Het Papiamentoe of basterd-Spaans der West-Indiese eilanden1).

Papiamentoe komt van papia, een werkwoord dat spreken betekent, en wil dus zeggen: taal. Men duidt ermee aan het eigenaardige basterd-spaans, dat algemeen door de volksklasse gebezigd wordt op de z.g. ‘Onderdewindse’ eilanden van Ned. West-Indië, dus op Curazao, Bonaire en Aruba.

We noemen het basterd-spaans, omdat het inderdaad als zodanig kan beschouwd worden. We zeggen dit hier al dadelik, omdat men nog te veel dit taaltje hoort noemen ‘een mengelmoes van spaans, engels en karaïbies’. Zo kan men het b.v. nog aangeduid vinden in de tweede druk van Winkler Prins' Enciklopedie. En als ik de redaktie niet had ingelicht, vrees ik dat het weer zo in de nieuwste druk zou gestaan hebben. Men kan genoemde definitie ook horen uit de mond van zeeofficieren en andere mensen die wel's in ‘de West’ zijn geweest.

Een sterk vereenvoudigd idioom als het Papiamentoe, dat stellig voor 90% uit herkenbare spaanse woorden bestaat, mag toch zeker wel een verbastering van het spaans genoemd worden. Terloops merken we op, dat we ‘verbastering’ hier in de gewone gangbare betekenis van 't woord opvatten, d.w.z. een ontwikkelings-vorm, die in vele opzichten als een verslechtering van het uitgangs-tipe kan beschouwd worden. Zo zijn er verbasterde paarden, basterd-honden, basterd-rozen. Dat de ‘verbastering’ evenzeer de aandacht van de taalkundige verdient als de taal, waaruit ze voortgekomen is, spreekt van zelf.

De overige 10% der papiamentse woorden worden ingenomen door hollands, portugees en een element dat ik niet thuis kan brengen, en dat dan wel ‘karaïbies’ wezen mag. Van deze 10% echter komen zeker 9 hollandse woorden voor.

Het aantal der voor mij onverklaarbare woorden is uiterst gering; terwijl het portugees wellicht door een grote vijf-entwintig woorden wordt vertegenwoordigd. Eindelik prijken nog heel enkele engelse woorden als sjap (shop) voor ‘kroeg’ en triet (treat) voor ‘traktatie’ in 't papiamentoe, terwijl pitipwà voor ertjes en matrès voor onderwijzeres wel frans kunnen wezen. Aangezien de Portugezen nooit koloniën op de ‘Onderdewindse eilanden’ hebben gehad, bevreemdt het oppervlakkig gezien, dat het papiamentoe voor sommige zeer gebruikelike begrippen portugese woorden bezigt. Zo is ‘zwart’ niet négroe (negro), maar prétoe (preto), ‘nog’ niet aún of todavía, maar ainda (id.), terwijl ‘gat’ niet met het spaanse agujero, maar met boerakoe (buraco), en ‘toen’ (sp. entonces) met antò (então) wordt uitgedrukt. Ook vinja (vinho), wijn, fika (ficar), blijven, trésé (trazer), brengen, bringa (brigar), vechten, oenda (onde), waar, horen tot deze groep van woorden. Hoe dit te verklaren? 't Kan zijn dat Dr. H.D. Benjamins - hoofdredakteur van de Enciklopedie van West-Indië, die bij E.J. Brill te Leiden wordt uitgegeven - gelijk heeft, en dat die portugese elementen moeten ingevoerd zijn door de vele portugese Israelieten, die zich op Curazao in vroegere eeuwen gevestigd hebben1). Een andere verklaring lijkt mij echter aannemeliker: die portugese Joden toch behoorden, zover ik weet, niet tot de geringe volksklasse, en het papiamentoe is een taal van ‘de kleine man’, voornamelik arme kleurlingen. 't Wil mij voorkomen, dat bedoelde elementen in 't papiamentoe niet rechtstreeks uit het portugees erin zijn gebracht, maar moeten toegeschreven worden aan 't galiciesspaans, zoals dat door veel geringe landverhuizers uit het N.W. van Spanje gesproken werd. Zoals men weet, levert Galicië, evenals Andaluzië, een groot kontingent van de naar Amerika verhuizende Spanjaarden. Dit was reeds zo in de spaanse tijd van Curazao, dus tussen 1526-1634. Eigenaardige lexikografiese en ook fonetiese verschijnselen in 't spaans van Amerika wijzen

duidelik op verband met het galiciese en het andaloeziese dialckt.

Tot het voor mij duistere element in de woordenschat behoren: koenòekoe (buitengoed, land), dat als conuco op Cuba en in Midden-Amerika in 't daar gebruikelike spaans voorkomt in ongeveer dezelfde zin, dan: poenda (stad), papia (spreken), nan (het pers. voorn. w. 3^e pers. plur., tevens bezitt. voorn. w. voor die persoon en meervouds-uitgang der zelfst. n.w. - de enige!), lo, een partikel dat het futuur der werkwoorden uitdrukt1), so, dat men aan bo, pers. en bezitt. voorn. w. 2^e pers. sing. toevoegt, om er de plur. van te maken2), foi, voorz. met ablatieve betekenis, sjon, heer, en nog enkele meer.

Het hollandse bestanddeel omvat honderden woorden en uitdrukkingen, en vele daarvan behoren tot de meest alledaagse en gebruikelike. Zo de bijwoorden toch en net, het voegw. of (aut), hopi (‘hoopje’ met amsterdamse uitspraak!), het gewone woord voor ‘veel’; oen tiki ('n tikje) voor ‘'n beetje’, danki in samenkoppeling met Dios of met no: danki Dios voor ‘God dank’, no, danki voor ‘nee, dank u’, pleintji voor plein, ba(a)s in dezelfde betekenis, winkel, idem, skol voor school, stem enz. enz. Merkwaardig, en wel een bewijs voor de innige vermenging die er plaats gehad heeft, zijn afleidingen als keirmentoe, wandeling, van keire, ons ‘kuiere(n)’ met de spaanse uitgang méntoe (mento), en stootmèntoe, gestoot. Zo ook hakdòr voor ‘hakker’ (hakdor di paloe, houthakker), lapidòr di sapatoe, schoenlapper, blékèroe, blikslager, en blòmtjinan, het meerv. van blomtji, bloem. Dan: bini bij voor ‘bijkomen’ (uit een flauwte b.v.), van viene en ons woordje ‘bij’. Komies klinken zinnetjes als: mi a lésa és boeki aì, ik heb dat boek gelezen, en pakiko é ta hala klok asina laat? waarom belt hij (zij) zo laat aan? of danki Dios, é flésji no to kibrà! God dank, het flesje is niet gebroken! En wat zegt men van samenstellingen als oen koker di pèn, een

pennekoker, en oen rampi di skeif, een schuifraam? Of een zinnetje als: Laga mi foela bo pols, laat me uw pols voelen?

Hollands gedachte spaanse uitdrukkingen komt men ook telkens tegen. Zo: é no por joeda, hij (zij) kan 't niet helpen (joeda = sp. ayudar, helpen), waarvoor men in gewoon spaans zou zeggen: no puede remediarlo of no era su culpa; é ta kaï flau, hij (zij) valt flauw (sp. se desmaya), en: ta kasi dos anja kaba, 't is bijna twee jaar geleden (kaba = sp. acaba, en betekent: voorbij, geleden), waar een Spanjaard zou zeggen: hace casi dos años.

Soms ook ziet men staaltjes van kontaminatie. Daarvoor houd ik b.v. krali voor ‘kraag’ van een kledingstuk: uit colarinho (port. id.) en kragi (kraagje); en drénta, binnengaan, dat foneties lastig te verklaren is uit sp. entra(r), zonder het woord drémpi uit drempel. Echter kan in 't laatste voorbeeld ook pa'dèn, binnen, sp. dentro, invloed gehad hebben. Zulk een verschijnsel op ideologies gebied zie ik in 't gebruik van sinja, (spaans enseñar, onderwijzen), zowel voor dit als voor studeren˙ Wellicht is landa, zwemmen, ook een ineenvloeiing van nada(r), sp. voor zwemmen, en lande(n), aan wal gaan. Ineengevloeid zijn ook de woorden claro en klaar (gereed), zodat men zegt: bo batji ta kla, uw jas (‘baadje’) is klaar, en kla-kla, volkomen duidelik. Bij foeroe, voering, en soekoe, suiker, mogen we stellig niet enkel denken aan de hollandse woorden, maar ook aan forro en azúcar in 't spaans.

Wat nu de kern van 't idioom vormt, het element van spaanse herkomst, dit is, zoals we reeds konden opmerken, vaak sterk verbasterd. Ook worden tal van woorden in geheel andere betekenis gebruikt dan in 't spaans. 't Herkennen wordt daardoor soms vrij lastig, en ik kan me voorstellen, dat zelfs iemand die het spaans goed verstaat, bij eerste kennismaking met het papiamentoe geen raad weet. Hoe aandachtiger men echter de woorden stuk voor stuk nagaat, des te verrassender treedt dikwels de spaanse herkomst voor den dag. Wie zal b.v. in 't zinnetje Kiko bo ta poentra? Wat vraagt u? de spaanse woorden

qué cosa, vos, está en pregunta(r) zo maar dadelik herkennen? Dergelijke omzettingen als poentra vragen, uit pregunta(r), zijn er meer: zo soendra, uitschelden, waaruit men na wat nauwkeurig toekijken het spaanse insulta(r) kan halen, dat zijn voorvoegsel heeft moeten inboeten. In masjà of masjàr zeer, erg, herkennen we demasiado, dat echter in 't spaans alleen ‘te veel’ en ‘te’ (nimium) betekent; in traha werken, het spaanse trabaja(r), terwijl bisa, het gewone woord voor ‘zeggen’, van spaans avisa(r) moet komen. Banda, in 't spaans alleen ‘kant, zijde’ of ‘troep, bende’, krijgt in 't papiamentoe de zin van een voorzetsel, ‘naast’; terwijl manéra er optreedt als ‘zoals’. Kamina, waarin men spaans camino, weg, herkent, bezigt de Curazaonaar als waar (betrekk. v.n.w.), en toer kamina voor ‘overal’ (sp. en todas partes); kaba, dat niet anders kan wezen dan spaans acaba(r) eindigen, voltooien, verschijnt in de funktie van bijwoord, ‘reeds’ of ‘voorbij’. Poraì zegt men voor ‘ongeveer’, terwijl por ahí in 't spaans ‘daar zo’ betekent. Loebida vergeten, is spaans olvida(r), kiboeka zich vergissen, equivoca(rse); terwijl kaboeja touw, moet komen van cabulla aloë-hennep. Merkwaardig is dal of dale, slaan: dit wordt duidelik, als men denkt aan spaans dale! sla erop! (lett. geef 'm!) Ora (sp. hora, uur) is het voegwoord ‘wanneer’ of ‘toen’ geworden. Maar genoeg hiervan, en houden we ons tans bezig met enkele opmerkingen over het

Klankstelsel. In 't algemeen kan men zeggen, dat er geen afwijkingen voorkomen van dat van 't west-indiese of zuidamerikaanse spaans. Zo zien we ook hier, dat de tipiese velaire stemloze blazer ‘jota’ van het spaans van Madrid verzacht is tot een stemloze h: spaans juga(r) spelen, wordt hoenga; viaje reis, wordt biaha (keer, maal), ligero licht, wordt lihè (snel), en gente lieden, héndé. Daarentegen verdwijnt hij geheel in ioe zoon, kind, uit spaans hijo, en wordt hij w in wowo (oog), uit spaans ojo. Onze g in geel wordt h: heel, terwijl onze ch na s k wordt: skeif voor ‘schuif’, skeins voor ‘schuins’, skerpi voor ‘scherp’. Bij dit laatste kan men echter ook aan zeeuwse invloed denken.

Eveneens zien we het opheffen van alle verschil tusschen s en z (c voor e en i), zoals dat in 't spaans bestaat: sapatoe (schoen) wordt met gewone s gesproken; zo ook mosa (jong) voor spaans mozo-a jong-mens, jong-meisje. Ook de z van het portugees-galicies (als de franse) wordt stemloos: trésé (brengen) van part. traze(r). Aan 't eind van een woord valt z wel weg; bé keer, maal (spaans vez) komt voor naast bés; maar steeds atrobè (otra vez) wederom, nogmaals.

De ll, zoals bekend, in 't kastiliaans als lj gesproken, wordt evenals in 't andaloezies en vrijwel overal in Zuid- en Midden-Amerika, als nederlandse j gehoord en in 't papiamentoe ook zo geschreven. Zo kaja (straat) voor calle, ajà (daar) voor allá, jabé (sleutel) voor llave, jama (roepen) voor llama(r).

Ook de kastiliaanse ñ (= nederlands nj) verzwakt wel tot j (yod). Zo: maján (morgen) voor mañana. En de aan ‘yod’ onmiddellik voorafgaande konsonant verdwijnt meer dan eens: mei (midden) staat voor medio, méja (kous) voor media, naast ménja; terwijl familia famìa wordt.

Op dergelijke wijze valt vóor de w, die in 't kastiliaans door een u (gevolgd door een klinker) vertegenwoordigd wordt, h, jota en g weg; terwijl in dat geval c (k) blijft. Zo zien we wébo (ei) uit huevo, wéga (spel) uit juego, warda (wachten of bewaren) uit aguarda(r) en guarda(r); en agua (water) wordt awa; doch cuero (leder) behoudt zijn stemloze achter-verhemeltestoter en wordt kwéroe.

De zeer eigenaardige lastig uit te spreken zuiver bilabiale w, in 't spaans door b of v weergegeven, komt in 't papiamentoe niet in die uitspraak voor: men hoort daarvoor steeds de b-klank en dus niet zo als in 't spaans, uitsluitend na een neusklank en vóor l of r. Ik waag de verondersteling, dat zowel de portugees-galliciese v (= de franse lip-tandklank) als de spaanse bilabiale w (b of v geschreven) voor mensen met wat dikke lippen zwarigheid opleveren, en men dus gemakshalve voor beide b (stemhebbende stoter) neemt. Ook Maleiers maken van port. viola: biola, evenzo van ons woord wijkmeester: bèkmèster.

De w van 't genoemde wowo enz. moet er een wezen als de engelse en geeft minder moeilikheid. Spaans volver ‘terugkeren’ wordt bolbé (met twee b's), en atrever(se) ‘durven’ tribi (met b dus); het spaans schrijft beide woorden met een v (= bilabiale w), en wat zo geschreven wordt in 't portugees of galicies wordt daarin nooit op andere wijze, dus nooit door een b voorgesteld. Spanjaarden daarentegen vergissen zich onophoudelik met de twee tekens, en dit komt natuurlik alleen daarvandaan, dat beide dezelfde klank voorstellen (al wijzen ze, meestal juist, op verschillende herkomst in 't latijn). Alle b's die we dus in 't ter plaatse geschreven papiamentoe in woorden van sp. herkomst tegenkomen, kunnen we, als vertegenwoordigers van de spaanse bilabiale w beschouwen. In onze transcriptie schrijven we dan steeds b. Trouwens, de spaanse klank maakt op 't ongeoefend oor heel dikwels de indruk van een b. 't Is dus begrijpelik, dat de hollandse paters op Curazao, die voor schoolgebruik boekjes in 't papiamentoe geschreven hebben, hierin de inlandse schrijfwijze en uitspraak met b volgen, ofschoon ze overigens in een eigen spel-sisteem hier en daar rekening houden met de etimologie.

Een klank die aan 't kastiliaans, maar niet aan 't galicies of portugees, vreemd is - de voorverhemelte stemloze blazer - wordt in 't papiamentoe dikwels voorgesteld door sj als in onze taal. Zo in 't reeds genoemde sjap (kroeg) en woorden uit het nederlands: sjisji (zuster), dosji (doos) enz.; maar ook wel in spaanse woorden, b.v. in de sp. uitgang cion: admirasjon en elders: basji, leeg (sp. vacío), sjinsji, as (ceniza). Zelfs schrijft men sjertoe, zeker, i. pl. v. cierto (in 't sp. met tussentandse stemloze blazer gevolgd door ‘yod’).

De eigenaardige sterk ‘gerolde’ tand-r van 't kastiliaans, nog rollender in de verdubbeling, is in 't papiamentoe verzwakt. Dit blijkt daaruit, dat de slot-r vaak geheel verwaarloosd, en zelfs wel niet geschreven wordt. Zo: kjé voor kjér, willen, trahadò, voor werkman, trabajador enz. De ‘dubbele’ wordt ook nooit meer dubbel geschreven: géra, oorlog, voor guerra, séroe, heuvel, voor cerro, téra, voor terra (galicies = sp. tierra).

Opvallend is het voorkomen van een z.g. stomme e, een klank, die zoals men weet, aan 't kastiliaans vreemd is, of altans nooit in 't schrift uitgedrukt wordt. Zo schrijft men omber, mens, en nomber, getal, voor hombre en nombre, en amabel voor amable. Met i wordt steeds een ‘gesloten’ i bedoeld.

Letten we op de wijze waarop de kastiliaanse woorden vervormd zijn, dan is het eerste wat ons opvalt het wegvallen van lettergrepen vóor of achter aan een woord. Entende(r), horen (portugees?) wordt ténde, significar betekenen, nifika, ta is, teken v.d. tegenw. tijd, schijnt ontstaan uit está, terwijl masjà gegroeid is uit demasiado (te veel, te). In dit laatste voorbeeld zien we dus ook afval van de laatste lettergreep. Dit heeft geregeld plaats in al de particiep-vormen (die alleen in lijdende betekenis voorkomen): ta separà = wordt gescheiden, voor está separado, spantà voor espantado, verschrikt, partí voor partido, gedeeld, nasí voor nacido, geboren.

Het eigenaardige van 't spaans - in 't portugees niet zo streng volgehouden - dat een begin-s nooit wordt gevolgd door een medeklinker, maar steeds een e als een soort aanloopje daarvoor eist (escuela, school, estadística, statistiek, espuela, spoor), vervalt dus voor 't papiamentoe. Dit zal wel invloed van 't nederlands wezen; woorden als slag, skeif, schuif, skeir (schuier), bieden derhalve niet de minste uitspraak-moeilikheid meer op. De klemtoon ligt op de voorl. lettergreep tenzij door 't toonteken (`) anders aangewezen.

Doch 't wordt tijd dat we een overzicht geven van de

Vorm- en Zinsleer. Hierin heeft een ontzaggelike vereenvoudiging plaats gehad. Zo groot is die, dat we tot het vermoeden komen, dat de oorspronkelike talen der mensen, die tans papiamentoe spreken, daarop moeten ingewerkt hebben. En dan, zou men zo zeggen, moeten die talen wel zeer eenvoudig van vormen geweest zijn. Toch is dit niet het geval. De afrikaanse - bantoe- - talen zijn lastig en gekompliceerd van bouw. En het karaïbies, dat zonder twijfel eertijds op Curazao even goed gesproken werd als op de andere W.I. eilanden, munt ook niet uit

door eenvoud van konstruktie: integendeel. Het is bekend, hoe de z.g. amerikaanse talen te dien opzichte zijn. Dat er een zekere aanpassing moet hebben plaats gehad, is duidelik: hoe kan 't anders, waar onontwikkelden zich een vreemde taal moeten eigen maken? En waar hoger staande volken in zo'n geval reeds als ‘compromis’ vereenvoudigingen in de over te nemen taal aanbrengen - men denke aan de ‘linga franca’ in 't oostelik bekken der Middellandse Zee, en de vele andere vormen van ‘volks-latijn’ - daar is 't geen wonder dat negers, mulatten en andere kleurlingen nog veel verder zijn gegaan.

Niettemin blijft het aannemelik, dat het karaïbies een zekere invloed op de nieuwe taal gehad heeft. Zo - om enkele punten te noemen, want de juiste grenzen der verschillende invloeden vast te stellen, lijkt me ondoenlik - zal de vorming der presens-, futuur-, en perfekt-vormen wel naar 't model van 't in die taal gebruikelike geschied zijn: nl. door het bezigen van een eenlettergrepig partikel. Men zegt b.v. lo nos papia, wij zullen spreken; lo é bini prontoe? zal hij (zij) spoedig komen? Dit lo is vermoedelik identiek met het lo van 't negerhollands van Sint Tomas, door Prof. Hesseling in 't aangehaalde werk vermeld, nl. hollands loop in de zin van gaan (frans je vais le dire, ik zal 't zeggen, sp. va a llover, het gaat regenen). Het partikel voor het perfekt is a, waarin we spaans ha van haber mogen zien. Ten slotte dient ta voor het presens, welk ta wel een verkort spaans está zal wezen, dat immers ook in de laatste taal dient voor een duratief presens: está trabajando, hij (ze) is aan 't werken. Eigenaardig is echter de betrekkelike plaatsing dier drie partikels: men zegt lo mi keire, ik zal (ga) wandelen, maar mi a keire, ik heb gewandeld en mi ta keire, ik wandel.

De meervouds-uitgang nan, die geheel de gewone spaanse op s of es verdrongen heeft, kan evenzeer karaïbies van oorsprong wezen, zelfs in klank; want men vindt daar num als voorn. w. van de 3^e pers. meerv.1). 't Zelfde nan dient daar in 't papia-

mentoe ook voor, evenals voor bezitt. voorn. w. van de 3^e pers. meerv. En dit terwijl in 't enk. het spaanse soe (su) gebezigd wordt: soe kas, zijn of haar huis; maar nan kas, hun huis, en kasnan, huizen. In de beide eerste gevallen zou het spaans su casa zeggen.

Om bij 't werkwoord te blijven, alle persoons-uitgangen zijn vervallen, en men plaatst eenvoudig het pers. v.n.w. vóor de onveranderde onbep. wijs. Ook deze eigenaardigheid komt met het karaïbies overeen. Van de drie infinitief-uitgangen ar, er en ir, is meestal een spoor bewaard gebleven: boela vliegen (volar), kéré geloven (creer) en kombati strijden (combatir)1). Echter zijn er tal van uitzonderingen. Zo: asi maken, doen (hacer), bal waard zijn (valer), sabi weten (saber). Van de spaanse particiepuitgangen ado en ido zijn slechts de betoonde a of i overgebleven. Natuurlik is alle onregelmatigheid als in kindertaal op zij gezet. Men zegt dus kérì voor creído (geloofd), asì voor hecho (gedaan) en jamà voor llamado (geroepen, genoemd). Merkwaardig is 't, dat deze verkorte particiep-vormen uitsluitend in het passief dienst doen. Overigens wordt ook in de samengestelde tijden gebruik gemaakt van de onveranderde infinitief, tevens stam. Dat dan zelfs de tegenwoordige tijd een apart woordje nodig heeft tegenover verleden en toekomst, is niet verwonderlik. Deze drie tijd-partikels komen overeen met die in 't karaïbies: en, a en ba, nl. en = ta, a = a en ba = lo. Toevallig is de perfekt-vormer identiek ... of is dit geen toeval, zodat we in 't samentreffen met spaans ha van haber als perfektvormer in 't spaans juist een toevalligheid moeten zien? Dit laatste is niet waarschijnlik, zodat we bij onze eerste opvatting blijven. Het presens-partikel ta dient zowel voor 't passief als voor 't aktief: mi ta skirbi oen brifi, ik schrijf een brief, en é brifi ta skirbì, de brief is geschreven. Bij dit laatste kunnen we denken aan spaans está escrito is geschreven (toestand), en

verwarring van deze vorm met ha sido escrito is geschreven (geworden). Alleen enkele hulpwerkwoorden van wijze worden zonder ta gekonstrueerd: nos no por bolbé, we kunnen niet terugkomen. Van ta in 't papiamentoe heeft men nog een imperfekt van 't verleden: tàbata, blijkbaar ontstaan uit estaba (imperf. v. estar in 't spaans) en está. Op dergelijke wijze gebruikt men tin (wel van portugees ter en niet van spaans tener hebben = bezitten) = hebben en = voorkomen, er zijn, waar 't presens, en tàbatin, waar 't imperfekt bedoeld is: mi tin (tàbatin) dolò di djénté, ik heb (had) kiespijn en tin (tàbatin) moetjoe lodoe, er is (was) veel modder. Met tàbata vormt men dan al de imperfekt-vormen der werkwoorden, aktief en passief. Een soort ‘conditionalis’ wordt uitgedrukt door lo en a samen toe te passen: lo nos tàbata bébé, wij zouden gedronken hebben, terwijl lo nos a bébé staat voor wij zullen gedronken hebben. Het partikel a dient tevens voor 't histories perfekt.

De lijdende vorm bedient zich van 't hulpwerkw. ta of ook wel van ta ser (sp. ser) in meer deftige stijl: é ladròn ta ser matà, de dief wordt gedood, waarvoor in de plaats men ook soms vindt: é ladròn ta worde matà, met ons ‘worde(n)’ dus!

Na het werkwoord heeft zeker het naamwoord de meeste verandering ondergaan. Geslachts-onderscheid, altans genus, is opgeheven. Zelfs zegt men roeman mohè en roeman omber (vrouw- en man-roeman) voor sp. hermana zuster, en hermano broeder. Daarmee in verband is er maar éen bep. lidwoord, nl. é, dat echter lang niet zo algemeen gebruikt wordt als het spaanse lidwoord. Het onbep. lidwoord is steeds oen1). Woorden op o in 't spaans gaan vaak op a uit in 't papiamentoe, of een klinkeruitgang wordt willekeurig toegevoegd: zo zegt men swéla voor grond (suelo), krina voor manen (crin), binja voor wijn (port. vinho). Echter wordt de slot-o meestal oe en a blijft a.

De bijvoegelike naamwoorden blijven steeds dezelfde vorm houden; dus ook het meervoudsteken nan der zelfstandige komt er niet bij voor. Alleen voegt men het achter de zelfstandige voornaamwoorden: b.v. és-nan die (van és, sp. ese, esa, eso, esos of esas). Dit nan wordt evenwel lang niet altijd gebruikt, zo b.v. nooit na telwoorden of onbepaalde voorn.w.: veel huizen is hopi kas.

Van de onregelmatige komparatieven zijn mihò (mejor) en péò gebleven. Voor 't eerst kan men echter ook mas bon zeggen. Zeer eigenaardig is het, dat er een nieuwe superlatief ontstaan is met di mas: di mas hopi, meest, di mas grandi, grootst. Voor di mas hopi kan men in de absolutus ook moetjoe zeggen, dat tevens voor te (zeer), te veel dient.

Het naamvals-verschil der persoonl. voornaamwoorden is natuurlik geheel verdwenen. Zo zegt men mi, bo, é (of él), nos, boso en nan in alle naamvallen. Bo is zonder twijfel spaans vos met wegvalling van de slot-s, een verschijnsel dat in 't andaloezies en in 't amerikaanse spaans zeer normaal is. Vos werd, zooals men weet, in de oude tijd - nog in de zestiende eeuw - bij wijze van 't franse vous gebezigd, was dus toen, behalve meervoud, ook het beleefde u in 't enkelvoud. Dit gebruik heerst tans nog in Chile en ook nog op de Filippijnen in 't daar gesproken spaans. Boso schijnt een verkorting van vosotros, oudtijds = vous autres, wat tegenwoordig uitsluitend gemeenzaam ‘jullie’ betekent, behalve weer in genoemde landen. Zie echter noot 2 op blz. 56. É wordt in de akkusatief aan 't werkwoord getrokken: boeskè, hem (haar) te zoeken, uit boeska + é. Hem of haar + het (datief en akkusatief bijeen) wordt élé. Ook vervloeit het met voorzetsels op een klinker: djé = di + e (meest di djé), pé voor pa + é, né = na + é.

Waarom bij de pers. v.n.w. juist de akkusatief-vormen zijn blijven leven, ligt voor de hand: een dergelijk verschijnsel zien we immers ook elders. Denken we aan 't frans en andere romaanse talen, waar de naamwoorden bijna altijd op de akkusatief-vorm in 't latijn wijzen (soms komen beide nom. en akk. voor: sire

en seigneur). Ook op ander taalgebied merkt men een dergelijk verschijnsel op: arabies muslimīn is akk. van muslimûn, en de eerste vorm werd maleis en atjees moeslemin, terwijl 't maleis segâla 'ârifīn, alle geleerden, zegt, van ar. 'ârif(ûn), en 't grieks van tans gynaika ook in de nom. bezigt, voor oud-grieks gynē enz. Inderdaad schijnt ook de akkusatief-vorm in de talen met flexie de meest voorkomende, of altans - en dit is zeker - ze vormt vaak met genitief, datief enz. een meerderheid apart tegenover de meer afwijkende vorm van de nominatief. Zo lijken me en mi (lat. me en mihi en meī) meer op elkaar dan op ego, dat sp. yo geworden was, gynaika meer op gynaikos dan op gynē enz.

Behalve é, dat door soe vervangen wordt, dienen de persoonl. voorn.w. tevens als bezittelike. Merkwaardig is een konstruktie als deze: nos toer dos soe ioe, ons-beider kinderen (‘ons alle twee z'n kinderen’).

Even dient hier opgemerkt, dat vosotros - waarvan boso waarschijnlik komt - en él waarvan é - in 't spaans alleen in de nom. en na een voorzetsel worden gebezigd, in zoverre dus afwijkend van mi en nos, die uitsluitend datief en akkusatief vertegenwoordigen; terwijl vos in 't oudere spaans in alle naamvallen kon gebruikt worden evenals in 't galicies (nieuw spaans datief en akkusatief os).

Het enige betrekk. voorn.w. is koe. Dat dit rechtstreeks uit ké (que) zou ontstaan zijn, valt moeilik aan te nemen. Ook in 't galicies zegt men que en niet anders. Het karaïbies geeft evenmin enig licht; in 't neger-hollands der deense Antillen vinden we geen verklaring1). We moeten dus besluiten tot een dialektiese vorm, wellicht in gebruik bij spaanse landverhuizers. Of moeten we aan cuyo (lat. cujus), dat in 't spaans nauweliks volkswoord is, denken? Vergelijk cui (uitspr. koei), dat in 't oudfr. en ital. na een voorzetsel voorkomt: di cui enz. Voor wiens of wier zegt men in 't papiamentoe di kéndé (port. de quem = sp. de quien), welks en welker worden weergegeven door di koe (sp. de que).

Kéndé (naast kén) voor wie heeft een geheimzinnig aanhangsel de achter het portugees of galicies quem (spr. kin). Zeer tipies is 't gebruik van otroe voor ‘elkander’.

Bij de aanw. v.n.w. zijn merkwaardig és aki, frans ceci of celui-ci (celle-ci enz.) en és ésaï, cela of celui-là (celle-là enz.). Zoals men weet, bestaan er in 't spaans drie aanw. v.n.w., en is dus die bijwoordelike toevoeging daar niet nodig.

Ten slotte hebben de telwoorden nog iets biezonders. De hoofdgetallen blijven meest onveranderd zo als in 't spaans: alleen zegt men diés-oen (11), diés-dòs (12), diés-très (13) enz. in pl. v. once, doce, trece enz. Twintig wordt binti (veinte). De ranggetallen vormt men met di (sp. de): di trés staat voor tercero enz. Echter komen zuiver spaanse vormen wel daarnaast voor. De ‘eerste’ is promè(r) of di promè(r). De o in de eerste lettergreep van dit laatste woord is te verklaren uit de invloed van de volgende m:

primèr(o) > primèr > promèr of promè.

Spelling. Deze is vrij willekeurig. Die welke gevolgd wordt door de nederlandse geesteliken voor hun blad La Cruz (spaanse titel!) en hun schoolboekjes is een merkwaardig mengelmoes van spaanse en nederlandse klankvoorstellingen. Zo is oe meestal de voorstelling van onze oe-klank, echter ziet men ook u daarvoor. K is overal in de plaats getreden van de spaanse c vóor a, o of u en van qu, behalve in coe met (sp. con). J vervangt de spaanse y. De ñ wordt geregeld weergegeven door nj; terwijl de klank van de spaanse ch in spaanse woorden zo voorgesteld blijft, en in hollandse woorden door tj vertegenwoordigd is. We hebben gezien dat spaans b en v door b worden uitgedrukt met de klank van de nederlandse b. Voor 't overige zouden wij sterk voor een volkomen konsekwente vernederlandsing van de spelling wezen; maar dan vrij van alle etimologies gepeuter1).

Op die wijze zouden de papiamentoe-sprekende kinderen gemak hebben bij 't aanleren van onze taal.

Dat deze niet reeds meer doorgedrongen is op onze West-Indiese eilanden dan in 't armzalig instopseltje van 't papiamentoe, strekt ons bestuur niet tot eer. De toestand is nu zo, dat geen huisvrouw op Curazao buiten de kennis van dit kindertaaltje kan, wil ze behoorlik met haar dienstboden kunnen omgaan.

Of 't echter een toekomst heeft? We betwijfelen het. Moge het in niet te lange tijd door het nederlands verdrongen worden.

Hieronder volgen enige bladzijden tekst in papiamentoe met nederlandse vertaling.

1.

Gesprek in papiamentoe met vertaling1).

2.

3.

4.

5

Een proza-stukje uit het leesboekje Historianan Recreativa. Promer Seccion. Imprenta di Vicariato 1902.

Rémédi robès. Het verkeerde middel.

Ten slotte zij hierbij aangetekend, dat ik de meeste taalkundige biezonderheden, behalve uit de teksten van de genoemde boekjes, ontleend heb aan de volgende werkjes: Woordenlijst en Samenspraken Hollandsch-Papiamentsch, uit de beste bronnen samengesteld door X, uitg. Gebrs. Jonckheer, Curaçao, W.I.z.j., Theoretische Spraakkunst der Papiamentsche Taal door Antoine Pijpers, gedrukt bij J.P.E. Neümañ, Curaçao 1898, de Apuntanan Historico di Colonia Curaçao, Curaçao Imprenta di Vicariato 1903, en ten slotte aan de Gramatica corticoe

(moetjoe kortikoe! want ze telt 32 blz., evenals de vorige) pa Alfredo F. Sintiago; Curazao, imprenta de la librería de A. Bethencourt é hijos 1898 (dit laatste in deftig spaans!).

Ik dank die bronnen, behalve nog enkele nummers van La Cruz, 't bovengenoemde blaadje, aan de welwillendheid van Curazaose brief kennissen.

Amsterdam.

a.a. fokker.