DBNL . De natuurkunde van het geheelal

[p. 433]

Deel III
Varianten

[p. 435]

vv. 1-4, aangehaald uit S:

1
Van hier vortwaert
2
So is ons gheopenb't
3
Vele dinghē indē kalendier
4
Nv wil ic v vort seggē hier

Varianten uit H en L:

1	L.	vorwaert;
	H.	-
2	L.	= so - Es - gheopenbaert;
	H.	gheopenbaert;
3	L.	dinghes in dien;
	H.	dingen;
4	L.	voort al hier;
	H.	Nu - = v;

5	L.^o	In verse ende in frayen rime;
	H.^o	In versen e in warē rime;
	S.^o	In versen e in warē rime;
6	L.	+ E - line;
	H.	vp sinen lime;
	S.	vp sinen lime;
7	L.	= om - zult;
	H.	zult;
	S.	ghiit - zult;
8	L.	= en - sijn;
	H.	= en - sijn;
	S.	= en - siin;

W begint met 2 oorspronkelijke verzen:

Ic wil v seggē mit mijnre macht

Van compoten die meeste cracht

9	L.	= v;
	H.	-
	S.	-
	W.	= segghen;
10	L.	al;
	H.	-
	S.	-
	W.	+ seggen - = allen;
11	L.	Eertrike;
	H.	Eertrike;
	S.	Eertrike;
	W.	Aerdrike;
12	L.	-
	H.	-
	S.	Siin;
	W.	gescepen;
13	L.	zonne - = oec;
	H.	= oec - entie mane;
	S.	= oec - entie mane;
	W.	Ende hoe - = oec;
14	L.	= dat;
	H.	plegen;
	S.	-
	W.^o	Bi naturen plegen te gane;
15	L.	vijf;
	H.	vij;
	S.	.vij.;
	W.	andre;
16	L.	mensch - zijn;
	H.	= mensche - heuet sine;
	S.	D' - = mensche - heuet sine;
	W.^o	Waer af elc mensche heuet sede;
17	L.	complexie ende zijn;
	H.	complexie;
	S.	complexie;
	W.	Sijn complexie e sijn;
18	L.	zeghet - de;
	H.	-
	S.	-
	W.	Want ons seget;
19	L.	elc creature - leuet;
	H.	creature - leuet;
	S.	creature - leuet;
	W.	creature - leuet;
20	L.	nature - heuet;
	H.	Sine nature - heuet;
	S.	Sine nature - heuet;
	W.	Hoer nature - heuet;
21	L.	seluen;

[p. 436]

	H.	-
	S.	-
	W.	Algader - seuē;
22	L.	zelt weten;
	H.	sultse;
	S.	sultse;
	W.	+ noch - hoerē - sij;
23	L.	ict;
	H.	Maerct - ic v - = dit;
	S.	Maerct - ic v - = dit;
	W.	Mercket - = dit;
24	L.	Verstaet - so moghedi winnen;
	H.	Verstaet - so mogedi winnen;
	S.	V'staet - so mogedi winnen;
	W.	Verstaet - soe muechdi wīnē;
25	L.	= emmer;
	H.	suldi - = emmer - vort;
	S.	suldi - = emmer - vort;
	W.	= emmer - + altoes;
26	L.	= wel - woerd;
	H.	= wel - een wort;
	S.	= wel - v'staet - een wort;
	W.	= ghi;
27	L.	= dat;
	H.	= dien;
	S.	= dien;
	W.	sult hier hoerē;
28	L.	dan[ne]1;
	H.	V - + al;
	S.	V - + al - v'loren;
	W.	+ al;
29	L.	woerden neit;
	H.	ne - andren boerdē;
	S.	ne - andren boerdē;
	W.	andren;
30	L.	woerd - seit;
	H.	wort;
	S.	wort;
	W.	-
31	L.	kauwen;
	H.	Moetmen kennen;
	S.	Moetmen kennē - v'staen;
	W.	seker sijn;
32	L.	-
	H.	Eermen vort;
	S.	Eermen vort;
	W.	-
33	L.	-
	H.	-
	S.	aestronomiē;
	W.	astromien;
34	L.	naturen;
	H.	naturen - seggen;
	S.	naturē;
	W.	naturē - seggē;

Rubriek	W.	Hier muecht ghii m'kē e v'staē
		Hoe die planetē omme gaen

279	M.	-
	L.	es;
	U.	= so;
	H.	es;
	S.	es;
	B.	soe es;
	M'.	-
	O.	= so;
	W.	= so;
280	M.	Ghescapen - + al - ertrike;
	L.	+ al - eertrike;
	U.	-
	H.	+ al - erdrike;
	S.	+ al - erdrike;
	B.	Ghescapē - + al - erterike;
	M'.	Ghecepen - eertrike;
	O.	Gescapen - + al - eertrike;
	W.	Gescepen;
281	M.^o	E daer toe aldat firmament;
	L.	-

[p. 437]

	U.	-
	H.	-
	S.	-
	B.	tfiermament
	M'.	allegad';
	O.	allegad';
	W.	-
282	M.^o	Als ic v hier doe bekent;
	L.^o	Alse ic v hier doe bekent;
	U.^o	Als ic v hier doe bekent;
	H.^o	Als ic v hier doe bekent;
	S.^o	Als ic v hier doe bekent;
	B.^o	Als ic v hier doe bekent;
	M'.^o	Als ic v hier doe bekent;
	O.^o	Als ic v doe bekent;
	W.^o	Als ic v sal doen bekent;
283	M.	= E;
	L.	= E - zeuen;
	U.	= E - seuen;
	H.	= E - dien;
	S.	= E - dien;
	B.	= E - seuen;
	M'.	= E - zeuen;
	O.	= E - souen;
	W.	= E - seuē;
284	M.^o	Wil ic v nv doen weten;
	L.^o	Wil ic v nv doen te weten;
	U.^o	Wil ic v nu doen weten;
	H.^o	Wil ic v nv doen weten;
	S.^o	Wil ic v nv doen weten;
	B.	v oec latē weten;
	M'.^o	Wil ic v nv doen weten;
	O.^o	Wil ic v nů doen wetē;
	W.^o	Wil ic nv laten weten;
285	M.	Hoer;
	L.	loop;
	U.	-
	H.	loop es;
	S.	loop es;
	B.	es - tfiermament;
	M'.	Hair - ond';
	O.	Harē loep loept;
	W.	Hoer;
286	M.	-
	L.	isser wel bekant;
	U.	+ en - soe;
	H.^o	Als ic v hier doe bekent;
	S.^o	Alsic v hier doe bekent;
	B.	negheen nesser;
	M'.^o	Alse ic v hier doe bekent;
	O.	en geen - soe wael;
	W.	Mer ghen - = en - soe;
287	M.	entie;
	L.	Alse de zonne;
	U.	-
	H.	Also - entie;
	S.	Also - entie;
	B.	Alse de - de;
	M'.	Alse - sonnen - of;
	O.	-
	W.	-
288	M.	ellic na minē wane;
	L.	Deze - in minen wane;
	U.	in minē wane;
	H.	betekenen elc na minē wane;
	S.	betekenen elc na minen wane;
	B.	ī minē wane;
	M'.	na sine wane;
	O.	wael na mynē waen;
	W.	na minē wane;
289	M.^o	Dand' viue als ic wane;
	L.	-
	U.	Dander - altemael;
	H.	Dander v;
	S.	Dander .v.;
	B.	Dand';
	M'.	Dande xvj;
	O.	Dander vijve;
	W.	Dandre;
290	M.^o	Kōnen luttel lude hen op v'staen;
	L.^o	Diene kē[n]nen niet so wale;
	U.	soe wael;
	H.	bekent - also;
	S.	bekent - also;
	B.	ne;
	M'.	Diene;
	O.	= Die - alsoe wael;
	W.	soe;
291	M.	+ hem - astronomiē;
	L.	En si;
	U.	En sij;
	H.	-
	S.	-

[p. 438]

	B.	-
	M'.	-
	O.	-
	W.	Het en sij - astromie;
292	M.	kēnen se wel die d' - siin;
	L.	kennense - die daer af zijn;
	U.	Sijn kennisse hier af;
	H.	kennesse - af;
	S.	kennesse - af siin;
	B.	kennēse die d' af siin;
	M'.	dier af;
	O.	Die kennēse die d' aff;
	W.	Sij kennense wel dier;
293	M.^o	E wil se v nv a[^b]lle no[^a]men;
	L.^o	E salse noemen alle;
	U.	= v - al;
	H.	= v - nomen;
	S.	= v - nomen;
	B.	-
	M'.	= v - nomē;
	O.	hi sal se nomē;
	W.	wil v;
294	M.	ellic - ghevalle;
	L.	sine - gheualle;
	U.	-
	H.	sine stade;
	S.	sine stade;
	B.	elkē sine;
	M'.	-
	O.	Nae - dat die stede gevallen;
	W.	Nae;
295	M.	vij siin nv twe;
	L.	dezen seuen - twe;
	U.^o	Vanden seuen sijnder twe;
	H.	vij;
	S.	.vij. siinre;
	B.	esser;
	M'.	zeuen sinre twie;
	O.	souē isser twe;
	W.^o	Vanden isser twee;
296	M.	d' - no meer;
	L.	no me;
	U.	+ no - no;
	H.	no;
	S.	no;
	B.	de mane - no;
	M'.	Tusschē sōne e mane - me;
	O.	die maen noch - meer;
	W.	no;
297	M.^o	E elc boue and' gheset;
	L.	De - den anderen;
	U.	Deen - dander;
	H.	Deen - den anderē geset;
	S.	Deen - den anderē;
	B.	Deen - + es - dand' geset;
	M'.	Deen - denan d'n gheseit;
	O.	Deen is - dander geset;
	W.	Deen - den andre;
298	M.^o	Elc heeft sond'linghe cracht dit wet;
	L.	gheeft - proper - ende wet;
	U.	= E - gheeft - craft;
	H.	gheuet proper craft twet;
	S.	gheuet proper craft twet;
	B.	heeft pper - e;
	M'.	= elc - gheuē proper - e;
	O.	geeft - weet;
	W.	= E - heeft proper;
299	M.	die erste is marcuri
	L.	aerdrike;
	U.	aertriken;
	H.	eerdrike - saturnus;
	S.	eerdrike - saturnus;
	B.	erterike;
	M'.	eertrike;
	O.^o	In eertrike dat een is mercuri;
	W.^o	Der mane naest marcurius;
300	M.	ven;
	L.	loop;
	U.	-
	H.	loopt;
	S.	loopt;
	B.	-
	M'.	= E - Dair;
	O.	-
	W.	dair - + soe;
301	M.	auont - dietsche;
	L.	auond - dietsce woord;
	U.	Dat auonsterre - duutsche;

[p. 439]

	H.	auont - duutsche wort;
	S.	auont - duutsche wort;
	B.	auont - dietsch wort;
	M'.	dietsche;
	O.	die auontst're - dietsche [of dietscche?];
	W.	dietsche;
302	M.	-
	L.	comet voor de zonne voord;
	U.	comet - der sonnē;
	H.	na der sonnen vort;
	S.	na der sonnē vort;
	B.	vor de - vort;
	M'.	comē na d' sōnen;
	O.	-
	W.	coemt voir;
303	M.^o	Somtijt so heit si soe;
	L.^o	Somwile so heet si;
	U.^o	Som wile dat heet soe;
	H.^o	Somwile heet si soe;
	S.^o	Somwile heet si soe;
	B.	Somme - dan heet soe;
	M'.	wile heit si soe;
	O.^o	Somwilen dan heitse lucifer1;
	W.	dan heet;
304	M.	-
	L.	segget di - = hoe;
	U.	segghe;
	H.	-
	S.	-
	B.	segge;
	M'.	segghe;
	O.	-
	W.	-
305	M.	liecht - manē;
	L.	deze;
	U.	-
	H.	-
	S.	-
	B.	lichtdrag'e;
	M'.	liecht - name;
	O.	lichtdragere - twe;
	W.	drager dees;
306	M.	En - ghen;
	L.	En heuet - tezamen;
	U.	En - sij en gheen;
	H.	heuet - gheenē;
	S.	heuet - gheenē tiit;
	B.	En - genē;
	M'.	En - ghene;
	O.	En heeftse genē - tsamen;
	W.	= Ne - ghene;
307	M.	sauonts;
	L.	alsi auonds;
	U.	sij sauonts;
	H.	alsi sauons;
	S.	alsi sauons;
	B.	alsi sauonts;
	M'.	sauonts;
	O.	des auonts;
	W.	sij auonts west wert staet;
308	M.	Eer;
	L.	voor de zonne;
	U.	-
	H.	vor;
	S.	vor;
	B.	vor de;
	M'.	voere;
	O.	se;
	W.^o	E na der sonnen ghaet;
309	M.	heitsi;
	L.	hiet - latine;
	U.	sij;
	H.	int latijn;
	S.	int latiin;
	B.	latiin;
	M'.	heyt;
	O.	heitse;
	W.	sij - int;
310	M.	-
	L.	+ de - auond - sine;
	U.	wille auonsterre;
	H.	+ die;
	S.	+ die - siin;
	B.	wilt - siin;
	M'.	+ die - auonts;
	O.	die auontsterre;
	W.	die auontsterre;

[p. 440]

311	M.	desen drie;
	L.	dezen;
	U.	desen;
	H.	desen iij;
	S.	desen .iij.;
	B.	planeeten;
	M'.	desen iij;
	O.	drie;
	W.	desen tween;
312	M.	Heb ic gheseit - heiten;
	L.	ghenoemt;
	U.	gheseghet - sij;
	H.	hebbe - geseit;
	S.	hebbe - gheseit;
	B.	hebbe - gesegt - heetē;
	M'.	gheseit - = si;
	O.	geseet - heitē;
	W.^o	Die bouē der manē sijn gesetē;
313	M.	is;
	L.	loopt de zonne si is;
	U.	Soe - is - = so;
	H.	loopt - clare;
	S.	loopt - clare;
	B.	de - clare;
	M'.	Soe - is - clair;
	O.	Soe - is claer;
	W.^o	Loept die sonne sekerlike;
314	M.	= al - v'claert haer entaer;
	L.	= al - v'claret haer ende daer;
	U.	sij - = al - haer e daer;
	H.	Datsi - = al - harentare;
	S.^o	Datsi v'claert harentare;
	B.	si - = al - v'claerd hare entare;
	M'.	al - v'claert entaer;
	O.^o	Datse verclert hare entare;
	W.^o	Si verlicht al aertrike;
315	M.	E - drien;
	L.	E - dezen drien hoech;
	U.	E - drien soe;
	H.	E - hoge;
	S.	Ende;
	B.	E - dese - hoge;
	M'.	E - drien;
	O.	E - dese drie soe hoge is;
	W.	= Die - den drien soe hoge sij [eerst volgde dan: is, veranderd in es];
316	M.	-
	L.	des sijt ghewes;
	U.	-
	H.	ghelooft;
	S.	ghelooft;
	B.	geloeft;
	M'.	hair;
	O.	geloeft;
	W.	geloeft;
317	M.	= Wel - Twelfw'f al so groet;
	L.	= Wel - Twaelf werf so;
	U.	= Wel - xij^c warf alsoe groet;
	H.	= Wel - xij warf;
	S.	= Wel - .xij. warf;
	B.	= Wel - xij - groet;
	M'.^o	Xij _∧ also groot is _∧ veruen si;
	O.	= Wel - Twelff warff alsoe groet;
	W.^o	Twaelf werf alsoe groet is sond' waen;
318	M.	d' - seit men mi;
	L.	Alse;
	U.	maen - segghe;
	H.	Alse;
	S.	Alse;
	B.	Alse - = dat - seggic;
	M'.	Alse;
	O.	Alse die mane - seg ic;
	W.^o	Als die cirkel vander maen;
319	M.	ī - dagφ;
	L.	loop;
	U.	haer;
	H.	loop in;
	S.	loop in;
	B.	= harē loep - dagē;
	M'.	horen - in .iij.;
	O.	oerē - bijnnē - dagē;
	W.^o	Die in xxx dage haerē loep doet;
320	M.	Dies wil ic v;
	L.	= allen - zal;

[p. 441]

	U.	= allen;
	H.	= v allen sal;
	S.	= v allen sal;
	B.^o	Harē loep des wordi vroet;
	M'.	= allen;
	O.	= allen;
	W.	= allen;

Rubriek	W.	Hier muechdi weten sonder waen
		Hoe aen die sonne ontfanct die maen

321	M.	an d' mane;
	L.	+ E - de - zonne;
	U.	maen aen;
	H.	-
	S.	-
	B.	de - de;
	M'.	Alse - van d';
	O.	[ontbreekt]
	W.	-
322	M.	-
	L.	-
	U.	-
	H.	-
	S.	d';
	B.	dertich dage - d';
	M'.	dair;
	O.	[ontbreekt]
	W.	dage sij dair na;
323	M.	e sulc tijt;
	L.	me;
	U.	mee;
	H.	-
	S.	-
	B.	-
	M'.	-
	O.	Somwilen - somwilē;
	W.	somwijl mijn;
324	M.^o	Onthout dit wel in uwe sin;
	L.	Dat;
	U.	= wel;
	H.	mercke;
	S.	merke - sinē;
	B.	m'ke;
	O.	merke - wael - sine sijnne;
	M'.	Dat merke - = wel;
	W.	= wel - sinē sijn;
325	M.	= weder;
	L.	zonnen;
	U.	kan;
	H.	-
	S.	co;
	B.	-
	M.	-
	O.	= weder - kan;
	W.	sij - = weder;
326	M.	And'w'f ontfangφ dan;
	L.	ander werf - dan;
	U.	anderwarf - dan;
	H.	anderwerf - dan;
	S.	ander w'f - dan;
	B.	dan;
	M'.	and'w'f - dan;
	O.	= E - Een and' warff - dan;
	W.	dair;
327	M.^o	Voerwaer si loept dat firmament;
	L.^o	Daer si loopt tfirmament;
	U.^o	Mar soe loept tfirmament;
	H.	Waer si loopt int;
	S.	Waer si loopt int;
	B.	loept de mane om tfiermament;
	M'.^o	M' si loept tfirmamēt;
	O.^o	Mer si loept om tfirmament;
	W.^o	Hets waer sij loept tfirmament;

Rubriek	O.	Bijnnē xxvij dagē loept die mane om tfirmament

328	M.	In seuen e twintich - = al;
	L.	= al - + daghen;
	U.	-
	H.	+ daghē;

[p. 442]

	S.	+ daghen;
	B.	xxviij;
	M.'	+ daghē;
	O.	Bijnnē - dagē1;
	W.	+ dage - = al;

Rubriek	L.	In hoe langhe de mane omme gaet tfirmament

329	M.^o	E in .viij. daer toe mede;
	L.	Daghe;
	U.	Daghe;
	H.	= Daghen;
	S.	= Daghen;
	B.	Dagen;
	M'.	= Daghen;
	O.	Dagen - vi;
	W.	= Daghen - + dair toe;

Rubriek	O.	In hoe langhe die sonne om geet

330	M.^o	M' die sōne die in so hogher stede;
	L.^o	Waer die sonne in so hoghe stede;
	U.^o	Mar die son die in soe hoghe stede;
	H.^o	Waer die sonne in so hogh' stede;
	S.^o	Waer die sonne in so hogh' stede;
	B.^o	Maer de sōne die ī so hoge stede;
	M'.^o	Wair die sonne in so hoghe stede;
	O.^o	Mar die sonne in die hoge stede;
	B.^o	Die sonne die loept dat waerhede;
331	M.^o	Loept bouē ons e ertrike;
	L.^o	Loopt bouen ardrike;
	U.^o	Lopet bouen aertriken;
	H.^o	Loopt bouen al erdrike;
	S.	= Daer si - Loopt - erdrike;
	B.	= Daer si - = al - erterike;
	M'.^o	Loept bouen al eertrike;
	O.^o	Loept bouē eertrike;
	W.	[ontbreekt]
332	M.	-
	L.	looptet;
	U.	om;
	H.	loopt;
	S.	loopt;
	B.	-
	M'.	zekerlike;
	O.	[ontbreekt]
	W.	[ontbreekt]

Rubriek	L.	In hoe langhe de sonne omme gaet

333	M.	drie hond't daghe;
	L.	-
	U.	cc[^c]c;
	H.	-
	S.	-
	B.	dagen tfiermament;
	O.	dagen;
	W.	dage;
334	M.	ī vijf e xl. omtrent;
	L.	+ daghe - = al [xlv doorgehaald, en in margine vervangen door lxv];
	U.	-
	H.	-
	S.	-
	O.	-
	W.	-

4, alleen maar in W voorkomende verzen:

334'	E van eenē dage tfierdendeel
334''	Dat houdewij stille tes wij geheel

[p. 443]

334'''	Een dach cōnen gemakē dair naer
334''''	Dit is altoes int vierde iaer

335	M.	betughet;
	L.	de kalendier;
	U.	die calendiere;
	H.	-
	S.	-
	B.	Alse - toent die kalēgier;
	O.	toent die kalendier;
	W.	[ontbreekt]
336	M.	Zes - ou';
	L.	Sesh - + al;
	U.	Ses;
	H.	-
	S.	-
	B.	-
	O.	-
	W.	[ontbreekt]
337	M.	dat iaer - heeft;
	L.	omme dat iaer - = en - neit;
	U.	dat - heeft;
	H.	= om - dat claerne - = en;
	S.	dat tIaer ne;
	B.	dat diaer;
	O.	dat tjaer;
	W.	[ontbreekt]
338	M.	Als eens - dit besiet;
	L.	Al eens - ment seit;
	U.	Al eens - seyt;
	H.	Al eens beginsel;
	S.	Al eens;
	B.	Al eens beghinsele;
	O.	Al eens begijnsel;
	W.	[ontbreekt]
339	M.	Watt ten iaer;
	L.	een iaer;
	U.	een iaer - beghinnet;
	H.	een iaer - begint;
	S.	een iaer - begint;
	B.	.l. iaer;
	O.	een - dagen begijnt;
	W.	[ontbreekt]
340	M.	= E - nacht - = wel - vint;
	L.	= E - Dat;
	U.	= E - bij nacht dat mē - kent;
	H.	= E;
	S.	= E;
	B.	= E - Dand' - dat - = mē;
	O.^o	Dander bi nacht dat wael kent;
	W.	[ontbreekt]
341	M.	-
	L.	zijn - sesh;
	U.	Soe - ses - ghenoemen;
	H.	comen;
	S.	siin - comen;
	B.	siin - genomen;
	O.	Soe - genomē;
	W.	[ontbreekt]
342	M.	vier iaer te gad';
	L.	iaer;
	U.	vier iaren;
	H.	Tusschen - iaer tsamē;
	S.	Tusschen - iaer tsamē co;
	B.	Tote - iaer;
	O.	Teyns dat die vier jairē [?];
	W.	[ontbreekt]
343	M.	sijn dan daer;
	L.	heuet me;
	U.	men;
	H.	heuet men;
	S.	heuet men;
	B.	mē;
	O.	mē;
	W.	[ontbreekt]
344	M.	-
	L.	-
	U.	segghe;
	H.	-
	S.	-
	B.	segge;
	O.	-
	W.	[ontbreekt]
345	M.	iaer een;
	L.	heuet - iaer;
	U.	heuet iaer een;
	H.	heuet - iaer;
	S.	heuet - iaer;
	B.	iaer .i.;
	O.	Ald;
	W.	[ontbreekt]

[p. 444]

346	M.	seiden ten eersten eer;
	L.	zeide voort;
	U.	tiersten eer;
	H.	seide vort;
	S.	seide vort;
	B.	seide tierstē eer;
	O.	seide tirsten eer;
	W.	[ontbreekt]
347	M.	-
	L.	daen;
	U.	dane;
	H.	after;
	S.	after;
	B.	-
	O.	[ontbreekt]
	W.	doetmē achter staen;
348	M.^o	Dade mens niet als ic merken kan;
	L.	Deed - zaen;
	U.	Dade - et;
	H.	Dademens - san;
	S.	Dademens - san;
	B.	En dademens;
	O.	-
	W.	En daet - noch gaen;
349	M.^o	Kersdach soude comen sinte johās daghe;
	L.^o	Kersauant tsente ians misse gheuallē;
	U.^o	Korsauont tot sente ians misse uallen;
	H.^o	Karsauont tsint ians misse vallen;
	S.^o	Karsauont tsint ians misse vallē;
	O.	+ te - sunte - mis geuallē;
	B.^o	K'sauont tsente ians misse vallen;
	W.^o	Kersdach in die meeste dage;
350	M.^o	Also vele sout ou' lanc v'draghe;
	L.	-
	U.	-
	H.	wondrē;
	S.	wondren;
	B.	wondrē;
	O.	-
	W.^o	Dat weet ic wel sonder sage;
351	M.^o	Ia ten eende van vijfhond't iaren;
	L.	iaren;
	U.	.vi[^c]j. iaren;
	H.	Al - iii jaren;
	S.	Al - iij jaren;
	B.	Alse - iaren;
	O.^o	Alse in dcc jaren;
	W.	[ontbreekt]
352	M.	+ int - xviij - = daer toe;
	L.	achtentwintich toe in;
	U.	xviij - = daer;
	H.	xviij - = daer - te waren;
	S.	xviij - = daer - te waren;
	B.	xxxiiij te waren;
	O.	+ in - xxxiij toe te waren;
	W.	[ontbreekt]
353	M.	Hier - heit men - virde iaer;
	L.	hiet - iaer;
	U.	heit - iaer;
	H.	ōme;
	S.	D'ōme;
	B.	ōme - iaer;
	O.	heit;
	W.	Dair - iaer;
354	M.	segt voer waer;
	L.	-
	U.	-
	H.	Lopeliaer;
	S.	Lopeliaer;
	B.	segge;
	O.	Scrickel jaer;
	W.	Scrickel iair;
355	M.	comt tot elkē iiij iaren;
	L.	het is telken vier iaren;
	U.	telken vier jaren;
	H.	es telken iiij jaren;
	S.	es telken .iiij. jaren;
	B.	es telkē vier iaren;
	O.	et is telken vierdē jaren;
	W.	[ontbreekt]
356	M.^o	E sulc heiten lopel iaer twaren;
	L.	ghevaren;

[p. 445]

	U.	van dien;
	H.	Lopeliaer - gevaren;
	S.	Lopeliaer - gheuaren [verbeterd uit: ghebaren];
	B.	geuarē;
	O.	Scrickel jaer - = dan - geuaren;
	W.	[ontbreekt]
357	M.	So comt die sōone;
	L.	zonne coomt - steden;
	U.	son coemt - yerster;
	H.	-
	S.	-
	B.	t' ierst';
	O.	taldφ irst';
	W.	Coempt die sonne;
358	M.^o	Dus ist al gheeffent hier mede;
	L.	= het;
	U.	et;
	H.	-
	S.	-
	B.	al daer;
	O.	et;
	W.	= dan - al dair;

Rubriek	L.	In hoe langhe venus ende mercurius omme gaen
	U.	In hoe langhe tijt venus e marcurius om gaen
	O.	In hoe lang' tijt ven e mercuri om gaen tfirmament

359	M.	marcurius;
	L.	marcurius;
	U.	marcurius;
	H.	marcurius;
	S.	marcurius;
	B.	-
	O.	-
	W.	marcurius;
360	M.	Loepen oec om;
	L.	ooc;
	U.	om;
	H.	-
	S.	-
	B.	Loepen - beide;
	O.	Loepē om beide - = oec;
	W.	Loepen;
361	M.	Mitt';
	L.	Mitter - zeluen;
	U.	Mitter;
	H.	Mitter - dien;
	S.	Mitter - dien;
	B.	M der;
	O.	Mitter - ganck;
	W.	Mitter;
362	M.	Effen - effen;
	L.	-
	U.	-
	H.	-
	S.	-
	B.	-
	O.	lanck;
	W.	-

Rubriek	L.	In hoe langhe mars omme gaet
	U.	In hoe langhe tijt mars omgaet
	O.	In hoe lange mars om geet

363	M.	d'
	L.	zonnē - loopt;
	U.	soe;
	H.	sonne loopt;
	S.	sonne loopt;
	B.	de - mars;
	O.	die sonne soe - mars;
	W.	sonne soe;
364	M.	Voert;
	L.	-
	U.	Cont;
	H.	Cont;
	S.	Cont;
	B.	Cont willic;
	O.	Cont;
	W.	Cont;
365	M.	al;
	L.	loopt - dat firmament;
	U.	om;

[p. 446]

	H.	loopt;
	S.	loopt;
	B.	Hi - tfiermament;
	O.	om;
	W.	Sij;
366	M.	twen jaren;
	L.	iaren - [in margine: ix];
	U.	twe iaren;
	H.	iaren;
	S.	iaren;
	B.	tween iarē;
	O.	twe jaerē;
	W.	vier iarē;

Rubriek	L.	In hoe langhe iupit' omme gaet
	U.	In hoe langhe tijt jupiter omgaet
	O.	In hoelange Jupit' om geet

367	M.	+ E - Jupit';
	L.	-
	U.	[ontbreekt]
	H.	-
	S.	-
	B.	mars - iupit';
	O.	mars - Jupit';
	W.	-
368	M.^o	Jupit' ōme loept dat v' staet;
	L.	= omme;
	U.	[ontbreekt]
	H.	-
	S.	ōme - v'staet;
	B.	Tfiermament - + al - v'staet;
	O.	al om - v'staet;
	W.	[v'staen, verbeterd in:] v'staet;
369	M.	twelf iaren;
	L.	iaren;
	U.	[ontbreekt]
	H.	iaren;
	S.	iaren;
	B.	iarē;
	O.	jaerē;
	W.	twaelf iarē - dair;
370	M.	sat²n;
	L.	loopt;
	U.	[ontbreekt]
	H.	loopt;
	S.	loopt;
	B.	-
	O.	-
	W.	-

Rubriek	O.	In hoe lange saturn om geet

371	M.	dertich iare dat firmament;
	L.	iaren;
	U.	[ontbreekt]
	H.	iaren;
	S.	iaren;
	B.	iarē - tfiermament;
	O.	jaerē;
	W.	iarē;
372	M.^o	Gaet sat'n al omtrent;
	L.^o	Saturnus al omtrent;
	U.	[ontbreekt]
	H.^o	Saturnus al omtrent;
	S.^o	Saturnus al omtrent;
	B.^o	Saturnus al omtrent;
	W.^o	Soe loept hijt al omtrent;
	O.^o	Loept saturn al omtrent;

Rubriek	L.	Werwaert die planeten gaen
	O.	Werwart die planetē gaen

373	H.	V'staet - ganseliken;
	L.	ganseliken;
	U.	-
	H.	-
	S.	-
	B.	redelike;
	O.	redeliken ēn wael;
	W.	[ontbreekt]
374	M.	Wat - miēne;
	L.	Wat;
	U.	Wat;

[p. 447]

	H.	Wat - meene;
	S.	Wat - meene;
	B.	Wat - meine;
	O.	Want ict meyne e niet el;
	W.	[ontbreekt]
375	M.	Ellic van desen;
	L.	Elker;
	U.	Elcker deerre;
	H.	Elken d';
	S.	Elken d';
	B.	Elker derre;
	O.	dierrē;
	W.	Elker deser;
376	M.	Is - coert - is si;
	L.	-
	U.	is;
	H.	-
	S.	Is;
	B.	-
	O.	Is - ofte lanc;
	W.	Is hij - is hij;
377	M.	den west ten oesten waert;
	L.	westen oost waerd;
	U.	westen oestwaert;
	H.^o	Ist van westen oestwaert;
	S.^o	Ist van westen oestwaert;
	B.	westē tē oestē waert;
	O.	Eest - westē ten oestēwart;
	W.	weste ten oestē waert;
378	M.	ons - name - openbaer;
	L.	-
	U.	aen - maen;
	H.	-
	S.	openb't;
	B.	oppēbaert;
	O.	aen - maen wael apenbaert;
	W.	= wel;
379	M.^o	Want als wy sin die nywe mane;
	L.	alsi heuet;
	U.	als sij;
	H.	alsi heuet;
	S.	als si heuet;
	B.	alsi;
	O.^o	Want alse heeft ontfaen;
	W.^o	Want als sij is oest ontfaen;
380	M.^o	Ten ersten auonts bet oestw't an;
	L.	Des auonds;
	U.	Sauonts siet mense;
	H.	Sauons sien;
	S.	Sauons sien;
	B.	Sauonts - = dan;
	O.^o	Soe si wise west tsauonds staen;
	W.	Auonts sien - west wert staen;
381	M.	[ontbreekt]
	L.	auonds - oost;
	U.	Sanders;
	H.	Sanders;
	S.	Sanders;
	B.	Sanders auons - w't;
	O.	anderē - aen;
	W.	aen1;
382	M.	[ontbreekt]
	L.	derden auonds - oost;
	U.	Sderden - noch oest bet dan;
	H.	Sanders;
	S.	Sanders;
	B.	Des derts auons noch;
	O.	Sanders;
	W.^o	Dit mach merkē wijf of man;
383	M.^o	So lanc so meer dus moghē wi v'staen;
	L.	= wel;
	U.	bij - = wel;
	H.	= wel;
	S.	= wel - v'staen;
	B.	-
	O.	= wel;
	W.	machmē;
384	M.	ten oesten wel;
	L.	+ dan - oost waerts willen;

[p. 448]

	U.	+ ten - willen;
	H.	willen;
	S.	Datsi - w't willen;
	B.	ten oestē w't willē;
	O.	ten oestē w't wilt;
	W.	sij ten oestē willen;
385	M.	anderen - + alle;
	L.	de;
	U.	Alsoe;
	H.	-
	S.	-
	B.	Al soe - andre;
	O.	Alsoe - ande';
	W.	Alsoe - andre;
386	M.	-
	L.	segge deze;
	U.	af;
	H.	D' - segge;
	S.	D';
	B.	af segge;
	O.	[ontbreekt]
	W.	Dair ic af segge;
387	M.	M';
	L.	Waer;
	U.	Mar;
	H.	Mer;
	S.	M';
	B.	Maer - fiermament;
	O.^o	Waer dat wil tfirmament;
	W.	En waer;
388	M.	+ den - ten;
	L.	oostwaert ten;
	U.	oestwaert ten;
	H.	oestw't ten westē;
	S.	oestwaert ten;
	B.	= den - west w't;
	O.	ten;
	W.	ten;
389	M.	Trectse mit hem tot eenre;
	L.	hem ter zonnen;
	U.	mit hem tere sommen;
	H.	hem ter sonne;
	S.	hem ter sonne;
	B.	mit hem tere;
	O.^o	Treckense mit hem teenre sōmen;
	W.	Het trectse mit hem;
390	H.	w'f;
	L.	ene warf;
	U.	Elcs - warf;
	H.	Elker dages ene warf;
	S.	Elker - ene warf;
	B.	dages;
	O.	Elcx dagφ een warff;
	W.	Elcs daechs;
391	M.	Nochtan;
	L.	Nochtan;
	U.	Nochtan;
	H.	Nochtan;
	S.	Nochtan;
	B.	Nochtan;
	O.	Nochtant hoerē;
	W.	Nochtan haerē - sij;
392	M.	wille - v'staen;
	L.	-
	U.	-
	H.	-
	S.	v'staen;
	B.	-
	O.	-
	W.	-
393	M.^o	Ghelijc als hy een wieghel rent;
	L.	wel;
	U.	Micket daer - wile;
	H.	Micket;
	S.	Micket;
	B.	-
	O.	wile;
	W.	-
394	M.	zeuē vlighen;
	L.	Dat1;
	U.	-
	H.	D' vij vliegen;
	S.	D' .vij.;
	B.	vij vliegē;
	O.	vij vliegen crůpē;
	W.	Dair - vliegē;

[p. 449]

395	M.	-
	L.	vlighe crupet - = alle - oostwaert;
	U.	= alle;
	H.	vliegen - = alle;
	S.	= alle;
	B.	vliegē - = alle;
	O.	vliegē - = alle - oestwart;
	W.	Die vij vliegen - = alle - oestwert;
396	M.	Dat rat dat - mit;
	L.	mit;
	U.	twiele ga mit;
	H.	-
	S.	-
	B.	dat wiel;
	O.	dat rat geet mit;
	W.	mit;
397	M.^o	Ten westen w't het trectse ōme;
	L.	Ten westen - trecse;
	U.	+ Ten - treckese om;
	H.^o	Ten westē waert e trec so ōme;
	S.	Ten westen waert - trecso;
	B.^o	Tē westē w't het treck ōme;
	O.^o	Ten oestē wart het trecse ōme;
	W.^o	Ten westen waert het trecket ōme;
398	M.	zeuē vlighen - sūme;
	L.	tot ere somme;
	U.	Dese - tere som;
	H.	vij vliegen - tere;
	S.	.vij. - tere;
	B.	vliegen tere;
	O.	souē vliegē - sōmen;
	W.	vij vliegē tot eenre;
399	M.	Nochtien sullen - = d';
	L.	Nochtan sullen - hier;
	U.	Nochtan suldi;
	H.	Nochtan sulsi daer jegen;
	S.	Nochtan sulsi - iegen;
	B.	Nochtā selē sire iegē;
	O.	Nochtant soelen - daer tegen;
	W.	Nochtan sullen sij dair iegē;
400	M.	v'staen;
	L.	-
	U.	-
	H.	-
	S.	-
	B.	ict;
	O.	-
	W.	-
401	M.	-
	L.	-
	U.	-
	H.	-
	S.	-
	B.	tfiermament;
	O.	-
	W.	elc planete int;
402	M.^o	Die een and' ieghen rent;
	L.	een ieghen den anderen;
	U.	Deen ieghen;
	H.	Deen ieghen;
	S.	Deen ieghen;
	B.	Deen iegē;
	O.	een tegen;
	W.	Deen iegen der ander;
403	M.	hadt - ald;
	L.	Ne hadde;
	U.	had niet god alsoe;
	H.^o	En hadt niet god gheuoucht;
	S.^o	En hadt god niet gheuoucht;
	B.	En hadt - geset;
	O.	En hadt got - alsoe geset;
	W.	En had alsoe god - geset
404	M.	wil niet wel bet;
	L.	= in - Een hand wille - + wel;
	U.	= in - Een - + wel;
	H.^o	Ene hantwille dat vermoet;
	S.^o	Ene hantwille dat vermoet;
	B.	= in - Ene hantwille;
	O.^o	Een hant wile dat wael weet;

[p. 450]

	W.^o	Een hant wile dat wel weet;
405	M.	+ En - w'elt;
	L.	-
	U.	-
	H.	geduren;
	S.	geduren;
	B.	+ En - gedurē;
	O.	+ En - werlt - gedurē;
	W.	geduerē;
406	M.	-
	L.	-
	U.	-
	H.	-
	S.	-
	B.	tfiermament;
	O.	-
	W.	-
407	M.	dick;
	L.	Souds;
	U.	dic - zeer;
	H.	-
	S.	dicken;
	B.	-
	O.	ducke - ze';
	W.	veel te seere;
408	M.	Ten waer - alle;
	L.	En;
	U.	En waer - wel;
	H.	Ten - alle;
	S.	Ten - siit - alle;
	B.	M' dat;
	O.	En wart;
	W.	En;
409	M.	Nochtien - = en - sij;
	L.	Nochtan - + niet;
	U.	Nochtan - konnen;
	H.	Nochtan - = en - consi;
	S.^o	Nochtan consi tfiermament;
	B.	Nochtā - tfiermament;
	O.	Nochtant - sij niet tfirmament;
	W.	Nocthan canse;
410	M.	= niet - vent;
	L.^o	Also ghehouden en nerent;
	U.	Soe - behouden et te nietent;
	H.	= So - Ghehouden niet ten;
	S.	= So - Ghehouden niet ten;
	B.	gehoudē - en;
	O.^o	Soe gehouden en rent;
	W.	Niet soe houdē - en;
411	M.	Ou' and' sins eenē;
	L.	sins;
	U.	ander sins;
	H.	andersins;
	S.	andersins;
	B.	andersins;
	O.	andersens ēnigen;
	W.	sins;
412	M.	Binnē hond't;
	L.	-
	U.	.c.;
	H.	C;
	S.	.C. jaren;
	B.	.c.;
	O.	C jaerē;
	W.	-
413	M.	brinct eenē;
	L.	brenghet - graet;
	U.	brengt;
	H.	brinct;
	S.	brinct;
	B.	brinct;
	O.	brengt;
	W.	Soe brenct die graet;
414	M.	+ Een - jof;
	L.	-
	U.	-
	H.	Lettel;
	S.	Lettel;
	B.	Lettel - lettel;
	O.	mijnne;
	W.	-

Rubriek	L.	Hoe hooch het is van eertrike tote elker planete
	U.	Hoe hoeghet es van artrike tot elcker planeten

[p. 451]

	W.	Hoert der planetē hoecheit als aristotiles die meyster seit
	O.	Dits hoe hoge van eertrike tot elker planetē is

415	M.	-
	L.	-
	U.	-
	H.	Aldien ghanc;
	S.	Aldien ghanc - dien;
	B.	-
	O.	ganck vandē;
	W.	ghanc der;
416	M.	-
	L.	-
	U.	nu doen;
	H.	= nv - gedaen;
	S.	= nv - ghedaen;
	B.	Hebbic;
	O.	nů laetē;
	W.	-
417	M.	Nv - + v - haerre alre hoechede;
	L.	Nv;
	U.	+ v - hoeghede;
	H.	-
	S.	Nv;
	B.	Nv willic - + v;
	O.	Nv - hoecheide;
	W.	Nv - + v - hoer hoecheden;
418	M.^o	Bewisen e doen wetē mede;
	L.	Hier nv al leren;
	U.	= oec;
	H.	Hier nv leeren;
	S.	Hier nv leeren;
	B.	Hier nv al leeren;
	O.	Hier nů al leren;
	W.	Vallen hier nv lerē;
419	M.	+ elc - ertrike;
	L.	hooch - in ardrike;
	U.	sij;
	H.	hoghe - ertrike;
	S.	hoghe - siin - ertrike;
	B.	hoge - siin - erterike;
	O.	hoge - eertrike
	W.	hoege sij;
420	M.	-
	L.	zegghen zekerlike;
	U.	-
	H.	-
	S.	-
	B.	seggē;
	O.	seggen;
	W.	seggē;
421	M.	groet;
	L.	-
	U.	groet - is;
	H.	d';
	S.	d';
	B.	g^ot;
	O.	nae - g^ot elke is;
	W.	dair nae - groet;
422	M.	waerheit zuldi;
	L.	waerheit;
	U.	zuldij;
	H.	waerheit - weten;
	S.	waerheit - weten;
	B.	De wareit seldi;
	O.	hoerē ds [důs?];
	W.	waerheit sult ghij hoerē;
423	M.	ptholomeus - alfragaen [verbeterd uit: alfragraen];
	L.	Alse parthome' - affragaen;
	U.	ptholomeus - affraen;
	H.	Alse prolomeus - affragaen;
	S.	Alse prolomeus - affragaen;
	B.	Alse - affragaen;
	O.	Alse - effragaen;
	W.	ptholomeüs - alphagaen;
424	M.	-
	L.	haren - doet;
	U.	hoeren;
	H.	haren;
	S.	haren;
	B.	harē;
	O.	hoerē;
	W.	haerē;
425	M.	biredinen e beprouē;
	L.	Die ic bi reden - wil;
	U.	bij;

[p. 452]

	H.	redenen;
	S.	redenen;
	B.	siet - redenē proeft mē;
	O.	siet - redenē proeftmē;
	W.	Die - redenen - [wil, veranderd in:] wel;
426	M.	pure waerheit;
	L.	pure waerheit;
	U.	[ontbreekt]
	H.	waerheit;
	S.	waerheit;
	B.	pure wareit;
	O.	puer waerheit;
	W.	puer waerheit;
427	M.	d' dicke;
	L.	Bider dicke - eerdrike;
	U.	Bij - dicte;
	H.	dicke - erdrike;
	S.	dicke - erdrike;
	B.	erterike;
	O.	Bider dicten - eertrike;
	W.	Bider dicheit;
428	M.	Prouen - zekerlike;
	L.	zekerlike;
	U.	-
	H.	-
	S.	siit;
	B.	-
	O.	Prŭůē - wael;
	W.	wel sekerlicke;
429	M.	ane;
	L.	+ E - ane leggen;
	U.	Pinē - aen;
	H.	ic daer ane leggen;
	S.	ic d' ane leggen;
	B.	salic er ane leggen;
	O.	Pijn - aen leggen;
	W.	leggē;
430	M.	ic - + v - segghen;
	L.	zal seggen;
	U.	-
	H.	can gesegghen;
	S.	can gesegghen;
	B.^o	Salict v in rime seggen;
	O.^o	Sal ict v in rine seggē;
	W.	wel sal seggē;

Rubriek	L.	Hoe hoghe die mane ten naestē is van eerdrike
	U.	Die hoghet vander manen ten naesten van artrike
	O.	Hoe hoge die mane is tē naestē eertrijc

431	M.	an die;
	L.	an die;
	U.	aender maen;
	H.	+ v - die;
	S.	+ v - die;
	B.	wille begīnē an die;
	O.	begijnnē aen die;
	W.	aen die;
432	M.	plach;
	L.	Alsi;
	U.	tegaen;
	H.	Ast - pleget;
	S.	Alst - ghane;
	B.	Alsi - plegt;
	O.	pleget - gaen;
	W.	sij - pleecht;
433	M.	isser;
	L.	Aerdrike soe ist;
	U.	Aertrike - = so - is - tuschen;
	H.	Eerdrike - is;
	S.	Eerdrike - is;
	B.	Erterike - = so - esser;
	O.	Eertrijc soe isser;
	W.	Aertrike soe isser;
434	M.^o	Hond't dusent e ix dusent milen d' van;
	L.	-
	U.	Hondert dusent;
	H.	-
	S.	-
	B.	-
	O.	dan;
	W.	.C. dusent - = e;
435	M.	d';
	L.	-
	U.	-
	H.	der;
	S.	der;

[p. 453]

	B.	-
	O.	-
	W.	xxx - = daer;
436	M.	eyn half so;
	L.	[ontbreekt]
	U.	haue - loepet;
	H.	E ς dus lopet - + daer;
	S.	E ς dus lopet - + daer;
	B.	.i. half dusentech - = dus;
	O.	ς deusentich loep;
	W.	-
437	M.	Dat twisken d' mane;
	L.	Dan tusscen - aerdrike;
	U.	tuschen;
	H.	hore - erdrike;
	S.	hore - erdrike;
	B.	Dats - hare - erterike;
	O.	Dats - eertrijc;
	W.	-
438	M.	vele is;
	L.	ist zekerlike;
	U.	vele is;
	H.	vele is;
	S.	vele is;
	B.	vele eist;
	O.	ald - ist;
	W.	is;

Rubriek	L.	Hoe hoech mercurius es van es1 van eerdrike
	U.	Hoe hoghe marcurius is van artrike
	O.	Hoe hoge mercuri tē naestē is

439	M.	Dus - die lagheste;
	L.	de - vorsten;
	U.	maen - vorsten is;
	H.	Waer - vorsten;
	S.	Waer - vorstē;
	B.	de - v'stē;
	O.	versten is;
	W.	Dair - hoechsten;
440	M.	Marcůrius is d' naesten;
	L.	ten naesten es;
	U.^o	Marcurius is ten naesten dijs;
	H.	Marcurius - naesten;
	S.	Marcurius - naesten;
	B.	naestē;
	O.	is - naesten;
	W.	Marcuri - naestē;
441	M.^o	Twehond't e viij^m tech;

Deel III Varianten

Deel III
Varianten