Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde. Jaargang 23


auteur: [tijdschrift] Tijdschrift voor Nederlandse Taal en Letterkunde


bron: Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde. Jaargang 23. E.J. Brill, Leiden 1904  


verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst


downloads



DBNL vignet


 i.s.m. 
[p. 99]

Anglosaxonica I.

Moessan gestandan, moessan healdan. Toen ik dezer dagen Swaen's Contributions to Anglosaxon Lexicography II las in de ‘Englische Studien’ 32, 153 v., kwam mij een woord van Prof. Dr. P.J. Cosijn te binnen. Dezen uitmuntenden kenner der Angels. taal- en letterkunde heb ik eens in een college hooren zeggen, dat alleen katholieken in staat zijn het juiste te treffen in de verklaring van datgene, wat op de kerkelijke litteratuur betrekking heeft.

Deze woorden wil ik niet geheel en al tot de mijne maken. Tal van niet-katholieke geleerden zijn in het bezit van een benijdenswaardige kennis van het kerkelijk leven van vroegere tijden. Waar ik echter meer en meer van overtuigd word, is dat men zich goed dient ingewerkt te hebben in den geest der Middeleeuwen, voor men overgaan mag tot de behandeling van zaken, die innig van het katholieke element doortrokken zijn. Dat het aanbeveling verdient in alles, wat op kerkelijke gebruiken betrekking heeft, voorzichtig te werk te gaan, bleek mij wederom uit Swaen's bespreking van de uitdrukking moessan gestandan.

Deze uitdrukking komt voor in: Bibliothek der Ags. Prosa.

III. Ags. Homilien und Heiligenleben XI, 73: þonne beođ hy Cristene, gif hy þis eall gelaestađ, and hy scylon embe þa nigođan tide heora moessan gestandan und oefter þam heora oefenþenunga.

Swaen meent, dat moessan gestandan in beteekenis moet worden gelijkgesteld met moessan healdan en haalt als parallel aan ndl. gestand doen ‘gestandan occurs in the expression maessan gestandan = maessan healdan. cp. Dutch gestand doen’.

Ten onrechte, naar ik meen.

Moessan gestandan is eene in het ags. lang niet ongewone uitdrukking voor ‘de mis bijwonen, hooren, tegenwoordig zijn bij het opdragen van de mis door den priester’.

[p. 100]

Andere plaatsen zijn: Thorpe: The Homilies of the Anglo-Saxon Church. 1st Part. Vol. II. 27215: twegen munecas baedon aet Gode sume swutelunge be đam halgan husle, and aefter đaere bene gestodon him maessan. Bosw.-Toll. vertaalt: they attended mass. Wil men een parallel aanhalen in een nieuwe taal, men vermelde ndl. staan bij, eng. assist. Thorpe zelf vertaalt: and after the prayer assisted at mass.

Wulfstan (ed. Napier) 1033 ac sece gehwa his cyrican georne mid claenan geđance und daeghwamlice maessan gestande and hine to his drihtne gebidde. 30222 and his maessan þaerinne (in de kerk) gestandan and gehyran.

M. gestandan und m. gehyran zijn synoniem en beteekenen mis hooren (het werk van de geloovigen).

De mis lezen (het werk van den priester) heet in het ags.: moessian (cf. Bosw.-Toller; ook Hom. und Heiligenleben II, 81, 87; V. 154.

Moessan singan, Beda (ed. Miller) 32833 þonne mon maessan oftost singeđ.

Moessan gesingan, Blickl. Hom. 4531. 2075.

Moessan don, Beda (ed. Miller) 32811 and for mec gelomlice maessan deđ.

Moessesong don, Beda (ed. Miller) 3281 and fore alysnesse his sawle gelomlice maessesong dyde (gezegd van den maessepreost Tuna).

Omschrijvende uitdrukkingen: Blickl. Hom. 7715 Betfage, se tun, getacnaþ þa halgan cyricean on þaere bip sungen þoet halige geryne. Morris vertaalt: in which are sung the holy mysteries (or sacraments). Hier wordt þ.h. geryne veel beter weergegeven door de heilige mis. De toevoeging ‘or sacraments’ geeft te kennen, dat de beteekenis der woorden den vertaler niet zeer duidelijk is.

Beda (ed. Miller) 8423 gif he sacerd biđ, mot he þa halgan geryno maersian maessesonga?

8614 nales hwaeđre ođ bewerennisse to onfonne þaem halgan geryne (goed vertaald door ‘the Holy Communion’), ođđe þa symbelnesse to maersienne maessesonges.

[p. 101]

8615 se đe for hine þaet geryne maessesonges gegearwie (‘who can officiate in his place in the sacrament of mass’).

8618 þonne sceal he hine eađmodlice ahabban from onsaegdnesse þaes halgan gerynes (‘he shall humbly abstain from offering the holy ‘sacrament’. De woorden ‘sacrament of mass’ en ‘the holy sacrament’ zijn verkeerd gekozen. De mis immers is geen sacrament.

Wat beteekent nu moessan healdan? Ik heb te vergeefs gezocht naar eene plaats, waar deze uitdrukking synoniem is met moessan gestandan, waarmede Swaen haar gelijk stelt. Evenmin past ergens de beteekenis van ‘mis lezen’, wat anders niet zoo vreemd zou zijn, als wij bedenken, dat in den Teuthonist te vinden is misse halden, misse doen = missare, celebrare (d.i. mis lezen).

Grein geeft bij mässe eene plaats, waar de uitdrukking voorkomt: and þäs embe âne niht, þät ve Marian mässan healdađ, forþan heó Crist on þam däge brohte tô temple. Men. 20. De beteekenis is hier niet ‘mis hooren’ maar ‘het feest vieren’. Het feest van Maria, dat op 2 Februari gevierd wordt, heet ‘Marian maesse, ndl. (Maria) Lichtmis’. Vgl. Blickl. Hom. 1972 to Sanctae Michaelis maessan = op het feest van S. Michael. 21111 to Sancte Martines maessan = op het feest van S. Martinus. Healdan = vieren is in het ags. zeer gewoon, vgl. Grein.

Hoe men eene mis gestand doet, begrijp ik niet. Men doet eene belofte gestand; dat gestand doen is ags. healdan, b.v. Wulfst. 401 and his cristendom claenlice healde (door de doopbeloften gestand te doen) of nog duidelijker 17913 and ađ and wedd waerlice healde 31019.

Zelfs indien moessan healdan voorkomt in de bet. van ‘mis hooren’, dan moet toch de parallel ‘gestand doen’ hier achterwege blijven.

 

Nijmegen, Can. Coll. Febr. 1904.

j. daniels s.j.