[Nummer 11]

De structuur van het gesprek

OVER den bouw van redevoeringen, romans en novellen, blij- en treurspelen zijn vele geleerde verhandelingen geschreven, maar over den bouw van het gesprek bestaat er niets, dan wat de dramatische handboeken ons gewoonlijk in een onnoozel praatje over monoloog en dialoog plegen voor te zetten.

En toch geloof ik, dat speciaal de leer van het drama en de opera, wier oerwezen toch in het gesprek bestaat, nooit ook maar tot een eenigszins voldoende ontwikkeling zal komen, als zij niet steunen kan op een goede karakteristiek van het dagelijksch gesprek, op een inzicht in den bouw van het gewone menschelijke samen-spreken, bij toevallige ontmoeting of beraamd bezoek. Maar, zoo gaat het nu eenmaal overal: de meest nabijliggende, of eenvoudigste gegevens zijn het minst onderzocht: omdat deze altijd en overal de moeilijkste grondbeginselen raken. Sinds jaar en dag heb ik over het Gesprek nagedacht en geschreven. Telkens opnieuw1) heb ik weer getracht er de diepste roerselen van te doorgronden; omdat ik meen, dat niet alleen alle letterkundige, maar ook alle taalkundige theorie: hiermee geboren en getogen wordt, hiermee staat en valt. Want alle doorloopende teksten en boeken zijn gerekte en door het ontbreken van een adres kunstmatig verstarde onderdeelen van een lied of een brief. Het lied begint als duet. En een brief is niets dan een gesprek met iemand uit de verte, waarbij wij zelf alleen aan het woord zijn; en ook de redevoering is een gesprek met de menigte van toehoorders, die juist om den spreker voor allen verstaanbaar te houden,

althans meestendeels van interrupties of antwoorden afzien, maar men zegt terecht dat een rede weerklank vindt in de harten. Een verhaal is er te levendiger om, naarmate er meer gesprekken in voorkomen. Alleen het blijspel en het treurspel hebben het volste en het primitiefste taalgebruik tevens in de kunst overgebracht en voor de literatuur gered. Pas wanneer ons uit een oude doode taal gesprek-teksten bewaard zijn, mogen wij zeggen, dat wij zulk een taal waarlijk kennen en verstaan. In het gesprek wortelen dan ook alle moeilijker en fijner taalcategorieën, als die van het voornaamwoord, de beleefdheidsvormen en de gevoelsnuancen der woordbeteekenissen. In het gesprek van vraag en antwoord wortelt de heele syntaxis, evenals alle gezonde stijlfiguren; en hoe verder de rhetoriek van de norm der eenvoudige gesprekken verdwaalt, des te meer vergaapt zij zich ook aan ziekelijke woordenkraam. In het gesprek spreken van zelf de heele situatie, de mimiek en de gebaren mee en daarom is elk goed gesprek zoo welsprekend. Het gesprek is ons eerste en laatste taalgebruik. Alle diepere religiositeit berust op een spreken met den Oneindige. Alle meditatie, ja heel ons bewuste binnenleven heeft zich gericht naar den vorm van het tweegesprek. Elk begrijpen is een antwoord geven op de feiten. Het gesprek is bijna alle geestesleven in ons en onder ons. Snijd het gesprek en zijn ontwikkelingen weg uit het zieleleven, en ge houdt bijna niets meer over. Daarom kwam ik zoo vaak op het gesprek terug.

Totnutoe was ik er echter niet in geslaagd een aannemelijke groepeering en indeeling der meest voorkomende dagelijksche gesprekken voor te stellen. Herhaaldelijk heb ik hierover op mijne taal- en literatuurcolleges gewezen, en er de aandacht mijner studenten op gevestigd, totdat Mejuffr. Berna ten Berge te Oosterbeek, toenmaals candidate - nu doctoranda in de Nederlandsche Letteren - besloot: hieraan een scriptie te wijden. Het onderzoek moest natuurlijk met een algemeene inductie beginnen, dat gelijk wij afspraken, uit twee deelen zou bestaan.

Ten eerste zou zij trachten, allerlei gesprekken uit haar omgeving in een korte karakteristiek vast te leggen.

En ten tweede zou zij uit een groote moderne Roman alle gesprekken excerpeeren, en trachten in te deelen in de groepen die het dagelijksch leven van haar omgeving haar aan de hand had gedaan. Na eenige voorbereidende proeven viel de keus op ‘De klop op de deur’ van Ina Boudier Bakker.

Eenige maanden van trouwen en scherpzinnigen arbeid, die gaarne kritiek aanvaardde en daaruit royaal profijt trok, brachten haar tot het volgende resultaat.

Met elk gesprek zijn twee personen gemoeid, waarbij van den eene de actie uitgaat, die door den andere met een reactie wordt beantwoord, zoodat beiden voortdurend invloed uitoefenen op den verderen bouw van het gesprek. En alhoewel de invloed van de reactie ook vaak heel actief is, moeten wij toch onze eerste indeeling ontleenen aan den initiatiefnemer, die het gesprek begint en de gedachtenwisseling opent; want deze bepaalt toch aanvankelijk bijna alleen de stof en het onderwerp.

Waarom begint die het gesprek?

I. Omdat hij den ander iets wil laten zeggen; of omdat hij den ander iets wil laten doen. Onze oudste naam hiervoor was hulpvragen. Het primitieve gesprek ontwikkelt zich toch uit den wil om zich te redden uit den nood. De een heeft den andere zijn hulp noodig. Hij moet van den ander een inlichting of goeden raad hebben. Hij vraagt van den ander een daad of een aalmoes ter ondersteuning en hulp. In dit geval is het gesprek dus altijd een bewust middel om een doel te bereiken. De wil heeft de leiding.

II. Ten tweede kan iemand een gesprek beginnen om iets mee te deelen. Natuurlijk kan hij ook daarmee een doel willen bereiken, b.v. den ander tot zijn meening over te halen, maar dat staat niet meer zoo sterk voorop. De mensch is een mededeelzaam wezen. Wie iets interessants heeft beleefd, vertelt aan een ander graag wat er precies is voorgevallen. Wie verre reizen deed, weet heel wat te verhalen. Hiertoe hooren dus alle mededeelingen, verhalen en meeningsuitingen. Het nadenkend verstand of de bewuste herinnering hebben de leiding.

III. Ten derde wil iemand vaak een gesprek beginnen uit zuivere gevoelsmotieven, omdat hij zich tot expansie zijner emotie gedrongen voelt. Ook hier kan nog een bijbedoeling aanwezig zijn, maar die staat geheel en al op den achtergrond. Vooral met zijn emotie is de mensch van nature tot uiting geneigd. De heele mimiek berust hierop. Het lied en de lyriek vinden hierin hun oorsprong. Geen wonder dat ook het gesprek in den dienst der gevoelsuiting wordt gesteld. Het gevoel heeft de leiding.

Heel duidelijk blijkt uit het bovenstaande reeds, dat alle gesprekken een hoogere saamhoorigheid, een sociale eenheid beoogen en dus de eenzaamheid in een twee-eenheid om willen zetten. Dit is de primaire sociologische functie van de taal of het gesprek in de maatschappij, dat wij ons elkanders broeders en zusters, gezellen of gezellinnen voelen. En zoo berust en begint de heele bewuste familie en de heele maatschappij met het gesprek.

Niet altijd echter beantwoordt de reactie in den toegesprokene aan de

verwachting. En daarom heeft volstrekt niet elk gesprek hetzelfde verloop. En zoo ontleent dus ook elk gesprek zijn karakteristiek niet slechts aan de actie van den spreker maar evenzeer aan de reactie van den toegesprokene.

Deze reactie kan toch vooreerst op twee wijzen naar verwachting uitvallen.

A. Een passieve reactie van inwilliging, bevrediging, dankbaar aanhooren, meegaande instemming en sympathieke invoeling, een aanvaarding zonder meer met een eenheidsresultaat in verschillende graden natuurlijk. Men zou dit ‘de eenzijdige gesprekken’ kunnen noemen. In dit geval behoudt de spreker geheel en al de leiding, en dit zijn dan ook het soort gesprekken, dat zich het makkelijkst leent tot een gezongen ballade of heldenepos vroeger, tot een korter of langer verhaalbrief later. Uit deze eenzijdige gesprekken is de heele geschreven tekst-literatuur geboren.

B. Een actieve reactie van instemming geeft ‘het wisselend gesprek’. De ander neemt er niet alleen passief deel aan, maar weet aan te vullen en bij te voegen. Hij heeft meer détails vernomen, de twee sprekers vullen elkander aan, en groeien met en in elkander. Hier bleken zij samen veel meer te weten en te voelen dan de twee afzonderlijk vermoedden of bevroedden. En zulke gesprekken zijn dan ook vaak van zelf: a thing of beauty and a joy for ever. Hieruit is de beurtzang ontstaan en Wagner heeft hier prachtige voorbeelden van.

Maar deze reactie kan ook op twee wijzen op een teleurstelling uitloopen:

C. De toegesprokene blijkt: geen medestander maar een tegenstander, geen bondgenoot maar een vijand, hij is ook een geheel andere meening toegedaan, en zijn gevoelens zijn juist de omgekeerde der emoties van den spreker. Dan ontwikkelt zich ‘het strijdgesprek’, fel botsen de meeningen op elkander, slag op slag vallen de slagen.

D. De toegesprokene wil geen open conflict, maar gaat er niet op in, leidt telkens weer het gesprek af met een grap, hij ontwijkt de botsing der meeningen, hij praat er langs, of er over heen. Deze laatste soort zouden wij ‘de mislukte gesprekken’ kunnen noemen.

De twee middelste gespreksoorten leenen zich natuurlijk het best voor de groote scènes van tragedie of opera; alhoewel de groote evenwichtige meesters alle combinaties en variaties noodig hebben.

Beide groepeeringen op de actie en de reactie berustend, kruisen toch elkander natuurlijk en geven ons dus een synthetisch schema der 3 × 4 verschillende gesprekvormen: een eerste proeve der beschrijvende en verklarende gesprek-leer.

Reactie

Over elk onzer twaalf gesprek-typen een enkel woord.

Eerst de vier soorten van Doel-gesprekken.

1. De overgevings-gesprekken zijn dus een hulp-vragen van den eene en een hulp-geven van de andere zijde. Het wonder hiervan is, dat meestal de leiding bij den hulpvrager, maar de instemmende zielegrootheid bij den antwoorder en gever ligt. Ook behoeft de vrager niet de mindere in stand of autoriteit te wezen. Integendeel is het de hoogste en beste paedagogiek in den opvoeder: niet beveler maar vrager te willen zijn, juist in het belang van den jeugdigen vrijen willer. Een eigenaardige variëteit van dit type is het listig vraaggesprek, waar de ondervrager strikvragen stelt, om er den toegesprokene in te laten loopen.

2. De partner-gesprekken bestaan uit een doelgesprek van den spreker, met een instemmend doelgesprek van den toegesprokene beantwoord en verrijkt. Dit is het toppunt der nuttige samenwerking, en de diepste eendracht van bondgenooten. Hier voelt de eenling, hoe de samenleving hem sterker en grooter maakt.

3. In de toernooi-gesprekken botsen letterlijk de strijdende wilspartijen op elkander en het blijft niet bij dien eenen samenstoot; neen het regent stooten en uitvallen van weerszijden; en mooier is het, als zij hierbij elkanders stooten weten op te vangen en elkander met dezelfde munt weten te betalen; het allermooist, wanneer de evident zwakkere partij het recht tegen het sterkere onrecht weet te doen zegevieren.

4. De tactiek-gesprekken toonen echter, dat vaak de fijne ontveinzing van den fellen tegenstand, in den vorm van een keurig beleefd gesprek, nog een veel scherper verweer kan zijn dan het botste geweld, evenals het niet-willen-begrijpen van een verzoek nog hatelijker weigering kan inhouden als een vierkant Neen. Wij wijzen hierop vooral, omdat de naam ‘mislukte gesprekken’ ten onrechte zou kunnen doen gelooven, dat ook de toegesprokene hier een mislukking heeft te boeken. Juist omgekeerd is het kunnen laten mislukken van zoo'n doelgesprek zijn hoogste triomf.

Nu volgen de vier soorten van meedeelende gesprekken.

5. De leer- of verhaalgesprekken, zijn heel iets anders als de overgevings-gesprekken, hoewel in beiden een mededeeling wordt gedaan. Daar toch was de mededeeling een inlichting op verzoek, maar hier is de mededeeling een rondstrooien van wat de spreker kwijt wil op eigen initiatief. Maar hij moet dit met zooveel crême weten te doen, dat de toegesprokene hem de woorden van de lippen leest.

6. De vreedzame gedachte-wisselingen zijn dus van weerskanten een spontane mededeeling van gedachten, die tot beider geluk roerend over-

eenstemmen en elkander aanvullen en versterken, en tot een harmonische synthese leiden.

7. Maar even nuttig, mits zonder hartstochtelijke onstuimigheden zijn de Debatgesprekken en Disputen. Immers: du choc des opinions jaillit la vérité.

8. Heel vaak ontaardt zoo'n debat echter in een geborneerd gesprek, waarin een of beide tegenstanders te eng van begrip zijn, om zich in elkanders meening in te denken, en daardoor telkens weer verkeerde gevolgtrekkingen daaruit afleiden, waardoor ze elkaar niet slechts pijn doen maar elkanders goede trouw in twijfel gaan trekken en zoo hoe langer hoe verder van elkaar afraken.

Nu volgen ten slotte de vier typen van Gevoelsgesprekken.

9. De eenzijdige gevoelsgesprekken zijn soms roerend van schoonheid, en geven aan het individu de volle en rijpe gelegenheid om uit te spreken heel den bloeienden rijkdom van een groot meelijdend hart, soms ook de kille ijzige weelde van een meedoogenloozen spot.

10. Tot de wederkeerige gevoelsgesprekken daarentegen behooren op de allereerste plaats alle in goede aarde vallende liefdesverklaringen en minnegesprekken, die ver boven de sexueele liefde uitstaan, en haast van zelf tot schoone kunst worden; maar verder ook de speelsche plaaggesprekken, wanneer de beide partijen aan elkaar gewaagd zijn; en ten slotte ook de elkaar overtroevende kwaadsprekerijen en lasterpraatjes.

11. De ruziegesprekken met hun tallooze variaties van de lichte speelsche ironie tot handtastelijkheden en moord toe behoeven geen nadere toelichting. Alleen is het nuttig op te merken, dat het moderne genre der scheldsonnetten hieruit is voortgekomen.

12. Ons laatste type van isoleerende gesprekken staat natuurlijk op het uiterste randje. Het hoort eigenlijk maar half meer tot onze categorie, daar het natuurlijk gevolg van het gesprek: de geestelijke inelkandergroeiïng hier ten eenen male ontbreekt, en het einde altijd een isolement of uit elkander gaan beteekent. Meestal ziet men elkander na zoo'n gesprek nooit meer terug. En daar is plaats genoeg op de wereld. Er zijn nu eenmaal menschen die niet voor elkaar gemaakt zijn.

Juffrouw ten Berge zal misschien haar 12 typen hier maar amper in terugkennen, want behalve de namen, is er ook in de karakteristiek van de 7 hoofdbegrippen en van de 12 combinaties allerlei veranderd en aangevuld, zoodat ik zelf ten slotte alleen voor dit schema aansprakelijk ben. Ik blijf echter dankbaar erkennen, dat het mij zonder haar voorwerk onmogelijk zou geweest zijn: dit schema zoo in elkaar te zetten.

Over de verdiensten en de gebreken van dit schema kan ik het oordeel verder aan den lezer laten. Iedereen ziet, dat er reeds heel wat onder valt, maar dat het toch nog volstrekt niet alles omvademt.

En deze fout ligt vooral aan het uitgangsmateriaal: de gesprekken van Mevr. Boudier Bakker in De Klop op de deur. Dit zijn namelijk, en dat was voor ons doel juist een geluk, bijna allemaal korte gesprekken en in al hun variaties, toch meestal zeer eenvoudig gebouwd, met één rechte verloopslijn.

Daarom heb ik zelf hiermee eerst een heele reeks gesprekken uit de Romans van Jacob van Lennep, vooral uit Ferdinand Huyck vergeleken. En hierbij blijkt nu al aanstonds, dat deze gesprekken niet slechts veel langer plegen uit te vallen, maar ook een veel hoekiger verloopslijn vertoonen. Daarna heb ik er de meest bekende opera's van Wagner en de groote stukken van Shakespeare en Corneille op doorgekeken; en ook deze dramatische gesprekken bleken veel meer keerpunten te vertoonen.

Ik geloof echter, dat dit geen verandering behoeft te brengen in onze indeeling, maar dat wij dezelfde methode moeten toepassen, die zich vroeger in mijn studie over het gevoel1) als het ware opdrong; toen ik na de eenvoudige gevoelens in een schema te hebben gebracht, in aansluiting daarbij de phase-gevoelens karakteriseerde als de gevoels-combinaties die uiteraard uit twee min of meer contrasteerende gevoels-schakeeringen samen-gesteld zijn, zooals leedvermaak.

Zoo kan b.v. een aanvankelijk vreedzame gedachtewisseling (6) heel gemakkelijk in een fel debat (7) eindigen, of omgekeerd en dan hebben wij dus de combinatie (6,7) of (7,6).

Zoo kan een partner-gesprek (2) tot een toernooi (3) worden en dus (2,3) heeten.

Zoo zal ook een tactiekgesprek (4), als de aanhouder wint, ten slotte in een overgevings-gesprek (1) zijn blij einde vinden en dus als (4,1) gekarakteriseerd kunnen worden.

Dit eenvoudig combinatiebeginsel helpt ons nu vanzelf verder, want bij nader beschouwing blijken b.v. de gesprekscène's van Shakespeare of van Corneille vaak uit drie of vier phasen te bestaan. Denk b.v. maar aan ons eerste voorbeeld (6,7), dat als vreedzame gedachtewisseling (6) begonnen, als fel debat (7) voortgezet, ten slotte op een volle wisseling van hatelijkheden (11) kan uitloopen, en waarvan het verloop dus met de formule (6,7,11) kan worden aangegeven.

Nu is het verder van groot belang te constateeren, dat deze keerpunten in een gesprek niet altijd met een verandering van gesprektype behoeven

gepaard te gaan, maar binnen hetzelfde type ook in een rolverandering kunnen bestaan, waardoor b.v. de gever of antwoorder van zoo even, nu zelf tot vrager wordt. Wie toch vraagt, heeft de leiding. En nu is het een bekende kunstgreep in het gesprek, dat men om allerlei onbeschaamde vragen, die men eerst noodgedwongen, zoo goed als het gaat, heeft trachten te beantwoorden of te sussen, daarna met een reeks wedervragen te lijf gaat. In het Evangelie van Marcus 11, 27 vlgd., hebben wij hier een prachtig voorbeeld van. Beide phasen van dit gesprek hooren tot ons type 1 van de variëteit: strikvragen. Maar in de eerste phase hebben de Pharizeeën de leiding; doch in de tweede phase neemt Christus de leiding over. Hieruit blijkt, dat onze cijfers niet altijd voldoende zijn, maar dat bij elk cijfer de twee sprekers in een bepaalde groepeering moeten worden angegeven b.v. hier voor Marc. 11, 27-33 zoo:

Ten slotte maakt het nog een groot verschil, of een gesprek door twee personen onder vier oogen gevoerd wordt, of dat wij met z'n drieën of vieren samen spreken. Gewoonlijk verandert dit echter niet zooveel aan de heele structuur, daar de aanwezigen zich dan bijna van zelf in twee partijen splitsen, en dus een actie-groep het gesprek voert met een reactie-groep, waarbij de verschillende partijgenooten elkander dan met min of meer handigheid de balletjes toewerpen. Meer verschil maakt het, als een gesprek of debat in het openbaar gevoerd wordt, ten overstaan van een heele vergadering. Dan toch probeeren gewoonlijk beide debaters, vooral de vergadering te winnen en wordt de persoonlijke tegenstander veel minder geteld. Een goedkoope kunstgreep in dit geval is: de lachers op zijn hand te krijgen. Alleropmerkelijkst hierbij is het, dat de aanhoorders van zoo'n publiek debat, zich dan ook heelemaal in hun speaker inleven, en hem door applaus bijvallen en ondersteunen. Ook hier hebben wij dus weer twee strijdende groepen onder het publiek.

Nu pas kunnen wij dan ook het dramatisch gesprek op het tooneel tegenover het gesprek in het volle leven karakteriseeren. Hierbij merken wij natuurlijk ten eerste op, dat het drama slechts van buiten geleerde fictie is tegenover de spontane realiteit van het leven; maar als de dramatische kunstenaar zijn gesprekken naar de natuur heeft geteekend, verandert ook dit weer weinig aan de heele phaenomenologie van den dialoog. Maar wat ten nauwste aansluit bij het debat voor een heele vergadering, en aan den dialoog op het tooneel een heele nieuwe aesthetische waarde geeft, is de inleving van al de toeschouwers zonder uitzondering: in den held van het stuk. Wij staan dus bij dramatische ge-

sprekken altijd aan ééne zijde. Om het partij kiezen voor den held nog dwingender te maken, dienen dan ook de grootere monologen, of de zelfgesprekken, die bij goedgebouwde drama's altijd aan den held of zijn secondanten worden voorbehouden. De groote kracht van Shakespeare b.v. is: zóó beslag te leggen op de sympathieke aandacht van zijn toeschouwers, en ze zich zóó intiem in den held te laten inleven, m.a.w. den held zoo boeiend en den antagonist zoo afstootend te maken, (denk b.v. slechts aan Macbeth en Lady Macbeth) dat een goed speler soms tegen de heele fictie in, bij open doek applaus krijgt en de best spelende antagonist reeds bij zijn optreden soms door het schellinkje wordt uitgefloten. Dit inleven van het publiek in de verlerlei gesprekken van den held, om zoo al zijn vreezen en angsten, zijn wagen en driften, maar ook zijn tegen allen opgewassen titanen-zeggingskracht en zegepraal mee te vieren, is een der rijkste elementen van het dramatisch kunstgenot. En Wagners muziek weet door zijn wondere akkoorden, deze resonantie der heele zaal, rond de aria van den spreker: in kleuren en geuren weer te geven. Ja, ik heb mij meermalen afgevraagd, of dit gevoelde meespelen van het publiek in de muziek der opera niet hèt eigenlijk geheim is van de betoovering, die de opera op het spreekdrama vóór heeft.

Ten slotte geef ik als proeve van methode: een analyse van een der mooiste scènes uit Shakespeare:

Prins Arthur (Uit ‘King John’).

Vierde bedrijf, eerste tooneel.

Derde tooneel.

Nijmegen, 28 December 1936.

JAC. VAN GINNEKEN