veel sonnen sach.
Dat was al bi dien, god weet,
Als ic v nv hebbe ghese t.
(645)
Doet water in enich[ menich] vat,
Ende in die sonne so set dat:
895
Die sonne suldi in elc vat sien.
Also mochtet wel ghesciet,
Dat vele wacheden hinghen
(650)
Voer die sonne ende ghinghen:
Also menich wache t, als d aer hinc,
900
Also menich sceen der sonnen rinc.
Gaet toter spera, daer in staet: .xv.
Daer vindi hier of exempel.
Waer of die reghenboghe comt.
Den reghenboghe, die men siet
In die lucht, en es el niet
(655)
Dan wolken, in menigher manieren,
Daer die sonne op scijnt sciere.
905
Want die reghenboghe gaet
Recht ieghen daer die sonne staet:
Is si oest, so staet si west.
(660)
Dit is dinc, die niet en mest,
Want die rae e vander sonnen
910
Moeter ieghen comen gheronnen.
Vier verwen so gheeft ons dit:
Roet, groen, ghelu ende wit.
| | | | | | | |
913(665)
+Na dien dat die wolken sijn,
Ontfaet hi verwen ant sonnen scijn.
915
Te gader reghenboghe twee
Mach men sien, ende niet meer.
Aristotiles setter mee toe;
(670)
In dietsche 1 en mach men niet segghe n hoe.
Texempel bewijst hier of die spera,
daer .xvi. in staet.
Waen die ommerinc comt, die omtrent die mane gaet.
Wildi oec weten die dinc,
920
Wanen dat coemt die ommerinc,
Die scijnt of hi om die mane
Sulke tijt plaghe te gane?
(675)
Hi scijnt herde groot ende wijt,
Mar ouer waer, des seker sijt,
925
Dat hi beneden der manen es,
Al en duncket v niet des.
Want die lucht es herdeclaer,
Weet ghi wat dan es die rinc?
930
Wac wasem, die al daer op ghinc,
Ende daer te gader cleuet,
Ende den ronden cirkel gheuet.
(685)
Het en es niet dan grote wachede[of nathede],
Die daer hanghet op die stede.
| | | | | | | |
935
+ Alle dinghe n, bi naturen,
Trecken teenre gheliker figuren,
Ende vander manen oec dat scijn
(690)
Doet, dat die wacheit ront moet sijn.
Want die mane is selue ront,
940
Ende bi naturen talre stont
So maect elke dinc na hare
Ghelike, dats wel openbare.
(695)
+ Der manen scijn mocht sijn so heet,
Het teerde die wacheyt al ghereet.
Gaet ter fig uren, daer xvij in staet.
Wat te ken men neemt int breken
van desen ringhe, en de wae n die wint comt.
945
Als wert te niete desen rinc,
Die sceen dat hi om die mane ghinc,
Dats teken dat wesen sal,
+ In die lucht soete weder,
950
Be de hoech en de neder.
Als men an deen side breke n siet,
Ende an dander side niet,
(705)
Dar waert dat hi dan breken beghint,
Van danen so sal comen die wint.
955
Als dus breket te menigher stat,
So weet die scipman wale dat
Dat tempeest wort in die zee,
| | | | | | | |
958(710)
+En de en dar daer niet ontbe de n meer.
Texempel hier of van deser materi bewi-
sen .ij. circulen of speren die beyde .xviij. in hebben.
Vander figuren diemen in der mane
siet staen, diemen louderec hiet.
Nv wil ic v vroet maken voert,
960
So ic best mach, in corte woert,
Wat dat es, dat pleecht te stane
Recht in midden vander mane,
(715)
Dat men in dietsche heet loudegheer.
Onthout dit wel vorwaert meer.
965
Die mane is tot eenre stede
* In ande ren steden so es si ru
(720)
Ende onneffen, dat segghe ic v,
Als dinc, die roestich is ghedaen,
970
Met donkeren aderen beuaen.
Datter effen es ende slecht,
Vander sonnen ontfaet dat lecht,
(725)
Ende tander blijft donker al.
975
Neemt een glas, dat es beuaen
Met adere, diere dore gaen,
Ende met striemen, in sulker stede
(730)
Onneffen en doncker mede.
Voer v oghen hout dat glas:
| | | | | | | |
980
+Ouer al, daert effen was,
Daer doer suldi sien licht,
Scoen, claer, ende slicht.
(735)
Ende daert die donker aderen heeft,
Ghene claerhe t het 1 daer en gheeft.
Met donkeren striemen, diere in staen,
Die gheen licht moghen ontfaen.
(740)
Haer nature es so ghedaen.
Gaet toter spera, die dit ghetal in
heeft: .xix.
Vanden circulen daer die .xij. tekene in staen.
Nv heb ic v al vercallet,
990
Dat in die luchte gheuallet.
Nu wil ic ten firmamente gaen,
Daer alle die sterren in staen.
(745)
Leert hier ene scone dinc.
Ant firmament so es een rinc,
995
Diet firmament al omme vaet.
Die ene side noertwaert slaet,
Dander zide draecht zu twaert.
(750)
Scrifture dit al openbaert.
In .xij. delen desen cirkel
1000
Deelt men effen ende wel:
Elc deel heet een tekijn,
Dies ghi noch vroeder sult sijn.
| | | | | | | |
1003(755)
+Die .vij. planeten haren ganc,
Elc na der maniere[naturen] sine,
Als ic v hebbe doen verstaen
(760)
Hoe si tfirmament omme gaen.
Elke creature, die leeft,
1010
Haer nature si hier of heeft.
Tide corte ende langhe
Verwandelen bi desen ganghe.
Gaet toter spera, daer xx in staet.
Daer vindi besce t hier of.
Dit is die kennesse vande n eerste n teken.
(765)
Terste tekijn heet Aries:
Dats een ram, sijt seker des.
1015
Aldus noemt die scrifture hier
Daer om en ist niet ghedaen,
(770)
Dat diere an tfirmame nt et staen,
Maer die tijt heeft sijn nature
1020
Na dien dieren, alle vren,
Als die sonne d aer in gaet,
Dats recht daer onder, dat verstaet.
(775)
Na half maerte so comt saen
Die sonne inden ram ghegaen.
| | | | | | | |
1025
+Die ram hi es starc voren,
Achter heeft hi die craft verloren.
(780)
Want haer cracht, die wast haer an.
Si heeft ghehadt clene cracht
Die lenten en de threchte jaer
+ Na astronomien gaen in daer.
(785)
Die werelt was oec op die tijt
Ghemaket, des seker sijt.
1035
Euen nacht eist d aer ommetrent:
Die kalendier doet v bekent.
Vanden anderen teken.
Tander teken dat heet een stier,
(790)
Want dan die hetten meret hier,
Om dat die stier es sterker vele
1040
Dan die ram, so seyd men wele.
Men gaet dan eren berch ende dal
(795)
Na half april gaet in den stier
Die sonne naden kalendier.
Vanden derden teken.
1045
Dat derde tekijn heet twilinc:
Dubbel is dan der sonnen cracht
(800)
Ieghen dat heeft si ghewracht.
| | | | | | | |
1049
+ Na half meye die sonne gaet
1050
Inden twilinc, dat verstaet.
Dat vierde tekijn, dat is waer,
Heet crabbe, want als die sonne daer
(805)
Comt, si niet meer climmen can
+ En de moet nederw aerts gaen dan,
1055
Ghelijc dat die crabbe doet,
Die achterwaerts set haren voet.
Die somer na astronomie
(810)
Gaet daer wt, ghelouets m e.
Die daghe gaen daer corten dan,
1060
Ende die nachte langhen meer an.
Na half wedemaent[Iunius], dat verstaet,
Die sonne in die crabbe gaet.
Vanden vijften teken.
(815)
Dat vijfte tekijn heet lybaert:
Die heeft enen fellen aert.
1065
Heet es hi bouen alle diere,
Ende fel ende onghehiere.
Also ist mede vander sonnen.
(820)
Als si daer in comt gheronnen,
Die tijt wort droghe ende heet,
1070
Ende doet menighen mensche leet.
Laten, ende nemen pusoene,
Es al quaet dan te doene.
| | | | | | | |
1073(825)
+Ghelijc dattet water wallet
Ouer tfier, also gheuallet
1075
+ Dat tsmenschen bloet wallet dan,
Van hetten, die hem comet an.
Waer of die honde daghe comen.
Het is dan in die hontdaghen.
(830)
Daer willic v nv oec 1 of saghen.
In desen tekine lybaert
1080
Staet een sterre, diet al verclaert,
Ende die sterre heet hont.
Seer pijnlic is si talre stont.
(835)
Su twaert si som wile staet,
Ende pijnt seer, ende slaet.
1085
Als die sonne is daer bi,
Voren of achter, dan segghen wi,
Dattet in die hont daghen es dan.
Opten seuende n dach in hoe maent
1090
Gaen si in, dat men wel waent.
Ghelike dat die verwoede hont
Es ghevenijnt 2 in alre stont,
(845)
Also pijnlic es dan die tijt.
Bider scrifturen weten wijt.
1095
Na half hoeymaent[ Iulius] dan so vaert
| | | | | | | |
1096
+Die sonne inden l baert.
Dat seste teken.
Dat seste teken dat heet maghet:
(850)
Ondrachtich, die niet en draghet,
1100
Ende oec van ripen seden.
Also es rechte die tijt dan,
Want die vrucht wast niet meer an,
(855)
Maer si gaet ripen alle tijt.
Dits na half oest, des seker sijt.
Vanden seuenden teken.
1105
Dat seuende dats die waghe scale.
Want men weet dan altoes wale,
+ Dat die dach es euen lanc
(860)
Ieghens den nacht in den ganc.
Die herfst hi gaet oec dan inne,
1110
Na der astronomien sinne.
Na half spelemaent[ september] es dit al,
Dat het dus gheuallen sal.
Vanden achtenden teken.
(865)
Dat achtende teken hiet scorpioen.
Verstaen wil ic v hier dat doen.
1115
Metten staerte venijn het gheeft:
Die tijt oec die nature heeft,
| | | | | | | |
1117
+Want int ende vanden daghen
(870)
Wertet cout dan alle slaghen.
Die coude is dan der naturen
1120
Groot venijn tot alre vren.
Na half die maent tsinte baue n mis
Die sonne inden scorpioen is.
Vanden neghenden teken.
(875)
Dat neghende teken heet sagittarijs:
In dietsche een scutter dat is.
1125
Die sciet ons vore des winters coude,
Met haghel, met snee, also houde.
Na alre heylighe n misse half maent
(880)
Gater die sonne in, als men waent.
Vanden tienden teken.
Dat tiende teken hiet capricornus:
1130
Dats een dier, ende heet aldus.
Achter serpent, ende voer een gheet
Esset, datment wale weet.
(885)
Als hi die gheet heten sal,
Heft hi sijn hoeft op al.
1135
Also doet die sonne dan,
Want si gaet vast climmen voert an.
Maer achterwaerts haer felle staert
(890)
Van couden elken mensche daert.
Die winter neemt daer sijn beghin,
| | | | | | | |
1140
+En de gaet na astronomie daer in.
Het is daer oec die cortste dach.
Daer bi datmen wel sien mach,
(895)
Dat die daghe gaen langhen 1 daer.
half slachmaent[ december], dat es waer,
1145
Die sonne gaet in capricornus voert.
Vanden elften teken.
Dat elfte teken is, nv hoert,
Aquarius, dats in dietsche woert
(900)
Gote, want si ten watre behoert.
Als die son ne comet in dat,
1150
Het reghent dan ende es nat.
Na half loumaent[ Ianuarius] so gaet dus
Vanden twaleften teken.
(905)
Dat twalefste teken visch es,
Ghi moghet mi 2 ghelouen des,
1155
Dat si cout sien ende wac.
Die tijt doet oec groet onghemac
Den lieden, van reghen ende van coude,
(910)
Ende anders pine menichfoude.
Na half zelle die zonne gaet
1160
In die vissche, dat verstaet.
Hoe ziecheit wast inden menschen, als
die tijt niet ghetempert en is, daer si
se in ontfaen, ende hoet die mensch ter dorder
tijt becoept.
| | | | | | | |
1161
+Nv heb ic v ghese t al,
Hoe dat die tijt worden sal
(915)
Van alden jare bi naturen,
Als mi leren die scrifturen.
1165
En de als dus niet ne wort die tijt,
Als ghi hier voren gheleert sijt,
Ende het contrari werket al,
Grote ziecheden comen dan
1170
Inden dorden tijt daer an.
Exempel gheue ic v, om dat
Ghijt onthouden sult te bat.
Vander naturen des winters.
(925)
Die winter, die wesen soude
Herde nat ende herde coude,
1175
Es hi droghe en de heet,
So wassen ziecheden ghereet,
+ Die men inden zomer heeft.
(930)
Die doot her oec dicke gheeft,
Beyde menschen ende beesten,
1180
Ia, den minsten ende den meesten.
Hoe die lenten sculdich is te sijn bi naturen.
Lentijn hi es heet ende wac;
Doet hi anders, dats onghemac.
(935)
Want es hi droghe ende cout,
| | | | | | | |
1184
+So wassen ziecten menichfout,
1185
+ Die inden herfst comen voert
Van des zomers nature.
Die zomer es droghe ende heet;
(940)
Dede hi anders, dat waer ons leet.
Want waer hi cout ende wac,
1190
Zieche t en de onghemac
Quaem ons, als ghi hebt ghehoert.
Te winter souden si comen voert.
Van des herfst nature.
(945)
Die herfst es droghe ende cout;
Datmen wel sien mach int wout.
1195
Als hi es wac en de heet,
Ziecheden wassen dan ghereet,
Die inden lenten openbaren.
(950)
Menighen doen si dan veruaren.
Waer bi een zomer cout is ende die winter heet.
Nv heb ic v ghemaket cont,
1200
Hoe tjaer wedert alle stont;
Nu moechdi mi vraghen des,
Waer bi een somer cout es,
(955)
Ende een winter som wile heet.
Dit es contrarie, god weet.
| | | | | | | |
1205
+ Die .vij. planeten doen dit al,
Saturn us es bi naturen
(960)
Droghe ende cout tallen vren;
Die mane en de Venus
1210
Sien cout ende wac aldus;
Maers entie sonne, als ic weet,
Sien beyde droghe ende heet;
(965)
Iupiter es heet en de nat;
Marcurius ghetemp ert va n al dat.
Waer bi dat die tijt wort contrari.
1215
Als een planete comt gheronnen
In een teken, metter sonnen,
Die tijt neemt sijn nature
(970)
Vanden planeten, talre vre.
Exempel wil ic dat ghi wet,
1220
So moechdijt onthouden te bet.
Quansijs die sonne ende Saturnus
(975)
Dats daer die somer in sal gaen,
Als ic v hebbe doen verstaen.
1225
Met rechte sout dan wesen heet,
Maer Sat urnus, als ict best weet,
Die herde droghe is ende cout,
(980)
Doet, dat bi siere ghewout
| | | | | | | |
1229
+Die tijt es dan beuaen met coude,
1230
Meer, dan hi te rechte soude.
Esser die maen oec 1 bi, of Venus,
Te meer couden esser dan dus.
(985)
Ouer al moet men vroet sijn des,
Als die sonne in een teken es,
1235
+ Esser enighe planete bi,
Den tijt daer na so hebben wi.
Die winter, die met rechte soude
(990)
Sijn beuaen met groter coude,
Comt Maers der sonnen yewer an,
1240
+ Heten winter so heb wi dan.
Also langhe, als si te gader gaen,
So es die tijt also ghedaen.
Gaet tot dien
twe circulen, daer xxj ende xxij in staen. Si horen
beyde op dese materi.
Waer bi dat een recht fisiker emmer astronomie connen moet.
(995)
Omdat ghene planete stille staet,
Mer elc haren ganc hene gaet,
1245
Daer bi so moet al na desen
Planeten die tijt diuerse wesen.
Hier bi en soude gheen meester sijn,
(1000)
Wilde hi wesen goet phisicijn,
Hi en soude van astronomien leren.
1250
So mocht hi vrouwen ende heren
Seker cureren, ende ghenesen.
Ander sins en macht niet wesen.
| | | | | | | |
+Welc dat een goet fisiker es.
1253(1005)
Maer dat is een phisicijn goet,
Die van astronomien es vroet,
1255
Die dese tide can versien,
Wat vanden planeten sal ghescien,
Weder cout of weder heet,
(1010)
Ende hi sijn liede dan ghereet
Wel daer na can altoes houden
1260
Ieghens hetten, ieghens couden.
En de als hem ziecheyt comet an,
Wat planete regneert dan,
(1015)
Daer bi so mach hi weten al
Of hi ghenesen of steruen sal.
1265
Sal hi hem oec gheuen pusoene,
So staet hem wel oec dit te doene:
Dat hi die wile wel versie,
Hi es, ende regneert dan.
1270
Doet hijt, so es hi een vroet man.
Want wi dicke hebben ghesien,
Dat wel een goet phisicien,
(1025)
Als hi tot sinen sieken quam,
Die ziecheit hi herde wel vernam;
1275
Des gheens nature kende hi mede,
En de vander zieche t oec die stede;
| | | | | | | |
1277
+Gherecht pusoen hijr hem ieghen gaf:
(1030)
Nochtan en batet niet een caf.
Maer den zieken hi verseerde
1280
En de sijn zieche t hi oec meerde.
Dit mach wondere n seer v allen,
Hoe dese dinc dus mach gheuallen.
(1035)
Het dolen goede meesters dicken;
Dit comt al bi desen sticken:
1285
Dat si niet ne connen merken,
Wat die planeten sullen werken.
Die craft van elker planete.
Hier of laet ic die tale bliuen,
(1040)
Ende wil v noch voert scriuen
Vanden planeten hare cracht,
1290
Hare doecht, ende hare macht.
Jupiter en de Venus sijn goet,
Ende alle dinc, die elc doet;
(1045)
Maers en de Sat urnus sijn quaet,
Ende also es al haer daet;
1295
Marcuri us, die sonne entie mane
Sijn hier of tmiddel, dat ic wane.
Hoe elc mensche neemt sijn nature ende
sijnre gheboerte van eenre planete.
Hier moghedi g rote wijshe t horen:
(1050)
Als een kint wert gheboren,
Die planete, die dan oest op gaet,
| | | | | | | |
1300
+Weder si goet es ofte quaet,
+ Dat kint heeft sijn nature
Maer weet dat seker ouer waer,
1305
Dat dit die nat ure wel ontleert 1
+ Bi dinghen, d aer men toe keert.
Hier bi so moechdi weten wel
(1060)
Dat loghene sijn, ende niet el,
+ Als een mensche stelen gaet,
1310
Ende men hanghet, als men vaet,
Dat die lude segghen dan:
(1065)
Waer hi besloten in een mure,
Hi moste doen sijn nature.
1315
Dits loghen, en de teghe ns tgheloue al,
Also als ic v toghen sal.
Hier wort gheboren een kint quansijs,
(1070)
Int lant daer gheen water en is,
Ende sijn gheboernesse dat doet
1320
Dattet int water verdrencken moet:
Hoe salt verdrencken, segghet mi,
Want daer en is gheen water bi!
(1075)
Waert also, als die liede callen,
| | | | | | | |
1324
+So most emmer also gheuallen:
1325
Al sout ouer .m. milen gaen,
Het soude lopen verdrenken saen.
Het sijn loghelike woert.
(1080)
Die fine waerhe t hier nv hoert:
Als een kint wort gheboren,
1330
Ende brenghet met hem voren
Dattet sal drenken of verhanghen,
Alsulker doet macht wel ontghanghen;
(1085)
Mer dats aldus te verstane,
Dattet ter dieft eer trecket ane,
1335
In dien dattet hadde die stade,
Dant tot anderen dinghen dade.
Ghinct oec met dieften omme meer,
(1090)
Het worde verhanghen veel de eer
Dan een ander dief soude.
1340
Men mochtet sien, diet merken woude.
Want het leeft sulc .xl. jaer,
Ende is een hoeft dieft ouerwaer,
(1095)
Ende steelt al dat hi te stelen siet;
Nochtans en hangt men ten eersten niet.
1345
Een ander comt, ende sal stelen gaen,
Ende wort ten eersten gheuaen.
Een vecht wel als een deghen,
| | | | | | | |
1348(1100)
+Nochtan wort hi niet versleghen;
Een ander in sire eerster 1 betali
1350
Wert versleghen, sonder fali.
Gaet toter spera, daer .xxiij. in staet.
Hoe een mensch ghern trect na sijnre nature.
Aldus ist, als ghi moecht horen,
Daer een mensche mede wert gheboren,
(1105)
Daer toe draecht hem sijn nature,
Ende hi begheertet talre vre.
1355
Ontwennen mach hijs hem nochtan,
In dien dat hire niet comet an.
Maer het wort hem herde sure,
(1110)
Leert hi yet ieghens sijn nature.
Ende leert hi dat hem nature gheeft,
1360
Groten spoet hi daer toe heeft.
Exempel van twie n kindere n, hoe si
wel sijn versce den van naturen,
van des he m nochta ns nature gheeft.
Doet twee kinder ter scolen gaen,
Dat een sal wel leren ende verstaen;
(1115)
Dat ander, al sloechment ter doot,
Het en leerde cleen, noch groot.
1365
Trect men da n vander scole,
Daert of sere was in dole,
Ende men hem lere een ander stic,
| | | | | | | |
1368(1120)
+Het salt wel leren, dat weddic,
Draechter sijn nature an.
1370
Neemt dat ander kint oec dan,
Dat daer wel ter scolen ghinc,
Ende men leer hem die selue dinc,
(1125)
+ Het blijft sauentire van desen,
Ende tander salre meester of wesen.
1375
Hier bi so moechdi verstaen,
Nature, die men dus heeft ontfaen,
Dat si den mensche ghereder gheeft
(1130)
Teenre dinc spoed, dan diese niet en heeft.
Daer bi so ne gheuallet niet
1380
Dattet emmer also ghesciet.
Daer om so moechdi hier merke n an,
Die eens kints nature wiste dan,
(1135)
Waerse goet, deedse hem leren,
Waer si quaet, deder hem of keren.
Hoe den viant den mensche doet quaet
doen ende hoe hijt dan wijt sijnre naturen.
1385
Die viant weet alle nature,
Den mensche doet hi dicke sneuen
(1140)
Ende iammerlijc verliesen tleuen.
God onse here ghehengh et dicken,
| | | | | | | |
1390
+Dat gheuallen dese sticken.
In sinen handen esset al,
Ionc ende out, groet ende smal.
(1145)
Menich bi sijnre nature n soude
Qualiken termen al sijn oude,
1395
Ten waer datten god daer wt keert,
Eer sine quaethe t wort ghemeert.
Menich verhaest sijn doet dicke
(1150)
Ieghens nature bi enighen sticke.
Hoe die daghe vander weke haer na-
men eerst hadden vanden planeten.
Hier of laet ic dese woert,
1400
Ende wil v segghen voert.
Om dat die he den lieden saghen
Eens jaers, die astronomie plaghen,
(1155)
Dat vanden planeten talre vre
Elke dinc ham haer nature,
1405
Doe seyden si, het ware n gode,
Ende helden van hem ghebode,
Ende maecten elken een outaer,
Ooec die daghe vander weke
1410
Hieten si na hem waerlike:
| | | | | | | |
1411
+ Na die sonne hiet si sondach ane,
Enten mane ndach na die mane,
(1165)
Na Maers de n dinxsdach hiete n si dus,
Den woensdach na Mercurius,
1415
Den donredach na Iupiterre,
Om dat hijt donren dede verre,
Na Ven us noemde n si den vridach,
(1170)
Om datme n da n te vrien 1 plach,
Den saterdach na Sat urnus.
1420
Dese name gauen si hem dus
Om dat sise ouer gode hilden,
Ende hem daer om eer doen wilden.
(1175)
Mer Iheronim us ende Beda,
Die sint langhe waren daer na,
1425
Verkeerden alle dese namen,
+ Die van den heyden voertijts q uamen.
Hoe die daghen waren uerwandelt haer namen.
Den sonnendach hieten si endeleke
(1180)
Den eersten dach vander weke;
Den andere n hiete n si manendach.
1430
In die kerken men oec dies plach.
Also salmen tellen voert an,
| | | | | | | |
1432
+Tot datme n de n saterdach comt an.
(1185)
Die weke en es verwandelt niet,
Want saterdach ruste bediet:
1435
Doe god die werelt hadde ghewracht
Met sire godliker cracht,
Doe ruste hi opten saterdach;
(1190)
Hi ruste oec tsaterdaghes, daer hi lach
Int graf, ende om dese saken
1440
Wilden si hem ghenen andre namen maken.
Hier wil ic nv dit laten staen,
Ende wil v voert segghen gaen,
(1195)
Hoe sonne 1 en de mane veruaren.
Dat sal ic v al openbaren,
1445
Ende daer toe noch ander dinghen,
Ende tachterste vander aertbeuinghe.
Hoe dat die mane taent ende veruaert.
Die wil weten, hoe die mane
(1200)
Veruaert, hi sie dit teken ane:
Die mane ghene claerhe t heeft,
1450
Sonder die haer die sonne gheeft.
Haerre gheen niet stille 2 en staet 3.
Als die mane an die son ne ontfaet,
(1205)
Haren wech si vaste gaet dan,
| | | | | | | |
1454
+En de emmer clarende meer an,
1455
Tusschen dien, dat si comt gheronnen,
Rechte daer ieghen der sonnen;
+ Dan isse vol ter seluer tijt.
(1210)
Verstaet dit, dat ghijs wel seker sijt.
Als daerde tusschen dese twee
1460
Es dan recht, min noch mee,
So 1 bedecket aertrike dan
Die sonne, dat si niet bescinen can
(1215)
Die mane; dus moet si gaen,
Met groter donckerhe t beuaen,
1465
In die scade van aertrike,
Tent si wt comt ende blike.
Daer sijn steden int firmament,
(1220)
Daer die mane moet sijn omtrent,
+ Of daer in, dats recht daer onder;
1470
Drake heten si, hebts gheen wonder.
Si moeter bi[in] sijn, als si veruaren,
Often gheuallet niet, ontwaren.
(1225)
Anders gheuelt in elc manescijn,
En waret oec niet, ten mocht niet sijn.
1475
Als die mane aldus veruaert,
Als ic v hebbe gheopenbaert,
So ist ghemeen 2 ouer al aertrike,
(1230)
Dat si veruaert ende niet en blike.
| | | | | | | |
1479
+ Mer vander sonnen ist also niet,
1480
Als ghi suit horen hoet ghesciet.
Som tijt veruaert die mane al gheheel,
Ende som tijt oec mer een deel:
(1235)
+ Also vele als dan aertrike
Bedecket, 1 veruaert si sekerlike.
Gaet toter spera, daer .xxiiij. in staet.
Daer vindi texempel
Vander zonne, hoe si taent ende veruaert.
1485
Die wil weten hoe veruaert
Die sonne, hi sie harewaert.
Als die mane is donker al,
(1240)
Ende si an die sonne ontfaen sal,
Tusschen aertrijc ende der sonnen
1490
Comt dan die mane gheronnen,
Went dat haer claerhe t comet an.
(1245)
Der son nen claerhe t decket so,
Dat si ons niet en comet toe.
1495
Dan wordet donker sekerlike
In dat deel van aertrike,
Daer die sonne gaf den dach,
(1250)
Als ic v hier segghen mach.
Daer die sonne haer licht gheuet,
| | | | | | | |
1500
+Den sconen dach men daer heuet;
Ende daer niet scijnt der sonnen cracht,
Daer so moetet dan wesen nacht.
(1255)
Wa nt die sonne al aertrike
Metten firmamente sciere,
Ende darwaert dat si comet toe,
(1260)
Te daghen het beghint daer vroe,
Ende hoe si meer comet an,
1510
Te meer beghinnet te lichten an,
En de de n ghene n die si ontgaet,
Dien wordet dan nacht, dat verstaet.
(1265)
Dus, so ist emmer erghent 1 dach,
Als men hier nv verstaen mach.
1515
En de int contrari esset nacht:
Dit comt al bider sonnen cracht
Datmen dus den dach heuet,
(1270)
Bider sonnen, diene gheuet.
Als die mane dan comt ghegaen
1520
Ende sal an die sonne ontfaen,
So bedect si die sonne dan,
(1275)
Te vollen, als si nv daer dede.
| | | | | | | |
1524
+Het wort seer donker te dier stede,
Went dat die sonne es ontgaen,
En de si daer claerhe t gheue n mach,
Steden oec ant firmame nt oec staen,
1530
Daer die sonne moet ieghens gaen,
+ Of si en mach niet veruaren.
Anders so gheuiele twaren
(1285)
Dat selue in elc manenscijn.
Maer dat en mach daer om niet sijn.
1535
Vande n stede n seyde ic v wel saen,
Mer ghi en souts niet verstaen:
Astronomie, die is so zwaer,
(1290)
Die vanden steden spreket daer;
Men mach oec niet wel leke n lieden
1540
In dietsche ghene dinc bedieden:
Men machse tasten metten dume,
Nochtans sellent sijt uerstaen cume!
(1295)
Nu heb ic v gheopenbaert,
Hoe dat die sonne veruaert.
1545
Al es dat sake, dat dit ghesciet,
Die sonne wort selue donker niet,
Mer si bliuet euen claer,
| | | | | | | |
1548(1300)
+Als ic v hier toghe openbaer.
Stonde hier ene kaerse nv,
Dat ons dat scone licht bename,
(1305)
+ So bleue nochta n die kaerse daer,
Elwaer lichtende, dat es waer.
1555
Aldus ist mede vander sonnen,
Daer ic dit of hebbe begonnen.
Die sonne, die[ si] lichte o t,
(1310)
+ En de si en verdonkerde no t
Selue, meer dan een werf:
1560
Dat was, doe god ant cruce sterf.
Haer licht verloes si al doe,
En de wert pu r donker toe,
(1315)
Bi mirakel, niet bi naturen.
Als mi toghen die scrifturen,
1565
Dat tot Athenen stont sent Denijs,
Die van sterren was herde wijs,
Die sonne hi veruaren sach,
(1320)
Ende verdonkeren den dach.
Hi wist wel dat niet en mochte sijn,
1570
Wa nt der manen manescijn
En was mer viertien daghe out.
Des hadde hem wonder menichfout.
| | | | | | | |
1573(1325)
+Doe sp rac hi: ‘god der nat uren
Ghedoecht nv tot deser vren
1575
+ Sinen onwille, of al aertrike
Wert nv te stoert sekerlike.’
(1330)
+ Nochtan en kende hi gode niet wale,
Wanten Paulus sint bekeerde,
1580
Ende tgheloue hem leerde.
Nu heb ic v gheopenbaert,
Als die sonne hier veruaert,
(1335)
Dat si nochtan elwaer gheeft
Claerhe t, daer me n de n dach of heeft.
1585
En de dat comt al bi haren gane,
Ende dat mense dwers siet ane.
Gaet toter spera dat dit ghetal in
heeft: .xxv. Daer vindi texempel hoe die sonne uervaert.
Hier bi so moechdi weten dan,
(1340)
Dat Ghent ende Rome niet sien an
Alleens die sonne op 1 ene wile,
1590
Want daer is tusschen menighe mile.
En de het niet euens 2 eens dach
Te Rome ende te Ghent, want men mach
(1345)
Den dach hier in een stede versien
En de si gaen ieghe ns onse kn en.
| | | | | | | |
1595
+Die grote hoeche t dit al gheeft,
Die Rome bouen Ghent heeft.
(1350)
Bouen Ghent, sijt seker des,
Stonden si tsamen in ene stede,
1600
En de Roem 1 hadde die hoechede
Diet heuet bouen Ghent nv,
(1355)
Soude opwaert dorren sien,
Want Rome soude dunken dien,
1605
+ Dattet in die lucht hinghe
Ende toten hemele ghinghe.
Ald us moechdi micken voert,
(1360)
Wildi anders enighe poert
Bet neder weten ieghen Ghent,
1610
Dat selue wort v hier bekent.
Dat comt bedi, dat si v cont,
(1365)
Al ronde dinc en mach niet staen,
+ Teen en moet bouen de n and eren gaen.
Texempel van deser materi, dat soect
in die spera daer .xxvi. in staet.
1615
Dvs segghic dan dat elc lantscap staet
| | | | | | | |
1617
+Emmer climme nde opwaert.
(1370)
Wa nt die hadde goede vaert,
Hi soude al omme gaen aertrike
1620
+ In vijf jare n sekerlike,
Ende in .xviij. ende twee hondert
Daghen, ic waen v dit wondert,
(1375)
.x. milen ouer die dachuaerde,
Wil hi te voet, wil hi te paerde.
1625
+ In dien dat 1 gheen wederstoet
Hem en lette, cleen noch groet,
Tot sine n derden halue n jare
(1380)
.C. daghen ende neghen daer nare,
So soude hi comen daer ghegaen,
1630
Dat sine voete souden staen
Recht ieghen der gheenre voete,
Als of hi soude doen ghemoete
(1385)
Ter stede, daer hi vte teerst
Begonde te gaen alre eerst.
1635
Ende in also langhen tiden
Soude hi gaen an dander side,
Ende comen ter seluer stede in,
(1390)
Daer hi wt ghinc, noch meer, noch min.
Hier bi so sijt seker des,
1640
Dat ghene ander werelt es.
| | | | | | | |
1641
+Die liede wanen dat hier onder
Een werelt es, ende hebbens wonder.
Onder, bouen, berch ende dal.
1645
Daer in sien menighe manieren
Van menschen ende van dieren.
Die spera, daer .xxvij. in staet, be-
wijst texempel hier of.
Wat lude hier onder ons wonen,
(1400)
Wi gheweten niet en connen,
Want also wel segghen si,
1650
Dat onder haer voeten sien wi,
Als wijt van hem lieden segghen
Om dat wi voet ieghens voet legghen.
(1405)
Also wel hebben si tfirmament
Bouen hem, alst ons is omtrent.
1655
En de alst hem is middernacht,
So hebben wi meest der zonnen cracht.
En de da n ist 1 onse middach recht,
Dit doet dat aertrike is ront,
1660
Als ic v hebbe ghemaket cont,
Want scrifture ons dat seghet.
| | | | | | | |
1662
+Ghelike dat die doder leghet
(1415)
Recht int midden vanden witten,
+ Metten scalen diere an sitten,
1665
Also scrijfmen dat is aertrike
Recht in midden sekerlike
Vanden firmanente al omme,
(1420)
Euen recht ende euen cromme,
Ende hanct in hem seluen al,
1670
Also als ic v toghen sal:
Ghi weet wel hoe dat die zeylsteen
Die naelde an hem trect, al van een;
(1425)
Also trect oec dat firmament
Tot hem aertrike al omtrent.
1675
Dus moetet 1 in midden stille staen:
Het en mach vallen, noch vergaen.
Die spera, daer .xxviij. in staet, bewijst
hier of besce t.
Hoe menighe mile aertrijc heeft om mega ncs.
Wildi nv weten teenre somne,
(1430)
Hoe menighe mile heeft al omne
Aertrike gaens, ic segghet v.
1680
Hoert hier die pure waerhe t nv:
Mile .xx. dusentich
Ende vier hondert doe toe licht,
(1435)
Ende .xxix. milen daer an.
| | | | | | | |
1684
+Den ommeganc so hebstu dan.
Gaet toter spera, daer .xxix. in staet.
Daer vindi dit exempel
Hoe dicke dat aertrike es.
1685
Die dicte van al aertrike
Hoert hier oec mede sekerlike:
.vi. dusent milen ende vijfhondert.
(1440)
Ic wane, v dit sere wondert.
Tholome us en de Affricaen
1690
Doen onse al dese dinc verstaen.
Si maecten die astronomie,
Ende consten alle philosophie;
(1445)
Bi reden proefden si hare woert,
Ende al dat ghi hier hebt ghehoert,
1695
So wat dat si oec consten meest,
Hadden si van den heyligen gheest.
Het wonderde 1 v licht in tghedochte
(1450)
Hoe datmen dit weten mochte:
Het is te proeuen herde goet,
1700
Die et van deser dinc sijn vroet.
Gaet ter spera, daer xxx in staet. Die bewijstet,
Tot welker stede die helle staet.
Waer die helle wesen mach.
(1455)
Bi scrifturen so proefment wel,
| | | | | | | |
1705
+Dan int middel van aertrike,
Dats in centro, sekerlike.
God moet ons verden van hare,
(1460)
Amen segt, ende hoert hier nare.
Gaet toter spera, die xxxi in heeft,
die toecht besce t hier of.
Nv heb ic v allen doen bekent
1710
Wat gheuallet tusschen tfirmament
Ende hier neder in aertrike.
Nu wil ic v segghen sekerlike
Al dat behoert der aerden toe,
(1465)
Waen dattet al comet ende hoe.
1715
Die aertbeui nghe seg ic voren.
Bidt voer den dichter, diet horen.
Waer of wolken ende mist comt.
(1470)
Die comt van water ende van lande,
Droghe, nat, cout ende heet,
1720
Ende opwaert climt si al ghereet.
In die lucht wasser of wolke n bre t,
Als ic v hier voer hebbe ghese t.
(1475)
Die lucht soude altoes sijn claer
En ne1 dede die wase n die hangh et daer.
1725
Daer of wolken ende mist comt,
| | | | | | | |
1726
+Als dene op den andere n dromt.
Alrehande wasem 1 latic bliuen
(1480)
Ende wil van den droghen scriuen.
Die droghe wasem, waen hi comt ende hoe.
Die wasem is van twie manieren:
1730
Dene climt opwaert herde sciere,
Daer of so wasset dicke groot wint;
Dander manier sine climmet twint,
(1485)
Mer si slaet in daerde neder,
+ En de loept ghens en de weder.
1735
Holachtich es aertrike binnen,
Die wasem loept dan in tallen vinnen[gaten].
Slubbrich 2 wort hi dan daer in saen,
(1490)
Om dat hi niet weder wt mach gaen,
Ende blijft in daerde so gheuaen.
1740
Exempel suldi hier of verstaen.
Als men deech in den ouen le t,
Droghe wasem gater in ghere t,
(1495)
Slubbrich wort hi dan daer inne,
Want hine mach niet wt, als ict kinne,
1745
Ende emmer gaets daer toe in mee
En de drinc 3 so, dattet breect ontwee.
Maer men gatet teersten bouen,
(1500)
Eer dat ment doet inden ouen,
| | | | | | | |
1749
+El sout werpen grote clouen.
1750
Vraghets, so moechdijs ghelouen.
Hoe dat elke dinc heeft clene gatelkine.
Het mach v wonderen in uwen sin,
Hoe comt dat die wasem comt daer in.
(1505)
Elke dinc heeft gate subtile,
Daer 1 wasem in gaet elke wile.
1755
Exempel sie wi al in een,
Want water gaet wel doer den steen;
Doer hele hu t comt oec wel zweet
(1510)
Wt ghedronghen al ghereet.
Hoe dat aertrike is vol hole.
Die wasem, die in aertrike
1760
Neder slaet elke daghelike,
Aertrike sijn al vol holen,
Daer loept hi in met grote scolen.
(1515)
Deen wasem iaecht den anden 2 daer,
Daer of wort groot wint, dats waer.
1765
Want wint, dat 3 en es el niet,
Dan dene iaecht ende dander vliet.
Gaet toter spera, die xxxij in heeft.
Daer vindi texempel.
Scoen exempel hoe dat wasem wert wint.
| | | | | | | |
1767
+In enen blaesbalch moech wijt sien.
(1520)
Die wasem, die men trect in dien,
Als men den blaesbalch doet toe,
1770
Die wasem, diere in ghinc doe,
Hi moet bi crachte vte gaen.
Die een iaecht den anderen voren saen.
(1525)
Daer deen den anderen dus wech dromt,
Dat is wint diere of comt.
1775
Ald us doe ic v verstaen.
Die wasem, die in die hole gaen,
Ende deen iaecht ende dander vliet,
(1530)
So worden si wint ende el niet.
Die wint, als ghi hebt ghehoert,
1780
Loep in die hole der aerden voert.
Die aerde verroert bouen ende beeft,
+ Om dat si den wint binne n heeft,
In alle die hole ommetrent.
1785
Die aerde gaet op ende neder,
Om dat bet [..] 1 hi loept 2 haer en de weder.
Waer die aerde dan es dinne,
(1540)
Daer breect si ende vallet inne,
Ende maect daer een diepe dal
1790
Ende enen herden groten wal.
| | | | | | | |
1791
+Groot wint en de starc daer wt da n vaert,
Ende gaet climmende opwaert.
(1545)
Stoeder oec dorp of enich poert,
Daer dit gheuiel, dat ghi hier hoert,
1795
+ Het most algad er daer versinken.
Want liede sien, dies noch ghedinken,
Daer dese dinc is gheuallen.
(1550)
God bescerme hier of ons allen.
Die aerbeui nghe si ent meest
1800
In die zee ende maect daer tempeest.
Dat doet die wint, die daer so liep
In die aerde, al is die zee diep.
(1555)
Die aerde si es daer wel dinne,
+ Bi dien breect si d aer dicke inne.
1805
Groet storm wast daer of alle stont.
Die viske die zwemmen opten gront,
+ Si vlien op en de doen niel el.
(1560)
Dan so weet die scipman wel,
Als hi die vreemde vissche siet,
1810
Dattet stormen sel ende hi vliet.
Die storm es quaet alle stonde,
+ Die comt beneden vten gronde.
(1565)
Die scepe 1 verderuer in dicke:
Dat comt bi dustanighe sticke.
| | | | | | | |
+Wat Aristotiles hier of se t.
1815
Dit se ter of Aristotiles,
Dat aertbeuinghe meest es
+ Tsnachts, om dat dan der sonnen
(1570)
Scijn daer of elwaer is gheronnen.
Want die sonne soude verteren
1820
Den wasem wel en verweren,
Ten waer dats te veel in ghinghe,
So quamer wel of aertbeuinghe.
(1575)
Maer die moest in die dagheraet
Wesen, of auonts, dat verstaet.
Tot wat steden aerbeuinghe meest valt.
1825
Aristotiles seit oec dit mede,
Dat aertbeuinghe ghern es tier stede,
Daer die zee altoes bi rent,
(1580)
Want die aerde heeft daer omtrent
Cauernen, heten si in latijn,
1830
Dat willen in dietsche holen sijn.
+ Sulc lantscep is daer aertbeui nghe
Elke weke is, sonderlinghe.
In wat tiden aerbeuinghe meest valt.
(1585)
In den herfst ende in die lentijn
Alre meest aertbeuinghe sijn,
1835
Om dat dan meer reghent en de wae t
| | | | | | | |
1836
+En de die wint sere drae t.
Te winter en de te somer met
(1590)
Gheuallen si selden, dat wet,
Want grote hetten ende coude
1840
Benemen den wint also houde.
Alst sere vriest, so ne wae tet twint:
In daerde en mach dan sijn geen wint.
Wat dinghen of ghelu t datter comt
voer die aertbeuinghe.
(1595)
Voer die aertbeuinghe comt een gheluut,
Dats die wint, die waer gaern wt.
Hoert men voer die aertbeuinghe,
Dat is wint ende el niet,
(1600)
Dene iaecht ende dander vliet,
Die daer in daerde was besloten,
1850
Vaerter doer met groten roten.
Daer hi dan te comen beghint,
Die zoghinghe gheeft daer dan dien wint.
Waer bi die sonne nader aertbeuin-
ghe rijst met wolken.
(1605)
Als die sonne na die aertbeuinghe
Rijst, so vallen dese dinghe,
1855
Dat si met dicken wolken es beuaen,
Want, daer die aertbeui nghe breect saen,
| | | | | | | |
1857
+Daer slaet wt wint en de wasem grof,
(1610)
Daer die 1 sonne heeft wolken of.
Waer bi aertbeuinghe gheualt som-
tijt als die sonne veruaert of taent.
Somtijt als die sonne veruaert,
1860
Aertbeuinghe dan openbaert,
Om dat die hetten vander sonnen
Ter aerden toe niet comt gheronnen.
(1615)
Want die mane esser tusschen dan
Ende doet dat die sonne niet ne can
1865
Verteren den wasem ende den wint,
Daer die aertbeuinghe of beghint.
En dede die mane, si soude oplecken,
(1620)
+ En de tot haer in die luchte trecken.
Mer nv moet hi in die aerde slaen,
1870
Daer hi also in blijft gheuaen.
Hoe langhe dat die aertbeuinghe duret.
Aertbeuinghe gheduret dicke
.xx. daghe tot enen sticke 2,
(1625)
En de somtijt een jaer, dits waerhe t.
Aristotiles het oec mede se t.
Vanden .xvi. winden. wanen si comen
ende hoe si heten.
1875
Om dat ic veel hebbe ghecallet
| | | | | | | |
1876
+Wat vanden winde gheuallet,
Daer om wil ic v leren al,
(1630)
Hoemen elken wint heten sal.
Van danen dat hi gheronnen coemt,
1880
Den wint men altoes daer na noemt.
Aertrike heeft vier enden,
Als wijt in der scriften vinden:
(1635)
Oest, west, zu t ende noert.
In vieren deeltmen dese woert.
1885
.xvi. enden so heeftme n daer,
Die winden hebber 1 haer name n naer.
Hare namen ende hoe si staen
1888(1640)
Siet hier in ene figure saen.
Gaet toter spera, die dit ghetal in
heeft: .xxxiij.
| | | |
Fig. 12.
| | | | | | | |
+Te soeken paeschen inden kalendier
na toude ghetal vander mane, dat
in alden kal endiere staet, w ant paeske n
wasser na gheset, al ist nv u erlopen.
161
Te vinden paesken die wil sijn vroet,
Weti hoe hijt beghinnen moet?
Soeke in maerte nonas snime,
Daer na, waer die mane is prime.
165(1645)
Viertien nacht so telle daer na,
Die naeste sonnendach, dat versta,
+ Es paesdach. En de scrickeliaer,
Dat segic v al ouer waer,
(1650)
So selmen tellen .xv. daghe,
170
Dit en es oec ghene saghe.
Gheualt oec die achterste dach
Der rekeninghe op dien sonnendach,
Nemen, diere comet naeste.
175(1655)
Daer na vijf weken ende twee
176
Ist pinxster dach, min noch meer.
Om te weten den aduent.
79
Die wil weten den aduent 1,
80
Hoer hier na, hi worts bekent.
| | | | | | | |
81
+Sinte Andries dach hi besie,
(1660)
Den naesten sonnendach, dat is die
Achter of voren doet verstaen,
Daer die aduent in sal gaen.
85
Gheualt die dach oec sinte Andries
Des sonnendaghes, twiuelt niet dies,
(1665)
Die aduent sal daer gaen in.
Onthout dit vast in uwen sin.
Te weten scrickeliaer.
Die wil weten scrickeliaer
90
Onthoude dit, ende hoerre naer.
Dat effen is, so es en twaren
Scrickeliaer. Dats in vier iaren,
95
Want telken vier jaeren es
96
Scrickeliaer, des sijt ghewes.
Te weten hoe out die mane wort
tander iaer op desen dach of op terde
jaer.
193(1675)
Wildi 1 der manen outheden
Vanden iaren die sijn leden
Die outhe t, dier ghi seker sijt,
Doeter neghentien daghe toe,
| | | | | | | |
198(1680)
+Als ic v hier toghe hoe.
Ghi hebbet dan die outhede
200
Die si des anders jaers tier stede
Hadde, ende also dicke als ghi
Neghentien doet daer bi[daertoe],
(1685)
Van also menighen iaren hebdi
Die outhede, ghelouets mi,
205
Van 1 dien iare n die sien leden,
Rechte tote deser steden.
Maer dat emmer wel verstaet,
(1690)
Als het bouen dertighen gaet,
Dortich salmen laten gaen
210
Ende tander daer bouen ane vaen.
Somme tijt misset enen dach,
Dat es niet dicke, dat letten mach.
(1695)
Wildi weten in v ghedachte,
Hoe menighe wile alle nachte
215
Die mane scinet, haer outhede
Suldi tellen daer ter stede.
In dien dat si es int wassen,
(1700)
Driewerf so veel selmer toe passen.
220
Te gader delen in viuen al.
| | | | | | | |
221
+Also menighe viue alst heeft an,
So menighe wile licht si dan.
(1705)
En de1 also menighe een, als daer
Ouer die viuen comen naer,
225
Also menich po nt scij nt si
Ouer die wilen, ghelouets mi.
Ende vijf poynten altoes sijn
(1710)
+ Ene wile int manenscijn.
Als ghi dit micket vander manen,
230
Ende si es in haer wanen,
Altoes micken voervoets mede.
(1715)
Ende dat van dorteghen is min,
Suldi micken in uwen sin.
Seldijr mede toe doen an,
Ende delent in viuen voert,
(1720)
Als ghi int wassen hebt ghehoert.
Dus moechdi weten alle nachte,
240
Sonder besien, in v ghedachte,
Oec waer dat ghi siet ouer al,
Hoe langhe die mane scinen sal.
(1725)
Exempel wil ic v bescreuen
Hier van desen beyden gheuen.
| | | | | | | |
245
+Wanneer die mane is acht daghe out,
So meert noch 1 dat ghetal drieuout:
Twee ende dertich so hebdi dan,
(1730)
Ende maken ses wilen daer.
250
Die twee, die daer ouersien naer,
Een halue wile, luttel min,
Als ic v leerde, brenghen si in.
(1735)
Als si heeft twientwintich daghe an,
So is si in haer breken dan.
255
Hier op staet v wel te siene:
Van dortighen ghebreecter tiene.
Tot dien tienen doet drieweruen toe
(1740)
So vele, als ic v leerde hoe.
Dan so hebdi veertich daer,
260
Die deelt voert 2 in viuen naer,
Nu moet ghi dit al wel verstaen.
(1745)
Die mane ten vijftienden daghe
Gaet si breken alle slaghe.
265
Als die mane int suden staet,
Die zee dan vloeyen gaet,
| | | | | | | |
267
+ En de als si staet oest of west,
(1750)
Der ebben ghi dan niet en mest.
270
Gheuallet dit in aertrike.
Te weten, hoe out die mane is, als ghi
se weet op enen dach, tander jaer op dien
seluen dach of opt terde jaer.
177
Qvansijs ghi weet nv die mane
Hoe out si is van dien ontfane,
180
Hoe out si tander jaer wesen sal
Op desen seluen dach hier,
Sonder te sien in kalendier,
Elf daghe doeter toe an.
185
Also menighe elue, als ghi
Daer toe doet, dat seg ic vri,
Haer outhede also menich jaer
(1765)
Maer dat moeti verstaen,
190
Als het bouen xxx sal gaen,
Dortich me n wech wer 1 pen sal,
(1768)
Ende houden an tander ghetal.
|
2vermoedelijk werd uitgangs- n bij het overlezen ingelast.
1si voorafgegaan door doorgehaald hi.
355 Lees (met L, U, H, S, B, O): Ende hets telken vierden jare.
388 den westen: lees (met de varr.) ten westen.
1na r volgt nog een haaltje.
1met tussen e en t ingelaste l.
439 ten naesten: lees ten versten.
440 ten versten: lees ten naesten.
1v (+ geschrapte onduidelijke letter) + ersten, d.w.z. verbeterd uit veersten?
2voorafgegaan door doorgehaald vc.
463 Die tusschen aertrike: 1. die tusschen haer ende aertrike (zoals in L).
1verbeterd uit veersten? cf. v. 440.
1na van naesten verbeterd uit?
2verbeterd uit dusentich.
2tussen i en t stond nog een letter.
535 setten: l. (met B, O, W) settent.
578 Die van astronomien es vroet: 1. (met O) Die van astronomien sijn vroet.
580 scijt: lees scijnt.
1voorafgegaan door doorgehaald den.
3ene ingelast boven doorgehaald enich.
1Voor interpunctie en betekenis: zie Filol. Commentaar.
740 Versta: Ende opdraecht toter luchten.
762 Hi (van de bliksem), maar si 765, 768, 770!
766 tac: versta: 't dac.
1of licteken? ct en tt zijn vaak niet te onderscheiden, in dit hs. vooral.
1dat: met inlassingstekens boven de regel.
2tussen Wat en hag hel: spatie. Daartussen stond snee, dat uitgeschrapt werd. De eerste h van hag hel loopt over de laatste e van snee.
1doorgehaald e .
1met eindhaal aan de eerste n.
896 ghesciet: l. ghescien.
907 Is si oest: l. Is hi (cf. L. Essi; U. Es hi).
917 Aristotiles setter: l. (met de varr.) seiter.
1met onduidelijke laatste e.
947 948: L., met de varr., deze verzen in de volgorde 948-947.
1het: met inlassingstekens boven de regel.
1oec: met inlassingstekens boven de regel.
1oec: met inlassingstekens boven de regel.
1278 batet: versta: baatte 't.
1met een kleine, tussen n en l, boven de regel ingelaste t.
1met, tussen e en s, boven de regel ingelaste r.
1de 2 lettergrepen zijn gescheiden door een gaatje in het perkament.
1471 als si veruaren: 1. (met varr.) sal si veruaren.
1doorgehaald bedette ( bedecte?).
1586 dwers: 1. diuers (en vgl. L 1246).
1Tussen op en ene: beginhaal van w, van wile.
1het lijkt wel of de de van wonderde uitgeschrapt werd.
3dat: met inlassingstekens boven de regel.
1tussen dat en hi staat boven de regel een woord, waarvan alleen de eerste drie letters leesbaar zijn.
1867 si soude oplecken:
|
versta, |
met H: |
soudet |
|
|
met B: |
sout |
|
of lees, |
met L: |
souden |
|
|
met O: |
soudene. |
1die: met inlassingstekens boven de regel.
1884 woert: 1. (met de varr.) voert.
1Ende: in margine bijgeschreven.
1noch: met inlassingstekens boven de regel.
1De twee lettergrepen zijn gescheiden door een gat in het perkament.
|
|
vorige
