Ten slotte

A Short Film about Killing beleefde zijn première op het filmfestival van Cannes in 1988. Gilles Jacob, de directeur van het festival, had het aangedurfd deze film - over de moord van een jongen op een taxichauffeur - voor het hoofdprogramma te selecteren. Bij de eerste vertoning, 's avonds om acht uur, liep de halve zaal weg. Mensen begonnen te braken en er werd gefloten. De regisseur stond na afloop nerveus rokend onderaan de trappen, om de reacties van het publiek af te wachten. Hij had zich wat verdekt opgesteld, alsof hij zich geneerde. Daarna, zo vertelt ons een Nederlandse filmscribent, liep hij een uur lang zwijgend over de boulevard van de stad.

Ikzelf zag de film bijna een jaar later. Ik zat hem uit, al scheelde het niet veel. Nooit ben ik zo van een film geschrokken. A Short Film about Killing begint met een wat sloffige jongen die door de straten van Warschau slentert. Hij trapt naar duiven, duwt een man om in een urinoir en gooit een steen naar een auto. Af en toe staat hij stil, en staart naar stralende mensen op reclameposters. Mensen schrikken van hem, en hij lacht. De camera staat vlak op zijn gezicht. Voortdurend verkeerslawaai vervormt de geluiden, en over alle beelden ligt een vieze, groengele waas, met zwarte vlekken in de hoeken. Alles lijkt verkrampt, in ademnood.

De jongen, Jacek, stapt een willekeurige taxi in, en hij vraagt de chauffeur naar een afgelegen plek te rijden. ‘Hier stoppen,’ zegt hij dan, en direct slaat hij een touw om de keel van de chauffeur. Jacek trekt het touw zo strak aan dat de chauffeur omhoog komt van zijn stoel. Zijn voet glijdt van het gaspedaal af en de auto komt tot stilstand. Langzaam rijdt verderop langs de dijk een fietser, die niets ziet of wil zien. De chauffeur drukt in wanhoop zijn hand op de claxon; het lawaai is ondraaglijk.

Jacek schiet uit de auto en opent het voorportier. Met een ijzeren staaf slaat hij de arm van de chauffeur kapot. Dan beukt hij in op het hoofd - bloed gutst aan alle kanten van het gezicht af. Jacek bukt voorover en ziet de chauffeur in de ogen. ‘Jezus,’ mompelt hij en een moment lang verliest hij, overdonderd door wat hij heeft aangericht, zijn verwrongen trekken. Dan springt hij op en haalt een deken uit de achterbak. Hij wikkelt de deken rond het hoofd van de chauffeur, die geen geluid meer maakt.

Aan beide voeten sleurt Jacek het lichaam de auto uit, en sleept het de berm in. Daar brengt de chauffeur toch nog enkele woorden uit. ‘Ik kan niet ... alsjeblieft.’ Jacek rent naar de waterkant en komt terug met een grote kei. Hij knielt neer bij de chauffeur, heft de kei boven zijn hoofd en aarzelt. De gele kleur van de hemel boven hem is bevlekter dan ooit. Dan deelt hij een laatste klap uit.

Uiteindelijk komt hij tot bedaren in de auto, en hij zet de radio aan, totdat het opgewekte liedje hem razend maakt en hij het apparaat lostrekt en het water in gooit. Het lichaam van de chauffeur ligt aan de kant, eindelijk stil.

Later in de film wordt Jacek berecht, en tenslotte geëxecuteerd door ophanging. Een verklaring voor zijn daad wordt niet gegeven. Alleen is duidelijk dat het om een dolende jongen ging in een harteloze wereld. De advocaat die hem verdedigde blijft vertwijfeld achter. Wetten zijn nodig, zegt hij, om de mens te verbeteren. Maar wie heeft het recht een doodstraf uit te spreken? Zijn zij die een dergelijke wet uitmaken zelf onschuldig? Want zo is de dood in A Short Film about Killing - niet dramatisch of iets dat duidelijkheid schept, maar zinloos en in geen enkel opzicht groots of rechtvaardig.

Krzysztof Kieslowksi maakte films over morele keuzes en hun consequenties. Zijn uitzicht was somber, maar menselijke waardigheid bestaat in zijn werk, bij hen die voor respect of liefde kiezen, en alles wat dood maakt bestrijden. Zijn beste films zijn eenvoudig, en zonder veel woorden - alles wordt uitgedrukt in het beeld. Hij werd bekend met zijn tiendelige reeks televisiefilms Dekalog, gebaseerd op de Tien Geboden [A Short Film abaut Killing is een speelfilmversie van deel vijf hiervan]. Na zijn laatste, teleurstellende trilogie Trois Couleurs besloot hij in '93 te stoppen met filmen. Hij was vermoeid, zei hij, en hij hoopte niet lang meer te leven. Een hartaanval maakte een eind aan zijn leven, op 13 maart, 54 jaar oud.

‘De wereld is op het diepste punt beland,’ zei hij in een tv-interview. ‘En verder weet ik het ook niet.’

erik brus