Bijlagen.

I. Herdruk van het fragment van den oudsten druk van het volksboek1).

[Zie blz. 57, regel 9] al blide waren. so nam hy met hem .iij. M. v(oetboochschut)ters. ende .ij. M. glauen sonder dat voetvolck (ende daer wa)ren. v.C. grauers. die waren gestelt bi. C(. edele ridders.) so track hi van lilefort ende beleyde dat slodt (mambrant ende) bestormdet so vreeslijc dat hijt wan ende qua(m daer binnen.) Ende die coninck hellas riep dat elck wel wacht(e dat hem die val)sche matabrune niet en ontgae. Dit hoord(e die quade) vrouwe ende si liep op eenen torne vanden sl(ote met wat) volcs ende maecte haer starck, ende meende ha(er daer te be)scudden ende haer lijf te bevrijen. maer die c(oninck overliep) den torn, daer hy matabrune heeft gheuon(den ende hi greep)se ende werpse ter eerden ende seyde. Ay valsche (vrouwe hoe) hebdi mijn moeder willen verraden, ende ons s(ovele verdriets) aen ghedaen, ten waer door dye eere gods (ende door dye) eere des bloets daer ic af comen ben, ghi sou(dt van mijns) selfs handen sterven. Do(e) en wiste matab(rune niet wat) seggen

anders dan datmense leyden soude (tot haren son)e oriant Maer die coninck helias seyde datsi h(em niet meer) sien en soude, ende hi gafse inden handen van (sinen diena)ren, ende dede daer matabrune setten aen een(en stake ende) dede brengen hout ende stroo om haer te verba(rnen als sy ver)dient hadde. Als matabrune sach datse ster(uen moeste so) ouerdachtse haer quaet met rouwe ende riep (he)lias ende seyde mijn kint ic bid v ghenade. ic (ken dat ic) die doot wel verdient hebbe, want ic v moede(r valschelyken) verraden hebbe ende seyde dat van haer ware(n comen .vij.) honden. maer si baerde .vij. kinder elc met e(ne zilveren) ketten aen haren hals, maer bi mijnen va(lschen wille) dedicse versenden om te doden, maer god h(eeftse behoet Ooc seyde ic datse had willen vergeuen den coninck oriant ende my twelcke sy noyt en dachte hi)erom ist wel recht dat ic sterue, ende ick hebt (vore god) verdient, ende ic bidde dat hijt mi wil vergheuen (ende d)en doot die ick steruen moet wil keren in ver(giffenisse v)an mijnen sonden. ende ic bidde v dat ghijt my (ooc vergheue)n wilt, want ic sterue willichlijc, ende ic vergeue (u mijn doot). Doe seyde helias. Ic vergheeft v als van (mijn deel n)ochtans suldi steruen by iusticien ic byd god dat (hijt u wilt ver)gheuen, Doen werdt daer hout ende toruen om (matabrun)e1) ende dat vier daer in ghesteken, ende aldus wasse (verbarnt om ha)er misdaet Ende als de iusticie gedaen was is (de coninck weder)ghekeert te lylefort daer hi eerlic ontfangen (wart ende) gaf zijnder moeder te kennen datter geschiet was (ende seyd)e. mijn moeder verblijdt v want ghy sijt ghewro(ken van der v)alscher matabrune, die ic heb doen verbarnen (om haer qu)aet. Doe antwoorde beatris. mijn ghemin(de sone ic da)ncke v seere, ihesus wil haerder s(iel)en verge(uen Ende na) desen bleuen sy bi malcanderen in goeden (peyse daer) af dat volck verblijdt was

(Hoe de sw)aen helias brueder hem verthoonde in dye riuiere voor een scip

(Als hel)ias de coninck een wile tijts beseten had zijn rijck (van lyl)efort in goeden vrede, so geuielt dat hi wt een (venster sach)

vanden palleyse ende hi bek(e)nde d(e)n swaen (sijn brued)er, die noch in zijn menschelijcke forme niet (en w)as omdat zijn ketten ghesmolten was. (ende dese selu)e swaen was int wa(t)er voor een scip dat hi (te lande bra)cht, als te ontbeyden den coninck helias. ende als (helias dit sach) s(e)yde hi in hem seluen Dit is een teeken (dat mi god sent om mi te kennen te gheuene dat ic soude) ghaen met desen zwaen dye mi gheleyden (sal in eenigh) landt om eere te vercrigen door den name (ende die wille1)) gods. Ende in desen opset ende ingheuen vand(en heylighen) gheest so vergaderde hi zijn brueders ende suste(r ende quam) tot zijn vaeder ende moeder, ende seyde

Als helias dit geseyt had custe hy vader ende moeder, broeders ende suster ende nam deerlijc oorlof. Ende doen dede hy bringheu zijn harnas ende silueren schilt daer in stont een dobbel gouden cruys. Doe quam oriant die coninck ende gaf hem eenen horen ende seyde, bewaert wel desen horen, want hi heeft sulcken cracht, dat alle die ghene die den luyde blasen dien en mach gheen letsel noch scande gebueren by der belieften gods, Nv bid ic ootmoedelic ihesum dat hi, v gheue wel te gaen met vruechden, ende weder te keeren met eeren. Ende die zwaen riep seer wonderlijc .iij. oft .iiij. reysen, recht oft hi heliam riep, daer si al af verwondert waren. ende doe ghinc helias ter stont met alle sinen vrienden na dat water daer die zwaen was. Ende als die zwaen hem sach so speelde hi met sinen vlogelen op dat water recht oft hy hem willecome heyte. ende hy ghebenedijde daer den zwaen seggende. Siet hier die scade van desen kinde dat verloren heeft zijn menschelijcke forme die hem ihelus weder verlenen wille.. Ende dye zwaen neychde metten hoofde reuerencie doende den ghenen die voor hem baden. Maer den tijt de van god geset was en was noch niet vervult om eenighe grote toecomende saken wil de toecomende was, ende die coninck ende coninghinne beweenden haer kint vanden iamer dat si saghen so verwandelt haer edel bloet in eenen zwaen. Aldus is helias int scip ghegaen, ende nam oorlof aen alle den vrienden die allen droeuich waren, om dat helias wech reysde op dye auontuere in vreemde landen ten ghebode gods by gheleye vanden zwaen Doe stelde hem die swaen voor dat scip ende track dat scip ende dede dat vlieten op dat water alsoe dat si in corter stont waren verre van lijlefort.. Ende dye zwaen gheleyde dat scip van riuiere tot riuieren totter plaetsen dye van god gheordineert was om te hebben een wijf, van welcke soude comen een schoon dochtere die soude voortbrenghen .iij. sonen, waeraf dan seer gestarct sal worden dat kersten gheloue, waeraf dye yerste was Godeuert van billoen, die daer na soude vercrijgen ende besitten dat conincrijc vanden heylighen lande van Iherusalem. Die tweede broeder

was Boudewijn de dat self conincrijck soude besitten na hem. Die derde was Eustacus, dye een groot prince was maer gheen coninck ghelijc die ander twee, om dat hi eens een ander vrouwen borst soechde dan zijn eyghen moedere. also dat hier na verclaert sal worden

(☩) (.:.) (.☩.)|

Hoe die graue van Franckenborch beclaechde valsche lijc Clarisse voor den yersten keyser Otto int par lement tot Nimmegen, Ende hoe die ridder metten zwaen te Nimmegen aen quam.

HIer wil ic laten vanden ridder metten swaen helyas die nv reyst na Nimmegen om bi den keyser te comen, die van god gesonden was om te beschermen die hertoginne van billoen, alst vervolgen sal. So was keyser Otto van almanien dyerste van dien name, die onder hem had dat landt van Ardennen van Ludick van Namen. ende hi hielt zijn parlement te Nimmegen, ende al dien onghelijc ghedaen wert quamen voor den keyser om recht te hebben, die een1)

........................

Ende hi wilde haer onrechtelijc onteruen. ende hi seide valscheyt ouer haer. Als nv den raet des keysers al vergadert was, so verthoonden hem die twee partijen voor recht die graue ende die hertoghinne met haer dochter. Doen dede die graue op zijn sake ende beteech die hertoghinne onrechtelijl, ende seyde, datse had doen vergheuen haren man dat des grauen brueder was. ende dat haer man was ouer zee gheweest sonder weder keren .iij. iaer lanck, binnen welcken tijden si ghebaert heeft een dochter, ende dat die in onecht buten huwelijc ghewonnen was, ende dattet dlant van billoen comen was van zijn vaderlijcke erue waer om hi seyde voor zijn recht dat die hertoginne niet en mochte bi recht behouden dat hertochdom als voor haer duwarie van haren man, noch des ghelijcs hair dochter als ongherechtich oor van desen hertochdomme want si onecht is, dit wilde hi waer doen om dat hertochdom te comen in sinen handen, ende dat te besitten als gerechtich oor van sinen brueder, die de man was vander hertoghinnen Die hertoghinne antwoorde so si best conde. ende si ondkendet al dat haer ende haer dochter opgeseyt was. Ende si seyde dat hy haer eere ghequetst hadde, ende meende daerom recht te hebben vander scanden ende onghelijck dat hi haer opseyde Doe seyde die keyser vrouwe dit zijn scandelijcke stucken, ende zijn saken om v ter doot te brenghen, ist dat ghi daer niet tegen en sijt, aenghesien dat hijt thoonen wil Doe seyde die graue, heere in een bewijs vander waerheyt so gheue ic mijnen hantschoe om te wederstaen ende daerom te campen dattet si soe ick geseyt hebbe waerom si der doot schldich is