Rederijkersspelen in de bibliotheek van het Leidsche gemeente-archief.

De straks volgende klucht komt voor in een handschrift met rederijkersspelen van verschillende, niet altijd vermelde1), N.- en Z.-Nederlandsche kamers2), berustend ter bibliotheek van het Leidsche Gemeente-archief (n^o 7693). Over de herkomst van dezen bundel, die, naar uit de daarin genoemde jaartallen 1600, 1615 en 1618 blijkt, van het begin der 17^de eeuw dagteekent, zijn geen rechtstreeksche gegevens bewaard, doch, volgens mededeeling van Mr. Dr. J.C. Overvoorde, neemt men aan, dat hij afkomstig is van den bekenden Pieter Cornelisz. van der Morsch (1544-16293)), stadsbode en rederijker, lid van De Witte Acoleyen te Leiden.

Het handschrift bevat:

1^o. Een stichtelijck Spel van Sinnen, daer in speelswijse verthoont wort de volstandicheyt dijn een Christen behoort te thoonen, om de Croone der salicheyt te verwerven (fol. 3; 1234 r.).

Wanh. gepeijs en Twijffel verbinden zich met Quaet des drucx om Christ. ruijter te bestrijden, die door Schrift. ingeven, Troostel. hope en Patijentye wordt getroost en bemoedigd. Bij de tegenstanders voegen zich de Wet, ‘hebbende de banijer der gerechticheyt inde hant’ en Scherpe Wraeck. Door hen allen bestookt, valt de ruiter in onmacht, doch Hope ‘heft hem oppe’. Dan treden als nieuwe vijanden op Ydel glorieren en Eijgen betrouwen ‘schyetende met een pijl genaemt Eijgen opijnye’, terwrjl ‘Wanhope’ en Twijffel schieten met Inborstige nijt en Tijrannije. Ten slotte ontfermt Goedertijerenheijt zich over Christ. ruijter: ‘Hijer leijdense hem int huys van vrede, daer speeltmen op alderleij instrumenten, na de pausa comen de sinnekens uijt ende sluijten tspel’.

Dit stuk, Z.-Nederlandsch van taal, is afkomstig van 't Bremblomken te Ghele1).

2^o. Een Spel teghen de Verachters van Rethorycke (fol. 42; 959r.).

Na een ‘prologe a en b’ op het thema: ‘retorycke is een dochter vanden heyligen geeste’1), gaan Sgeests verblijd. en Vrolyck wesen voort met Rhetorica te prijzen, terwijl Menich quaet herte en Onwetende voortstel aan de muziek de voorkeur geven. Sinl. begeerte vraagt nu raad in deze moeilijkheid aan Der sinnen berader, die eveneens Rhetorica prijst en zegt, dat Wijse beleijd. en Goetgr. taele, ‘dochters van rhetorijcken’, die wonen ‘int hof van alder genadicheijt’ Sinl. begeerte verder zullen onderrichten. Zij beiden prijzen ook wel de muziek, maar verkiezen boven haar ‘Rhetorica, alder konsten segel’. Na een lange uiteenzetting toont Goetgr. taele ‘der Rhetorijcken vloeijende fonteijne met seven conduiten, ende den Heyligen Geest daer boven’, waarop Wijse beleijd. onder aller instemming - de sinnekens uitgezonderd - eindigt met: ‘alle consten vloeyen van den Heijligen Geest’. Een kamer is hier niet genoemd; de taal is Z.-Nederlandsch.

3^o. Een constich ende leerlijck Spel van Sinnen, genaemt Het Saet van Rhetorica (fol. 64; 906 r.).

Rhetorica zegt, dat ‘swerelts prieel woest leijt en desolaet’ en dat het onkruid (ijdelheid, leugen) er welig tiert. Tonge heeft reeds dikwijls dezen akker willen bezaaien, maar is steeds met smaad bejegend. Op aandringen van Rhetorica zal ze het echter nog éénmaal probeeren. Hatige spijt en Schempige nijt zijn voornemens dit werk te verstoren.

Als Inw. begrijp en Subtijl bedencken alle menschen hebben aangespoord om vlijtig te werken, zoolang het dag is, komt

Tonge met het Saet van Rhetorica, Gods Woord, ‘de grave Verstant’ en ‘de rijve Memorie’. ‘'t Godlyck woort’ wordt dan gezaaid, ‘'t welcke doet bekinnen’ hoe Gods Zoon, het levende Woord, op aarde vleesch geworden is.

De Wachter verkondigt hoe het zaad opwast, waarna Rhetorica uitlegt:

Tonge, Subtijl en Rhetorica eindigen dan met een referein op den ‘stock’:

4^o. Een Spel van Sinnen vanden voorleden tijt (fol. 86; 748 r.).

Gemeen proffijt en Eendr. wille zijn beiden zoons van Den voorl. tijt en D'oude trouwe. Gem. proffijt is verdwenen en moet gezocht worden. Zijn ouders en broeder zijn door hun lichaamsgebreken daartoe niet in staat. Daarom zenden ze hun ‘knape’ er op uit, De magere tijt, die in het Bos van ondanckelycheden een jager, Elck een, tegenkomt. Deze bekent, dat hij Gem. proffijt heeft verjaagd en gedood, met twee ‘gesellen’, Vreeseloose winninge en Bedriechelycke coopmanschap, met zijn honden, Eijgen oorboor en Geveijnsde heijlichede, en met zijn ‘horenken’, Geconfijte leugen. Aan de klachten over het verdwijnen van Gem. proffijt maakt De goedert. Godts een

eind, door ieder aan te sporen tot dankbaarheid, want ondankbaarheid stort Elck een in 't verderf.

5^o. Een stichtelyck ende leerlyck Spel van Sinnen Vander Tonghe (fol. 104; 572 r.).

De Duivel met zijn vriend Duisternis gaan visschen om menschen te vangen, met als aas: Overspelig aes, Nydich bewijs en Ydel glory, terwijl Logen, 's duivels zoon, met Quade leere vischt. Onverstant en Onwetenheijt nemen beiden het aas in den mond, maar Licht en Waerheijt trachten hen uit den droom te helpen: medicijn en hulp kunnen ze vinden in hun eigen tong, waardoor ze ook in 's vijands macht gekomen zijn. Ze bekeeren zich dan, smeeken om genade en spreken ten slotte tot het publiek een woord van vermaan.

N^o 3, 4 en 5, Z.-Nederlandsch van taal, zijn geteekend Meest Godt vreest, zinspreuk van den dichter of bewerker1) Michiel Reygersz.2).

6^o. Een stichtelijck ende leerlijck Bruijloftsspel van vier persoonen (fol. 116; 533 r.).

De zot, die zich bekend maakt als ‘Ruyt verstant van Bottegem geboren’ opent het stuk. Dan komen Thamar, Rachel,

en Sara, die eerst heelwat op elkaar te zeggen hebben, doch daarna het bruidspaar gelukwenschen en elk een geschenk aanbieden: Rachel ‘een leeu van crachtich vermaen’ (uit 't geslacht van Juda); Sara een visch, dien Tobias, haar man, met de hand greep, ‘als hy na rages1) reijsde een stadt der meden’; Thamar den ring, dien Juda, de patriarch, haar gaf. De zot geeft een steen ‘op kalvaryen groijende’. Ook bij dit spel, Z.-Nederlandsch van taal, is geen kamer genoemd.

7^o. Een boerdighe Cluchte van Een Boer die wil leeren schieten Inden Doelen (fol. 132; 554 r.).

Aert, een boer, begeeft zich naar de stad (Mechelen) en ontmoet daar twee Schutters, wien hij vraagt of ze hem willen leeren schieten. Zij verklaren zich hiertoe bereid, maar gaan eerst met hem naar den Waert, waar hij kennis maakt met den ‘conijnck’. Aart raakt flink aan 't drinken. Nu moet hij, op raad van de schutters, ‘'t schijetcruijt’ leeren kennen, ‘'t poijer daer de busse af geeft soo swaren slach’. Ze gaan daartoe met hem naar ‘den gulden mortijer’, om ‘senepoeder’ te koopen. Maar eerst moet Aart zijn harnas aandoen en zich geheel toerusten voor het schieten. In de apotheek vragen ze dan ‘poijer quod retro exit’ en Aart neemt dit in. Spoedig begint het schietkruid te werken, zoodat het weldra ‘van hem selfs losset’. Aart, die intusschen zijn bekwaamheid in het schieten getoond heeft, wordt nu tot schutter gedoopt en zal den volgenden dag den eed komen afleggen aan den koning. Hij gaat naar huis en wordt om zijn domheid door zijn vrouw geweldig afgeranseld.

Deze klucht, die veel eigenaardige spreekwoordelijke zegswijzen bevat, is door De Koorenblommen van 's-Gravenhage den 4^den Augustus 1615 op het bekende landjuweel te Kethel gespeeld, maar is stellig van Zuid-Nederlandschen oorsprong1).

8^o. Een Batement van vier personagien (fol. 146; 510 r.).

Terwijl Meester Hoon, in afwachting van klanten, zijn kunst tegen alle mogelijke kwalen aanprijst, gaat zijn vrouw naar de markt om eieren te koopen, waarvan ze ‘een goet suypen’ zal maken. Intusschen wordt Lippen slechthooft van Escamp te Eijckenduijnen door zijn vrouw Beele met eieren naar de markt gezonden om ze daar te verkoopen. De eieren zijn nog warm: ‘ons henne heefter soo lange opgeseten, wel veertijen dagen en warm gehouwen’, zoo zegt hij. In de stad gekomen hoort Lippen hoe de kwakzalver zijn middeltjes aan den man tracht te brengen en vraagt hem of hij ook raad weet voor Blare, zijn koe, die aan één poot mank gaat en voor Tijtken, de hen, die een zeer oog heeft en ‘met allen kranck’ is. Voor haar kwaal verkoopt de kwakzalver hem zalf, die Lippen betaalt met de eieren, terwijl hij hem voor Blare olie geeft in ruil tegen ‘een roo-leeu’, een mooien bond, dien Lippen later brengen zal. De vrouw van den kwakzalver, die op de markt geen eieren gezien heeft, komt terug en zal nu van Lippens eieren een drank maken, maar er ‘liggen schepsels van kijeckenen’ in. Als Lippen en Beele 's avonds den hond komen brengen, werpt zij Lippen de eieren op het lijf en beklagen beiden zich over het bedrog, want ook de hond is den kwakzalver veel te oud.

Ook deze vlot geschreven. klucht is van De Koorenblommen afkomstig.

9^o. Een belachelijcke kluchte van Crimpert-oom (fol. 159; 509 r.).

Simpel-schalck en Heijmelijck-loos zijn in dienst bij den rijken Crimpert, die altijd Maria looft, omdat ze hem zoo gezegend heeft. Simpel wil nu ook trachten Maria's gunst te winnen. Hij zal haar bidden om honderd rozenobels, waaraan echter geen enkele ontbreken mag. Crimpert hoort van zijn voornemen en raadt hem aan, naar de kerk te gaan en daar maar vlijtig te blijven bidden. Simpel doet dit en Crimpert ‘schijet’ hem van achter 't altaar negenennegentig rozenobels toe. Al ontbreekt er een, Simpel neemt ze toch in ontvangst en borgt de honderdste aan Maria. Maar Crimpert zegt nu dat hijzelf ze gezaaid heeft en eischt ze terug, omdat het er immers toch geen honderd zijn. Als Simpel weigert, gaat hij om den ‘dijenaer’.

Door ‘eenige liefhebbers’ is hier later bijgevoegd, hoe Crimpert zijn knecht voor den Rechter daagt, maar in 't ongelijk wordt gesteld en bovendien zijn mantel verliest, dien hij Simpel geleend heeft om behoorlijk te kunnen ‘compareeren’ voor het gerecht. Ook hier is geen kamer vermeld; de taal is N.-Nederlandsch.

10^o. Brulofts spel van drije personagien (fol. 170; 332 r.).

Na een twistgesprek over de vraag of inzake de liefde aan Herte, Gesichte of Mont de voorrang toekomt, brengen alle drie ten slotte als geschenk een letter aan bruid en bruidegom: Herte een V (Veritas, Virginitas, Vrijendelijcheijt, Vreese

Gods); Mont een R (Reden, Rijng, Rekeninge1)); Gesichte een E (Eendracht, Eerbaerheijt, Eewige eewicheijt): tezamen Vre.

Dit spel vermeldt weer De Koorenblommen als kamer.

11^o. Een boerdighe Cluchte van Kijck inde krijch (fol. 180; 539 r.2)).

12^o. Een nieuw vermakelijck Bruijlofts-spel van drij Persoonen (fol. 194; 441 r.).

Een Jongeling klaagt, dat de gulden dagen van zijn kindsheid voorbij zijn en hij nu door een ‘inwendigh swaer en pinkelend gepijn’ wordt gekweld. Wulps leven komt hem naar de oorzaak van zijn verdriet vragen en geeft zelf het antwoord: het is de min. Genezing is mogelijk door ‘een dierken soet met lodderlijck aenschijn’. Hij moet zich optooien en zorgen bij alle publieke vermakelijkheden aanwezig te zijn om de aandacht der meisjes te trekken. Als dit niet helpt, moet hij gaan naar de ‘vroukens vande gildt’. Wulps leven noemt hem allerlei steden, waar bordeelen te vinden zijn. Nu komt Reden den jongeling waarschuwen. Hij moet - zoo is Gods beschikking - een vrouw nemen. Na een lang dispuut tusschen Wulps leven en Reden krijgt de laatste ten slotte de overhand en het stuk eindigt met een wensch aan bruid en bruidegom en een lofrede op het huwelijk. Dit stuk, het eenige in den bundel dat in alexandrijnen geschreven is, is met tal van namen uit de klassieke oudheid opgesierd en geteekend Luijckt geen deught3). Een kamer is niet genoemd; de taal is N.-Nederlandsch.

13^o Een tafelspel van twee persoenen (fol. 204; 319 r.).

Na een lang gesprek bieden beiden den gasten een geschenk aan: Van als genoech geeft ‘alder werelt vreucht, een rolle geschreven op een blaese vol wints’; Luttel hebben geeft de letters N.I.E.T en zegt: ‘keert om die rolle, soo vint gij 't bediet van mijnen presente’. Want ‘niet is al swerelts glorie, maer die deucht is ijet, die na elex mortorie volcht, wanneer wij doots bitter not craecken’.

Dit stuk, geteekend Reijn geneucht, is afkomstig van De Fontein te Dordrecht.

14^o. Een cluchtich tafelspel van drie personagien (fol. 211; 395 r.).

Wel hebben komt uit ‘Cresus hof’ en wordt gebracht door ‘Theseus arent’. Wel meugen is gezonden door ‘Alexander, Clitus en 't geselschap met dosijnen, doen daer gelt te verdienen was voor die meest dronck’. Zonder Goet geselschap beteekenen Wel hebben en Wel meugen niets; daarom schikken ze zich bij de gasten aan tafel.

Dit spel, afkomstig van De Koorenblommen te 's-Gravenhage, is, evenals de beide volgende, geschreven door Hendrick Smout onder den zinspreuk Godt kent 't hert.

15^o. Een leerlijck Spel van Sinne, op de vraghe gedreven: Wat dat de deuchde baert in 't tijdelijcke leven En wat d'ondeuchde ons hier op de werelt geven? (fol. 219; 858 r.).

Eerste Uijtkomste.

Basilides geeft zijn slaven Comates en Arates bevelen. Hij behandelt hen barsch en wreed, gelooft bovendien niet aan God, maar aan de natuur, die, volgens hem, alles regeert. Na Basilides' vertrek vertellen de beide slaven elkaar hun levensgeschiedenis. Arates is oorspronkelijk voor den handel bestemd geweest, maar op reis naar Corinthe door zeeroovers gevangen en sedert slaaf gebleven, terwijl Comates, ‘tot dienst der konstgodinne bereijt’, na de vermoording zijner ouders gevangen genomen en verkocht is. Philemon verwijt Basilides dat hij zijn slaven beestachtig behandelt, waarna de Sinnekens een nabetrachting houden over zijn ongeloof.

Tweede Uijtkomste.

Comates zegt tot Arates, als deze zich over zijn hardvochtigen meester beklaagt, dat, hoewel ze naar het lichaam slaaf zijn, de ziel altijd vrij blijft. Weldra gaat Basilides ‘ter landouwe’ om zijn schapen te laten scheren. Voor de veiligheid neemt hij Centurio mee. De Sinnekens genieten in zijn ongeloof.

Derde Uijtkomste.

Comates en Arates offeren aan de goden en zingen daarbij een lied, doch Basilides en Centurio komen en gaan hen te lijf. Comates wordt door Centurio in een hollen boom gespijkerd.

Vierde Uijtkomste.

Na een gesprek der Sinnekens geeft men ‘boven’ een ‘vertooninge’ van ‘de negen Muses, Apollo int midden, Mercurius voor haer staende, Calliope met een bijekorf inde hant’, die door Mercurius in den boom wordt gezet, om Comates te redden. Mercurius draagt dan aan Nemesis op, Basilides langzaam te ‘bederven’. Nu Comates gestraft is, moet Centurio met Arates het vee hoeden, waarin hij niet veel lust heeft, want, sinds Comates weg is, zijn er driehonderd schapen gestorven, wier

vachten hij naar Basilides moet brengen, die daarop zelf poolshoogte gaat nemen.

Vijfde Uijtkomste.

Als Arates vertelt, dat ook het koren door den vurigen wind is verbrand, krijgt Basilides berouw over de mishandeling van Comates en wil, dat Centurio hem zal dooden. Maar tot zijn blijdschap ziet hij, dat Comates nog leeft. Deze wordt nu bevrijd, waarop Basilides belooft hem de helft van zijn vermogen te zullen geven met zijn eenige erfdochter en hem ook verder als broeder te zullen beschouwen. Comates vraagt nog of hij ook Arates en Centurio wil vrijlaten, hetgeen gebeurt.

Den 4^den Juni 1618 is dit spel gespeeld op het landjuweel te Bleiswijk1).

16^o. Een leerlijck Taefel-spel van drie Persoenen (fol. 239; 462 r.).

Patrija beweert, dat het de gesteldheid van het vaderland is, die de helden van vroeger en nu de overwinning heeft bezorgd en verwijt Respublica, dat ze zoo vele verdienstelijke mannen met ondank heeft bejegend; Respublica beteekent alleen iets, als ze goed geregeerd wordt en vooral, als er goed op de geldzaken wordt gelet.

Respublica zegt, dat de toestand van het land niet alles beteekent, bijv. in Holland: wat zou Patria alleen hebben uitgericht ‘sonder 't republijc der hollanders en seeuwen die den vijant verdreven vechtende als leeuwen’.

Beiden zijn het er over eens, dat het nergens zoo slecht gaat, als waar de vrijheid geheel wordt verworven, doch Lijbertas stelt er prijs op, te verklaren, dat zij niet ‘de onbetoomde vrijheyt’ is. Ten slotte geeft elk een letter; ‘sy spellen E.E.R.’

17^o. Een Taefel-spel van drie Personagien (fol. 298; onvoltooid).

Dit is een fragment van een spel dat in 1600 door De Witte Acoleijen te Leiden op St. Jacob ‘over de maeltijt van de Schepenen, in de Stadtsdoelen’ is gespeeld1). Van dezelfde kamer, wellicht bij een dergelijke feestelijke gelegenheid vertoond, is N^o 11 (zie blz. 135), een tafelspel (vgl. r. 349), dat hier nu in zijn geheel moge volgen.

Een boerdighe Cluchte van Kijck inde krijch.

n. van der laan.