Het Roelants-lied.
Te recht wordt het Roelants-lied onder de schoonste voortbrengsels van de epische dichtkunst der middeleeuwen gerekend. Het is ook tevens een stuk, dat, zoo door den aerd als door de beroemdheid der helden die er in optreden, en waeronder Karel de Groote, Roelant, Olivier, Turpijn en eenige anderen hoofdrollen spelen, eenen overgrooten byval vond by al de volkeren, waerover zich de heerschappy van Karel uitstrekte, en dat uit dien hoofde in onderscheidene talen overgebracht en behandeld werd.
Met de Nevelingen, den Walewein en den Grimbergsche oorlog, is het Roelants-lied een dier weinige middeleeuwsche stukken, waerin een uitmuntend plan wordt aengetroffen, terwijl in meestal de overige epopen er in 't algemeen weinig orde heerscht. Dikwijls immers gaet de dichter geheel in 't wilde voort, zonder dat men kan raden waer hy voornemens is te landen. Het plan van het Roelants-lied is duidelyk aengewezen, en al de onderdeden van het stuk zijn te voren berekend en met veel kunst afgemeten.
Vier voorname helden, zoo als ik boven zegde, treden er in op: Roelant, die al de andere verre overtreft; Olivier, die een weinig minder is; de aertsbisschop Turpijn, en eindelyk Karel de Groote. By deze kan men nog Gueloen(1) voegen, wiens rol zoo belangrijk is, en wiens karakter met zulke vaste en tevens fyne kleuren geschilderd wordt. In het vyandlyk kamp treft men slechts koning Marcelijs(2) aen, by welken men nog den enkelen emier Baligant kan voegen. Deze echter komen eerst in het tweede gedeelte des dichtstuks op. De knoop van allen is de slag te Roncevaux.
Een weinig bekend feit uit het leven van Karel den Groote, de nederlaeg van de achterhoede zijns legers by de terugkomst uit Spanje in 778, heeft tot eerste grondlage van het dichtstuk gediend. De beroemde Einhard of Eginhard is de eenige geschiedschryver, die daervan, zoo in het leven van Karel den Groote als in zyne Annales, met korte woorden gewag maekt. In het Roelants-lied echter wordt alles in het breede verhaeld en op eene dichterlyke wyze ingekleed. Zie hier den korten inhoud.
Karel, de machtige keizer, verbleef zeven jaren in Spanje, gedurende welken tijd hy geheel dat edel land, tot aen de zee toe, aen zyne macht onderwierp. Er is geen slot of het wordt ingenomen; geene stad, geene vesting die aen zyne wapenen kan wederstaen, uitgenomen het eenige Saragossa op de helling van eenen berg gelegen. Deze stad behoort toe aen koning Marcelijs, die God niet aenbidt, maer Mahomet dient, en Apollo aenroept. Onheilen hangen dezen noodwendig over het hoofd.
Koning Marcelijs bevond zich te Saragosse in zynen boomgaerd, waer hy meer dan twintig duizend mannen rond zich geschaerd
had. Aldaer nam hy het woord en sprak zyne hertogen en graven op deze wyze aen: ‘Heeren, verneemt de moeilykheden waerin wy ons bevinden; keizer Karel uit het zoete land van Frankrijk is ons in het onze komen bespringen. Mijn leger is niet groot genoeg om hem slag te leveren, en ik heb geen volk genoeg om het zyne te overtreffen.’ Geen zyner Sarazynen, Blancardin van het kasteel van Val-Funde uitgenomen, antwoordde hem een enkel woord. Deze was een der wijste heidenen; een ridder vol moed en een bekwaem raedsman om zynen meester wel ter hulp te komen.
Hy sprak tot den koning, om hem moed in te boezemen: ‘Zend boden aen Karel, aen dien stouten en trotschen vorst; zend hem ryke geschenken, en doe hem verstaen dat hy naer Aken zou terug trekken, beloof hem dat gy hem aldaer zult komen vinden om de christene wet aen te nemen, en om hem manschap te doen. Vergt hy gyzelaers, zend er hem dan tien of twintig, ja zelfs onze vrouwen en kinderen, om hem op die wyze dus beter in slaep te wiegen.’
Deze raed wordt goed gevonden. Koning Marcelijs zendt eenige zyner voornaemste heidenen als gezanten naer Karel, aen wien zy beeren en leeuwen met hazewinden, zeven honderd kemels en duizend valken, vier honderd muilezels met goud en zilver geladen, vijftig wagens vol met bezanten van fijn goud aenbieden. Zy raden hem aen Spanje te verlaten en naer Aken terug te keeren. Karel raedpleegt zyne baroenen, Roelant, Olivier, Turpijn, Ogier en anderen. Hy verhaelt welke geschenken koning Marcelijs gezonden heeft, en tevens welke beloften deze hem doet van christen te worden, indien hy met zijn leger Spanje wil verlaten en naer Aken terug keeren.
Nadat de keizer zyne redevoering geëindigd had, stond Roelant op om hem tegen te spreken. Hy haelt vroegere voorbeelden van de trouwloosheid van koning Marcelijs aen, en besluit, dat vermits men thands zeven jaren in Spanje heeft doorgebracht,
men den oorlog met meer kracht dan ooit moet voortzetten en zich over de vroeger begane trouwloosheden wreken.
De keizer, by het hooren dezer redevoering, streelt zynen baerd en antwoordt niet. Gueloen alléen nadert tot den troon en spreekt tot Karel: ‘Vermits koning Marcelijs u laet weten dat hy uwe dienstman wil worden, van u Spanje te leenhouden, en zich aen onze christene wet onderwerpen, waerom zouden wy tegen hem nog geweld gebruiken? Aen den hoogmoed moet men den teugel niet vieren. De wijsheid gebiedt dat men het voorstel aenneme.’
De hertog Naimes, de voorzichtigste kryger van Karels hof, trad op en sprak in den zelfden zin als Gueloen. Geheel de vergadering juichte zyne redevoering toe.
‘Wie zullen wy dan, riep Karel uit, als gezant naer koning Marcelijs zenden?’ Eindelyk, op het aenraden van Roelant, draegt hy dezen last aen Gueloen op. Deze neemt, tegen zynen dank, die moeilyke taek op zich, en bezweert met duren eede zich op Roelant te zullen wreeken; doch hy kan niet weigeren aen Karel te gehoorzamen. ‘Gerechtig heer, zegt hy, wat gy my gebiedt zal ik vervullen; ik zal my naer Sarragossa begeven; doch ik weet wel dat wie daer naer toe trekt, niet terug komt.’ - ‘Treed nader, sprak Karel, aenvaerd den gaenstok en den handschoen; gy ziet, het zijn de Franschen die u deze zending opdragen.’ - ‘Ik begrijp, grimde Gueloen, dat het Roelant is die my dit heeft berokkend.’ Toen hy den handschoen wilde aennemen, viel deze ter aerde. ‘God, riepen de Franschen uit, wat voorspelt ons dit? die boodschap naer Saragossa zal ons groote onheilen baren!’ - ‘Heeren, riep Gueloen, gy zult het later vernemen! Alzoo ik moet vertrekken, wil ik niet langer vertoeven!’ - Karel hief zyne rechter hand op, zegende Gueloen en overhandigde hem den reisstok en den brief.
Gueloen maekt zich reisvaerdig, doet zyne gulden sporen aen,
en vertrekt naer Saragossa. Vóór koning Marcelijs gekomen, spreekt hy stout: ‘God, dien wy allen moeten aenbidden, houde u in zyne hoede! De machtige Karel doet u kond: vooreerst dat gy de christene wet zoudt zweren; op die voorwaerde zal hy u de helft van Spanje in leen geven. Weigert gy dit aenhod, dan zult gy met geweld genomen worden en in banden geslagen. Aldus zult gy naer den zetel van het keizerrijk, naer Aken gevoerd worden, alwaer een vonnis uw lot zal beslissen, en gy eenen smadelyken dood zult sterven.’ Koning Marcelijs wordt bleek van woede; de speer, die hy in de hand houdt, is gereed om Gueloen te doorbooren. Doch men weêrhield hem. Gueloen dit bemerkt hebbende, had naer zijn zweerd gegrepen. Maer de Sarrazynen vallen tusschen de twee in, en beletten hen handgemeen te worden. Gueloen maekt aen den koning wijs, dat Karel aen hem de eene helft van Spanje zou laten op de reeds gekende voorwaerde van het heidendom af te zweren, en dat de andere helft aen Roelant zou worden afgestaen.
Koning Marcelijs begaf zich naer zynen tuin. Aldaer tot bedaerdheid gekomen, verzoent hy zich met Gueloen, aen wien hy eenen vilten mantel aenbiedt, die meer dan vijf honderd ponden gouds waerd is. Gueloen aenvaerdt dit rijk geschenk. Thands wordt het verraed gesmeden. Men komt overeen dat Marcelijs het voorstel van Karel zou aennemen, en hem gyzelaers en geschenken zenden. Deze zal dan naer zijn land terug trekken en een klein gedeelte van zijn leger, twintig duizend mannen, onder het bevel van Roelant en Olivier achterlaten. ‘Zend dan honderd duizend uwer heidenen om de Franschen te overvallen. Ongetwyfeld zullen deze de nederlaeg hebben, en Roelant en Olivier eens gesneuveld zijnde, dan is Karels macht gefnuikt!’
De valsche Gueloen zweert zijn verraed op het heiligdom dat in het gevest van zijn zwaerd Murglein bevat is, en koning Marcelijs legt den zelfden eed af op den boek, waerin de wet van Ma-
hom en Tervogant geschreven is en die hy op eenen elpen-beenen troon, welke vóór hem stond, deed openleggen.
Gueloen vertrekt overladen met geschenken.
By het leger van Karel teruggekomen, verklaert hy dat Marcelijs het heidendom zal afzweren, en zich voor het overige zal onderwerpen, en van hem Spanje in leen zal houden.
‘De hemel zy geloofd,’ riep Karel uit, ‘gy hebt u voortreffelyk van uwe zending gekweten! Het zal u rykelyk beloond worden.’
De aftocht wordt in het leger door duizend klaroenen geblazen. De peerden worden geladen, en men brengt alles in gereedheid om naer Frankrijk terug te keeren. Karel, die in Spanje de kasteelen verwoest heeft, verklaert zelf dat er aen den oorlog een einde is, en zyne legerbenden keeren den rug naer dit land.
De dag gaet onder, de nacht is donker; en Karel heeft onheilspellende droomen.
Als het morgenlicht doorbreekt, stijgt hy te peerd. ‘Zie hier de engten, heeren, beslis wie de achterhoede daer door zal brengen!’ - Gueloen antwoordt: ‘Mijn schoonzoon Roelant.’ - De keizer, aen wien hy wantrouwen inboezemt, beziet hem links. - ‘En wie zal de voorhoede tot geleider verstrekken?’ ‘Ogier van Denemarken. Gy hebt immers geenen ridder, die daer toe bekwamer is.’
Roelant verbitterd omdat men hem aen de achterhoede stelt, breekt tegen zynen schoonvader in scheldwoorden los, en zich tot den keizer wendende, vraegt hy dat hy hem den boog, welken hy in zyne hand houdt, toevertrouwe. - ‘Ik zal,’ roept hy, ‘hem beter vasthouden, dan Gueloen deed, toen gy hem den reis-stok behandigde!’
Een traen blonk in het oog des keizers. Hy wil aen Roelant de helft van geheel zijn leger toevertrouwen; 'doch deze vraegt slechts twintig duizend mannen. ‘Dat is voor my genoeg, roept hy uit, trekt gy gerust de engten door. Zoo lang ik leef hebt gy voor niemand te vreezen!’
Met Roelant blyven de twaelf genooten, zijn boezemvriend Olivier en de bisschop Turpijn, en verder graef Gerer, met Joos en Berenger; en Jastor en de oude Anseïs; de koene Gerard van Roussillon met den ryken Gaifier en andere meer.
Roelant laet de engpassen met duizend mannen bezetten, om den doortocht van Karel te beveiligen.
Karel altijd vol wantrouwen trok voort met de tranen in het oog. En toen de oude hertog Naimes hem naer de reden van zijn verdriet vraegt, dan antwoordt hy dat hy verraed vreest van wege Gueloen. ‘Hy zal,’ zucht hy, ‘Frankrijk in den rouw dompelen. Dezen nacht heb ik in eenen droom, de speer in myne hand zien breken. Door zynen raed heb ik Roelant in de achter-hoede geplaetst. Indien ik, o hemel! hem verlies, dan zal niemand my zijn gemis kunnen vergoeden!’ Honderd duizend Franschen deelen in de droefheid van hunnen vorst. Allen zijn in diepe onrust voor Roelant.
In tusschentijd had Marcelijs al de baroenen van Spanje, hertogen, graven, burggraven, emieren, en almacoren byeen geroepen(1). In min dan twee dagen tijds vergadert hy er twee mael honderd duizend. De trom slaet in Saragossa. De koning doet het beeld van Mahomet, dat door elken Sarazijn aengebeden wordt, ten toon stellen. Dan snelt hy in aller ijl met geheel zijn leger, tot dat hy eindelijk de wimpels en de vaendels des franschen legers, waerin de twaelf genooten van Frankrijk zich bevinden, in het gezicht krijgt.
De neef van Marcelijs vraegt hun de eer om Roelant te mogen bekampen. De koning staet hem dit toe. Elf andere genooten scharen zich rondom hen; zy pochen dat zy Karels paladynen zullen verslaen en rusten zich tot den strijd uit(2).
De Sarazynen laten hunne bazuinen kletteren. De klank treft de ooren der Franschen.
‘Blaes uwen hoorn, vriend,’ roept Olivier tot Roelant(1). ‘Karel, die het zal hooren, zal zijn leger doen terug keeren en ons met zyne edelen ter hulp komen.’ - ‘God beware my daervan, antwoordt hem Roelant: het zoete Frankrijk mocht er zyne eer door verliezen. Niemand zal kunnen zeggen dat ik ooit uit vrees van heidenen den horen heb gesteken. Als ik my in het gevecht zal bevinden, zullen de Sarazynen mijn zwaerd beproeven.
Roelant is dapper; maer Olivier is voorzichtig; beiden zijn wonderen van moed. Olivier verwijt nogmaels met zachtheid aen zynen vriend dat hy te roekeloos is, maer Roelant roept hem toe dat niets hem zal doen terug deinzen. ‘Welaen!’ schreeuwt hy tot de Franschen, ‘wilt gy stryden?’ En het heele leger zweert liever dood te blyven dan voor den vyand te wyken. Turpijn, de aertsbisschop van Rheims, zegent de stryders, en schenkt hen in den naem des Heeren vergiffenis voor hunne zonden; maer kloek moesten zy slaen, wilden zy den hemel verdienen! Roelant, op zijn ros Veillantif gezeten, met zyne schitterende wapenen toegerust, trekt aen het hoofd zyner makkers de vyanden te gemoet. Een bode kwam de twaelf genooten uitdagen om tegen twaelf sarazijnsche koningen te stryden. Het voorstel werd aenvaerd.
Den eersten ziet men den neef van koning Marcelijs(2) bedreigend toerennen; doch Roelant gaet hem te gemoet, en geeft hem eenen slag, die zynen schild en zijn lijf doorsteekt, en hem ontzield ter aerde doet zinken. Een broeder des konings met name Franceroen(3) wil zynen neef wreeken; hy beschimpt de Franschen
en daegt ze uit; maer Olivier rijdt tot den spotter; Franceroen steekt den held een wijd gat door het harnas nevens den halsberg(1); maer hy moet dien aenval boeten, want Olivier ontneemt hem de spraek met het leven. De aertsbisschop Turpijn velt Corsabel, eenen koning van Barbaryën neêr; ridder Eggherijn(2) doodt Malprise van Brigale(3); hertog Sampsoen(4) den fellen Sarazijn Ancryle; kortom de twaelf genooten verslagen elk eenen heidenschen vorst, en niet een hunner bekomt eenig leed(5).
Maer Marcelijs nadert met zijn ontzaggelyk leger, dat door zyne buitengewoone talrijkheid de Christenen moet verpletten. Hy is woedend over de dood zyner bloedverwanten en bondgenooten, en zweert ze te wreeken. Het gevecht wordt algemeen. De Franschen doen wonderen van dapperheid; maer redden kan het hen niet. Zy verschrikken over hun eigen klein getal en de ontelbare menigte der vyanden. Wanhopen doen zy echter ook niet; want Turpijn moedigt ze aen, en belooft hun, indien zy sneven, de martelkroon in hemelrijk.
De eerste genoot die door het zwaerd eens Sarazijns omkomt is Ingelen van Aschoengie(6). Het was een hard verlies voor de Christenen; wel is waer werd hy onmiddellyk door Olivier gewroken, die zynen moorder Boorijn en dezes ros met eenen slag in tweeën hieuw.
Zeven dergelyke slagen bracht Olivier nog toe op eenen stond, en de Christenen riepen: Montjoye! Maer het zwaerd des helden brak door; hy zelf had het niet gezien; zoo vervoerde hem zijn
moed, dat hy er bleef met voortvechten, tot dat Roelant hem dit deed bemerken.
Ondertusschen was het heel Frankrijk dóór een zoo schrikkelyk onweder, dat eenieder dacht dat het 's werelds laetste dag was. Het heele aerdrijk beefde!...
De slag wordt woeliger voortgezet. Nieuwe sarazijnsche drommen komen toe, en door den dood van Ingelen aengemoedigd, vallen zy de Franschen aen. Hertog Sampsoen en de heidene prins Walbruinen(1) rukken tegen elkander op. By de eerste ontmoeting ontgleden beider zwaerden; maer de tweede reis was 't voor den moedigen genoot noodlottig. Hy viel onder den slag des Sarazijns. Roelant wreekte op Walbruinen zynen vriend; hy stak hem het lijf door.
‘Blijft Roelant ongehinderd op zijn ros zitten,’ riepen de Sarazijnen, ‘zoo is de strijd verloren; vellen wy hem neêr, aen ons de zegen!’ En duizende zwaerden, schichten en speeren richtten zich tegen hem. Olivier dit ziende, zegde: ‘O God almachtig, welk ridder is toch Roelant! Hoe spytig dat wy na dezen dag met hem op het slagveld niet meer zullen stryden! O Roelant! kloeke held, uw dood zal voor Karel en voor het christendom een eeuwige rouw zijn!’ En hy gaf zijn paerd de spoor om zynen vriend by te staen(2).
Roelant en Olivier beloofden elkander nu niet te scheiden; maer samen de Sarazynen aen te randen. Ook in de nabyheid vocht met hoogen moed de edele aertsbisschop Turpijn. Vijf duizend heidenen versloegen zy. Maer toch was het getal der vyanden zoo groot dat ook in der Christenen gelederen de lyken opgetast lagen. Eindelyk bleven er slechts zestig meer over om Marcelijs heir te bestryden.
Wat al wonderen van dapperheid zijn intusschen geschied! doch ook wat al helden liggen er gesneuveld! Slechts zestig Franschen blyven er nog over; maer deze zullen hun leven duer doen betalen.
Roelant, die zag hoe de zynen deerlyk verslagen waren, riep tot Olivier zynen vriend: ‘Helaes! het zoete Frankrijk mogen wy wel beklagen, omdat het zulke dappere baroenen verliest! Helaes! waerom is onze goede koning niet hier! hoe zullen wy hem onzen toestand doen kennen?’ - ‘Hiertoe weet ik geen middel,’ antwoordt Olivier, ‘maer de dood is beter dan de schande.’
‘Ik zal den hoorn blazen,’ zegt Roelant. ‘Karel zal het hooren en door de engpassen terug komen.’ - ‘Dat ware schande voor al uwe bloedverwanten! Toen ik er van sprak, dan wildet gy het niet doen, en thands zal dit, ten minste op mijn aenraden, niet meer gebeuren.’
Roelant wil toch blazen; doch Olivier blijft het hem afraden. Hieruit ontstaet er twist tusschen die twee goede vrienden. Eindelyk zegt Olivier tot zynen genoot dat, zoo zy het geluk hebben in Frankrijk terug te keeren, hy hem nooit de hand zyner zuster zal toestaen.
‘Waerom,’ zegt Roelant, ‘deze wrok op my?’ - Wel, ‘antwoordt Olivier,’ het is uwe schuld. 't Is door uwe onvoorzichtigheid dat onze Franschen gesneuveld zijn, en dat wy Karel den Groote geene diensten meer zullen kunnen bewyzen. Maer hadt gy my vroeger geloofd, dan ware de keizer terug-gesneld en wy waren zegevierend in dezen slag gebleven, of koning Marcelijs was levend of dood in onze handen gevallen.’
De aertsbisschop Turpijn verneemt hunnen twist: ‘In den naem van God, heer Roelant en gy heer Olivier maekt een einde aen dit geschil! Het blazen van den hoorn kan ons niet meer baten; maer toch zal het beter zijn dat de keizer komt; hy zal ons kunnen wreeken. De Franschen zullen onze in stukken gehakte lyken
ontmoeten; zy zullen ze in kisten leggen, en door hunne lastdieren doen vervoeren naer Frankrijk, om aldaer op gewyden grond te worden begraven en aldus aen de tanden der evers, wolven en honden te worden onttrokken.’
Roelant brengt den hoorn aen zynen mond en blaest met groote macht. Men hoort het geluid meer dan dertig uren ver! Het klonk tot in de ooren van Karel en de zynen. ‘Onze krygers, zegt hy,’ zijn slaegs geworden.’ Maer de verrader Gueloen, antwoordde, ‘dat een ander zoo sprak, dan zou ik het eene groote leugen heeten.’
Roelant gaet voort, en blaest met zulk geweld dat het bloed hem uit den mond springt en dat de aders van zijn voorhoofd openbarsten. De klank des hoorns vloog zeer verre door de lucht heen, en trof Karels ooren aen het einde der engpassen. De Franschen hooren het insgelyks. De koning spreekt: ‘Het is de hoorn van Roelant! hy heeft hem nooit geblazen dan te midden van een gevecht.’ - ‘Het is geen gevecht,’ antwoordde Gueloen, ‘gy zijt oud en al geheel grijs geworden; zulke tael doet u aen een kind gelyken!’
Derderwerf blies Roelant den hoorn en met zulk geweld
De keizer doet het sein geven. De Franschen blyven stil zonder verder te gaen. Al de baroenen keeren hunne peerden om, en geven hun de spoor. Naer Spanje keeren zy terug.
‘Och, “roepen zy,” mochten wy Roelant nog levend zien, wat zouden wy met hem geduchte slagen toebrengen!’ - Doch vruchtelooze wenschen; zy zullen te laet komen!
Karel doet Gueloen gevangen nemen; later zal hy zijn verraed met den dood bekoopen.
Roelant heft zyne oogen naer de bergen op; wat al lyken van Franschen liggen er op de heide! ‘O Frankrijk! wat zijt gy een
zoet land! Hoeveel kloeke helden hebt gy door myne schuld verloren! dat God, die nooit iemand heeft bedrogen, u helpe, u Olivier, u mijn vriend; u mag ik in dit gevaer niet te kort blyven. Vallen wy op nieuw de heidenen aen(1).’
Met Durandal in de hand, brengt hy menigen vyand geduchte slagen toe. Hy houwt koning Marcelijs, de rechter vuist af, en klieft het hoofd aen 's konings zoon.
Maer Gelifer, neef van Marcelijs, aen het hoofd van dertig duizend Mooren, komt vol van moed en gramschap aengereden. ‘Thands is ons einde nakend,’ riep Roelant uit; ‘ik weet wel dat ik niet lang meer te leven heb; maer het is een lafaerd, die zijn leven niet duer verkoopt!’
Gelifer drijft zijn peerd naer Olivier toe, en steekt dezen van achter zijn speer in het lijf. ‘Die slag, grijnst hy,’ is wat hard voor u; het is voor uw ongeluk, dat Karel u met de achterhoede heeft gelaten!’ Maer terwijl Olivier die doodelyke wond ontvangt, laet hy zijn ontzaggelyk zwaerd Halteclere op het hoofd van Gelifer nedervallen met zulke kracht dat het den gouden helm verbryzelt en het hoofd in tweeën klieft. ‘Verwaten heiden, “grimt Olivier hem toe,” gy zult u, noch by uwe vrouw, noch by eene schoone van uw land, gaen beroemen over het leed dat gy my hebt toegebracht!’ Daerna wendde hy zich om hulp naer Roelant. Deze ziet verschrikt zynen doodelyk gewonden vriend aen, en valt van smart in onmacht. Olivier, wiens oogen door het groot verlies van bloed verduisterd zijn, kan niemand meer herkennen; hy brengt aen Roelant eenen yselyken slag op zynen helm toe, waerdoor deze tot aen den neus werd gespleten, doch die gelukkig tot op het hoofd niet doorging! Roelant sprak hem met zachtheid: ‘Mijn goede vriend, hebt gy
het met voordacht gedaen? Ik ben Roelant uw boezemvriend!’ - Olivier antwoordde: ‘Ik hoor u, maer ik zie u niet? vriend, God behoede u! Ik heb u geslagen, vergeef het my!’ - ‘Ik heb geen het minste leed. Ik vergeef het u geerne, zoo hier als voor God!’
Olivier voelt de huivering des doods: zyne oogen draeijen in zijn hoofd; hy heeft het gezicht en het gehoor verloren; hy stijgt van zijn peerd, en legt zich op den grond; hy bekent zyne schulden, richt zyne twee handen naer den hemel, smeekt God opdat hy hem het paradijs verleene, en Karel, het zoete Frankrijk, en Roelant boven alle menschen zegene. Zijn hart verbreekt, zijn helm valt over zyne borst: de held is dood!
Roelant, die zynen vriend ziet liggen, barst in zuchten los. - ‘Helaes! mijn goede makker, wy waren zoo vele dagen, zoo vele jaren te samen en nooit had ik van u te klagen, noch gy van my! Thands, dat gy dood zijt, is my het leven een last geworden.’
en dan zag hy dat al de Franschen gedood waren, uitgenomen alleen de aertsbisschop Turpijn en Gautier.
De drie helden vallen te samen op de vyanden(1). Roelant velt twintig spaensche Sarazynen neêr, Gautier zeven en de aertsbisschop vijf. Doch duizend vyanden te voet en veertig duizend te peerd werpen uit de verte eenen regen van schichten, pylen en speeren, waerdoor de reeds zwaer gekwetste Gautier afgemaekt wordt, en Turpijn's peerd onder hem gedood. O wat onheil als de aertsbisschop neêrvalt!
Roelant vecht als een dappere, maer geheel zijn lichaem wordt als door eenen brand verteerd en hy lijdt aen eene verschrikkelyke hoofdpijn. Zyne slapen zijn geborsten, maer des niet te min
vat hy op nieuw zynen hoorn op eenen zoo droeven toon! De keizer blijft ylings stil staen. ‘Geloof my, heeren, onze zaken gaen slecht, zeer slecht! Mijn neef Roelant zal nog heden ons verlaten: ik hoor aen zijn geblaes, dat hy niet lang meer zal leven! Doe al de bazuinen klinken om hem te antwoorden.’ Dadelyk worden zestig duizend bazuinen geblazen, zoodanig dat de dalen en de bergen in de verte weêrgalmen(1).
Zoodra de heidenen dit hooren, vallen omtrent vier honderd hunner te samen op Roelant met een yselyk geweld. Doch de held gelukt er in om hen op de vlucht te dryven. Zijn ros Veillantif, door twintig wonden afgemat, was onder zynen meester dood gebleven. Hy vliegt Turpijn, die doodelyk gewond en zieltogend is, ter hulp, klemt hem tegen zyne borst, en nadat hy hem op de groene zode heeft doen nederzitten, zegt hy hem: ‘Ik doe u eene bede: onze makkers, die ons zoo lief waren, zijn dood, maer wy moeten ze niet verlaten. Ik zal hunne lyken gaen opzoeken, en ze hier brengen.’
Roelant zocht ze op, en bracht ze voor den aertsbischop. Turpijn hief al weenende zyne hand op en zegende de gesneuvelde Franschen.
Naer het slagveld teruggekeerd, vond Roelant het lijk van zynen vriend Olivier; hy prangde het tegen zynen boezem, en bracht het, zoo hy best kon, voor Turpijn. Dan viel een droevig tooneel voor. Het vaerwel van Roelant aen zynen dooden vriend: dit scheiden was zoo pynelijk, dat de held in onmacht viel.
In het Roncevaller dal is er eene bron van zoet water: Turpijn wilde er naer toe, om er Roelant mede te laven; doch de macht ontbrak hem om terug te komen: hy zelf viel ter aerde neêr met de dood op het lijf.
Als Roelant uit zyne bezwyming terug komt, ziet hy den aertsbisschop uitgestrekt ter aerde liggen; met gevouwen handen en de oogen naer den hemel gericht, smeekt hy God, dat hy aen Turpijn het paradijs verleene. Hy ook voelt wel dat zijn einde nadert. Hy bidt voor zyne genooten opdat God ze tot zich roepe, en hy zelf beveelt zich den engel Gabriël aen. In de eene hand houdt hy den elpenbeenen hoorn, in de andere Durandal. Op eene hoogte geklommen, met het gezicht naer Spanje gekeerd, zit hy by een koornveld; onder eenen schoonen boom, by vier marmeren blokken, viel Roelant op de groene zode in bezwyming neder, want de dood was hem nakende.
Een Sarazijn wil Roelant zijn zwaerd ontrukken; maer deze die het bewustzijn terug bekomt, vat zynen hoorn, en geeft er aen den heiden zulken verschrikkelyken slag mede, dat hy dood ter aerde valt.
Roelant wordt gewaer dat het gezicht hem verlaet; hy richt zich op zyne voeten, maer zijn gelaet is bleek. Hy poogt Durandal tegen eene rots in stukken te slagen; doch het blijft ongedeerd; hy somt al de heldendaden op, die hy met dit zwaerd bedreven heeft. Nu zet hy zich onder eenen hoogen pijnboom neder, het aengezicht naer Spanje gekeerd; zijn zwaerd en zijn hoorn liggen onder hem. Dan bekent hy zyne schuld, en smeekt God om vergiffenis voor al de zonden, die hy sedert zijne geboorte heeft bedreven. Met het hoofd op den arm gebogen en de handen te samen gevouwen is hy de eeuwigheid ingetreden. Sint Michiel en sint Gabriël voeren zyne ziel naer den hemel!
De keizer komt in het Roncevaller dal terug. Hy roept Roelant, hy roept den aertsbisschop; hy roept Olivier; hy roep de twaelf genooten, die hy alle daer had gelaten; maer geen hunner antwoordt. ‘Ik mag my wel beklagen,’ zegt hy, dat ik in dezen bloedigen strijd niet tegenwoordig was.’ Wanhopig trekt hy zich de haren uit den baerd.
Men besluit de Sarazynen te vervolgen; maer als Karel den avond ziet aenkomen, dan valt hy op zyne knieën en smeekt God opdat de zon niet zoude ondergaen, ten einde hy de vyanden kunne inhalen. De Sarazynen worden overvallen, naer Saragossa opgedreven en over de kling gejaegd. Ontelbare vluchtelingen worden in den Eber gedreven, waerin zy deerlyk omkomen.
Wanneer Karel geheel het leger der Sarazynen vernietigd ziet, stapt hy van zijn peerd, en valt op zyne knieën om God te danken. Als hy zijn gebed geëindigd heeft en opstaet, dan is de zon onder. - ‘Thands is het tijd ter rust te gaen,’ zegt de keizer.
De krygers afgemat leggen zich ter aerde, en vallen in eenen diepen slaep. Men had vergeten eenen schildwacht te plaetsen; doch de engel Gabriël waekte aen de sponde van Karel. In zynen slaep had deze twee visioenen, waerin hem het toekomende voorspeld werd.
Koning Marcelijs, die naer Saragossa gevlucht was, had eenen brief geschreven aen Baligant, emier van Babylonië, om van hem hulp te vragen, hem tevens waerschuwende dat hy, indien hy geenen bystand ontvangt, gedwongen zal zijn de afgoden af te zweren, en de christene wet aen te nemen, en zich met Karel te verstaen. Doch Babylonië is ver afgelegen! Veertig zyner bevelhebbers worden door den emier byeengeroepen. Een ontzettend heir is te samen gebracht en komt Karel te gemoet. Het trekt te Saragossa binnen, alwaer koning Marcelijs zich bereid verklaert om Spanje aen den emier van Babylonië af te staen.
Karel, die zich naer het slagveld van Roncevaux had begeven, ontwaert het lijk van Roelant; hy berst in tranen en in klachten uit over dit verlies, en doet Roelant, Olivier, en Turpijn met de meeste zorg in marmeren grafsteden bestellen.
De strijd tusschen de heidenen en de Christenen begint. Dan eens schijnt de overwinning naer den eenen kant, maer dan naer
den anderen kant over te hellen. Karel heeft besloten de dood zyner krygers te zullen wreeken; doch de emier Baligant, die zich aen het hoofd van zulk een talrijk leger bevindt, maekt zich ook bereid om over de Christenen te zegevieren. De slachting wordt verschrikkelyk.
Karel en de emier ontmoeten elkander. De keizer wil dat Baligant de christene leer zou aennemen; de heiden gebiedt aen Karel het christendom af te zweren. Er ontstaet tusschen hen twee een schrikkelyk gevecht. De emier geeft met zijn zwaerd zulken geweldigen slag op den helm van Karel, dat de helm in tweeën geplitst wordt, en het stael door het haer tot in het vleesch doordringt; Karel zwymelt en is vallens gereed; doch de engel Gabriël is tot hem gekomen, en zegt hem: ‘O machtige koning, wat doet gy?’ Op het hooren van deze stem denkt hy aen geen sterven meer; moed en krachten komen by hem terug. Met zijn zwaerd verbryzelt hy Baligants kostbaren helm geheel met fyne steenen bezet, doorklieft het hoofd, zoo dat de hersenen op den grond neêrspatten.
Het heidensch leger, dat den emier had zien neêrvallen neemt de vlucht. Koning Marcelijs sterft van rouw als hy dit onheil verneemt.
Karel neemt Saragossa in; de koningin Bramidonie geeft zich over. De keizer laet duizend mannen om de stad te bewaken. Hy trekt naer Frankrijk terug, en neemt de lyken van Roelant, van Olivier en van Turpijn mede, die te Blaye, in Sint-Romeins kerk, begraven worden.
Karel heeft geene rust vóór dat hy te Aken, den zetel van het keizerrijk, terug is. Aldaer worden de baroenen byeen geroepen om over Gueloen vonnis te spreken.
De schoone Alde komt vóór Karel, en vraegt hem naer Roelant, die gezworen heeft haer tot echtgenoote te nemen. Doch Karel barst in tranen los, en rukt de haren uit zynen baerd. ‘Helaes!
vriendin,’ nokt hy, ‘gy vraegt my naer eenen doode; maer ik beloof u eenen dapperen man in zyne plaets te geven, mynen zoon Lodewijk.’ - ‘Die tael, antwoordt Alde, klinkt my zonderling in de ooren; Roelant kan ik niet overleven!’ en zy valt dood ter aerde voor de voeten van Karel neder.
Gueloen wordt geketend naer Aken gebracht; aen eenen pael vastgebonden, geven de dienstlieden hem slagen met stokken en lederen riemen. Aldaer verwacht hy zyn vonnis. Hy wordt beschuldigd de dood van Roelant, van Olivier en van dertig duizend Franschen berokkend te hebben. Gueloen bekent dat hy op Roelants leven uit was, omdat deze hem haette, maer hy beweert niet plichtig te zijn aen verraed. Een der bloedverwanten van Gueloen, Pinabel van Sorence, trekt het voor hem aen. De twaelf genooten, vermits Roelant toch dood is en in het leven niet meer kan worden geroepen, uit vrees van de vrienden van Gueloen, bidden den koning dat hy hem loslate, om hem in het vervolg met trouw en met liefde te dienen. Doch een jonge ridder, Diederik, is niet te vrede: hy wil tegen Pinabel vechten om den eisch van Karel te ondersteunen.
Alhoewel Pinabel een kloek en dapper man is, wordt hy door Diederik overwonnen en gedood. De gyzelaers die door Pinabel gesteld waren, worden opgehangen, en Gueloen met vier peerden van een gescheurd. Hy stierf als een plichtige verrader. Wie zynen evennaeste verraedt, het is recht dat hy zich er niet over beroeme.
Na dat Karel zyne wraek volbracht had, liet de weduwe van koning Marcelijs zich doopen; zy kreeg den naem van Juliane.
De dag gaet onder, de nacht overdekt het aerdrijk; Karel slaept in zyne gewelfde kamer. De engel Gabriël verschijnt hem, en wakkert hem aen om nieuwe overwinningen te behalen. Doch de keizer rukt zich de haren uit zynen baerd en zucht: ‘Och God! hoe vermoeijend is mijn leven!’
Deze schets heb ik opgemaekt naer hetgene van het Roelants-lied in onze tael is overgebleven, zoowel naer de fragmenten der drie verschillende handschriften als naer die, welke in een volksboek der zestiende eeuw voorkomen. Waer deze te kort schoten, kwam my de oude fransche tekst door Génin uitgegeven(1) ter hulp. Voor het begin en voor het einde had deze laetste bron voornamelyk te raedplegen. Voor het midden van het dichtstuk, dat is den eigenlyken Roncevaller slag, kon ik de vlaemsche brokstukken volgen.
Dat het dichtstuk het eerst in het fransch geschreven werd, is hoogst waerschijnlyk. In deze tael is de oudste bekende tekst, die van zekeren Theroulde. Zijn werk, met eene vertaling van het Boek der Koningen, worden als de vroegste voortbrengsels van grooten omvang in de fransche tael geschreven, beschouwd. La Chanson de Roland van Theroulde bestaet uit vijf zangen, die te samen slechts ongeveer vier duizend verzen bevatten(2). Het is dus veel minder uitgebreid dan de meeste andere middeleeuwsche epossen.
Men is het niet volkomen eens, wie die Theroulde of Turold was. Hy noemt zich op het einde van het epos:
De naem Turold was zeer gemeen by de Noormannen, sedert het tijdstip dat zy zich, onder Karel den Eenvoudige, op franschen bodem vestigden tot na dat zy Engeland veroverden. In Normandië komt hy veel voor in oorkonden uit die eeuwen; maer elders in Frankrijk vindt men hem niet. De heer Génin denkt dat de dichter van het Roelants-lied wel zekeren Turold zou
kunnen wezen, die eerst monik van Fécamp, in Normandië, later met Willem den Veroveraer naer Engeland zeilde en in dat land, de abdy van Peterborough, alwaer hy in 1098 stierf, tot belooning zyner bewezene diensten ontving. De beweegredenen van den franschen schryver om zulks te vermoeden, zijn echter niet zeer afdoende. Een andere Turold was leermeester van genoemden Willem; ware deze laetste de vervaerdiger van het gedicht, dan zou het wel tot het midden der elfde eeuw moeten opklimmen.
Wat er ook van zy, by Robert Wace en by andere schryvers leest men dat, vóór den slag van Hastings (1066), waerdoor Engeland onder het beheer van den noormanschen vorst kwam, zich zekere jongleur Taillefer, aen het hoofd der krijgsbenden van Willem bevond, en ze ten stryde aenmoedigde, al zingende:
Het fransche Roelants-lied is, zooals meestal de oudste ridderromans, uit de volkszangen ontstaen. Ten onrechte heeft men het lang aengezien als gesproten uit de chronijk, welke tydens de middeleeuwen doorging als het werk van Turpijn of Tulpijn, aertsbisschop van Rheims. In het epos, zooals wy het zagen, treedt deze Turpijn op; doch hy sneeft op het slagveld. In de latijnsche chronijk echter, sterft Turpijn niet met de overigen; maer hy overleeft ze, en wordt zelfs als schryver van het stuk genoemd.
Turpijn, aertsbisschop van Rheims, heeft wezenlyk bestaen; maer de hedendaegsche kritiek heeft bewezen dat de chronijk, die men hem toeschreef, zijn werk niet is, maer wel dat van eenen schryver uit het laetste der XIIe eeuw. Zonderling genoeg dat zulk apocrief stuk in de middeleeuwen voor echt werd aengenomen, zelfs door de uitmuntendste geleerden, waeronder Vincentius Bellovacensis, Jacob van Maerlant, enz., terwijl zy de zangen
der jongleurs, waerin nochtans in 't algemeen meer waerheid besloten lag, met verachting verstieten.
Het was op het gezag van eenen gewaenden brief(1) des pauses Calixtus II, van 1122 gedagteekend en in de prologue der chronijk ingelascht(2), dat de pseudo-Turpijn zulken opgang maekte, want by dezen brief verklaerde de paus dat dit schrift als eene alles zins geloofwaerdige bron moest gehouden worden. De opsteller van het Magnum chronicon Belgicum(3) is de eenige oude schryver, die van dezen brief van Calixtus II gewag maekt, en nog beroept hy zich op de chronyken, dat is hoogstwaerschijnlyk op den pseudo-Turpijn zelven. Er zijn geleerden geweest die de Turpijn-chronijk als de hoofdbron van al de ridder-romans van den Karelkring hebben aengezien; maer heden is men het eens dat zy in tegendeel uit deze getrokken is. Dat de pseudo-Turpijn slechts in de twaelfde eeuw schreef, blijkt uit geheel zyne wyze van vertellen, uit menigvuldige begrippen en toespelingen die aentoonen dat er reeds destijds kruisvaerten hadden plaets gehad. Zoo begint hy zijn werk met eenen tocht van Karel den Groote naer Jerusalem en eene reis naer Constantinopelen. Rond 1160, zoo men verhaelt, vond een aertspriester van Toledo, genoemd Juliaen, onder de boeken der abtdy van St. Denijs, by Parijs, een handschrift van den valschen Turpijn. Dit is, wat er Génin(4)
ook van zegge, de vroegste zekere melding van de beroemde Chronijk, wier ouderdom men in allen gevalle niet veel hooger kan doen opklimmen. De Chronijk van Turpijn werd meer dan eens in het fransch vertaeld, onder anderen in 1207, op last van Michel de Harnes, een zeer beroemd edelman, die aen het hof van Johanna van Constantinopelen, gravin van Vlaenderen, zeer in achting stond.
Het Roelants-lied ging in vele talen over. In Duitschland vertaelde zekere Pape Coenraed het eerst in 't latijn, volgends zyne eigene getuigenis en dan later in het hoogduitsch. Deze tekst is alleen hervonden en werd door W. Grimm uitgegeven(1).
Coenraed was in dienst van eenen hertog Hendrik, aen welken hy zijn gedicht opdroeg. Grimm denkt dat die hertog Hendrik de Leeuw, van Saksen, (1139-1180) is, en hy meent te mogen veronderstellen dat de vertaling van Pape Coenraed tusschen de jaren 1173-1177 gemaekt werd.
Later wrocht zekere Stricker het Roelants-lied in het hoogduitsch om. De hoofdinhoud bleef de zelfde, doch hy verwyderde zich van Pape Coenraed ‘durch vielfache Veränderungen des Ausdrucks, noch mehr durch Ausslassungen und Erweiterungen, und wirkliche Zusätze.’ De byvoegsels van Stricker werden niet meer uit den franschen Roelant geput, maer wel uit andere bronnen.
Het Roelants-lied ging verder nog over in het italiaensch, het spaensch, het ijslandsch, het latijn en zelfs in het grieksch.
Het vroegtydig bestaen in onze tael van dit beroemd dichtstuk kan bewezen worden niet alleen door de menigvuldige toespelingen op hetzelve, die men in de schriften der dertiende en der
veertiende eeuw, zoo als Van Maerlant, Van Heelu, in het berijmde leven van Jezus, de chronijk van Velthem en de Doctrinale aentreft, maer zelfs ook door de overgeblevene fragmenten, waerin onder anderen de dorre toon, de onregelmatigheid der verzen, en de veelvuldige drievoetige regels, teekens zijn van eenen hoogen ouderdom(1) en de beryming van het dichtstuk tot misschien het laetst der twaelfde eeuw kunnen doen opklimmen.
Jammer is het dat er tot hier toe geen volledige dietsche tekst is teruggevonden. Al wat er van bekend is, heb ik byeengebracht en zal ik hier laten volgen.
Of men uit de overgeblevene brokken mag besluiten dat ons lied naer den tekst van Turold vertaeld zy, kan ik in het geheel niet verzekeren. Hierby schiet het in allen gevalle te kort. Het is niet zoo rijk aen beelden en aen kleuren, en veel der belangrijkste plaetsen zijn in het onze weggelaten. Waerschijnlyker komt het my dus voor dat er in het fransch nog eene of meerdere andere lezingen hebben bestaen, waernaer het onze zoude bewerkt zijn. Want zoo niet dan zou men moeten veronderstellen dat de vertaler aen het oorspronkelyk stuk veel meer veranderingen, vermeerderingen of inkortingen heeft doen ondergaen, dan zulks gewoonlyk het geval was, wanneer een dichtstuk in onze tael overgebracht werd.
Wat er ook van zy, het ons overgeblevene bestaet uit:
1o Tachtig verzen op een snippertjen perkaments geschreven, dat vroeger tot eenen codex van rond het midden der veertiende eeuw, behoorde. Het werd in den rug van een vóór eenige eeuwen gebonden boek, ontdekt door den heer K. Ruelens, beambte by de koninklyke bibliotheek te Brussel, en het wordt thands aldaer in de afdeeling der handschriften bewaerd. De heer professor Stallaert heeft dit fragment in den Algemeene Konst- en
Letterbode, voor het jaer 1851(1), met eene voorrede en eenige ophelderende aenmerkingen laten drukken. Later heeft de heer De Baecker hetzelve in zyne Chants historiques de la Flandre (400-1650), ingelascht, en daerby eene fransche vertaling gevoegd(2). Daer dit lapjen perkament slechts een klein getal verzen bevat, heb ik het hier, ten einde men al wat er van ons Roelants-lied overgebleven is, byeen hebbe, nogmaels opgenomen. Het gaf my de gelegenheid om by de aenvullingen, reeds door den heer Stallaert gedaen, er eenige nieuwe te voegen, zoodat men omtrent alles wat door de schaer weggesneden, of door gaten in het perkament verdwenen is, hier terug vindt. Het aldus bygevoegde heb ik in cursief laten drukken. By eene nauwkeurige inzage van het fragment, heb ik eenige betere lezingen kunnen geven.
Het stukjen perkament behoorde tot een handschrift in kwarto-formaet, op twee kolommen geschreven, elke van veertig regels. De tachtig verzen, die overgebleven zijn, maekten de eerste kolom der voorzyde en de tweede der keerzyde uit, zoodat er twee andere kolommen, die men op veertig verzen elk mag berekenen, tusschen de twee andere ontbreken.
2. Een fragment van 336 verzen, hetwelk door den heer J.W. Holtrop in 1840, op de koninglyke bibliotheek te 's Gravenhage ontdekt werd(3). Ik deel het hier mede onder Nr II, volgends een afschrift, hetwelk ik verschuldigd ben aen de vriendelykheid van den hoogleeraer Jonckbloet, aen wien ik hier openlyk mynen dank betuig.
Het handschrift, waertoe dat brokstuk behoort, heeft men gezegd nog uit de twaelfde eeuw te zijn(4). Waerschijnlyk is het slechts uit de dertiende.
Het blijkt uit den tekst, dat er te midden in het bewaerd gebleven vel vroeger een ander was, dat verloren is gegaen. Daeruit volgt dat er tusschen den laetsten regel van het eerste gedeelte:
en het begin van het tweede:
eene nog al groote gaping is.
3. Een fragment van 382 verzen door my op de bibliotheek te Rysel, ten jare 1835, ontdekt. Het maekte ongeveer een dubbel vel uit van een perkamenten handschrift van rond het midden der veertiende eeuw, en had tot schutblad gediend. Hierdoor was het nog al sterk beschadigd, zoodat er hier en daer woorden geheel of gedeeltelyk verdwenen waren of bezwaerlyk te lezen vielen. Uit hetgene ons van dezen Codex is overgebleven, ziet men, zoo door de herhaling van onnoodige verzen als door talryke schrijffouten, dat hy met slordigheid was geschreven. De handschriften, waertoe de andere fragmenten behoorden, waren veel zuiverder.
Toen ik myne ontdekking deed, schreef ik dadelyk zoo zorgvuldig mogelyk het fragment af, en ik beval het verder aen den heer Lafuite, destijds bibliothekaris, aen. Doch die heer is sedert overleden, en helaes! toen ik in 1855 nog eens wilde de door my in den tijd genomene kopy, met het origineel gaen vergelyken, schreef my de heer Ch. Paeile, aen wiens zorgen thands de ryselsche bibliotheek toevertrouwd is, dat het aldaer niet meer te vinden was, en dat het vóór zyne benoeming tot bibliothekaris moest verdwenen zijn, vermits hy het nooit gezien had. Waerschijnlyk heeft men het als een oud stuk perkament van geener waerde weggesmeten.
Dat fragment, hetwelk eenige verzen meer dan het haegsche telt, valt gedeeltelyk met hetzelve in. Zoodat de verzen 1 tot 123
van het eerste overeenstemmen met v. 255 tot v. 380 van het andere; alhoewel de lezing der beide teksten zeer verschilt.
Doordien een gedeelte van het dichtstuk ons door de fragmenten van twee verschillende Codices is bewaerd gebleven, beloopt het getal der behouden verzen gezamenlyk slechts op ongeveer 560. Het is dus maer een klein gedeelte van het Roelants-lied dat tot ons in handschriftelyke bronnen is gekomen.
Doch er bestaet nog:
4o Het volgende volksboek, waervan het eenig bekende exemplaer onder my berust:
Hier beghint dē droeflijcken strijt opten Berch vandē Roncevale in Spaengien geschiet daer Roelant en̄ Olivier metten fleur van kerstenrijck verslaghen waren.
Eene groote plaet in houtsnede volt byna geheel het titelblad. Hierop is afgebeeld Karel de Groote op eenen troon zittende, omringd van zyne twaelf genooten. Boven den keizer hangt een wapen, half het keizerrijk (de dubbele arend), en half het koningrijk van Frankrijk (de drie leliën).
Onderaen leest men:
Gheprint Thantwerpen, op die Lombaerde Veste, in den witten Hasewint, by my Jan Van Ghelen.
Deze titel is in rood en zwart, en verder in Sinte-Pietersletteren, zoo als geheel het boekjen, gedrukt.
Het is een in-4o van 36 ongecijf. bladen, of 72 bladzyden.
Op het laetste blad ziet men het in hout gesneden vignet van den drukker. Het verbeeldt twee rechtstaende hazewindhonden die een monogramma vasthouden. Rondom de spreuk: fide - nvn - qvam - pollvta.
Naest dit vignet leest men:
c. Dit boecxkē is geuisiteert by meester Adam Swingedau Officiael vā Brugge. En̄ is toegelaten bi consente vāden houe den .XX. Novembris. Int iaer .LII. Gheteekent by den Secretarius de
Langhe. Gheprint Thantwerpen, op dye Lombaerde Veste, inden witten Hasewint, by my Jan Van Ghelen. Anno. M.D.LXXVI.
Uit deze goedkeuring blijkt dat dit boek reeds vroeger, en wel ten jare 1552, gedrukt werd. In welke stad echter is my niet gebleken.
Mijn eenig exemplaer werd vroeger door mynen geachten professor en vriend Mone beschreven(1). Dat volksboek is gedeeltelyk in verzen en gedeeltelyk in proza. Genoemde geleerde was van gevoelen dat de opsteller het oude dichtstuk voor hem had liggen, doch niet in zijn geheel, en dat dit de reden was waerom hy er proza byvoegde. Zulks komt my insgelyks als waerschijnlyk voor; maer Mone heeft niet in acht genomen, dat wanneer men de onderscheidene plaetsen in onrijm te samen voegt, zonder aendacht te nemen op de ingelaschte verzen, men toch een volledig en onafgebroken verhael heeft dat op het volgende uitkomt:
Sint Jacob van Compostelle verschijnt 's nachts aen Karel den Groote, wanneer hy te Aken in 't bed ligt. De heilige beklaegt zich aen hem, omdat de Sarazynen in het bezit zijn van zijn graf. De keizer laet zich bewegen, en besluit Spanje aen de heidenen te betwisten. Roelant, Olivier en de andere genooten zullen hem, benevens de bloem van Frankrijks adel, op dien tocht vergezellen. Maer Gueloen, de schoonbroeder van Karel, heeft in zyne jeugd de weduwe van den soudaen Synagoen verleid, en by haer twee kinderen verwekt, Marcelijs en Baligant, die thands aen het hoofd der Sarazynen in Spanje staen.
Hy verstaet zich heimelyk met zyne twee onechte zonen, en, zonder dat het iemand weet, heeft hy reeds de christene leer afgezworen, want hy wil keizer zijn in de plaets van Karel.
Gueloens dochter Irena, die met den griekschen keizer in
huwelyk was, vermoordt haren echtgenoot, die besloten had zich by Karel te voegen om te samen de vyanden des geloofs te bestryden.
De Franschen trekken in Spanje. Op het aenraden van den verrader Gueloen, wordt het bevel over de voorhoede (avant-ghaerden), welke slechts uit twintig duizend man bestaet, aen Roelant toevertrouwd. Deze trekt de bergengten door, en verslaet eene felle reuzin. Ook dooden de overige ridders reuzen en heidensche koningen.
Hier begint een onbeduidend en zeer ingewikkeld verhael van den Roncevallerslag, dat in geener wyze aen dat van het oude epos mag vergeleken worden, en dat met byzonderheden, welke aen de Amadissen ontleend schynen, overladen is. In den strijd is het niet meer Roelant, maer wel Ogier van Denemarken, die de hoofdrol speelt. Het prozaverhael, dat hier byna geheel en al van de oude verzen afwijkt, komt voor den grondinhoud, later, dat is te beginnen van het oogenblik dat Roelant den hoorn blaest, weder overeen. Maer dan verder wordt het gedrag van Gueloen eenigs zins anders afgeschilderd en ten slotte wordt deze te Montfaucon opgehangen, terwijl zyne dochter Irena, die de Christenen heeft willen verraden, en hare twee kinderen de oogen heeft doen uitsteken, op bevel van Karel den Groote, door vier peerden aen stukken wordt getrokken(1).
Tot de beschryving van den slag terugkomende, verhaelt de omwerker thands het afscheid van Roelant en Olivier en de wyze hoe zy den dood vonden. Dat alles is, voor de hoofdpunten zooals in het epos. Roelant zieltogende verslaet met zynen hoorn nog eenen Sarazijn die hem zynen Durandal wil afnemen, en als hy sterft, dragen engelen zyne ziel in den hemel. Karel te laet in de
valei teruggekomen om de helden te redden, wreekt hunne dood op de heidenen.
Tot het samenbrengen van dit verhael heeft de vervaerdiger van het volksboek niet alleen het oude epos, maer ook andere bronnen geraedpleegd. Zoo was hem de Chronijk van Turpijn, hetzy rechtstreeks, hetzy uit andere schryvers, bekend. Hieruit trok hy immers het verschynen van sint Jacob aen Karel den Groote, en ook de veronderstelling dat Turpijn niet by den Roncevallerslag tegenwoordig, maer met Karel gebleven was.
Zonderling genoeg is het dat de opsteller van het volksboek, nadat hy de verzen van het oud dichtstuk heeft opgenomen, waerin men Turpijn onder de stryders geteld ziet, en zyne heldendaden bezongen worden, zulks geheel schijnt vergeten te hebben, wanneer hy zegt(1): ‘Onder alle zijn volck soo wasser een seer overmoedich heydens prince, wtermaten boven alle dander groot ende sterck, dye welcke gheheeten was Albuna, ende droech eenen standaert vanden Coninck Marcelijs om zijnder grooter stercheydt wil, als hem die edel fransche bisschop soo hooveerdelyck boven alle dander groot comen sach, soo dochte hy in hem selven als dat hy zijn groote hoverdye ter neder vellen woude. Dese bisschop was wel bekent metten bisschop Tulpijn, om dat hy so vroom was. So segghen eenighe dat hy selve Tulpijn was, een vanden twaelf genooten. Maer dat en was niet, want Tulpijn ende dye hertoghe van Bavier waeren met Coninck Kaerlen, ende niedt op den Roncevale, soo dye historie hiernaer verclaren sal.’
Ik zegde reeds dat de opsteller van het volksboek onderscheidene bronnen te rade ging. Behalve de Chronijk van Turpijn, kende hy nog den roman van Fierabras en dien van Ogier van Denemarken, waerop hy toespelingen maekt. Zoo spreekt hy van ‘Fierenbras van Alexandrien, den welcken Olivier verwon-
nen hadde in eenen camp, daer oock een schoone historie af is(1),’ en verder leest men: ‘Dese Ogier, hoewel dat hy den Keyser niedt lief en hadde overmidts dat Charlot zynen soone ghedoot hadde, nochtans so quam hy met veel volcx om Kerstenrijcke te hulpen naer Spaenghien(2)....’
Dit alles schijnt de hierboven gemaekte gissing, dat de vervaerdiger van het volksboek geheel het oude epos niet meer voor hem had, te bevestigen. Mone heeft eenige regels uit den prozatekst opgegeven, waerin hy verbrokene verzen terug vindt. Zie hier die plaets: ‘Hy velde selve menighen Sarazijn ter aerden, hy was seer groot te paerde; zijn manlycke slaghen ontsaghen die Sarazynen zeer, want hoe wreedelyck datse hem opliepen, hy wederstontse ridderlyck(3).’ De duitsche geleerde herstelde dit op de volgende wyze:
De omwerking der oude verzen in proza is hier zeer waerschijnlyk; doch ik haeste my te verklaren dat het getal van dergelyke plaetsen in het volksboek zeer klein is, en dat men ongelijk zou hebben te veronderstellen dat al de proza slechts eene verkorting of omschryving zy van het oude epos. Dit zal in allen gevalle reeds genoegzaem blyken uit hetgene ik gezegd heb omtrent de andere bronnen, welke de schryver gebruikte.
Door wien en waer werd by ons het oude dichtstuk bewerkt? Door wien het volksboek? Daer omtrent valt er met zekerheid niets te bepalen. De goedkeuring van 1552, te Brugge gegeven,
doet ons natuerlyk aen Vlaenderen denken, ten minsten voor het gedrukte boek. En in de berijmde fragmenten, die in hetzelve voorkomen, zijn er eenige regels, waeruit men misschien mag besluiten dat het oude epos, waeraen zy ontleend schynen, door eenen Gentenaer gedicht werd. Ik bedoel de volgende verzen:
Men weet immers dat Sint Amand, alhoewel de Apostel der Nederlanden bygenaemd, in zonderheid te Gent geëerd werd, en verder, dat, in vroegere dagen, de hoofdkerk dier stad (thands de kerk van Sinte Baef), aen Sint Jan toegewijd was.
Wat er ook van zy, ik achtte de fragmenten, die in het volksboek voorkomen, belangrijk genoeg om ze hier in te lasschen. Ik geef ze letterlyk, zelfs met de schrijffouten. Heeft iemand den lust, dan kan hy daervan eene kritische uitgave bezorgen. Het getal der verzen beloopt niet tot vijftien honderd, zooals Mone verkeerdelyk had gerekend.
De talryke toespelingen op het Roelants-lied in onze middeleeuwsche schryvers, het vroeger bestaen van onderscheidene handschriften, het drukken van het volksboek nog laet in de zestiende eeuw, zijn de eenige bewyzen niet van den byval, dien dat dichtstuk by onze voorvaders vond, en van de hoogachting, waerin het gedurende zeer langen tijd is gebleven.
Vóór ettelyke jaren reeds had ik de gelegenheid ter loops aen te toonen hoe, in die vroege tyden, het lezen van de ridderepossen begrepen werd in hetgene men noodig achtte tot eene treffelyke opvoeding(1).
Het zou niet moeijelijk vallen hiervan talryke bewyzen by te brengen. Ik zal er hier slechts een paer aenhalen. Boudewijn II, graef van Guisnes, die in 1220 stierf, had aen zynen zoon Arnold verscheidene meesters gegeven, waervan een, Robrecht van Constance genaemd, gelast was hem de hooge feiten van de roomsche keizers, van Karel den Groote, van Roelant en Olivier en van Arthur, koning van Britanië te verhalen. Een ander leermeester Wouter van Cluse, bloedverwant van den graef, maekte den jongeling bekend, zoo met de ware als verdichte geschiedenissen der engelschen, met Gormundns en Ysembardus, met Tristan en Isolda, met Merlijn en Marculf, enz.(1).
Een waelsche schryver der veertiende eeuw, Jacques de Hemricourt, spreekt van eenen edelen uit Haspegouwe, le Sire de Warfusée, in de volgende woorden: Ilh faisoit sa dite filhe, par ses maistresses, nourir en grand estat, aprendre et ensengnier tos ébatemens que nobles damoiselle doyent savoir de overeir d'or et de soie, et de lire ses hoires, remans de batailhes, joweir az eskas et az tables etc.(2).
Het blijkt hieruit dat zelfs de schoone kunne, zeer wel met den inhoud van die gedichten moest bekend zijn(3). Geen wonder dan, dat ouders, getroffen door de dapperheid, de zelfopoffering, de edelmoedigheid, de hoffelykheid der helden, die men in de
poëtische gewrochten ziet optreden, meermalen aen hunne kinderen de namen gaven van diegene, welke zy hun als toonbeelden van moed en deugd wilden voorstellen. Dat het lezen van sommige letterprodukten dergelyken invloed heeft, kan men zelfs voor latere dagen en voor onzen leeftijd bewyzen. Het is wel sedert de romans van Bernardin de St.-Pierre, van madame Cottin, van madame de Staël, van Ducray-Duménil, van Chateaubriand, enz., dat men hoort spreken van Virginies, van Corinnes, van Malvinas, van Lolottes, van Rénés, enz.
Van de twaelfde eeuw tot het einde der zestiende eeuw toe, vindt men namen aen byna al de middeleeuwsche epossen ontleend.
Meest al werden de zulken door edelen of door lieden van eenig aenzien gedragen, dat is juist door die welker ouders eene letterkundige opvoeding hadden genoten. Uit den Arthur-kring ontmoet men: Iwein, Lancelot, Perceval, Tristram, Isolda, enz.; uit den Karel-kring: Roelant, Olivier, Ogier, Bertha, ja zelfs tot Malegijs toe.
Doch onder al die namen zijn het wel de twee eerste, die van Roelant en Olivier, welke men het meest tegenkomt, het is een nieuw bewijs hoe algemeen en hoe gretig het Roelants-lied gelezen werd.
Tot staving van het voorgaende, laet ik hier eenige voorbeelden volgen. Ik ga ze niet verre zoeken, en bepael my tot voornamen getrokken uit de lijsten der schepenen en andere magistraten van Gent en van het Vrye van Brugge(1). Wilde men dergelyke opzoekingen verder voortzetten en ze tot al de namen uit de ridder-
romans uitstrekken, dan zou zulks eenigs zins tot maetstaf kunnen dienen om aen te toonen welk middeleeuwsch letterprodukt meer, en welk min in den smaek was gevallen en gelezen werd.
Op de aengehaelde lijsten treft men aen, als burgemeesters, schepen, baillius, 's graven-kiezers, overdekens, enz. te Gent:
Roelant van Wedergrate in 1449, en eenen anderen in 1507. - Roelant vanden Echaute 1453. - Mer Roelant de Baenst, ridder, 1476. - Roelant de Baenst, f. meester Roelants, van 1495 tot 1552. - Roelant Zoete 1506. - Roelant vander Zype 1506. - Roelant le Fevre 1514.
Te Brugge: Roelant van Caloen 1435. - Roelants, heer van Poucke 1467. - Roelant van Halewijn 1480. - Roelant van Maldeghem 1482. - Roelant van Meetkercke 1487. - Roelant van Moerkercke 1488. - Roelant van Rype 1508. - Roelant van Grouzeele 1544. - Roelant van Heule 1544. - Roelant Groenvelt 1547.
Te Gent: Olivier de Jaghere, 1414. - Olivier de Grave, 1455. - Olivier de Clerc, 1474. - Olivier de Baenst, 1476. - Olivier van Wijchuus, 1479. - Olivier Vaenkin, 1483. - Olivier de Cleerc, 1494.
Te Brugge: Olivier vander Hagen, 1270. - Olivier f. Bauwen Noes, 1283. - Olivier vanden Houte, 1340. - Olivier Utenhove, 1362. - Olivier vander Donck, 1379. - Olivier vander Hagen, 1385. - Olivier vander Gracht, 1442. - Olivier de Lannoye, 1452.
De meeste dezer voorbeelden behooren tot de vijftiende en zelfs tot de zestiende eeuw, omdat ik om deze by een te brengen niet anders dan twee lijsten van schepenen raedpleegde. Destijds was het immers de adel van minderen rang, of de hooge burgery, die dergelyke namen droeg. In vroegere eeuwen zou men ze meestal aentreffen by persoonen tot den ridderstand of tot den hoogen adel behoorende. Zoo leefde in 1167-1187, Olivier van Mache-
len(1), en in 1191 Olivier van Sotteghem(2). Met de namen aen de epossen ontleend, ging het juist zoo als met die dichtstukken zelven. Eerst maekten zy het genoegen uit der hoogste klassen, dan die der burgery, en eindelyk die van het volk.
Roelant was in de middeleeuwen zoodanig bekend, dat zijn naem tot aen klokken toe, en wel aen brand- of stormklokken gegeven werd. Wie heeft er niet van den gentschen Roelant hooren spreken? Wie kent er niet het opschrift:
hetwelk te lezen stond op de klok, die ten jare 1314, onder het schependom van Willem Beer, door meester Jan van Ludeke en meester Jan van Roesbeke gegoten, in het Belfort werd gehangen? Een oude chronijkschryver Justus Billet, van den Roelant sprekende, zegt: Als mense luit es storme in 't lant. Tydens den opstand der Gentenaren, in 1539, had die klok zich menigmael laten hooren, daerom werd ze verbeurd verklaerd, en uit den toren naer beneden gehaeld; doch in 1544 bekwam Roelant vergiffenis, en werd hy wederom in het Belfort gehangen. Hy, die zulke bezwaerlyke tyden was doorgekomen, werd helaes! in 1659, in den toren zelven, in stukken geslagen! In dat jaer immers had het magistraet van Gent zich verstaen met den klokgieter Pieter Hemony, van Zutphen, om twee-en-dertig klokken voor den beijaerd te hergieten. Daertoe moest de stad hem de oude klokken van den beijaerd en ook den Roelant leveren. De stukken
werden naer stadswaeg gevoerd en men bevond dat die klok 12,485 ponden woog(1).
Ook te Haerlem las men op de brandklok:
Het laet zich gemakkelyk verklaren hoe men aen klokken, en vooral aen brand- of stormklokken, den naem van Roelant gegeven heeft. Men luidde ze immers om de gemeente te doen vergaderen, of, wanneer de nood drong, het volk op de been te brengen, juist zoo als de hoorn van den beroemden paladijn diende om zyne krijgsbenden byeen te roepen, of om het noodsein te geven. De benarde toestand van Roelant, die, alleen overblyvende en doodelyk gekwetst, den hoorn stak om Karel te waerschuwen, moet op het volk eenen diepen indruk gemaekt hebben, en hieraen was het waerschijnlyk dat men dacht, wanneer men aen klokken den naem van den zoo beroemden held gaf.
Zie hier thands de onderscheidene brokstukken van ons Roelants-lied: