dbnl · digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren

pas lettergrootte aan

DBNL

Het Offer des Heeren

auteur: anoniem Het Offer des Heeren

editeur: S. Cramer

bron: S. Cramer (ed.), Het Offer des Heeren. Bibliotheca Reformatica Neerlandica, deel II . Martinus Nijhoff, Den Haag 1904

doorzoek de hele tekst

© 2001 dbnl

DBNL vignet


§ * Na de wijse: Het was een Joden dochterken. + ALsmen duysent vijfhondert heeft gheschreuen En eenentseuentich Jaer
[p. 655]origineel
Heeft Gerrit Corneliszoon verheuen 1) Ghelaten zijn ionge leuen tAmsterdam int openbaer. In een vlotschuyt natvermonden Tot wercken was hy bereyt Daer heeft hem de Schout geuonden Geuangen ende gebonden Ende na Stadthuys geleyt. Sanderdaechs is hy voortgecomen Voor den Raet op dat pas En hebben seer neerstich vernomen En vraechden hem sonder schromen Welck dat zijn gelooue was. Sijn geloof tot dien tijden Beleet hy onueruaert Maer sy wilden dat hy sou belijden Sommighe die waren bezijden 2) Maer Godt heeft zijn mont bewaert. Als sy na haer vermogen Hem eens hadden gepijnt, Hebben zijn cleederen wtgetogen En met doecken verbonden zijn oogen + Merckt doch der slangen fenijn. Al om des rechts verstrangen 3) Hebben sy zijn handen ouerstuer Ghebonden en op gehangen En zijn so van hem gegangen Och vrienden dit was so suer. De Heeren hooge van moeden Hebben noch onuersaecht Hem doen slaen met scherpe roeden Godt ginck zijn tonge behoeden Dat hy niemant heeft beclaecht 4). Den Buel seer wreet van sinnen Hebbensy op dat saysoen
[p. 656]origineel
By haer ontboden daer binnen Om tontcleeden ginck hy beginnen De Buel moeste zijn werck doen. Handen en voeten ginck hy binden En themde voor zijn gemacht 1), Daer saten de Leeuwen en grinden, O Godt hoe connen zijt al geuinden Dat opt onnoosel is bedacht 2). Op de pijnbanck heeft hy gelegen Merckt wat geslachte dat dit is Hem daer met roeden geslegen En met een aker vol, ten dient niet geswegen In zijn lijf gegoten met pis 3). De draeck moeste hem noch wreken Tegent Lam met grooten spijt Merckt wat hier is gebleken Bernende keerssen hebben sy ontsteken 4) Onder zijn armen des seker zijt. Tweemael gehangen sonder worgen Eens met gewicht aen zijn voet O Godt al zijt ghy lang int borgen 5), Sult noch wel betalen sonder sorgen Die dus vergieten tonnoosel bloet. Dus hangende aen de koorde Liepen sy wech al met verdrach 6) Na vraechden sy als de verstoorde + Wilt ghy niet lijden met corte woorden Sullen dus handelen al den dach. Hy danckte Godt almachtich Die ons doet behouden het velt En bewaerde zijn mont seer crachtich Voor synen naesten warachtich 7)
[p. 657]origineel
Daerom was hy seer gequelt. Seer gepijnicht naet gewagen 1) So dat hy niet conde gaen Op een stoel was hy gedragen Alsmen voort recht soud gaen claghen In de vierschare was hy gedaen. Merckt wat eer sy hem toonden In de vierschaer als een sot Met een hoet met bloemen hem croonden Ghelijck als sy Christum loonden Also hielden sy met hem den spot. Sentency met cleene verstanden 2) Vuytten sy, en deden wraeck Datmen sou worgen en branden En also brengen van handen Ghebonden aen eenen staeck. Hy danckte den Schout gehuldich 3) Van zijn sentencie wreet En droegen hem seer verduldich 4) Voort volck menichuuldich Tot voor de pael die was bereet. Seer vierich tot God beradich 5) Riep hy so seer bequaem O Vader weest my genadich Maeckt my een van v minste schaepkens dadich 6) Ofte tminste lit aen v lichaem. O Heere die hooch zijt geseten En hier beneden siet Die een kender sy van alle secreten De herten hoe hooch int vermeten 7) Voor hem isset gerekent al niet.
[p. 658]origineel
Driemael geroepen seer vyerich Heeft hy, o Vader coen 1) + Vergeeft haer seer goedertierich Hoe wel sy my quellen onmanierich Sy en weten niet wat sy doen. Och volck, eewich is so lange Vader, eewich is lange tijt Riep hy met herten banghe Och dese Crijch, is seer stranghe Vecht nv vleesch, dits de laetste strijt. Als de koorde was aen zijn keele Riep hy voor minst en meest 2) O Vader ick v hier beuele Voor de menschen ick dit niet heele In uwe handen mijnen gheest. Dus dede hy zijn offerhande Al voor de werelt blent Hy vreesde werelt, doot noch schande Noch de heeren van den lande Hy street met ghewelt totten ent. Dus wilt nv niet meer vechten Ghy Rechters van Amsterdam Tegen des Heeren knechten Is seer quaet om te rechten 3) Want onnoosel is dat Lam. Wilt v veruolch laten Ghy Rechters ouer al Want v groote mandaten Ende des Conincx placcaten Int ordeel niemant helpen sal.	[n^o. 2.] 4) 4)Volgens het amsterdamsch sententieboek ('t vonnis is afgedrukt bij Van Braght, bl. 541: zie ook Ter Gouw, VI, bl. 286) is ‘Gerrit Cornelisz., anders Gerrit Boon genaemt, groot Schuytvoerder, Poorter dezer Stede, 26 Juni 1571 veroordeeld om metten vijere te worden geëxecuteert’. Ook de pogingen, aangewend om hem tot afval te bewegen, en de herhaalde folteringen, die men hem aandeed, worden daar vermeld. Gerrit is evenals Clement Henricksz. (bl. 478 boven) een der slachtoffers te Amsterdam van de reactie na Alva's komst, uit den tijd toen Amsterdam ‘Moorddam’ heette. Onbegrijpelijk blijft het, dat men hier zoo naar Doopsgezinden moest zoeken, terwijl in de nabijheid Waterland vol was van hunne gezindte. Maar dit raadsel doet zich telkens voor: slechts een enkele martelaar ook daar waar de broederschap zeer talrijk was. - Het lied steekt evenals het voorafgaande en het volgende ongunstig af bij de oudere martelaarsliederen. De versbouw en vooral de zinsbouw zijn tamelijk onbeholpen. Zie Inleiding, bl. 624. +Van Gerrit Corneliszoon tot Amsterdam ghebrant An. 1571. 1)Deze uitdrukking klinkt voor Gerrit Cornelisz. al heel vreemd. Kan ‘verheven’ ook zijn: ‘op een hoogen brandstapel gezet’? 2)Zij wilden, dat hij sommige geloofsgenooten, die zich verborgen hielden, zou bekennen of aangeven. +Fol. 56 v^o.* 3)De folteringen, die Gerrit Cornelisz. tot tweemaal toe heeft moeten doorstaan en die in de nu volgende coupletten uitvoerig worden beschreven, waren bijzonder zwaar: zie bl. 167, 408 hierboven. Natuurlijk was het te doen om hem te noodzaken geloofsgenooten aan te geven, maar ‘God heeft zijn mond bewaard’. 4)Aanklagen; hier: aangeven. 1)De pudenda: nog tegenwoordig hier en daar in de volkstaal. 2)Hoe kunnen zij dat alles uitvinden, wat op (tegen) het onnoozele (de onnoozelheid, de onschuld) is bedacht, n.l. om deze te treffen, haar kwaad te doen. 3)Zie bl. 408 en aanteekening 2 aldaar. 4)Zie bl. 408 en aanteekening 2 aldaar. 5)‘Al gunt gij hun lang uitstel van de afdoening van hunne schuld, van 't ondergaan van hunne straf: gij zult hun dat kwaad wel eenmaal vergelden, zonder dat er reden is om zich bezorgd te maken dat misschien die betaling geheel zal uitblijven, de straf hen nimmer bereiken zal’. 6)‘Terwijl hij dus aan het koord hing, liepen zij langzamerhand de een na den ander weg; terwijl zij met weinig woorden in hunne boosheid hem vraagden: wilt gij niet (be)lijden (hetzelfde als bekennen; hier: anderen aangeven)? Zoo zullen wij den geheelen dag aldus met u doen’. +Fol. 57 r^o. 7)‘Trouw’; voor zijne naasten waarachtig, een trouw vriend zich betoonend. 1)Naar 'tgeen men ervan vertelde. 2)N^o. 9, 1590: uytten; n^o. 11, 1599: wtten. - ‘Verstand’ is hier niet het zielsvermogen, maar drukt de werkzaamheid uit: het verstaan. Derhalve: ‘zonder dat zij veel van het geval verstonden, met niet dan weinige pogingen om daarin door te dringen of dat grondig te onderzoeken spraken zij maar vonnis en bepaalden zij als straf, dat men hem zou worgen en branden en op die wijze op zijde zetten, van kant doen’ (‘hand’ dient dikwijls ter aanduiding van iemands linker-, rechterzijde), d.i. dooden. 3)Of ‘gehoudig’: goedgunstig, trouwhartig. 4)Geduldig, lijdzaam. 5)‘Welberaden, riep hij liefelijk.’ 6)Eigenlijk: ‘werkzaam’: die ‘metterdaad’, n.l. in het lijden van het martelaarschap, zich uwe schapen toonen. 7)In hunne raadslagen, plannen. 1)‘Coen’ kan moeilijk eene eigenschap van God uitdrukken. Dus moet het bij ‘roepen’ behooren. +Fol. 57 v^o. 2)Voor groot en klein. 3)‘Te procedeeren’; vandaar: ‘te strijden; want het lam (Christus) is (en ook de zijnen zijn) onschuldig (en staan dus onder des Almachtigen bescherming)’.