Letterkunde en paraphrase.

Evenals de vorige maal kiezen we ter paraphraseering (‘verklarende omschrijving’) een vers, - waar een bladzijde litteratuur bì hoort.

Onze commentaar op Starings Aan het Graf van Rhijnvis Feith moet den opmerkzamen lezer tot dit inzicht hebben gebracht: dat een zoodanig gedicht op een afstand van zeventig jaar niet zoo maar in zijn eigenlijke beteekenis te vatten is; men moet eerst in 't milieu komen waarin 't ontstaan is. Het vers Ontboezeming van Da Costa dat we nu nemen (men vindt het in de Komplete Werken een paar bladzijden vòòr Vijf en Twintig Jaren), moet zijn licht, niet zoozeer van 't milieu, als wel van bepaalde bijzonderheden uit 's dichters leven hebben, waaraan niet ieder die Da Costa leest en de bijzònderheden kent dadelijk denkt. Van 't geen er tot volkomen verstand van deze Ontboezeming te weten noodig is, zullen wij den lezer langs zulk een weg op de hoogte trachten te brengen, dat de studeerende onderwijzer, die ook ontwikkeling zijner vermogens en oefening van zijn krachten beoogt, dat oogmerk bereikt; als hij de taak die we hem voorstellen, maar op zich neemt. Voor 't examen zijn natuurlijk niet al die namen vereischt die in 't volgende zullen voorkomen ('t mooiste en meer bekende wijzen we wel even aan), maar die aanstonds zijn kompleten Da Costa ter hand neemt en ons dan nagaat en contrôleert, al maar lettende op de dateering der gedichten, die zal nog iets meer hebben verkregen dan enkel het inzicht in het groote belang der chronologie op het terrein der letterkunde, - hij zal zich, nièt vergeefs, in letterkundig waarnemen hebben geoefend, hij zal verkregen hebben: eenig werkelijk verstand van Litteratuur.

Zooals de lezer van onze studie over Da Costa's bekeering weet, ontwaakte de eigenlijke Da Costa, de dichter, eerst in 1820; in 1821 en '22 verschijnen er twee bundels Poëzy, waarin bijna alles voorkomt wat men in de gewone uitgaaf van de Komplete Werken tot het jaar 1823 (let op de jaartallen onder de verzen) vindt. De volgende jaren is hij dan dadelijk minder vruchtbaar. Hij begint zijn strijd tegen het Ongeloof! 't Meeste is krijgsmuziek, Dichterlijk Krijgsmuzijk gelijk

hij een in 1826 bij elkaar verschenen drietal gedichten heel te recht noemde. Dat drietal is (zie de Kompl. W.) Jericho (een van zijn allermooiste verzen), Israël en Nederland en Vrede- en Krijgszang. Feitelijk (hoewel er niet samen mee uitgegeven) behoort tot dat Krijgsmuzijk ook: Aan Dr. A. Capadose, het gedicht waarmee hij den medestrijder, Israëliet en bekeerde als hij, zijn proza-strijdschrift De Sadduceën (1824) opdroeg, en dat gloed-mooie Aan Bilderdijk, opdrachtvers van het evenzeer polemische Het Karakter van Prins Maurits (1824). Zie zelf nu verder wat er uit deze jaren nog meer is. Veel is 't niet. In 1826 verschijnt nog de Hymne God met Ons met dien beroemden Voorzang, - dien men niet mag nalaten te lezen. In circa twee jaren hoort men dan, wel van Da Còsta, maar bijna nièt van den dichter. Dàn, in 1828 en 1829 geeft hij de Feestliederen die (zie de Kompl. W.) Paasch-, Hemelvaarts- en Pinksterzangen bevatten, en de Kerst- en Nieuwjaarsintreezangen. Maar nu is 't ook uit. In de door Hasebroek bijeenverzamelde Werken vìndt men wel een en ander uit de jaren 1830-1840, maar die toekijkt, merkt op dat het grootendeels gelegenheidspoëzie voor vrienden en verwanten is, niet bestemd voor 't publiek en ook niet gepubliceerd; bijna alles is ‘dichterlijke nalatenschap’ en ‘nalezing’. Vergelijk nu eens met dien ('t is 't goeie woord hier) stroom van gedichten in die paar èèrste jaren van zijn bekeering! Is 't geen treffend verschijnsel, dat die stroom op eenmaal zijn loop zoo vertraagt en eindelijk in 't zand schijnt te zullen smoren? Dat de dichter tien jaar lang bijna zwijgt? Want dat beetje huis-poëzie kan, voor een hartstocht-man als Da Costa, natuurlijk niet als spreken gelden. De oorzaak is bekend. Na zijn openlijk toetreden tot de Nederduitsch Hervormde Kerk (in 1822) was hij zich heelemaal gaan wijden aan de bevestiging en verdediging en de verbreiding van zijn Geloof. Hij was geheel in Bijbel- en Geschiedstudie en Theologie verzonken. De uitkomsten van zijn onderzoekingen deelde hij in Voorlezingen aan de lieden die hem hooren wilden, mee.

Ondertusschen was hij Geestelijk Krijgsman, in de letterlijke beteekenis van 't woord. Altijd is hij in 't harnas tegen het Ongeloof; altijd wakker en werkzaam. Hij houdt Bijbeloefeningen en slingert felle brochures in tegen het heerschende liberalisme. De felste daarvan was dat beruchte Bezwaren tegen den Geest der Eeuw, van 1823, waarvan de Onderwijzer ook voor 't Examen den titel kennen moet.1)

Twee andere zijn boven reeds genoemd; dat over Maurits werd gevolgd door De Rechtspleging van Oldenbarneveld. In 1825 en '26 kwamen de Geestelijke Wapenkreet en Aan Nederland. De Voorlezingen gingen over de Remonstrantsche en Contra-Remonstrantsche Twisten, over de

Handelingen der Apostelen (van 1825-1827 ook uitgegeven, 3 dln.), later (we spreken altijd over den tijd vòòr 1840) vooral over de Vaderlandsche Geschiedenis, over verschillende onderwerpen van Taal en Poëzie, o.a. over Bilderdijks Ondergang der Eerste Wareld en andere van zijn

dichtwerken, en ook hiervan is een en ander in druk gekomen. Dat Da Costa nu zoo al die jaren in 't proza zat, werd, vooral toen hij in 1830 en vervolgens eerst weer in de gratie en allengs meer en meer in achting en aanzien kwam, door niet weinigen betreurd. Want als een koning onder de Hollandsche dichters stond hij aangeschreven; de herinnering aan zijn machtige poëzie was niet voorbijgegaan; men bleef groote dingen van hem verwachten. Hecker1) zong hem in de Hippokreen-ontzwaveling aldus toe:

Een jaar of drie van te voren had de dichter Calisch hem in dat gedicht dat Hasebroek in de Toelichtingen achter de Kompl. W., bladz. 807-810 heeft afgedrukt1), op gelijke wijze vermaand:

Geëindigd was hij met:

Wij verwachten dat de lezer dit vers gaat lezen.

Calisch kreeg antwoord in een gedicht (van 1836), dat men eenige bladzijden vòòr Vijf en Twintig Jaren vinden kan. Ook dit zal de lezer eens bezien en met het andere een weinig vergelijken.1) En dan gaan we tot het daaropvòlgende, de Ontboezeming die ik genoemd heb2). Let op het jaartal.

In den Verleden Tijd van den eersten regel merkt men dadelijk den terugslag op Calisch, en in het afwijzende Neen! niet stout en sterk, maar een wormke hoort men aanstonds den weerklank van die ziel die weet dat hij3) niets is, op het verheerlijken als dichter dat men hem deed. Ik bèn geen adelaar:

Hij ìs een dichter geweest en daar is kracht van hem uitgegaan, maar 't was nièt zìn kracht, 't was God, die in hem werkte ‘beide het willen en het werken’. In vers 10-14 is Da Costa's bijzondere opvatting van zijn dichter-zijn en zijn opvatting is hier tegenover die van Calisch gesteld. Daarover straks. Voor in 17 is inplaats van. Zijn lauweren mogen gerust verdorren:

zoo zegt hij in het vers aan Calisch (coupl. V). Indien dìt slechts altijd van hem gezegd mag kunnen worden: Zijn Poëzie is wel met zijn jeugd voorbijgegaan, maar dat allerhoogste dat ook de kracht en de heerlijkheid van de Poëzie-zelf uitmaakt, de Waarheid is zijn deel geblèven; hij roemt niet maar in die kortstondige lentebloem van jeugd en poëzie, - Christus, de Boom des Levens, is zijn eenige roem geworden.

Dit is de gedachtengang, dien we nu nog eens opmerkzaam moeten nagaan.

Welke vergelijking is er in de drie eerste verzen? Vgl. de vijftien eerste verzen van 't gedicht van Calisch. - Wien in 2 is vierde naamval; bij dichters (met name Da Costa en De Génestet) ook wel bij de prozaschrijvers omtrent het midden der eeuw nog, staat wien menigmaal voor dien, hoewel minder vaak dan in den derden naamval dien in de plaats van wien, dat ook nu nog genoeg voorkomt (in sommige grammatica's zijn wien en dien beide voor den derden naamval opgegeven).1) - Zwerk is vaak het met wolken bedekte uitspansel (het donkere, sombere, onheilspellende, jagende zwerk); maar ook wel het uitspansel op zichzelf, meermalen bij Staring2) en zoo ook hier. Welke zijn de drie woorden die met elkaar (bij het eene woord denkt men onwillekeurig aan het andere) vers 2 en 3 zoo aanschouwlijk maken? Het mooie van deze drie regels zit ook in de allitteratie stout en sterk, welke woorden door hun beginklank elkaar versterken (over allitteratie zie de registers van de vorige jaargangen, vooral van verleden jaar). - Welk woord bevalt u beter voor ‘dichter’, Zanger of Bard (zie Afl. I, bladz. 5)? Waarom? Vervang vleuglen door vleugels en lees: geeft dat een onderscheid voor uw gevoel? Het is edeler, dat vleugelen

namelijk, doordat het, daar de dagelijksche vorm vleugels is, ongemeener is van klank. Maar heeft de klank hier misschien ook iets bijzònders; vooral in verband met dat breede?

Maakt wormke (4) geheel denzelfden indruk op U als wormpje? Tracht U daar rekenschap van te geven. Let wel op de volledigheid van de karakteriseering in dat drietal woorden: zwak, klein, onrein; en op den climax in 5. Als dit onrein van den worm op den mensch, de menschenziel wordt overgebracht, welke synoniemen zeggen dan 't zelfde? Weeg elk woord nu eens in dat 4-5 en merk dan op wat mooie tegenstelling met 1-3. ‘Mooi?’ zou Da Costa vragen; ‘zeg waar, zeg dat mijn geheele ziel, mijn allerdiepste gevoel daar in is.’ En dan zouden wij zeggen: maar dat dat allerdiepste, de volle waarheid zòò, zoo eenvoudig en volledig hier uitgesproken ìs, dat vìnden wij mooi. Geen adelaar, maar een worm, en een worm in eigen oog. De climax is deze: en indien ik, een mènsch, zich zou kunnen bedriègen, - ook onrein in het oog van Gòd die alles weet: hoe zal ik dan een adelaar zijn?

6-14. lieten = achterlieten. In 7 komt de klemtoon niet op hy maar op wete 't. Voor wie zouden we tegenwoordig lichtelijk die zeggen; het is niet = wie ook (wat soort voornaamwoord is hij hier?). Vers 8 is een merkwaardige, zeldzame plaats. Hier is het zelfde gebruik van staan als in Hagar, 40: Maar Sara mede staat, Op Gods gezetten stond, de moeder van een zaad, een zoon etc. (zie T. en L. II, 298); deze beide plaatsen helderen elkander mooi op. Het is het best weer te geven door: staan voor het oog der menschen, daar staan als, gezien worden als: Maar Sara staat daar, op Gods gezetten stond, als de moeder van het zaad etc.; ook Sara wordt gezien als moeder; en evenzoo: zoo ik ooit als Dichter werd gezien, daar stond. Een meer of min overeenkomstig gebruik van staan heeft men in bekend staan als, schuldig staan als, waarin het nu vrijwel met zijn overeenkomt, maar oorspronkelijk zeker net gevoeld werd als op die plaatsen in Hagar en in Uitboezeming. Da Costa heeft hier een oude zegswìjze weer herschapen. Hoezeer hij het woord niet als equivalent van zijn, maar in eigenlijke beteekenis neemt, blijkt uit vers 9: stond roept het rijmwoord grond en de plaatsbepaling op dezen grond voor den dag. Deze plaatsbepaling zegt hier (behalve dat de voorstelling een andere is) precies hetzelfde als de tijdsbepaling: toen, toen ik dichter was.

Bij de regels 9-10, 11 en 12-14 mogen we wèl eens stilstaan. Ik moet vooraf opmerken, dat ze niet gemàkkelijk te expliceeren zijn en er tusschen menschen die eenig recht van oordeelen in dezen be-

zitten, zich al heel licht eenig verschil van opinie zal voordoen. De juiste explicatie is voor mij deze, die hier volgt.

Ik merk dan eerst op dat Bilderdijks en Da Costa's wereldbeschouwing zich ook baseerde op het feit (ieder kan dat onmiddellijk bij zich zelf waarnemen), dat de mensch als bewust wezen eigenlijk heelemaal gewaarwording, - gevoel is In het gevoel openbaren de dingen zich; in het gevoel openbaart zich ook God; in het gedìcht Gevoel (Kompl. Werken, 184; lees het; het is gewichtig voor de kennis van Da Costa) zegt hij:

Alle menschen hebben in het gevoel Godsopenbaring. De dichter, de wezenlijke dichter gevoelt fijner en krachtiger, hij is meer dan de gewone mensch een orgaan van het Goddelijke. De dichter is Openbaarder van Hoogere Waarheid, Ziener, Gods-tolk. Hij is het door Gevoel en Verbeelding. In zijn gevoel ontvangt hij den ‘indruk uit den hoogen’ (zie de Gaaf der Poëzy, Kompl. W., 197); zijn Verbeelding verwerkt het ontvangene tot aanschouwing. Goddelijke Waarheid nadert den dichter in zijn groote oogenblikken, komt tot hem, bezielt hem.

Bij dat hooger waarheid in 10 denkt Da Costa bepaaldelijk aan wat hem de Allerhoogste Waarheid, de Volle Waarheid tevens, is: de Waarheid van zijn Geloof.

Nog voor hij die Waarheid zijn eigendom, het eigendom van zijn hart mocht noemen, heeft hij haar reeds in den geest aanschouwd.1) Dit is het dichterlijk aanschouwen. Hiervan spreekt vers 11.

Dichterlijk aanschouwen is dikwijls als een zien uit de verte; niet altijd is wat zich aan den dichter als werkelijkheid en waarheid opdringt ook zijn persoonlijk eigendom. Soms is het een zien voor een oogenblik, en als het oogenblik voorbij is en ook de natrilling heeft opgehouden, dan houdt het licht òp te schijnen en de herinnering en het heimwee slechts blijven over. - Met Da Costa is er iets bijzonders gebeurd:

Tot hem is de Waarheid, de Volle Waarheid eindelijk met zùlk een klaarheid gekomen, - hij heeft haar op zeker oogenblik zòò nabij zich gezien, - met zulk een onweerstàànbre kracht (want er is allerlei in den mensch wat de waarheid weerstaat) heeft Zij zich aan hem opgedrongen, dat het sìnds toen geen buiten zich aanschouwen maar in het

hart bezitten is geweest. - Let dus op de tegenstelling tusschen geest (in 11) en hart (in 14).

Welke ìs nu die onvergetelijke stond, dat oogenblik? Het antwoord hangt àf van het antwoord op de vraag: Wat is die vaderlijke mond in 13, wie is de Vader? Het ligt voor de hand dat hier aan Bilderdijk gedacht moet worden (Da Costa nòèmt Bilderdijk ook wel zijn vader); en dan is die stond die ure waarvan in mijn opstel over Da Costa's Bekeering in Afl. 1, pag. 53, alinea 5 gewaagd is; in de Inleiding op deel IV van de bij Messchert uitgegeven Brieven aan Mr. W. Bilderdijk, pag. XIV, zegt de dichter daarvan: ‘Van dat oogenblik af (toen hem door een woord van Bilderdijk duidelijk werd dat God zich zelf heeft willen geven aan den mensch) gingen mij de oogen open’, open voor wat hem de ‘hoogste aller verborgenheden’, de allesomvattende Waarheid wordt.

Bij deze opvatting moeten we aannemen dat Da Costa ook bij vers 11 aan Bilderdijk gedacht heeft: Bilderdijk is daar dan de verkondiger.

Maar is die Vader die tot hem spreekt God, dan is met stonde veeleer dat andere oogenblik in zijn leven bedoeld, dat hij aldus in de genoemde Inleiding (pag. XV) gedenkt: ‘Op èèn oogenblik (het was het tijdstip mijner diepste verwikkeling in den weg, die ten afgrond voert!) ging er een licht op in het diepst mijns bestaans; en ik bevond mij geloovende, dat Jesus de Nazarener de Koning van Israël, de Zaligmaker der Wereld was’, - het oogenblik van het: ‘Ik zag Hem, ik gaf mij!’ (zie mijn opstel, pag. 56, en de noot aldaar).

Ik vind dat ik den lezer niet vermoeien moet met het pro en còntra van deze tweeërlei mogelijkheid. Ik voor mij denk in vers 13 gaarne aan Bilderdijk. Maar ik ben geneigd vers 10-11 algemeener op te vatten, d.w.z. zòò alsof daar niet eigenlijk spraak was van Bilderdijk: Dat d'eigen, dezelfde van 13 verklaar ik mij dan door aan te nemen, dat Da Costa ook bij 10-11 aan Bilderdijk heeft gedacht.

In vers 9 heeft dat galm, geslaakt eenige toelichting noodig. Zoo iets kan een phrase zijn, maar bij Da Costa is het geen phrase. Nu vergelijke de lezer de eerste coupletten van het gedicht De Stem (een van Da Costa's mooiste, - karakteristiekste; Kompl. V., 317). Heb ik er wel veel aan toe te voegen? Er is iets passiefs in 9-10. Als Gods Waarheid, die Gods Geest is, het speeltuig naderen (de snaren van een hart beroeren), dan geeft het geluid. En dit, zegt de dichter, was mijn poëzie: voor mij is daar geen stof tot roemen in; God heeft het gewerkt.

En nu moeten we nog even zien hoe Da Costa zich in deze verzen

(9-14) tegenòver Calisch stelt. Laat de lezer dieus gedicht even opslaan (pag. 807). Wat was voor Da Costa de Poëzie, de zìne niet alleen, maar de waarachtige Poëzie-zelf? De Geest der Waarheid die het instrument van 's menschen hart bespeelt We willen het gedicht van Calisch niet nagaan, nog veel minder beoordeelen, maar deze enkele aanhaling kan ook volstaan:

en wat daar verder volgt, bladz. 809; vgl. vers 13-21, ook regel 5-7 van onderaf aan geteld. Commentaar is, dunkt ons, overbodig.

Waarop ziet vers 16 weer? Zie vers 4. Welk een deemoed in deze regels. Wat is de kracht van in het stof? Naam is hier natuurlijk synoniem van roem (maar let op slechts); een naam heeft hij, die genoemd wordt, zoodat we kunnen omschrijven: indien ik dan hierom slechts genoemd word. Vers 19 moet men bij vers 20 nemen; de zin is: laat zelfs de vonk der poëzie heel en al in mij uitgedoofd, verglommen zijn; hij oppert de onderstelling, dat hij misschien nooit weer zingen zàl.

De zin van 17-20 is kortweg dit: als dìt later maar van mij gezegd zal kunnen worden: etc.

De tegenstelling in 21-22 zal nu duidelijk zijn. Er is niet meer dat spelen op het instrument van zijn dichterhart, maar de waarheidzelve is zijn eigendom gebleven. Hij roemt niet meer in de schoonheid van die weggedorde lentebloem zijner poëzie, - hij roemt van den Eeuwigen Boom des Levens (vgl. Openbaring II, 7, XXII, 2 en Genesis II, 9): Christus!

Ziehier nu een paraphrase:

Gij verheerlijkt mij om de kracht en de verheffing van de poëzie mijner jeugd als of ik een trotsche adelaar was die enkel in hemelruimte verkeerde.... en Gij weet niet dat ik een nietige worm ben. Ik ben niet schoon en sterk; ik heb niets waarop ik zou kunnen roemen en waarom ik geroemd zou mogen worden. Zoo het waar is, dat er kracht van mijn poëzie is uitgegaan, o Gij die het aan U zelf ervaren hebt, weet dat het niet de verdienste van mijn dichtkunst was. Wat was die poëzie anders dan de muziek van die Waarheid Gods, die, nadat ik haar van te voren dichterlijk in den geest aanschouwd had, mij eindelijk, in die onvergetelijke ure, tot een eigendom des harten

is geworden (of: Wat was mijn poëzie anders dan dat naderen [dat tot mij komen] van die Goddelijke Waarheid, die ik eerst dichterlijk in den geest heb mogen aanschouwen, die later zelf tot mijn hart is gekomen. - In den eersten zin kan men opnemen, tusschen haakjes: door Bilderdijks toedoen; in den tweeden: door een woord uit Bilderdijks mond). Houd op met mij, die niet een adelaar maar een worm ben, met eer en lof te overladen; ik heb er geen lust in, het mishaagt mij. Indien dìt later maar van mij gezegd zal kunnen worden (laat zelfs de Zanglust nooit weer in mij wakker worden!): Zijn Poëzie is met zijn jeugd voorgoed voorbijgegaan, maar de Waarheid-zelve die hem eenmaal dichter maakte, is zijn eigendom gebleven; zijn roem is niet in vergankelijke eer, maar in Christus die hem het Eeuwige Leven openbaarde.

De tijd dat hij weer in Poëzie zou spreken naderde ondertusschen, - maar naderde langzaam, en Calisch noch Hecker hebben er zich op kunnen beroemen dat zij het verhaast hebben. Zie zelf; het blijkt uit de datums in de Kompleete Werken: uit '36 is er nog slechts een kleinigheid; uit '37 niets, zoo goed als niets uit '38 en uit '39 niet veel meer. Maar dan .... Op eenmaal.... het Lied in het jaar 1840: Vijf en Twintig Jaren!

In 1839 was Da Costa tot lid van 't Koninklijk Instituut benoemd (die bekende instelling van Lodewijk Napoleon, de tegenwoordige Koninklijke Academie). Met de voordracht van Vijf en Twintig Jaren hield hij zijn intrede; hij leidde het in met den jubelenden anapesten- Voorzang:

En een beter tijd breekt dan weer aan: de tweede periode in Da Costa's Poëzie: de periode van zijn Politieke Poëzie, van Hagar en den Slag bij Nieuwpoort. - Vijf en Twintig Jaren hopen we dit jaar nog in behandeling te nemen.

Z.

v.d.B.