1+ Hier begint dierste vraghe van desen boeke, die coninc Bot-2tus vragede den goeden philosophe Sidracke den goeden astronomijn 3 dien God zere minde.
5 Sidrac antwort den coninc: God en hadde noit begin noch inde 6 hebben en sal. Hy maecte hemel ende eerde ende eer hise maecte 7 wisti hoe hise maken soude ende andere dingen die hy maecte. Ende 8 hy wiste wel tgetal vanden ingelen eer hise maecte ende tgetal van-9den personen, van beesten, van vogelen ende van visschen, ende wat 10 doode elc doen soude; ende hy wiste die ghene die behouden souden 11 sijn ende verloren ende haer ghepens, haer spreken, haren wille ende 12 haer werke. Ende en haddi des niet geweten soe en haddi niet ghe-13weest God; ende van allen desen en wassy twint te betere, ende al 14 en haddijs twint ghemaect hy en hads niet gheweest targere. God 15 heeft altoes gheweest sonder begin ende sal altoes sijn sonder inde 16 ende sine mogentheit weet al ende sy es over al ende also es sine sub-17stancie in drien hemelen. Want drie hemele sijn, daer af deen es 18 lichamelijc, dats dien wy sien; dander es gheestelijc, dats daer din-19gele sijn; die derde es daer God es, daer selene sien die gherechte open-20bare.
22Sidrac antwort den coninc: God es visibel ende niet visibel, want 23 hy siet al ende hy mach [niet] werden gesien, want gheen eerdsch 24 lichame en mach sien geestelijc dinc, maer de gheeste sien1) wel 25 gheeste, eest datti es goet ende gherecht. Ende alst compt na den tijt 26 des Gods soens datti comen sal in ene maecht ende aen nemen sal 27 vleesch aen hare, soe sal hy sijn jonc ende ghesien [in menschelike 28 vorme]2); hy sal doen soe wat sterfelijc mensche doen soude sonder 29 sonde. Ende hy sal selve sijn God, want sine mogentheit sal sijn over 30 al in den hemel ende inder eerden; ende maget sal sijn moeder [sijn] 31 als sine ontfaen heeft ende maget sal sy sijn na hare [baringhe] ble-32ven. Ende en name hy enghenen lichame aen de maget gheen licha-33melike dinc en souden mogen sien.
2 + Sidrac antwort den coninc:/ God es in allen steden die ie 3 waren tenen male, want even gelijc es hy mogende [inden hemele] 4 alse inder eerden ende inder hellen. Want in der selver uren alse hy 5 es in deene stede voirseit, soe berechti dingen die sijn in occidenten 6 ende daer omme oppenbaert datti es over al ende in allen dinghen.
9Sidrac antwort den coninc: God en maecte noit dinc no en sciep, 10 sy en versinnen hem, want die selve2) dingen die ons duncken sonder 11 ziele ende sterfelijc die leven ende versinnen haren sceppere. Die 12 hemel versintene, want also hem God gheboden heeft soe doeti ende 13 cesseert nemmermeer van ommekeerne. Die sonne die mane ende die 14 sterren versinnene, want tallen tide soe gaen sy weder in haren ste-15den inden hemel daer sy ute3) gingen. Die eerde versintene, want 16 elcx jaers geeft4) sy hare vrucht. Die wint versintene ende die zee, 17 want alsi werken hare tempeeste, sy saechten hem alse hijt gebiet. Die 18 watere versinnene [want sy lopen ten steden danen sy quamen. Die 19 doode versinnene] want sy selen weder op staen alse hijt gebiet. Die 20 dach entie nacht versinnene want sy houden wel tgebod dat hem 21 God ghegeven heeft.
23Sidrac antwort: Ierstwerf maecti ene scone paleis dat geheten es he-24melrike. Na maecti eerterike5) ende daer na die helle; int welke 25 paleis hy setten sal een getal van sinen vrienden, daer ute sy nem-26mermeer comen en selen. Van desen getale woudi maken menschen 27 alsoe wel alse ingle mits siere ootmoedicheit, daer omme datte men-28sche ende die ingele aenbeden souden een God allene in drievuldiche-29den, vader ende sone ende heylich gheest.
31Sidrac antwort: Alsoe saen alse God seide: Ic wille dat sy sijn, soe 32 waren sy ghemaect, Lucifer ende alle die ingele ende archangele, che-33rubin ende seraphin. Ende doe Lucifer sach dat hem God hadde 34 ghegeven ere ende glorie boven alle dandere, soe versmadi dandere 35 ende woude sijn den alren hoechtsten ende hogere dan onse here dien 36 ghemaect hadde, ende woude hebben enen anderen staet dan dien 37 + hem God gheseecht hadde ende / ghegeven ende woude den 38 anderen gebieden. Van dien palayse wort hy geworpen ende geset in 39 die helle ende alsoe hy te voren was scone ende lieflijc, also was [hy 40 na] lelijc, haetlijc ende swert, ende hine wiste niet datti vallen soude.
1Ende hine was maer een ure in die glorie, want also saen alsi ghe-2maect was soe viel hy, want en hadde geen recht gheweest datti ghe-3smaect hadde de glorie die alsoe gedanen overmoet hadde begonnen 4 jegen sinen here. Dandere die mesdaen hadden met hem werden 5 mede verstoten, want hem was wel1) toten overmoede, want sy 6 waenden dat hy soe hoghe soude hebben mogen clemmen, dat sy 7 oec also gelijc souden hebben ghecomen boven dandere ingele. Ende 8 de mere meestere van hem worden geworpen inde helle met hem ende 9 dander worden geworpen in de felle locht, daer sy bernen alse een 10 vier, dair sy nemmermeer genade en hebben noch beteren en mogen.
12Sidrac antwort: Dingele2) die inden hemele sijn en hadden noit 13 wille te mesdoene jegen haren sceppere ende daer omme en vielen3) 14 sy niet metten anderen maer bleven inder glorien. Ende God gaf 15 elcker ordenen vanden ingelen [ambocht] inder glorien. Het sijn 16 ingelen die boetscapen die grote saken den mensche. Het sijn ander 17 ingele die hebben macht te gebiedene den quaden gheesten dat sy 18 nemmermeer en doen toren den menscheliken creatueren. Het sijn 19 ander ingele4) die van ere ander manieren van ingelen vermaent 20 werden van clenen dingen. Het sijn oec andere ingele die mere sijn 21 ende boven gaen die grade voerseit, want sy hebbense onder hem 22 met gehorsamheiden. Het sijn andere ingele die vermanen den hey-23legen princen die hebben heerscapien ende gebieden hem te volstane 24 inden dienst Goids. Het sijn noch een ander maniere van ingelen die 25 sijn geheten Tronus, op de welke es de5) stoel Goids der welker hy 26 useert. Het sijn andere manieren van ingelen die sijn ghenaemt6) 27 donderdanighe ende dienen tallen uren cherubinne wijs sijn alle wijs-28seden der verstandeger creatueren [ende die sien volmaectelijc den 29 spieghel vander claerheit Goids ende der creatueren]. Het sijn noch 30 andere manieren van ingelen die ghenaemt sijn seraphin, bernende 31 + ende verstaende, die sijn / bevaen7) metter minnen Goids 32 meer dan eneghe andere redelike creatueren ende die gaen boven alle 33 andere creatueren van minnen, want tusschen hen ende Gode en es 34 gheen gheest.
36Sidrac antwort: Van dien dat sy hebben van ingeliker natueren soe 37 hebben sy groote wijsheit. Daer omme en weten sy niet alle dinc,
1 maer omme dat haer natuere es meer gheestelijc dan [die natuere] 2 des menschen, alsoe sijn sy meer vroet van grooter consten. Ende die 3 menschen die te comene sijn en selen ghevoelen no weten meer dan 4 hem God wilt geven te wetene vanden dingen vorseit. Maer dat ge-5pens ende den wille en weet niemen dan God ende den ghenen dien 6 hijt vertogen wille. [Ende sy] en mogen niet doen al dat sy willen, 7 want die [duvele] dat goede niet en souden willen no mogen doen; 8 maer sy souden quaets ghenoech doen, nochtan niet alsoe vele alsi 9 wel willen souden en ware dats hem die goede ingele gestaden 10 wouden.
12Sidrac antwort: Dene maniere hebben de vorme van Gode, want 13 alsoe gelijc was de gedane ons heren in hem. Ende inder manieren 14 dat de duvele nu lelijc sijn soe waren sy doe1) vol van allen scoen-15heiden. Ende en es niet vanden dingen die toe te comene sijn sy en 16 wetent al, want sy sient in Gode ende hebben macht van allen dat 17 sy willen sonder swaernesse te doene. Ende daer omme [dat] tgetal 18 vanden ingelen was vervult, soe wert ghemaect die mensce van licha-19meliker ende gheesteliker substancien. Ende die lichamelijcheit es ghe-20maect van iiij elementen, want die mensche heeft vleesch vander eer-21den, vanden watere dbloet, vander locht die ziele, vanden viere die 22 hitte. Thoeft des menschen es ront alse dat firmament ende het heeft 23 twee ogen alse dat firmament heeft ij lichte, dats de sonne entie 24 mane. Ende alsoe gelijc alse inden hemel sijn VII planeten soe heeft 25 die mensche VII gate in sijn hoeft, ende alsoe alse de locht heeft 26 in hare den wint ende den donder, alsoe heeft die mensche in sine 27 borst de hoeste ende den adem; ende alsoe alse de zee vergadert alle 28 + dinc te haer weert, alsoe gadert / de buuc in hem al [dat] 29 de lichame ontfeet; ende also deerde onthout alle dinc alsoe onder-30houden die voete alle die swaerheit des menschen. Vanden hemel-31schen viere heeft de mensche sijn sien ende vander hoechster locht 32 den nese, ende den blaes (ende) vander nederster locht ende vanden 33 watere2); een deel vander herdicheit des steens heefti in hem ende 34 die groenheit3) der bome heefti in die ogen4). Van gheesteliker sub-35stancien heefti die ziele want het es geschreven; hy maecte den men-36sche na sijns selfs belde, dats der zielen gedane, ende haer grootheit 37 es in die drievuldicheit. Die ziele heeft in hare memorie, waer by sy 38 gedinct die dinge die toe comende5) sin ende sy heeft oec verstan-
1nesse der dingen die iegenwordich sijn ende der dinge die men niet 2 en mach sien, ende sy es van sulken wille dat sy versmaet tquade 3 ende doet tgoede. In Gode sijn alle doechden ende God es in de ziele, 4 die Goids geheelde gelijct; ende die ziele es een dinc die hare gheselt 5 met allen dingen. Soe en connense de hemele niet wederstaen, sy en 6 weet ghenoech vanden hemelschen dingen ende vander hellen mede, 7 want sy es ene geestelike substancie gebeelt na dbeelde Goids ons 8 heren.
11Sidrac antwort: Allene met enen behete maecti den mensche, wair by 12 wy mogen verstaen dat I onweert dinc es de mensche, want omme 13 de schennesse des duvels soe maecte God den mensche van onweerder 14 dinc, daer omme datti des scande heeft dat soe onwerden dinc clem-15men sal in de glorie daer hy uut gevallen es met siere hoverden. Ende 16 hy sette namen den iiij partien vander werelt: Sanaaf, Carboam, 17 Grunaf torcios, Samef, omme dat vijf tongen selen vervullen de 18 iiij partien vander werelt. Noch heeft de mensche ghelikenesse na 19 onsen here in diere manieren: want1) alsoe alse ons here es boven 20 alle dinc inden hemele, alsoe heefti ghemaect den mensce boven al 21 dat es inder eerden. Ende omme datti wiste dat de mensche vallen 22 soude soe maecti alle lichamelike dingen des hy te doen hebben soude. 23 Oec maecti vliegen, mieren ende ander wormekine omme de hoverde 24 + des menschen, daer omme alsi den mensche biten, datti dan / 25 dincken sal datti van onweerdeger materien ghemaect es, dat hine 26 can wederstaen nose van clenen dingen. Die miere entie spinne sy 27 aerbeiden in haren werken. Sy geven ons exempel dat wy oec aer-28beiden selen, soe dat wy wel verstaen in desen dat God al ghemaect 29 heeft tonsen behoef. Dat sout ene grote bliscap wesen want die bloe-30men hebben scoenheit, de crude hebben medicine, die vrucht vander 31 eerden voet ons, die wint die sonne entie mane hebben hare werke 32 ende bediedenesse in allen dingen die goet sijn ende alle worden sy 33 ghemaect omme den mensche; ende oec worden sy ghemaect ten love 34 Goids ende te siere glorien.
36Sidrac antwort: Hy was ghemaect in Ebroen daer2) hy seder doot 37 was ende begraven; ende doen hy ghemaect was, wert hy gedaen int 38 eertsche paradijs, want dat es ene lieflike stede in orienten ende daer 39 sijn boeme van diverser3) manieren die goet sijn jegen evele; want
1 daer es [ene] vrucht, waert datter ene mensche [af] ate, hine soude 2 nemmermeer honger hebben. Ende waert dat men ate van ere ander 3 vrucht die men heet vrucht des levens, nemmermeer en soudemen 4 ouden no siec sijn no sterven. In dit paradijs wassi ghedaen ende daer 5 was Yeve ghemaect van siere rebben die wile datti sliep; ende weet 6 oec alsoe alsi waren van enen vleesche alsoe waren sy van enen wille 7 ende van ere ghedachten. God woude dat Adam gelijc ware hem, 8 want alsoe van hem comen alle dinc, dat oec alsoe geboren souden 9 werden alle menschen van Adame ende daer omme was Yeve ghe-10maect van Adame. Ende hy Adame maecte soe datti sonde doen 11 mochte omme meren loen te hebbene. Want doe1) sy ghecort wor-12den, en hadden sy niet gheconsenteert den duvel, sy hadden ghe-13weest soe vast dat sy noch dandere niet en hadden mogen sonde doen. 14 Ende eer sy sonde daden soe waren sy naect ende hadden ghene 15 scaemte van haren leden noch van haren ogen. Ende alsoe saen alsi 16 sonde hadden ghedaen iegen tgebod haers sceppers, soe kinden sy 17 hem naect ende ongecleet van clederen der gracien ende hadden / te 18 + hant scalcheit deen toten anderen, soe dat begonsten onder 19 hem grote scamenesse van haren leden (ende) daer omme dat men 20 weten soude dat al tgeslachte soude wesen sculdich deser sonden; 21 ende ons here die wiste dat groot goet ende groot orbore comen 22 souden van desen gheslechte. Eer sy sonde daden sagen sy Gode int 23 paradijs waer by de duvel hadde groten nijt, dat sy clemmen souden 24 indie stede daer hy uut gevallen was ende maecte hem in enen ser-25pente ende sprak soe vele aen dwijf dat sy viel; ende alsoe saen alsi 26 ghemaect was soe viel sy ende en was int paradijs maer VII uren. 27 Ende ter derder uren soe sette Adam elcken beesten haren name. 28 Ende ter sester uren at hy den appel ende Yeve gaffene hem ende 29 hy attene doer haren wille ende haer minne. Ende rechte te noenen 30 waren sy gheworpen uten paradise, doen cherubin uten hemele quam 31 ende brachte een sweert dat vlamde. Ende metten sweerde maecti 32 enen muer van viere, daer af tparadijs wert verlicht ende beloken, 33 ende dede VI ingelen hoeden tfier, dat haren lichame niet genaken 34 en soude ende stietse metten sweerde uten paradise. Engheen gheest 35 en sal mogen comen daer inne vore dien dat Goids sone comt in 36 eerterike ende sterven sal ende gehangen aen een cruce omme die on-37gehorsamheit die Adam dede sinen sceppere. Mits deser doot sal 38 ghebluscht werden die muer vanden viere die ommevaet tparadijs. 39 Ende hy sal breken die helle ende worpen daer uut Adame ende
1 sine vriende ende salse setten int hemelsche paradijs daer sy ewelijc 2 bliven selen. Sekerlike met rechte salmen geloven in dien God ende 3 sinden sal sinen sone in eerterike omme te stervene voer den mensche.
6Sidrac antwort: Hy ghinc weder in Ebroen daer hy ghemaect wert 7 ende daer wan hy sonen ende dochteren. Ende daer na beweendi 8 Abel sinen sone dien Caym doot sloech. Ende daer na in enen langen 9 tide en woudi niet woenen met sinen wive; maer daer omme dat 10 God woude niet sijn geboren vanden quaden sade soe dedi Adame 11 + verwisen mits den ingel datti lach by sinen wive ende dede 12 hem winnen / Set, van wijs gheslechte die Goids sone soude 13 sijn geboren. Ende [wet] dat binnen Adams tide noit en rechende 14 no regenboghe en baerde in den hemel, noch die lieden en aten gheen 15 vlesch noch en droncken wijn ende alle sinen tijt waest alsoe scone 16 alse te somere ende al dat wert na verwandelt omme die sonden des 17 menschen.
20Sidrac antwort: Neen hy niet, maer dat was alte grooten mesdaet, 21 want hy begeerde te sine God ende daer omme at hy den appel die 22 hem God verboden hadde, wies ghebod hy soude hebben gehouden, 23 want neghene dinc en soude doen die creatuere iegen haren sceppere. 24 Nu merct oftu stoets voer Gode ende iemen seide: Sich achterweert 25 op my, [ende God dan seide: Ic wille dattu sies op my,] du souts 26 sculdich sijn te doene tgebod dijns sceppers ende anders negheen, al 27 soude de werelt daer omme vergaen. Aldus dede Adam voir Gode 28 ende alsoe saen alsen die duvel vermaende soe sach hy achterweert. 29 Daer omme dedi mere sonde dan al die werelt. Ende in de selve 30 sonde dedi de VII hoeftsonden, daer hy mede beswaerde alle die 31 gheboren souden werden van hem. Ierstwerf wassi hoverdich, want 32 hy woude ghelijc sijn sinen sceppere; anderwerf was hy ongehor-33sam, want hy brac tgebod Goids. Derdewerf wassy ghierich, want 34 hy begeerde meer dan hem God woude gheven. Tfierde was sacri-35legie doe hy hem ane nam dinc dat hem God verboet. Tfijfste was 36 keefdom want sine ziele was ghevoecht ende ghecroent met Gode; 37 maer doen hy dede den raet sduvels doen dedi ontrouwe siere zielen 38 brudegoem, daer sy hare ere met verloes. Tseste was manslacht want 39 hy dode1) hem selven ende alle die na hem quamen. Dat VIIde was
1 dootlike glotternie doe hy ghelovede den wive ende at den appel 2 dien hem God verboet ende dede Gode smade. Ende soe wie enen 3 anderen mesdoet, hy es hem sculdich te beterne na de grootheit 4 vander mesdaet ende metter beternessen soe compt hy ter soenen. 5 Ende omme dat Adam mesdede jegen Gode soe es hy noch inder 6 demsterheit vander hellen ende daer sal hy sijn tote dat die vraye 7 + prophete comen sal in eerterike omme hem te verlossene. /
10Sidrac antwort: Adam ontrac Gode alle die dingen die hy hadde 11 sculdich gheweest te doene; ende die ghene die van hem comen sou-12den hadden sculdich gheweest te verwinnen den duvel, ghelijc dat1) 13 hy verwonnen was ende al dat van hem quam. Ende in alle diere 14 manieren haddi dat sculdich gheweest te beterne ende te wederdoene 15 ofte de sonden noit geweest en hadden. Ende daer omme dat sine 16 sonde mere was dan al de werelt, soe soudi weder ghekeert hebben 17 alselke2) dinc dat mere gheweest soude hebben dan al de werelt, 18 maer hine conste des niet gedoen noch een ander ende daer omme 19 bleef hy in de keitivichede.
22Sidrac antwort: Dat en mochte niet sijn, want God hadde voirsien 23 tgetal vanden ingelen datti volmaken woude van Adams geslachte. 24 Ende weet dat dontfermicheit Goids Adame niet vergeven en woude 25 die sonde, noch hine woudene in sijn rike niet laten comen alsoe hy 26 was; want hadde hem God vergeven die sonde daer hy niet ghenoech 27 af doen en mochte, soe en haddi niet almechtich gheweest. Ja hadde 28 hine gedaen inde glorie, die alsoe zere mesdaen hadde dat was onver-29winlijc, daer hy dingele uutwerp allene omme een gepens, soe en haddi 30 niet geweest een gherecht rechtere. Ende daer omme soe es wel te 31 prisene [die beghange] des (ders) sondaren.3) Alse een mensche vint 32 enen preciosen steen inden slijc, soe en leecht hine niet in sijn tresoer 33 voer dat hine scone ghemaect heeft. Ende omme dat de knecht mes-34daen hadde sinen here, soe en mochti in sine glorie niet comen omme 35 datti ghevallen was met rade des duvels. Maer hy moeste tierst ghe-36suvert sijn eer hy mochte comen voer sinen sceppere.
1Sidrac antwort: Hadde dingel weder ghecocht och te verlost den men-2sche soe hadde de mensche gheweest sijn eygen knecht, ende1) dat 3 + en mochte niet sijn, want die / mensche es gelijc den ingel. 4 Daer omme en wouts God alsoe niet, want dingel es subtijl ende 5 teder in sine natuere ende haddire enen mensche af ghemaect ende 6 hadden ghesent omme hem te delivereerne soe hadde des ingels macht 7 ghemindert gheweest. Ende om dat dingel noch de mensche niet en 8 mochten verlossen den mensche no ghenoech daer af doen mochten, 9 soe sal de Goids sone nemen vleesch an ene maget in twee manieren: 10 deen maniere es datti sal wesen God ende sal verwinnen den duvel 11 also de duvel verwan2) den mensche ende hy sal hebben macht 12 boven alle dinc, alse die ghene die sal sijn warich God ende hy sal 13 ontpluken hare alre ogen ende herten die sine vriende selen sijn. 14 Dander maniere es datti sal sijn ghewarich mensche ende sal doen 15 al dat ghewarich mensche doen soude sonder allene sonde.
18Sidrac antwort: Om iiij3) redenen alsoe hy maecte den mensche. 19 Dierste redene es dese: doen Adam was geboren en haddi vader no 20 moeder anders dan Gode ende alsoe saen alse God sal werden ge-21boren vander maget soe sal hy sone sijn des vaders ende des heylichs 22 gheest ende hy sal sijn selve mensche. Dander maniere es om sine 23 mogentheit ende omme datti also woude. Noch omme anderen ma-24nieren, omme datti woude metten wive scenden den duvel ende den 25 mensche verlossen van siere macht ende vanden geboden der werelt 26 ende dan sal God besien de ghene die hem meest minnen ende selen 27 sijn gebod houden ende sinen ghebenediden lichame aenbeden selen. 28 Van dien gheslechte sal comen de maget (sijn) ende sal sijn suver 29 ende puer sonder sonde ende bloyen sal van alre weerdicheden ende 30 sal ontfaen den behoudere van alder werelt sonder mesgrijp ende 31 salne onthouden in haren lichame; ende de porte sal sijn besloten 32 alse die sonne in compt doer tgelas sonder quetsen. Ende dair sal 33 hy nemen menschelike natuere ende dair in woenen IX maenden 34 omme te vervulne die IX ordenen der ingele4) vanden volke dat sal 35 +gheboren5) werden in dese werelt6); ende hy sal weten 36 alle / dinc alse God alse hy geboren sal sijn ende na siere mogentheit 37 sal hy mogen doen alle dinc, maer hy sal willen houden in hem alle 38 die natuere des menschen sonder sonde doen.
2Sidrac antwort: Adam hadde gheleeft IX hondert jaer doen hy 3 sterf. Hy sende enen van sinen sonen toten ingel datti hem gave 4 gesonde vanden ongemake dair hy in was. Sijn sone ghinc ten ingel 5 ter porten des paradijs ende wouder in sijn gelaten ende die ingel 6 wederseide hem die poerte ende doe vragedi omme gesonde sinen 7 vader, ende die ingel gaf hem drie greinen ende seide: Draecht dit 8 dinen vader ende stect in sinen mont ende segt hem dat deen vanden 9 greinen hem sal ghenesen van siere grooter qualen, ende tgebod 10 Goids es: binnen V dagen ende enen halven. Hier op keerde de sone 11 te sinen vader ende gaf hem die drie greinen in sinen mont ende 12 vertelde hem hoe dingel hadde geseit ende seide: Vader en verslaet 13 u niet, dingel seide my dattu over V dage ende enen halven genesen 14 sout van diere qualen. Ende Adam versuchte ende seide: Een dach 15 voer Gode dat sijn dusent jare, ende doen sterf hy ende de duvele 16 namen die ziele met groter vrouden ende worpense inde helle. Die 17 IX hondert1) jare betekenen dongehoirsamheit die hy Gode dede 18 ende datti versmaedde die IX ordenen der ingelen. Ende die drie 19 greinen betekenen dat2) wassen selen iij bome; op den enen sal 20 hy3) werden gehangen ende ghecruist ende ghedoot ende met derre 21 doot sal de Goids sone ghenesen Adame van siere qualen, want hij 22 sal metter dood Adame nemen uter hellen ende alle die vriende 23 Goids, entie V [dage] entie halve betekenen VM ende VCjare4).
26Sidrac antwort: Om dat sy es bitter5) daer omme dat Adam beet 27 aen den appel die hem was verboden ende daer omme waren wy alle 28 doot. Ende het sijn iij6) manieren vander doot. Een es die noch 29 niet ripe7) en es, alse die doot der kindere8). Ende de doot es oec 30 + herde bitter alse van ouden lieden. Ende omme die sonde van 31 Adame soe was/ gheorloeft de doot, anders en hadde de mensche 32 niet gestorven; ende also alse deen geslechte te geet ende dander compt 33 ende alsoe deen volcht na dander mits der doot, alsoe verwandelt 34 de mensche in sine oudere; ende int inde sijn sy ghelijc den ingelen.
3Sidrac antwort: Neen sy groot no cleine. Want die ghene die voer-4pensen dat sy sterven selen die en sterven niet galinge. Ende dat sijn 5 allene die goede die geloven in Gode ende in sine gebode. Ende soe 6 waer ende hoe sy sterven ofte verslagen worden ofte verbeten van 7 beesten ofte verbrant int vier ofte verdroncken int water ofte ver-8hangen alse een dief ofte wat doode hem met aventueren toe compt, 9 dat sijn alle salege doode int aenscouwen van Gode, want sine ghe-10rechticheit en mach ghene dinc laten verloren bliven. Want hebben 11 sy iet mesdaen in dese werelt mits der crancheit des vleesch, dat wert 12 hem al af ghedwegen mits der bitterheit vander doot. Maer wet1), 13 een quaet mensche die in Gode geloeft ende niet en hout sijn gebod, 14 hets hem een groot profijt datti langhe siec leecht voir sine doot. 15 Maer wet, die ghene die lange comen selen na ons, hem sal God sin-16den vanden hemele [een] goet gelove ende die X gebode die men sal 17 bevelen te houdene. Ende eest dat sise niet en houden soe selen sy 18 quader doode sterven. Ende die gene die langen tijt na comen selen, 19 alse de Goids sone comen sal in eerterike ende hem ghebieden sal een 20 goet gelove ende een gherecht ende sy dan in hem geloven selen 21 datti es een vray profete; (ende) eest dat [sy] niet en doen sijn gebot 22 datti hem gebiet met sinen boden, hem en sal niet mogen hulpen 23 haar wrede doot no clene no groot.
26Sidrac antwort den coninc: Alsoe gelijc alsemen leedt de mesdadeghe 27 ten gherechte weert met grooten geselscape van rechtersknapen, die 28 hem anders niet doen en dorren noch en mogen en sy tfonnesse 29+ (dan) dat sy hebben verdient, alsoe ghelijc alse die ziele 30 sceet / uter lieden lichame, soe sijnder groote menichfuldicheit van 31 duvelen diese dragen inde helle. Ende eest dat de ziele heeft ghe-32loeft in haren sceppere, sy sal werden telivereert inde gheselscap 33 Adams tote dien dattie Goids sone scoren sal die helle ende sine 34 vriende verlossen. Ende en heeft die ziele niet geloeft in haren scep-35pere soe salse bliven inde helle ten eweliken dagen. Maer vanden 36 tide vanden gelove des Goids soens selen sijn iii manieren van uut-37vaerne der zielen, dats te wetene: die ghene die gherechtichlijc hebben 38 gehouden sine wet ende sine gelove ende sine gebode hebben gehou-39den, alse dese zielen laten de lichamen, soe selen daer comen groote 40 gheselscapen van ingelen ende selense hoeden ende bescermen iegen
1 die duvele ende selense dan varen1) met sange ende met bliscapen 2 Gode lovende int hemelsche paradijs. Dander maniere es van den 3 ghenen die niet goets en selen hebben gedaen maer quaet in haer 4 leven ende die hem bedincken selen van hare mesdaet, dat sy die 5 gebode Goids niet gehouden en selen hebben ende hem beteren selen 6 voer2) hare doot; alse die ziele van desen gaet uten lichame soe 7 selense nemen dingele Goids ende selense leveren den quaden geesten, 8 dat sise voeren int vagevier, dat se reine maect van allen sonden. 9 Ende die quade geeste en mogen der zielen gheen arch doen voerder 10 dan hem dingel bevolen hadde. Ende alsi daer hebben voldaen dat 11 sy sculdich sijn te doene, soe nemense die goede ingelen ende settense 12 int paradijs daer dandere goede ingle sijn. Die derde maniere es die 13 ziele die altoes heeft quaet gedaen ende van desen eerterike sceet 14 in quaetheden ende in sonden buten den geboden der wet, tote desen 15 comen groote hope van duvelen ende nemense ende voerense met 16 grooter scanden int vier van der helle, daer sy ewelijc sijn selen 17 sonder inde.
19Sidrac antwort: Die lichame was eer ghemaect van iiij elementen: 20 van viere van lochte van eerden ende van watere, ende hy heeft 21 + iiij complexien in hem. Ende doen hy ghefor/meert was 22 van Gode, doen blies in hem onse here God mits siere gracien den 23 gheest des levens ende gaf hem theerscap boven alle dingen inde 24 werelt, alsoe alse God es boven al inden hemele; ende van hem maecti 25 Yeven sine ghesellinne ende hine woude anders niet van hem hebben 26 dan gehoirsamheit alse ghi voren hebt gehoert. Maer hy brac sijn 27 gebod ende daer omme wertti ontcleet3) vanden clederen der gracien 28 ende gheworpen uten paradise.
31Sidrac antwort den coninc: De lichame en sprect niet, maer het 32 sprect die stemme ende die ziele. Want enen doden lichame es4) oft 33 men hem leide op ene beeste diene5) voerde (hy) daer hy woude6). 34 Aldus eest vanden lichame ende vander zielen; al hadde die lichame 35 wille enich dinc te doene, hine sout niet connen wederstaen, die ziele 36 en wederstoet. Ende daer omme heves die ziele mere scout dan die 37 lichame, want die lichame es van eerden daer hy weder toe keren sal 38 want hy emmer sterven sal. Maer die ziele en mach niet sterven,
1 wat pinen ende wat travelgien sy doecht ende daer omme heeft die 2 ziele meer machs dan die lichame. Daer omme soe seggen wy dat 3 sy1) beleet2) ende draecht den lichame ende doeten rueren ende 4 doeten spreken ende werct haer ja ende haer neen dat die lichame 5 niet ghedoen3) en can der zielen, ende sy leecht ende bedect haer 6 selven inden lichame dat mense niet sien en mach. Dat machmen 7 sien openbare, want alse die ziele sceet vanden lichame so wert4) de 8 lichame donweertste corre van eerterike, die spreken no rueren en 9 mach. Maer alse die ziele es ghesceden vanden lichame sy en mach 10 niet sterven maer sy vaert ende ontfaet dat sy verdient heeft inden 11 lichame daer sy inne gheweest heeft van al den tiden datti in die 12 werelt was. Ende daer omme soe hevet die ziele vele meer scout ende 13 occusoen van quaet te doene dan de lichame, want mits hare soe 14 doet de lichame al datti doet. Ende sy es gemaect vanden levene ende 15 daer omme soe blijft sy altoes levende ende en waer sy niet consen-16terende tquaet dat de lichame doet, soe en worde sy daer omme niet 17 + verdoemt no oec geset in de glorie om tgoet dat / de lichame 18 [doen mochte. Ende eest dat de lichame] sterft mits hare alsoe es 19 sy te mere mesdadich.
24Sidrac antwort: Die ziele waerlijc sy es een gheest entie gheest es 25 soe subtijl een dinc dat mense niet en mach sien no houden no ghe-26voelen ende sy en mach niet sterven no eten no drincken. Ende saten 27 M. sielen op een haer van enen hoefde ende dat haer ware gherect 28 van enen muere ten anderen, soe en soude dat haer bogen no breken 29 noch last hebben. Die ziele ghevoelt grote bliscap inde glorie ende 30 grote droefheit inde helle. Alse die goede ziele sceet van eerterike 31 soe ontfaet sy alsoe saen cledere5) van gracien der glorien inden 32 hemele metten ingelen sonder inde. Ende die quade ziele (n) ont-33faet6) alsoe saen pine ende droefheit der hellen, daer sy inne ghe-34voert7) wert ofte int vagevier dat welke sy8) hevet verdient. Ende 35 es sy inde helle soe blijft sire9) inne sonder inde, ende es sy int 36 vagevier, daer wert sy ghesuvert ende dan sal se varen inden hemel 37 ende ghecleet werden metten clederen der gracien ende der glorien
1 ende dit sal sijn na de comst [des Goids] soens in eerterike.
225 Die coninc vraecht: Waer woent die ziele inden lichame?
3Sidrac antwort: Die ziele woent inden lichame over al daert dbloet 4 es. Ende daer dbloet niet en es daer en blijft die ziele niet, dats te 5 wetene in tanden, in nagelen, in haer; ende in desen steden en woent 6 die ziele niet. Ende eest dat dese selc stont sweren ende wee doen 7 dats daer omme dat hare wortelen ghereinen dbloet. Maer diese snijt 8 oft ave cort soe en ghevoelt men daer niet.
11Sidrac antwort: Alsoe alse een savoer dat vol es van visschen ende 12 men dien savore sijn water ontlaet, soe bliven die visscen op deerde ende 13 springen ende moeten sterven. Ende die ghene dies de vissche 14 sijn, vaense ende doense som roesten ende som zieden ende doense1) 15 + keren ende bereiden alsoe lange datse / goet tetene sijn. 16 Ende rechte aldus eest vander zielen ende vanden lichame. Alse de 17 lichame heeft verloren sijn bloet in wat manieren dat gevalt, soe 18 wert die ziele ie lanc soe crancker ende alse dbloet al ute es, soe 19 sprinct die ziele alse een visch uten watere ende moet rumen den 20 lichame met fortsen. Dan comen die visschere vanden zielen, sijn sy 21 quaet sijn sy goet, dats te verstane dingele ende die duvele ende 22 dragense en weghe ende gheven hem loen na dat sy2) verdienden 23 inden selven lichame; ende heeft sy3) wel ghedaen, soe sal sy sijn 24 in4) de bliscap des Goids soens alst tijt sijn sal.
26Sidrac antwort: In vele manieren sterven die liede; deen sterft omme 27 datti volleeft heeft den tijt die hem God sette. Dander sterven om 28 grote mesdaden die sy mesdoen iegen haren sceppere, alsoe alse een 29 knecht die ghestoten es ute sijns meesters huyse voir sinen tijt omme 30 sine mesdaet. Dander sterven omme grote siecheit. Dander om groote 31 pine oft om grote sorge des werelijcx goeds5). Dander in stride 32 ende in vele andere manieren, want gheen (ander) mensche en mach 33 leven een oghe opslach buten sinen termine dien hem God gheset 34 heeft. Met sire mesdaet mach hy sterven voir sinen termijn. Ende 35 alsoe ghelijc alse wy hebben ghesecht van den knechte die ghestoten 36 was ute sijns heren herberge om sine mesdaet, omme datti willens 37 hadde mesdaen, inde selve stede daer hy mesdede soe mochti hebben 38 wel gedaen, waer by hy bleven ware in sijns heren herberghe ende
1 in sine vrientscap ende hadde mogen dienen sinen tijt ute. Aldus 2 eest vanden lieden, sijn sy goet sijn sy quaet met haren wille; wat 3 doode dat sy sterven, ter gherechticheit ons heren en mach niemen 4 ontvlien, want na sine gebode moet al gaen van goeden ende1) van 5 quaden.
8Sidrac antwort: Wij vinden bescreven inden boec van Moyses 9 Goids ghetrouwe knecht: Doen God die menscheit maken woude 10 seidi: Wy selen maken enen mensche na onse ghelikenesse, ende 11 dat woert was na die godheit ende na den heileghen / gheest ghespro- 12 + ken. Ende by desen woerden soe weten wy wel dat God 13 den mensche maecte na sine ghelikenesse, ende datti es éen God in 14 drie persone. Ende hy mochte wel hebben ghesecht: Wy selen maken 15 enen man, sonder meer te seggene. Ende dats te verstane dattie 16 mensche niet en es vader no sone no heilich gheest, noch God en 17 ware oec niet comen selve omme selken mensche te verlossene vander 18 macht des viants; daer omme seide hy: Wy selen maken den men-19sche. Daer omme2) selen wy weten datti ons ghemaect heeft na sine 20 ghelikenesse ende heeft ons ghegeven verstannesse ende ondersceet 21 te kinnene goet ende quaet alsoe dat wy weten mogen dat wy sijn 22 dwertste dinc van eerterike.
25Sidrac antwort: Sekerlijc heeft ons God ghemaect na sine ghelike-26nesse ende daer omme heeft ons God ghegeven heerscapie boven alle 27 creatueren die hy maecte, want alle doen sy ons reverencie ende sijn tonsen 28 gebode. Ende omme dat selve dat wy Gode geliken soe be-29kinnen wy dingen die sijn ende gheweest hebben ende sijn selen, ende 30 wy kinnen dat ons goet es ende dat ons quaet es ende connen pinen 31 ende arbeiden ende winnen des wy leven ende weten alle dandere 32 dingen des dandere creatueren niet en weten. Want andere creatueren 33 die God ghemaect heeft, die niet en sijn na sine gelike, die en hebben 34 noch macht noch verstannesse van doen dingen die wy doen ende 35 gebieden. Ende al sijn wy ghebeelt na Goids gelike wy en mogen 36 niet sijn alsoe sterc noch alsoe wijs alse God. Want hy es sceppere 37 ende wy sijn sine creatueren ende hy es here ende machtich boven al 38 ende wy sijn sine dienstknechten. Hy es mere dan al die werelt, hy
1 es weerdeger dan hemel ende eerde ende al datter in es ende alle din-2gen van eerterike komen van hem. Hy en hadde noit begin noch inde 3 hebben en sal ende daer omme datti weder vervullen woude die 4 stoele int paradijs daer dingele ute geworpen waren mits hoverden, 5 + soe maecti ons na sine gelike omme datti met / ons weder 6 vervullen woude die steden, want anders en waren wy niet weerdich 7 te comene in sine gheselscap ende daer om heefti ons ghemaect na 8 sine gelike. Maer weet dat wy daer niet alle comen en mogen, maer 9 die ghene dies weerdich sijn selen ende sine gebode houden selen 10 daer comen.
13Sidrac antwort: Dat bloet maecte God inden lichame vanden watere 14 ende den lichame vander eerden, want alsoe alse de eerde drinct 15 dat water in hare ende hanteert, alsoe drinct ende useert (de lichame) 16 de lichame dat bloet. Entie ziele onthout den lichame ende dbloet 17 met hare hitten entie hitte verwermt dat bloet ende doet rueren 18 ende leven den lichame. Ende alse die ziele sceet vanden lichame, soe 19 voert sy met hare hare hitte die rueren ende leven dede dbloet ende 20 den lichame. Ende alse dbloet verliest die hitte vander zielen soe 21 keert te siere natueren ende wert water ende dat water drinct dan de 22 lichame, die es vander natueren der eerden, alsoe alse die eerde drinct 23 dwater. Ende dan alse die lichame dat gedroncken heeft soe ver-24vaert dbloet ende wert niet; ende weet dat de ziele niet en mach 25 sijn in den lichame sonder dbloet ende dbloet sonder die ziele.
28Sidrac antwort den coninc: Dat vier es van der sonnen ende ter 29 sonnen keert weder alst ghebluscht wert; alsoe ghelijc alse wy sien 30 dat de sonne doet haren omloep ende ons nochtan dunct dat sy 31 stille staet ende al hare hitte ende hare claerheit sprait in eerterike 32 [ende] sy in haer selven niet en verliest noch en mindert, alsoe eest 33 tfier. Alst es ghebluscht soe trecket hem selven weder danent comen 34 es ende nemt sine natuere metter sonnen; want al dat vier van eerte-35rike es van der sonnen ende trect hem weder ter sonnen.
38Sidrac antwort den coninc: Alse die lichame verliest deen helicht 38 + van sinen / bloede, die hitte nochtan die in die ziele es die 40 dat bloet verwermt en te gaet nochtan niet, want in die stede daert 41 dbloet blijft daer onthout dat bloet de ziele. Want engeen vanden
1 tween en mach niet allene bliven inden lichame ende luttel bloets 2 datter inne blijft onthout den lichame entie ziele te samen. Ende alse 3 een brant die dat1) vier onthout an hem, alse hy verteert es ende 4 faelgeert, soe gaet dat vier ute ende vaert henen; alsoe es dat bloet 5 de brant ende tfier es die ziele. Ende alse de lichame sijn bloet niet 6 en verliest (ende hy verliest) ende hy sterft van siecheden soe ver-7vult die ziele de dage die hy2) gehat soude hebben op die werelt; 8 ende dan sceet deen vanden anderen3), alse een brant die leecht int 9 fier die al verteert es ende niet worden en es; dat vier trect weder 10 ter sonnen die sine natuere es. Alsoe eest vander zielen ende vanden 11 bloede, want die ziele trect weder te Gode ende te sinen gebode; ende 12 die adem die gaet uut sinen monde dien geeft die ziele ute ende sal 13 hebben na dat sy verdient heeft in dese werelt.
16Sidrac antwort: Die lichame es vander natueren der eerden ende hy 17 es van couder4) complexien ende es ghemaect vanden iiij elementen: 18 vander eerden heefti dat vleesch, van watre dbloet, vander locht de 19 ziele, vanden viere de hitte. Dat vleesch dat ghemaect es vander 20 eerden dat es cout, dbloet dat ghemaect es vanden watere dat es cout, 21 die ziele die ghemaect es vander locht sy es cout; want elc van hem 22 keert te siere natueren daer af hy ghemaect es. Ende die hitte die 23 compt vanden ademe Goids inde ziele die es warm ende daer af 24 verhit alle die lichame. Die adem heeft ii dingen dats warmheit ende 25 locht; ende die hitte die de ziele heeft vanden ademe Goids die es 26 int bloet ende dat bloet verwermt van natueren ende met fortsen 27 (ende) alle dandere dingen die in den lichame sijn, maect die humore 28 + swert ende5) mits der hitten ende daer omme heet men dat 29 bloet warm. /
32Sidrac antwort: God maecte tenen male alle dingen die wesen sou-33den ende die maecti alle te samen, want hets ghescreven datti in 34 ene ure maecte alle dingen die toe comen souden. Maer hy viseerde 35 te voren alle dingen in diversen gedanen. Want also sijn wille was 36 van beginne van eerterike datti wiste hoe vele creatueren geboren
1 souden werden ende elcke ziele hebben soude, soe es te wetene datti 2 die zielen mede maecte tenen male. Want alsoe saen alse hy sijn 3 gebod dede soe waest al voldaen. Daer omme seggen wy dat op ene 4 ure ghemaect worden alle dingen die sijn souden inde werelt van 5 dier uren dat sijn gebod gedaen was. Ende en waent des niet dat enege 6 creatueren alsi geboren werden dat dan God gebiet hare geboerte 7 maer sy es geoirdineert ende geboden van beginne der werelt.
10Sidrac antwort den coninc: God heeft ghemaect den mensche na-11tuerleke daer omme datti hem dienen sal ende sijn gebod doen sal 12 ende haten sinen viant ende den onsen, dats te weten den duvel ende 13 sine werke. Alse gelijc alse wy willen hebben heerscap over ander 14 creatueren alle die God maecte ende dienst hebben van hem, also 15 wilt dalmechtege God hebben van ons ende dat wy hem geloven 16 ende aenbeden, want wy sijn sculdich te hebbene grote minne te 17 Gode ende groote hatie ten duvel.
20Sidrac antwort: Die ghene die Gode niet kinnen en selen, God en 21 sal hem niet kinnen no met wette no met ghelove no met werken, 22 ende die sijn verdoemt ende hy salse verdoemen alse sijn viande 23 teweghen daghen. Ende die ghene die in Gode niet geloven en willen 24 ende sine werke niet doen en willen van onkinlijcheden ochte van 25 simpelingen onnoselheden, (ende) eest dat sy verdoemt werden so en 26 + selen sy niet zere werden ghetormint; ende eest / dat sy 27 genade soeken voer haer doot ende perdoen ende sy gheloven dat 28 sy nemmermeer sonde doen en selen ende de gelofte wel houden, 29 soe selen sy behouden bliven.
31Sidrac antwort: Hy en es niet geheten doot metten ghenen die ster-32ven in dit eerterike; ende ons dunct dat sy sterven, maer sy varen 33 vander ere werelt in dandere. Die ghene die niet gheloven in haren 34 sceppere sy sterven, ende die geloven in haren sceppere ende sine 35 gebode niet en houden, hem ware die doot beter aen hare ziele 36 dan aen haren lichame. Want sy [die sijn selen in die nederste 37 helle ghetormint, selen] (dede) zere bidden omme die doot ende 38 sy sal hem vlien. Alse die Goids sone sal comen doemen ander-39werf die goede ende die quade, soe selen hare lichamen werden ver-40wect ende selen metter zielen te samen varen in de pine alsoe sy 41 waren inde werelt. Die goede zielen en sterven niet maer sy
1 varen1) inde alre hoechste helle; dat sijn die gene die geloven in 2 haren sceppere ende sine gebode (niet en) doen ende daer selen sy 3 bliven tote dien datti sinen sone senden sal omme hem te delivereerne 4 ende dan sal hise setten int hemelsche paradijs, ende als hy ander-5werf comen sal omme hem allen te jugeerne soe selen hare lichamen 6 keren metten zielen inde bliscap ende inde glorie metter ingele 7 geselscap die nemmermeer inden en sal.
Sydrak secht: Dar synt twe werlt: de eyne is de werlt der gnaden unde der ere Godes dar de engele syn unde de ertscheengele dar de gude gheselschapp Adams in komen schall. De andere werelt dat is de helle darinne de dusternisse unde duvele syn. De eyne vanden werelden is gheheyten de sonne, de mane, dach unde nacht unde anderen gheistliken dinghe de wy seen unde de uns de klarheit gheven unde uns denen in desser werlt. De andere werlt is dar wy inne wonen unde leven lichameliken. Unde de erde, de dat all vorswelghet, dat is unse buck de dat all vorteret. Dar is de werlt lichameliken dar de guden unde de quaden syn. Unde en is nicht dan ere unde entloset unse begheringhe Gode to denende.
10Sidrac antwort den coninc: En ghene ziele en mach pensen noch 11 seggen tgoet ende die ere vanden lone Goids ende wat grooter din-12gen dat God geeft den ghenen die in hem geloven ende sine gebode 13 houden. God en gebiet hem anders niet dan dit clene dincsken, dats 14 dat sy doen tgoede ende laten tquade ende hy salse eren met sinen 15 ingelen, want dingele en sijn maer allene een gheest. Maer die goede 16 mensche(n) die sijn gebot doen sal, dien sal hy setten inden hemele 17 met lichamen ende met geeste ende omme sinen wille sal hy sinden 18 sinen sone in de werelt ende livereerne ter doot. Dats groot loen 19 dat God sal geven sinen vrienden, datti omme haren wille leveren / sal 20 + sinen enegen sone ter doot. Wet voer waer dat God sal 21 doen sinen vrienden alsoe gelijc alse men doer een clein gaetken sage 22 ene grote scare volcx; ende ghene ziele van eerterike en mochte 23 pensen dere ende tgoet ende den groten loen die God sal geven sinen 24 vrienden.
27Sidrac antwort den coninc: Alle selen sy gelovende sijn in sine ge-28love, dats te verstane van sinen volke. Maer sy selen sijn van mene-29gerande tongen ende deen sal hebben ingere gebode dan dandere 30 want die ghene die den Gods sone ghebieden sal te sine sijn [volc dat
1 sal altemale een sijn]. Ende dat sijn XII knechte gebieden selen na 2 hem dat sal tselve sijn datti vore geboot met sinen monde. Ende die 3 ghene die daer na comen selen ende sijn selen in die steden1) siere 4 XII knechten, sy selen sien de crancheit ende de tederheit des vleesch 5 der liede ende selen gebode maken vele lichtere, want sy sullens 6 hebben de macht vanden Goids sone ende van sinen XII knechten. 7 Maer elc vanden nacionen sal wanen sijn betere dan dandere in haer 8 dunckene, maer sy selen sijn alse een bogaert daer vele bome sijn. Die 9 boem die goede vrucht gheeft ende van goeden gore es, die mint 10 die here vanden bogaerde meest ende nemter mere waren toe dan 11 ten anderen. Aldus na dese gelike selen sijn alle die nacione die ge-12loven selen inden Goids sone ende in sine gebode, want sy selen 13 meest van hem gheprijst sijn ende gehoecht.
16Sidrac antwort den coninc: Dat sal sijn minne ende abstinencie, ver-17drachlijcheit ende vreedsamheit ende dat niemen en doe anderen dan 18 hy woude dat men hem dade. Ende omme die minne die God heeft 19 tote Adame soe sal hy senden sinen sone in eerterike ende leveren ter 20 doot omme Adame te verlossene. Ende omme die minne die tfolc 21 hebben sal toten Goids sone soe saelt hem [leveren] te groten tor-22menten toter doot omme te comene ter gheselscap inden hemele. 23 Ende omme die minne, abstinencie, verdrachlijcheit ende vreedsam-24heit soe selen sy hebben die glorie inden hemele, want alle goede 25 +saken2) comen ute / desen vieren doegden ende [die] dese 26 iiij doegden heeft in hem hy mint alle goede dinghen.
29Sidrac antwort: Die ziele es dat weerdichste dinc dat es in eerterike 30 want sy es goet ende scone ende vele clare ende lichtere dan die 31 sonne ende sy es werdeger dan eneghe ander dinghe die God gemaect 32 heeft in die werelt; want sy es vanden ademe Goids ende dingele 33 sijn gemaect omme hare te behoedene ende [sy] sal sijn voer Gode 34 aenscouwende aenschijn iegen aenscijn; ende es dat sekerste dinc dat 35 es, want die goede ziele sal sijn inde gheselscape Goids in die glorie 36 metten ingelen, daer sy nemmermeer hebben en selen no honger no 37 dorst no coude no hitte no ander gebrec. Want hy4) ghebenedide 38 alle dingen omme dat sy dienen souden der zielen ende der zielen 39 benedixie es soe groot, waer sy gedaen in enen steen, hy soude spre-
1ken ende gaen op die eerde by hem selven; ende waert dat sy ginge 2 in donweerste beeste van eerterike sy soude connen1) spreken. Ende 3 noch meer sal sy gebenedijt werden van den monde des Goids soens 4 teweliken dagen alse hy comen sal anderwerf jugeren die werelt, dats 5 te wetene ten inde van der werelt, alse hy jugeren sal die goede ende 6 die quade.
9Sidrac antwort: Die quade ziele es dat lelicste dinc dat God ie maecte, 10 want die quade ziele es dat lelicste ende dat eyselijcste dinc dat es; 11 ende diese sien mochten sy souden hem scamen van hare. [Ende sy 12 es een huis des duvels ende stinckende] alsoe zere dat die ingele 13 niet en souden mogen verdragen den stanc. Ende altoes es groot 14 anxt van hare dat sy meer aerchs hebben mach dan sy heet. Ende sy 15 sal sijn getormint inde geselscap der duvele ende hebben sine malen-16dixie. Sy es2) die meeste vermalendijtste dinc die God ie maecte, 17 want sy sal vermalendijt sijn vanden monde des Goids soens ten dage 18 des oirdeels vor dingele ende daerchangele ende voer dandere goede 19 zielen, die alle blide selen sijn van haren arghe.
22Sidrac antwort: Met waerheiden seggic u dat alle goede zielen sijn 23 van den wille Goids ende al sijn jugement sal hem wel behagen 24 van3) sinen vianden ende hem sal duncken dat sy ghewroken sijn 25 over hem omme dat sy hebben gheweest iegen Gode. Want hy es 26 rechtere ende al sijn vonnesse es gerecht ende goet. Ende die goede 27 zielen [selen] also zere begeren (sy) te ziene de quade inden tormente 28 ende alsoe grote bliscap af hebben, alsoe gelijc alse wy ons verbliden 29 vanden visschen die wy sien swemmen int water.
31Sidrac antwort den coninc: Ghesonde es herde goet want die ghe-32sonde ziele es suver ende reine, sy sal sijn inde geselscap Goids alsoe 33 alse een ridder die ghesont ende sterc ware (ende sterc) van uwer 34 maysenieden; ende omme datti vrome ende sterc ware daer omme 35 soudine liever hebben met u in enen stride, ende ware hy teder ende 36 cranc van siecheden soe soudi willen datti ware van u. Aldus eest 37 van ghesonden want die ziele die siec es [die es in sonden ende es] 38 vanden4) geselscape des duvels. God en wilt niet dat hem die ziele 39 genake sy en sy sterc ende tierst van diere siecheden ghenesen. Ende
1 die ghesonde ziele die sonder sonde es wilt God dat by hem sy vaste 2 aen sinen lichame. Ende hem es beter gesonde dan siecheit, want die 3 stercheit ende die gesonde die sy hebben die besegen sy ende useren 4 wel voir hem selven ende vore andere. Die quade, die goet niet doen 5 en willen maer al quaet useren, hem es die siecheit beter aen den 6 lichame dan die ghesonde, want die tederheit ende siecheit des licha-7men onthoudene van quaet doene beide hem selven ende anderen 8 ende die goede sijn in hare ruste van hare doget.
11Sidrac antwort: God heeft ghegeven elcker zielen een conincrike te 12 houdene ende te berechtene ende eest dat sy dat conincrike wel be-13waert ende governeert, soe sal sy sijn ghecroent ende geset inden 14 conincliken stoel met grooter vrouden ende bliscapen voir Gode ende 15 + God sal seggen tote hem: Mijn vrient, come in mijn / gesel-16scap ende ontvanc die crone vanden conincrike dat ic dy hebbe 17 ghegeven in hoeden. Want du hevest wel ende ghetrouwelijc behoet 18 ende best dat weerdich te houdene ende te dragene dese crone, want 19 sy es aen dy wel bestaet. Dat conincrike es de lichame [ende tgoet 20 dat die lichame doet] in dese werelt dat es de goede hoede ende 21 tgoede gelove dat de mensche heeft te sinen sceppere ende wel hout 22 sine gebode. So wat die ziele wille dat doet de lichame2) na sine 23 macht, want die ziele dat es die coninc ende de lichame es dat coninc-24rike. Ende de gebode die de goede coninc doet gebieden in sijn 25 conincrike dat sijn die goede werken die God heeft in hoeden3). 26 Ende eest datti sine conincrike niet wel en berecht soe sal hy met 27 scanden sijn gelevert int quade vier. Ende daer omme selen wy laten 28 de werke des duvels ende selen doen die gebode die God geboden 29 heeft. Die hadde enen goeden vrient die hem vele goets hadde ge-30daen, ende hem die vrient bade datti ene grote daet doer hem dade 31 ende bestonde, al souder hem grote pine ende niet ane5) ghelig-32gen6), hy soude nochtan met rechte doen dat hem sine vrient bade, 33 die hem soe vele goets hadde gedaen. Soe eest dan wel recht dat wy 34 geloven in onsen here ende in onsen sceppere ende dat wy doen datti 35 ons gebiet. Want hy heeft ons gegeven heerscapie boven alle die din-36gen van eerterike ende hy en gebiet ons genen arbeit no pine, maer 37 dat wy hem geloven ende aenbeden ende dat wel doen omme die
1 minne van hem. Wet dat de ghene die comen selen na ons ende die 2 ghene die na hem comen selen, die geheten selen sijn tfolc des Goids 3 soens ghewarichs propheten, hem sal hy noch mere gebieden dan 4 ons ofte hem die vore hem comen selen; want hy sal hem vele meer 5 gebieden te houdene dan eneghen volke [dat voer hem was].
8Sidrac antwort: Alse die Goids sone gheclommen es inden hemel soe 9 sal hy laten sine macht sinen XII knechten ende dese selen maken 10 + een heylich huus, dat sal geheten sijn thuus des Goids soens. 11 [Na] hem1) selen comen / andere die altoes selen houden der voer-12dere2) gebode ende selent houden enen langen tijt ende die selen sijn 13 van grooter macht ende van grooter rijcheit ende van grooter heer-14scapien. Ende overmits hare rijcheit selen sy crancken in haren ge-15love des Goids soens ende in doene die gebode, de gaven ende setten 16 die XII knechte voirseit. Ende God salse int leste confunderen ende 17 destrueren omme hare sonden mits den ghenen die connen3) selen 18 van astronomien, want sy selen vroet sijn ende van grooter wijsheit.
21Sidrac antwort: De princen vanden knechten des Goids soens sy 22 selent hoeden ende selent voert bevelen enen man die sal heten 23 vader der vadere ende soe saelt sijn vanden enen op den anderen 24 toter comst des valsch propheten die de werelt verkeren sal, ende hy 25 sal sijn sone des duvels. Ende na de comst des Goids soens sal doget 26 ende goet altoes wassende sijn ende gehoecht in eren ende na sine 27 comste dusent jare selen die sonden wassen in eerterike jeghen sijn 28 volc ende jegen sijn gelove ende die selen sijn bedect ende verborgen 29 onder die goede alse de crucke onder de terwe. Daer na over enen 30 langen tijt selen comen twee groote colummen, deen sal sijn geheten 31 minderbroeders ende dander predicaren ende derre selen vele sijn in 32 die werelt ende sy selen sijn arme liede ende die goede liede selense 33 minnen ende eren ende ontsien omme tgoet dat sy doen selen; ende 34 selen hem toedragen ere ende reverencie omme dese vrese entie dochte 35 die sy hebben selen voer hem. Want die liede omme dese colummen 36 selen laten vele quaets te doene omme de vrese ende den anxt dien 37 de quade hebben selen. Want dese ij colummen selen sijn kempen4) 38 des geloefs ende vanden huse des Goids soens ende sy selen sijn viande 39 ende adversarise des duvels.
3Sidrac antwort: Die goet noch quaet en doet hy leit leven van beesten 4 ende arger dan beesten, want hadde de beeste verstannesse in hare 5 + sy soude goet doen; entie sonde doet hy doet quaet ende de 6 tgoede / laet te doene hy doet sonde, alsoe gelijc alse die gene die 7 grooten honger heeft ende grote begeerte van etene ende hy dan lijt 8 doer een hof daer vele vruchten sijn, hy doet quaet eest dat hire1) 9 niet en pluct ende eet ende hem niet sterven en late(n). Want hets 10 mere sonde laetti hem sterven dan ofte hy der vrucht ghereinde.
13Sidrac antwort: Heerscapien sijn van Goids geboden omme te hou-14dene gherechticheit in eerterike. Want en ware gheen gerechte, die 15 liede souden sijn na die wise vanden visschen: die stercken souden 16 eten2) die crancken ende de groote souden eten die clene. Dat sterke 17 gherechte sal sijn omme te rechtene die quade te rechte ende te redenen 18 ende elcken gheven sine verdiente. Het sal geboren werden vore de 19 comste des Goids soens een coninc die sterkelijc geloven sal in Gode, 20 dat sal sijn Davit die profete ende hy sal propheteren den Goids sone 21 ende sal seggen: Salich selen sy sijn die doen selen gherecht gerechte 22 ende dat houden selen altoes. Ende [eest] dat de quade bevaen3) 23 wert in sire quaetheit ende hy ghejugeert4) wert na sine verdiente, 24 wilt de here sijns ontfermen ende hem dat vergeven een werf hy 25 macht5) wel doen, maer doet hijt noch anderwerf soe es hy wel 26 weert siere verdienten.
29Sidrac antwort: Het es beide goet ende quaet, want eest dat onse 30 mage mate sy ende behoevich ende sy sijn goede liede ende thare 31 verloren hebben met ongevalle, ghi sult hem hulpen ende goet doen 32 ende geraden. Ende eest dat u maech ende u vrient quaet es ende 33 tsine verliest met quaetheden met sinen wille, hy doet herde quaet 34 die hem goet doet, want dats al verloren; alsoe alse men ontstake 35 ene tortise voer enen blinden man ochte dat mense ontstake int claer 36 sonnenschijn, want daer en doet gheen oerboer. Alsoe eest al verloren 37 datmen doet den sot die quaet es, want soe men meer doer hem doet 38 soe meer verloren es.
1+ Sidrac antwort den coninc: / Edelheit es mechticheit van 2 lieden ende rijcheit die comen es van ouden herbringen, entie ghene 3 die meest mechtich es die wilt alre edelst sijn. Maer het es een ander 4 edelheit, dat es die mechtich es ende vroem van live ende rike; noch-5tan es hy niet edel maer es hy1) vroet, goedertieren, hovesch ende 6 wel geleert, soe es hy edel man. Want wy sijn alle van Adame ende 7 van Yeven ende wy quamen alle op eerterike arme ende naect ende 8 die ghene die best gheseedt es ende meest doghede2) pleecht te doene, 9 hy es een edel mensche.
12Sidrac antwort: Alse dat weder claer es soe es de locht suver ende 13 claer, soe dat dat coude vander lucht neder sleet ter eerden ende 14 verdrijft die hitte. Ende alst doncker es soe en can dat coude3) no 15 die locht niet neder comen ter eerden, maer [sy] gaen opweert ende 16 werden heet vanden hemele, die tsnachts verwermt de eerde alse hy 17 doet sinen keer.
20Sidrac antwort: De goede menschen hebben die aensichten na die 21 consciencie van binnen ende sijn blivende in enen staet ende hare 22 (staet ende hare) ogen sijn lieflijc blickende ende hare wesen es sere 23 satelijc ende omme tsoete ghepens dat sy hebben soe es hare sprake 24 soete. Maer die quade felle omme hare quade meininghe die sy heb-25ben soe hebben sy doncker gepens ende hare daet ende sprake en 26 mogen niet ghestadich sijn ende ane haren lachene4) en es niet te 27 houdene ende tfenijn dat sy hebben int herte dat baert hem in hare 28 sprake ende in hare dade, soe dat men kint buten hoe sy binnen sijn.
31Sidrac antwort: Die kindere selen geloven in Gode den Vader die 32 almechtich es ende die kindere (ende) die daer na comen selen, selen 33 keren ter quaetheit van vore inde comste der gigante ende die gigante 34 selen maken enen torre die sal hetende sijn torre Babel, die hoghe 35 sal sijn XLIIII stagen, inde welke stat comen sal de meeste coninc 36 + van sinen dagen. Ende die sal / maken een beelde na die 37 ghelike sijns vaders ende gebieden alle den lieden dat sijt aenbeden.
3Sidrac antwort: De honger es ene vanden pinen omme die sonden1) 4 die Adam dede, want die mensche was alsoe gemaect soe wanneer 5 hy geten hadde, datti in allen tijt hadde gheweest sonder deren van 6 hongere. Maer na dien datti gevallen es soe en mochti niet behouden 7 datti hadde verloren ende daer omme orloefde God honger, coude 8 ende dorst ende ander dingen omme dat die mensche met diere pinen 9 verwinnen ende vercoevereren mochte datti verloren hadde met on-10ghehoirsamheden.
13Sidrac antwort: God heeft ghemaect den riken ende den armen van 14 ere3) natueren ende van iiij elementen ende het es al een, entie ghene 15 die best in hem geloeft ende sine gebode best hout, hem sal God meest 16 geven in dander werelt. Maer ten inde vander doot soe eest al eens 17 ende inder natueren alsoe wel heeft die arme mensche adem alse die 18 rike ende eet ende drinct ende heeft honger, dorst ende droefheit, 19 suchten, siecheit, ouden, crancken, kinder winnen, hande, voete ende 20 ander dingen die sijn, die hebben darme alsoe wel alse die rike. Ende 21 ter doot eest al gemene ende van enen cleinen ende lichteliken dinge 22 soe sterft alsoe wel die rike alse darme. Want sine rijcheit en mach 23 hem niet in staden staen een clein urken.
26Sidrac antwort: Men sal sterkeleker rechten over die rike dan over 27 darme ende meer castien, want van sterken rechtene over die rike soe 28 hebben die arme groten anxt ende ontsien4) hem te meer. Maer dat 29 men over den armen sterkelijc recht des en ontsiet hem die rike niet 30 te meer noch en vervaert. Maer hy peinst in hem selven: aldus ge-31danen vonnesse en mochte my niet sijn ghewijst alsoe dese arme heeft 32 in deser manieren. Ende daer omme salmen sterkere ende bat recht 33 doen den riken dan den armen5); ende die mesdaet vanden / riken 34 + sy es sterkere ende mere dan vanden armen omme dat datti 35 bat weldaet ende goet te doene heeft de macht dan darme. Ende 36 alsoe gereet salmen jugeren den riken alse den armen ende sterke-37leker daer over rechten. Alsoe gelijc alse die gene die best geloeft in
1 Gode alse hy mesdoet jeghen sinen God ende niet en doet datti 2 sculdich es te doene, alsoe eischt God mere van den ghenen die [in] 3 hem geloven dan van den ghenen die in hem niet en geloven.
6Sidrac antwort den coninc: Men sal hebben ontfermenesse vanden 7 viant alse hy van siere mesdaet soect beternesse ende genade, al hadde 8 hy gedoot een kint, want vanden monde des Goids soens sal ge-9boden sijn ende gesproken: aflaet ende vergeffenesse sal hy hebben 10 van minen vader die ghene die vergeven sal datmen hem mesdoet. 11 Want God saelt al vergeven alse men genade soect aen hem, alse 12 die ghene die here ende mechtich es boven al ende die oec wrake heb-13ben mach na sinen wille. Alse de mesdadege genade soeken aen hem 14 soe sal hijt hem al vergeven ende sonderlinge die hem vergeven die 15 mesdaen hebben. Wel te rechte selen wy dan vergeven den genen die 16 genade soeken ane ons.
19Sidrac antwort den coninc: Die quade mach hebben die minne 20 Goids [alsoe lichte] alse die goede, want dat1) Gode genoecht alsoe 21 wel de meensamheit des quaden alse des goeden, want die goede die 22 es sijn ende den quaden heefti alsoe alse die ghene die een lief dinc 23 verloren heeft ende dat weder vint; ende vele meer bliscap heeft[i] 24 vanden ghenen dien hy verloren hadde ende wedervint dan vanden 25 ghenen dien hy noit verloren en hadde. Ende God roept ghemeen-26lijc die goede ende de quade. Dits alsoe gelijc ofte vele lieden waren 27 in de zee in groten anxte ende hem ontcleet hadden van anxte dat2) 28 sy verdrincken souden ende tscep worde geworpen aen een steen-29roche ende doe die liede op dlant ghinghen ende sy dan daer sagen 30 twee bruggen (sagen) gaende over twee ryvieren: dene brugge es 31 + sterc ende vast, dander es soe cranc datse een vogel / niet 32 gedragen en conste. Over die sterke brugge es3) een rike man ende 33 heeft vele scoenre cledere by hem ende es in enen sconen bogaert ende 34 roept die liede die uten scepe sijn4) naect ghegaen ende seget: Compt 35 over die brugge [coenlike], sy es vast ende sterc. Ic sal u cleden wel 36 ende sal u doen in desen bogaert daer ghi al uwes herten wille heb-37ben sult. Ende wacht u wel dat ghi niet gaet over dander brugge, 38 sy es cranc ende onsienlijc te lidene ende sy en consti5) niet ge-
1dragen. Ende daer es groot vier omtrint ende daer sijn vreselike 2 liede die u worpen selen in dat vier eest dat gire over1) gaet. Ende 3 die ghene die gaen over die sterke brugge selen behouden bliven ende 4 geleit in desen bogaert met grooter ioyen. Ende die gene die liden 5 over die crancke brugge selen vallen int water ende die quade liede 6 selense ontfaen in hare gaffelen ende worpense int vier. Dat scep 7 bediet die werelt, die wint ende die zee bediet den tijt des menschen 8 tote sinen inde. De ongecledenesse es te verstane dat een mensche 9 laet dat goede ende doet dat quade; dat men dat scep laet ende ter 10 eerden compt dat es dat inde des levens. Die ij bruggen sijn dat 11 goede ende dat quade; die goede man die es geseten over die brugge 12 ende die liede roept omme datti hem goet doen wilt, dat es God. 13 Die cleder daer hise mede cleden wille dat es sine gracie. Die bogaert 14 es tparadijs. Die goede brugge dat es die wech Goids; die quade 15 brugge dats de wech der hellen. Die quade liede dat sijn die duvele, 16 hare gaffele2) dat sijn hare engiene, dat fier dat es die helle. Die 17 hebben wille die minne Goids, hy gae over die sterke brugge die vast 18 ende seker es; soe sal hy ghecleet werden metter gracien Goids ende 19 comen in de bliscap des ewichs paradijs. Ende die liden wille over 20 de crancke brugge, hy sal sijn Goids viant ende vrient des duvels 21 ende sal geworpen sijn int vier der helle