[p. 41]
Kleine gedichten uit de dertiende en veertiende eeuwen.
De twintig hier volgende gedichten zijn afgedrukt naer een papieren handschrift, in-quarto, van de veertiende eeuw, dat vroeger aen Van Hulthem toebehoorde, en dat thands op de koninklyke bibliotheek te Brussel berust. Het is de zelfde verzameling(1), waeruit Willems, Blommaert en Hoffmann van Fallersleben reeds talryke stukken getrokken hebben, maer die nog veel belangrijks bevat, waermede ik myne lezers nader zal bekend maken. In afwachting dat ik eene volledige opgave des inhouds van geheel den bundel mededeele, lasch ik hier een twintigtal kleine gedichten van verschillenden aerd, in.
Onze oude epossen, onze chronyken en de werken der didaktische school van Maerlant, trokken meest alle, in de laetste jaren, de aendacht der geleerden tot zich. Maer onze middeleeuwsche literatuer is niet alleen rijk aen werken van uitgebreiden omvang, de kleinere gedichten, die thands nog voor handen zijn, bewyzen genoegzaem wat er al ook vroeger van dien aerd moet bestaen
[p. 42]
hebben. Menig dier stukjens kan niet alleen gerust tegen dergelyke produkten van de fransche of duitsche letterkunde opwegen, maer zou zelfs nog heden door de pen van onze hedendaegsche schryvers verdienen op nieuw ingekleed te worden.
Ik bepael my tot het uitgeven der teksten en onthoude my van tael- en letterkundige aenmerkingen, waertoe elk stuk aenleiding kan geven. Later, wanneer ik meer dergelyke gedichten zal opgenomen hebben, kan ik op alle te samen beter terug komen. Myne hoofdzaek tot hiertoe is: ongeraedpleegde, en in handschrift begraven geblevene rijkdommen der middennederlandsche literatuer voor eenieder toegangbaer te maken.
Een paer der hier gedrukte stukken (Nr III en XV) wekten reeds vroeger de aendacht van Willems(1) op, omdat ze twee tot dan toe onbekende dichters deden kennen, namelyk Colpaert en Jan Dingelsche.
Colpaert was hoogstwaerschijnlyk een Vlaming van geboorte. Die geslachtsnaem, welke in andere gewesten van ons vaderland zoo niet voorkomt, was, van de vroegste tyden tot heden toe, algemeen in Vlaenderen verspreid. Reeds treft men te Everghem, by Gent, in 1360, eenen Arent Colpaert aen(2) en, tydens Jan Hyoens, eenen Simon Colpaert onder de aenvoerders der gentsche Witte Kaproenen. Race Colpaert is aldaer schepen in 1432 en volgende jaren(3). Te Brugge ontmoet men, in 1385, eenen Jan Colpaert, als zorger van de gilde van S. Joris(4). En, in 1806 zien wy nog eenen Colpaert van Lichtervelde, in West-Vlaenderen,
[p. 43]
naer den prijskamp, door de Rhetorykers van Wacken uitgeloofd, mededingen.
Willems, die de eerste en laetste regels van Colpaerts gedicht opgaf, wees het bestaen van een fransch fabliau le Chevalier au Barizel aen(1), maer voegde er te recht by dat het onze er niet naer vertaeld is. Ik heb de twee teksten vergeleken en het is stellig dat beide dichters eene vroeger bestaende sage, elk volgends zyne manier van zien en denken, berijmden. Colpaert zegt: van enen ridder in latijn ic scouwe, dus dat hy eene latijnsche bron te rade ging; waeruit de fransche schryver zijn verhael putte blijkt nergens uit. Het nederlandsch stuk, zoo wel als het fransche, behoort tot de zoo genaemde Contes dévots en het onderwerp dat behandeld wordt is vry onbeduidend. De wyze van voordracht der twee schryvers is geheel verschillend. Alhoewel uitvoeriger dan de vlaemsche tekst, laet de fransche zich ook zeer goed lezen.
Colpaert schijnt my een vroom man, die het gekozene onderwerp met oprechte godvruchtigheid bearbeidde; zijn oogwit is de zedeleerende strekking van zijn verhael tot het hart zyner lezers te doen doordringen. De fransche dichter nam het wat min ernstig op; by hem was de hoofdzaek de vertelling op eene bevallige wyze voor te dragen en met treffende beschryvingen te versieren. Hy schept er behagen in om de handelwyze der persoonagien af te schilderen en ze tegen over elkander te stellen. Colpaert is langdradig in de godvruchtige redeneringen die hy in den mond van den heremiet legt. Hy stapt lichter over alles heen wat tot zijn stichtend besluit niet rechtstreeks leidt.
Willems, die insgelijks de eerste en laetste versen van het gedicht vander taverne door Jan Dingelsche mededeelde en die
[p. 44]
beloofde het later geheel op te nemen, giste dat Jan Dingelsche zoo veel beteekent als Jan d'Engelschman.
Nr V. Ene exempel vanden raven, is een onderwerp dat meer dan eens werd behandeld. Marie de France(1) heeft dergelyke fabel gedicht, welke men by Legrand d'Aussy zeer vry in proza overgebracht vindt(2). De onze is niet naer de fransche dichteresse vertaeld. Ook in de Contes van Desperriers leest men zoo iets; maer aldaer is het geene raef, doch wel eene ekster.
Nr VII. Vanden esel, is eene bevallige fabel, welke in den Esopet door Clignett uitgegeven, niet voorkomt. In de fransche literatuer van dien tijd kennen wy ze niet, ten minste in de verzameling van Robert(3) treft men ze niet aen, want het bekende de ezel in een leeuwenvel heeft met ons stukjen weinig gemeens. En onder die fransche fabels, door Robert in het licht gebracht, is er niet ééne in gekruiste versmaet. Ook by Marie de France(4) heb ik ze niet gevonden. Ze schijnt dus oorspronkelyk aen onze letterkunde toe te behooren.
Nr XX. Van mauwene is een soort van lied op een reeds vroeger bestaende spreekwoord.
In hetzelfde handschrift(5) leest men tusschen talryke andere spreuken:
Wat ghi hoort ofte niet,
muust wel, maer en mauwet niet.
De dichter van ons stukjen, wanneer hy vers (24-25), zingt:
Trouwe ende gestadicheit
die sijn ghefondeert op helen,
[p. 45]
schijnt zich te beroepen op van wel connen te helene, een klein gedichtjen van den zelfden aerd als van mauwene en dat reeds in het Belgisch Museum(1) uit den zelfden Codex gedrukt werd. Waerschijnlyk heeft men beide aen éénen dichter te danken.
I. Een bispel van ii Blinden.
God, ons here, es mechtich al.
Die Gode betrout goets geval
mach hi daer op hopende sijn.
Dat was herde wel in schijn
5.
aen twee blinde, die menich werf
riepen, om haer bederf,
sere, vore eens conincs hof.
Maer die een blinde gaf Gode den lof
ende riep altoes: ‘Dien God hulpt
10.
hem es gheholpen, want God stulpt
sinen vrienden haren commer!’
Die ander blinde die riep ummer:
‘Wien dat die coninc hulpen wilt
hem es gheholpen!’ Dit onthielt
15.
die coninc op enen tijt
ende dede backen, int jolijt,
twe pasteiden. Deen was lecker
van vleesche, van crude. Sconincs becker
[p. 46]
vulde dander broet met goude;
20.
want die coninc hiet ende woude
dat mense gave dien twee blinden;
maer die gulden dede hi senden
hem, die vanden coninc sprac;
die ander, daer dat vleesch in stac,
25.
dede hi den andren blinden gheven,
dien therte ane Gode was becleven.
Doen die bode was ghewent,
daer die conine mede ghesent
hadde dese pasteiden beide,
30.
sprac die ene blinde ende seide:
‘Mijn pasteide es wel swaer,
ende oec soe en riect si nergent naer;
ic en weet hoe si smaken sal;
maer uwe pasteide hevet al
35.
dien goeden roke van hem beiden!V. 35
Wildi wisselen pasteiden?’
sprac die blinde man metten goude.
- ‘Jaic, sprac die ander, want ic soude
u dit node weder spreken.’
40.
Dese twee wisselden al stillekine,
elc daer hi thuus plach te sine.
De blinde man, die de florine
vant, dancte onsen here,
ende bleef thuus voert an mere,
45.
want hi hadde doen goets ghenoech.
Dander blinde hadde sijn ghevoech,
want hi at lecker morsele
vander pasteiden tsinen dele,
ende ginc des anders daghes weder
50.
voer sconincs hof. Doen sende neder
enen bode die coninc,
om te wetene die dinc,
hoe dese blinde man hadde ghevaren.
Die blinde man sprac, sonder sparen:
[p. 47]
55.
‘Ic wisselde ende baerterde
mijn pasteide ende verterde
om die ander, die soe wale roec.’
Die bode quam ten coninc oec
ende vertrac hem sine tale.
60.
Die coninc sprac: ‘Nu merkic wale
dat hi wijs es die Gode dient;
want ons here versiet sinen vrient
altoes in den besten inde.
Die gulden, die ic desen sinde,
65.
wan dander metter hulpen Gods.
Ende was nie man hi en ghenoets
die Gode, onsen here betroude.
Waer oec iement die Gode scoude,
hi moester te cort in gaen.
70.
Dat mach men merken ende verstaen
in dit bispel vanden blinden,
die Gode niet even sere en minden.’
Nota LXXII v.
In het Hs. onder Nr CXXXIV, bl. 114, vo, col. b.
II. Dits een exempel vrayen betekent bi iii Papegayen.
Het was een goet man hier te voren
die in sijn herte hadde vercoren
drie voghelen, die heten papengayen.
En sach noit man gheen soe vrayen!
[p. 48]
5.
Dese man hadde sijn herte ghekeert
ten voghelen, ende heeft hem gheleert
te sprekene redelike wale,
eelken sonderlike tale.V. 8
Deen sprac provinciaeles, die ander latijn,
10.
die derde fransoys. Neghenen wijn
dronckie voer, op selke sake,
dat elc voghel alsoe sprake!
Dese man, die de voghele waren,
was tenen tide ghevaren
15.
daer hi te doene hadde, in weet waer.
Mettien soe quam een clerc daer,
die de voghele wilde sien.
Die vrouwe quam jeghen hem mettien,
die den clerc feesterde sere.
20.
Hi seide: ‘Vrouwe, God, ons here.
die moet u gheven goeden dach:
Hets lanc dat ic u niet en sach!’
Mettien helsdise, ende custe:
niet wel en wetic wat hem luste.
25.
Doen sprac deen voghel ende seide,
doen hi sach dese waerheide,
ende van hem beiden desen toer:
‘On fayt tort nostre singoer!
Die clerc loech, als hi dit horde,
30.
ende sprac ter vrouwen dese worde:V. 30
‘Vrouwe, dese voghel seit al slecht,
dat wi sinen here doen onrecht.’
- ‘Ay mi! seit si, soe benic gheonteert
leeft hi, als mijn here keert!’
35.
Mettien tart si hem bat naer
ende doodden den voghel daer;
die hersene duwese hem in die kele.
Hi hadde bat ghesweghen vele!
Alse die ander voghel dat sach
40.
dat sijn gheselle aldus doot was,V. 40
[p. 49]
sprac hi met serecheden,
sonder enech langher beiden:
‘Pour dire la veritate
est mort nostre frate!’
45.
Die clerc, die dit wel verstont,
maket saen der vrouwen cont.
Hi seide: ‘Vrouwe, dese ander voghel seghet
dat sijn gheselle aldus doot leghet,
dats om dat hi die waerheit seide.’
50.
Doen ginc die vrouwe, sonder beide,
ende dooddene te selver stede,
ghelijc dat si den anderen dede.
Alse die derde voghel dit sach
dat die vrouwe, sonder verdrach,
55.
beide sine ghesellen hadde doot,
sprac hi, dat dede die noet:
‘Audi, vide, tace,
si tu vis vivere pace!’
Die clerc loech om dat hi horde,
60.
ende sprac ter vrouwen dese worde:
- ‘Vrouwe, seit hi, dese derde
voghel moet hebben verde.
‘Ay mi! seit si, wat seit hi dan?’
- ‘Ic segt u, vrouwe, als ic best can:
65.
Die met ghemake leven wille,
hore, ende sie, ende swighe stille!’
Die vrouwe sprac: ‘Ghi segghet waer,
van mi verliest hi sijn lijf dit jaer!’
Hadden danderen aldus ghedaen,
70.
die doot en hadden si niet ontfaen.
Dit was die vroetste van den driën;
hi conste wel volghen ende vliën.
Noch soe prijst men ane den man,
die wel volghen ende vliën can.
75.
Diet al versegghen wilt dat hi siet,
hine machgher vort met comen niet.
Horen, swighen, ende siende blint,
dats dat nu die werelt mint;
ende die leven wilt met ghemake,
[p. 50]
80.
hore, ende si, ende huede sine sprake.
Dits exempel vanden vrayen
drie voghelen, ende heten papengayen.
Nota It. LXXXII v.
In het Hs. onder Nr XCIIII, bl. 77. vo.
III. Van enen Ridder die God sine sonden vergaf.
Node beghevet te dichten Colpaert
van dinghen, daer wi bi mochten sijn verclaertV. 2
onse domme herten, ende in haer bekeren
ter doghet ende der quaetheit ontberen,
5.
mids penitencie ende berouwe.
Van enen ridder in latijn ic scouwe,
die prinse van vele ridders was;
dondedechte daer ic noit af las;
want dese ridder, als men mi seide,
10.
in sinen leven noit wel en dede,
noch tselfs en peinsde een goet ghepeins;
maer van alle dinc ontfinc hi seis
daer quaetheit ende arghelist in lach.
Sine grote overdaet sere ontsach
15.
die meisniede, die hem diende.
Twe ridders, die hem plaghen tiende
van haren roven deen heelt te ghevene,
haddi onder hem, van quaden levene,
[p. 51]
die te hem eens quamen ende spraken:
20.
‘Here, wi ontsien ons der wraken,
die ons mach bi verdienten comen,
want meneghen mensche hebben wi ghenomen
sijn goet ende vanden live gheroeft,
daer ons die viant in hadde verdoeft.
25.
Wonder eest God en hadde ons gheschent,
ochte neder in de erde ghesent,
soe groten ondaet hebben wi ghedaen.
Nu es hier, an den bosch, ghestaen,
recht bi den cruusweghe, een dan,
30.
ene cluse, daer een heilich man
in woent, ende dient met trouwen.
Here, wildi laten berouwen
uwe mesdaet, in des viants despite,
ende met ons tween gaen ten ermite
35.
ons bichte spreken om aflaet?’
- ‘Ghi heren, seit hi, dusdaneghen raet
en hordic u noit gheven mien;
waer af maghic mi ontsien?
Hine levet niet die mi soude deren!
40.
Ja, en hebbic niet al mijn begheren
van goude, van selver ende van castelen,
van orssen, van wapenen ende van juwelen,
die prisens wert sijn ende diere?
Maer segt mi in wat manieren
45.
ghi u leven wilt veranderen?’
Si seiden: ‘Wi merkent bi Alexanderen,V. 46
die grote coninc, dat hem en mochteV. 47
die daet ghehulpen, die hi wrochte,
no heerscapie, no tgrote goet,
50.
hine moeste der doet doen een ghemoet.
Ende al dat was tote den daghe van heden
es metter doot dese werelt leden,
in state van pinen, ocht van glorien.
Here, nu segghen ons onse memorienV. 54
[p. 52]
55.
dat vanden werken en de van die daet
elcs mensche ziele loen ontfaet;
ende hier bi willen wi ons leven
beteren, ende ons quaetheit begheven;
van onser groter, swader sentensienV. 59
60.
aflaet ontfaen ende penitencien,
ende onse bichte gaen spreken nu;
ende gaet met ons, dat raden wi u,
eer ons God stiere int thelsche zere’
- ‘Ghi heren, sprac al te hant die here,
65.
met u soe gaic al te gherne,
maer dat es te spotte ende te scherne
met u, om dat ghi sijt soe sot
dat ghi tot enen ouden god,
die in sijn cluusken sit omberaden,
70.
selt gaen smeken ende bidden ghenaden’
- ‘Hets ons lief, spraken si mettien.
Ten ermite ginghen si mettien,
die sijn dorken jeghen hen ontdede.
Elc van hem tween sine bichte sede,
75.
met groten berouwenesse hertelike.
Die here sach ende loech lelike
van buten in, tenen vensterkine.
Hi spotte met hem, ende seide de broeder sine,
met quaden wille, te sinen ghesellen:
80.
‘Nu en mogdi nemmermeer ter hellen
comen vore u die duvelen halen!’
Die ermite began, met soeter talen,
te hem wert te sprekene, ende opsalverdenV. 83
die twee. Ende mettien die here begherde
85.
sine bichte te sprekene, oec in spele.
Int clusken tart hi, daer niet vele
die ermite bliscap af ontfinc,
want ute sinen ansichte enen schijn ginc,
die eiselike was, van quaden onste.
90.
Die goede man te hem wert te spreken begonste
[p. 53]
van Jhc. Xpc. ghebornessenV. 91
ende van sire doot, ende van sire verrisenessen.
Daer na te hoerene began die rovere,
die in sijn anschijn dooder wert dan lovere
95.
die vallen van den droghen boeme.
Doen ghinc hi, ghelijc enen drome,
sine bichte tellen den ermite,
die te hem sprac: ‘Hier af sidi quite
wildi werken na mijn ghebodt.’
100.
Die rovere sprac: ‘Jaic; segghet, sot,
wat ghi beghert ende comes an!
Wonder selen hebben minen man
waer wi ghevaren sijn alle drie.’
Die ermite sprac: ‘Nu besie,
105.
moghedi iet vasten ende draghen hare?’
- ‘Jaic, ic mach vele droever jare
omtrent u oren, her Corliaen!
sprac die ridder, mi soude afgaen
mijn lijf, droechicse enen halven dach!
110.
Vasten ic oec niet en mach,
want mi te cranc die hersene sijn.’
- ‘Vrient, moghedi dan iet gaen vullijn
ochte bedinghen segghen metten mont?’V. 113
seide die ermite. - ‘Ay, hoert den hont!
115.
sprac die ridder, ghi wilt mi dooden;
men mocht mi gheraden node,
ic soude u plucken uwen baert!’
Die ermite wert doen sere vervaert
dat hi wel waende laten dleven.
120.
- ‘Ay, broeder, seit hi, in can u niet ghegheven
penitencie, die ghi wilt ontfanghen!’
Sijn oghen sloech hi op ende sach daer hanghen
een bariseel met enen snoere
aen enen naghel. Met droever voere
125.
sprac hi ten ridder: ‘Wel lieve broeder,
doer die ere Gods ende siere moeder
[p. 54]
Maria, die vore den sondare taelt,
soe biddic u dat ghi mi haelt
dit bariseel vol van sconen watere.’
130.
Die ridder sprac: ‘Ay hoert, metten catere!
wat hi mi al te doene ghebiet!’
Doch peinsde hi: dies en willic laten niet,
ic saelt hem halen vol waters claer.
Dbariseel nam hi ende ginc van daer
135.
tot buten den bosch, ter riviere.
Als hi daer quam stac hijt sciere
int scoen water dbariseel,
daer hem af quam cranc riveel;
want, wat hi pulsde ofte sciep,
140.
enen dropel datter niet in en liep,
maer binnen bleef droghe die cowarde.
Dies seide hi vele ondadeghe worden
van groten ede ende van swaren vloeken.
Doen peinsde hi dat hi wilde gaen soeken
145.
een scone fonteine, een water staende,
daer hi doe sciere op quam gaende,
ende stacker in sijn level open,
daer niet en twint in en wilde lopen;
maer emmer bleef droghe die flessche binnen.V. 149
150.
Verwoeden wildi ende ontsinnen.
Doen wert hi peinsende, ende dochte
dat dat wonder wel wesen mochte
bi sinen groten sonden ghesciet.
In hem selven quam doen soe swaer verdrietV. 154
155.
van groten berouwenesse int herte
dat hi neder viel vander smerte,
ende bleef drie nachte ende drie daghe,
met jammerliken claghen,
in vresen der wraken sire quaetheden.
160.
Ende als die drie daghen waren leden
spranc op sine voete die wigant,
sijn bariseel nam hi in sijn hant.
[p. 55]
Met groten suchten ende met heten tranen,
ghinc hi dore haghen ende doer bramen,
165.
dore bosschen ende doer woeste velde,
op berghe, in dale, daer hi hem quelde
ende pijnde VII jaer al dure,
soe dat hi die armste creature
worden was, binnen dien tiden,
170.
die noit man sach; want hem die siden
van ermoede waren opghecloven,
ende al sijn lijf, beneden ende boven,
van clederen liep hi al ontdect.
Tallen wateren hi hem trect,
175.
daer hi sijn bariseel stac in;
maer daer af quam hem cranc ghewin,
want al verloren was dat hi prueft.
Soe langhe liep dese sondare bedrueft
dat hi ter clusen es weder comen,
180.
daer hijt bariseel hadde ghenomen
vanden ermite, vol waters te halen,
om sine sonden daer met te betalen.
Int cluusken ghinc hi tote den here:
- ‘Ghenade, riep hi, met groten sere,
185.
‘heilich vader, wilt mijns ontfarmen!
Ic ben die selve man, wach arme!
die tote u quam in quaden levene,
dies es meer dan jaren sevene:
mijn bichte spracic tot u in spotte,
190.
ghelijc enen ombekinden sotte
als ic doe was; hets mi berouwen.
Dit bariseel, alse ghi moghet scouwen,
hietti mi halen vol waters doe,
daer ic noit sint en conste comen toe,
195.
nochtan hebbict ghesteken met crachte
in diepen putten ende in vollen grachten,
in lopende water ende in staende fonteinen,
gheprueft hebbict int nat ende int rinen,
ja, in den winter in see ende in haghel,
200.
maer emmer bleef droghe dit laghel;
[p. 56]
dies maghic segghen wel: Elaes!
ic wane mijn vader was Judaes
ende ic hem ben te volghene sculdech!’
Die ermite sprac: ‘Broeder, wes verduldech,
205.
hebt seker hope ende ontsiet u niet,
bliscap leghet in u verdriet:
de doot die God staerf om onsen sonden
ende dbloet dat liep uut sinen wonden
ende die v doergaende gaten
210.
en selen u niet verloren laten.’
Met dat hi dit hoerde vermanen
ginc hi soe bitterlike tranen
wenen, om sine sonden fel,
dat ene trane die gheracte wel
215.
int bariseel, dat hi droech,
dat al te hant vol waters sloech;
ja soe vele, dat verstaet,
datter hi in wel hadde ghebaet.
Groet wonder hadde den ridder van dien.
220.
Als dit die ermite heeft versien,
riep hi: hets recht quod nos dicamus:
omnipotentes Domine Deus et Jhesus,V. 222
almechtich sidi in die miracle,
dat medecine ende triacle
225.
penitencie es jeghen alle mesdoen
ende der berouwenessen occusoen.
Doen sprac hi voert tote den sondare:
‘Vrient, alle sonden, dats openbare,
heeft u vergheven die here almechtich:
230.
int rike sijn sidi deelechtech;
als ghi daer sijt, sent mi u gracie’
Int herte ontfinc hi doen jubelacie
die ridder, soe groet dat hi beswalt
ende doot voer des ermiten voete valt.
235.
Met desen dat dit was ghesciet
die ermite nederwert dalen siet
[p. 57]
den Gods bode, sente Michiele,
met x inglen, om die ziele
te voeren int themelsche paradijs.
240.
Den dooden lichame, in heilegher wijs,
decten si met eenre scoender tommen.
Hier in merct, ghi ombekinde ende ghi domme,
scoen exempelen, hets u profijt.
Laet hoeverde, ghierecheit ende nijt;
245.
hebts vrese der wraken uwer mesdaden;
hebt sekeren hope op Gods ghenaden
ende en twivelt niet; sijt verduldech,
hoe groetelec ghi sijt bescudech;V. 248
want voer waer seghet Colpaert:
250.
dat God en heeft gheen dinc soe waert
als die sondare die hem bekeert
ter doghet ende die quaetheit ontbeert.
Dat ons daer toe hulpen moete
Maria, die maghet soete.
255.
Dies onne ons diet al verleest
vader, sone ende die heileghen gheest!
Amen, amen, amen.
It. IIc. en̄ LVI v.
In het Hs. onder Nr LXVII, bl. 61, vo col. b.
IV. Vanden goeden Brueder.
Het woende, wilen in een lant,
een edelman, hoghe van gheslachte.
[p. 58]
Dore sine doghet was hi becant,
want edel was al sijn gheslachte.V. 4
5.
Hi was soe reine van sinen seden
dat icken niet en can volprisen.
Ic hope dat hi, dore sine edelhede,
ghewijst was tot den paradise.
Hi hadde iii susters, dats was waer,
10.
het waren die scoenste die men vant;
hieltse bi hem dach ende jaer.
Die outste die hadde borch ende lant
ghelijc haren broeder, dus waest ghemaect.
Haer vader hadt aldus bewant.
15.
Si was scone ende wel gheraect;
het sochtse te wive menich int lant.
Si en woude huwen dore niemans bede;
ende sinder soe ghesciet nochtan,
dat si scamelijc mesdede
20.
met enen alsoe cleinen man
hi en hadde haer knecht geweest niet wel;V. 21
ende haer mesdaed was nochtan
meerre dan keesdom oft overspel.
Dies si sint grote scaempte ghewan.
25.
Alst haer aldus was ghesciet,
soe helement ende decket nauwe.
Haer brueder hadts groet verdriet,V. 27
ende bat haer, op gherechte trouwe,
dat sijs nem mermeer en dade.V. 29
30.
Hi hoepte God soudt haer vergheven.
Dus es dese joncfrou, sonder scadeV. 31
hier af, in hare ere bleven.
Het en leet neghenen langhen tijt
sine liet haer anderwerf ghescien.
35.
Haer vriende haddens groten nijt,
diet horen moesten ende sien.
[p. 59]
Ende die niemare ginc alsoe verre
alse men kinde den goeden man.
Si waren op hare gram ende erre
40.
die haer van maechscape gingen an.V. 40
Doen quam dese grote here, haer brueder,
ende badt haer herde vriendelike
dat sijs haer voert ane woude hoeden
ende beterent Gode van hemelrike.
45.
Si sprac: ‘Dat ic hebbe mesdaen
dat willic beteren in allen sinnen;
ic hebbe soe grote scande ontfaen
dat icse niet en mach verwinnen.’
Die brueder dede haer lief ende ere
50.
ende hieltse in groter werdichede.
Dit vernoyde herde sere
den jonxsten sustren alle beide.
Si seiden: ‘Hare have die ware meerre
dan hare beider goedinghe waren;
55.
ende hi bode haer lief ende ere
al of si niet en hadde mesvaren.’
Haer brueder antworde vriendelijc:
‘Dat u niet en es mesciet
des danct Gode van hemelrijc.
60.
Ghi en hebbes van u selven niet,
daerom sidi Gode meer sculdich
dat hi u wijsheit heeft ghegheven;
en maect uwer suster niet onverduldich,
si hevet quaet ghenoech in haer sneven.
65.
Dat goet, dat haer mijn vader gaf,
dat es haer, ende niemans el.
Ic en wille, noch ic en mach
jeghen hare niet wesen fel.
Dat si haer selven heeft onteert
70.
dat en heeft mi God niet heten wreken;
haer mesdaet heeftse ghenoech beseert.
Het sijn dorpers die quaet spreken
[p. 60]
dat een ander meer mesdoet;
die hem selven heeft mesdaen
75.
het verswaert hem meer den moet.
Men saelt om Gods wille laten staen.
Suster, sidi wijs en vroetV. 77
dat hebdi al van Gode ontfaen;
leefdi soe dat ghi niet en mesdoet,
80.
die doeghet sal u in staden staen.’
Doen si saghen dat niet en bescoet,
si waren droeve die joncfrouwen.
Si droeghen ter suster onwerde groet
met hertheiden, als men mochte scouwen.
85.
Si swoeren beide, bi hare trouwen,
dat sijt souden laten weten
eenre herder hogher vrouwen,
die niet verre en ware gheseten.
Si ware hen alsoe na, belanc
90.
dat sijs haer aen nemen soude,
ende haren brueder weten ondanc
dat hi sijnre suster houden woude
ghelijc den ghenen, die niet en hadde mesdaen,
ende die suver bleven waren.
95.
Dit daden si der vrouwen verstaen
die sustere, die therte hadden sware.
Die joncfrouwe peinsde in haren sinne:
‘Ter quader tijt wasic gheboren
dat ic, dore die dulle minne,
100.
minen sin dus hebbe verloren.
Wert mi mijn brueder nu ghehadt
wat sijns mijns gheworden dan?
Ic woude ic ware in vrimder statV. 103
met hem, daer ics ierst met began.’
105.
Si deden heimelijc ontbieden
dat hi tot hare comen soude;
waert dat hijs hem dorste genieden,
si voere met hem al daer woude.
Binnen desen quam die niemare
[p. 61]
110.
dat die vrouwe quam ghereden.
Si ghingen alle jeghen hare
ende ontfinghense met groter werdicheden.
Si gruetese alle, groet ende cleine,
vriendelike, soe dat elc hoerde,
115.
sonder doutster suster alleine,
diere en gaf si ghene antworde.
Hare brueder die sprac vriendelike:
‘Suster, hier in sijt verduldich,
God was versmaet op ertrike,
120.
ende wi sijn alle te doegene sculdich.
Die mach ghedoghen si sal verwinnen.
Gods doghen heeft ons allen verloest.’
Doen, leidden hise in eenre camere binnen
ende gaf sijnre suster goeden troest.
125.
- ‘Suster, hier in seldi u sluten,
soe en seeght u niement dat u deert.
Ic wille weder gaen daer buten
ende sien wat mijn vrouwe begheert.’
Ieghen die vrouwe quam hi ghegaen
130.
ende sprac: ‘Vrouwe, ghi selt gaen eten;
die taflen waren opghedaen,
doen ic u vanden perde sach beten.’
Si sprac: ‘Here, ic en wille niet eten.
Ic draghe op u evelen moet,
135.
als ic u sciere sal doen weten
van den onghelike dat ghi doet.’
Hi sprac: ‘Des willic avestaen
es mi onghelijc ghesciet;
nu laet ons in die camere gaen
140.
ende seght mi, vrouwe, wat ghi ghebiet?’
Ende alsi in die camere quamen,
sprac si hem herde fellike an.
Si sprac: ‘Here, ghi moghet u scamen,
alle u vriende sijn op u gram
145.
om dat ghi uwer ouster suster doet
ghelijc den ghenen die niet en hebben mesvaren,
ende ghi laet hare haers vader goet,
ende ghi ghebeert ofts niet en ware;
[p. 62]
ende si heeft anderwerf mesdaen,
150.
ende houtse in uwen casteel hier binnen.
Ghi hebbes selke scande ontfaen
dat ghise niet en moghet verwinnen.
Wi hebbens onnere ende scande
dat ghi se aldus hoghe trect
155.
hier ende oec in elken lande,
ende ghise boven dandere stect,
die nye en deden el dan goet,
ende sijn daer toe van reinen seden.
Ghi seles ontberen, sidi vroet,
160.
ic quammer om alhier ghereden.
Ic wille dat ghise van u doet
ende en sijt haer nemmer mede,
ende mindert hare haers grote goet,
want si ons allen scande dede’
165.
Hi sprac: ‘Vrouwe, heeft dat God
gheordineert, soe willics volghen;
ende eest oec jeghen sijn ghebod,
soe trecke ics achter, wies hem bolghe.
Si en sijn soe heilich, noch soe vroet,
170.
mine maghen, die mi bestaen,
dat si den ghenen die mesdoet,
moghen vonnessen, sonder waen.
Soe mochten si mi wel wesen fel,
want ic hebbe vele meer mesdaen
175.
dan mijn suster, dat wetic wel,
als ic u nu sal doen verstaen.
Ic hebbe v kindre, sonder waen,
die ic in sonden hebben vercreghen,
daer ic aflaet af hebbe ontfaen.
180.
Ic hope mi God al heeft vergheven.
Salic enen andren dan regeren
van dinghen, die ic selve hebbe bedreven,
soe mochtic Gode, onsen here, wel leren
wat ordeel hi mi soude gheven’
185.
Si sprac: ‘Leghdi dat daer jeghen
van dinghen die een man mesdoet?
[p. 63]
Het en es gheen scande, maer hets een pleghe,V. 187
men sal u houden over onvroet.’
Hi sprac: ‘Die manne selen hebben
190.
voer Gode scande meer dusentfout,
want sijt den vrouwen tierst aen legghen,
ende het es al der mannen scout.
Men en vint neghene vrouwe die woude
dat si haer suverheit soude nemen
195.
ende si mi kindre draghen soude,
want het en soude haer niet betemen.
Wi doent met onser bedriechghelijcheit,
die wi den vrouwen doen verstaen,
die met ontrouwen is beleit,
200.
dat si met ons hebben mesdaen.
Mijn suster en baets neghenen man,
al eest dat haer es ghesciet;
ende salicse verworpen dan
soe en kindic mi selven niet.
205.
Al waert dat si hondertwerf mesdade
ende seidse dat sijt haer hoeden soude,
ic en dade haer gheen onghenade;
maer seidse dat sire in bliven woude
ende sijs niet en woude begheven
210.
dore Gode, noch dore niemans raet,
ic woudse scuwen al mijn leven;
ende ic en dade haer el gheen quaet.
Si en heeft ghenen man versleghen,
noch ontroeft, noch verraden.
215.
Die mesdaet gheet haer selven jeghen;
si heeft haer selven meest verladen.
Ende, al eest dat die lieden weghen
haren mesval ende haer mesdaden,
ic hope dat haer God al sal vergheven
220.
want hi es soe vol ghenaden.
Ghi seght, vrouwe, ghi en dort niet spreken,V. 221
swijgdi dore mijnre suster scande?
[p. 64]
Vrouwe, wildi die waerheit weten?
Het sijn alle Gods viande,
225.
die van vrouwen spreken quaet
ende vernuwen haren mesval.
Dats hem elc hoede, dats mijn raet.
Die hoeghste God verghevet al.
Vrouwe, dadic uwen raet,
230.
ic mochte mijnre suster noch doen sneven.
Haren mesval ende hare mesdaet
mach haer God noch al vergheven.
&