Mengelingen voor de vaderlandsche geschiedenis.

Hulpbende gezonden door de stad Leuven naer het beleg van Cales, ten jare 1346.

Edward III, koning van Engeland, die naer de kroon van Frankrijk dong, na eenen zegeprael behaeld te hebben by Crecy, ging, in de maend September 1346, Cales belegeren. De stad Leuven, welke de party van den koning aenkleefde, zond eene hulpbende derwaerts, bestaende uit honderd en vijf boogschutters. De rekeningen dezer stad bevatten omtrent die uitrusting eenige byzonderheden, welke des te belangryker zijn, daer ze ons een echt denkbeeld geven van eene wapening in de XIV^e eeuw. Ik schrijf ze hier letterlyk over:

‘Item, Willeken Elewouts ter Vuren ghesint, met enen brieve die de Coninc van Ynghelant sinde, xlij s.p.
Item, vort die selve brieve, met enen knechte, te Brucelle ghesint, vj s.p.
Item, van coste, in den Wissel ghedaen, doe men die ordenantie maeckte van den ghenen [die] thuus bliven zouden, xx lib. xvj st.
Item, van coste te Elewouts ghedaen doe men op die Borch perlamente, xiij lib. viij s.p.
Item, Wouteren den Ridder, te wine ende te proveancien behoef int heer t'orberen, ij^c ½ lib. p.

Item, enen bode van Ghend, uter herberghen ghequyt, te Adaems vanden Stiene, van in ghene vaste, iiij lib. ende xviij st. p.
Item, Gorde vander Hoffstad gheleent, ter Scutters behoef, doe men int orloghe voer, xiiij in Julio, ij^c lib. payments.
Item, mine heeren Willem heren Godevards, riddere, van dat hi den hertoghe spreken voer int heer, xv in Julio, vi scilde.
Item, Arde den Piper(1), van sinen loene, doe men ute heer comen was, iij scilde, xviij st.
Item, minen heren Wouteren van Quaderbrugghen, riddere, van dien dat hi der stad leitsman sijn sal, te sinen live, viij in Julio, in jaer van xlvij, ij^c scilde.
Item, Gylys den Trompetene, van sinen loene, iij scilde, xviij st. p.
Item, Janne den Trompetene, van sinen loene, iiij scilde, xviij st. p.
Item, minen heere Willem heeren Godevards, riddere, en her Wouter Eveloeghe van dat sy int orloghe reden, doen si van Haffligheem comen waren, v scilde, ix st. p.
Item, van iij verkenen ghecocht, die men int heer sinde, xiij lib. xix st.
Item, van twee evenlinghen ghebernt voer Onser Vrouwen, doe men int heer was, xxxj lib. vj s. ij d.p.
Item, 's Conincs messelgyr van Ynghelant, uter herberghen ghequyt ende van hoefschede(2), j scilt, xlviij st. p.
Item, Willeken Elewouts sone ane den Coninc van Ynghelant ghesint, voer Kaleis, vi scilde, iij lib. vij st. p.
Item, van xl ellen amlakens, van elker ellen viij st. ende van xl ellen dweelen van elker ellen, iij st., ghecocht ter stad behoef int heer t'orberen, samen xxij lib. p.
Item, Willeken Elewouts ter Vuren ghesint met enen brieve die hi van den Coninc van Ynghelant brachte, xlij st.
Item, van den waghen die de stad int orloge hadde, lxxxvij lib. xi st. p.
Item, van wine die men omme Gode gaf, doe men processie dede te tweemale, doen theer ute lach, xci lib. iiij st. p.
Item, den Scutters, van haren loene, dats te weten van c scutters die xv daghe ute waren int heer ende elcken vj s. 's dages.
Item, v scutters, elcken xv daghe, ende elcken xij 's daeghs, samen iiij^cxcv lib.

Item, meester Theus, die Boghemaker, van dat hi daer bi was daer mense reecte, i cleinen floryn.
Item, meester Theus ende Wouter Herioen van dat sy in Vlaenderen waren, omme ghescutte te copene, ij cleine florine.
Item, den Predikeren van dat sy int heer waren, met der stad, i scilt.
Item, Heynen van Ghendt, den Yraut(1), van hoefsscheiden dat hi int heer diende, i scilt.
Item, die knechten die in de koken waren, int heer, van hoeffscheiden, iij ½ lib. p.
Item, den knechten die brieven droeghen int heer, doe men daer lach, i scilt.
Item, 's Conincs messelgyr van Ynghelant, ij scilde van hoeffscheiden ende ute der herberghen te quiten, iiij lib. xvj lib.
Item, Keldermuse van dat hi int heer den wyne tapte van hoeffscheide, x st.

Rekeningen van 1346, Bl. 26-28.

Het geven van Drinkgeld ter gelegenheid van Huwelyken.

Het Groot Gemeyn-Boeck der stad Leuven bevat de volgende oorkonde, welke zeer groot belang oplevert voor de geschiedenis der zeden in de XIV^e eeuw:

wat men gheven sal te verdrynkene, daer men brulocht houdt.
Item, so wat brulochten dat vallen, bynnen der stad van Lovene, daer de bruyt gehuut in cammentaet ocht inne bandeken, soe sal die bruygoem ende de bruyt gheven te verdrinckene(2) den gesellen van diere parochien daer de bruyt inne beslapen wert, viij gelten

wyns ocht twee gulden, ende nyemant meer. Ende soe wie meer gave ocht meer name, hi soude verboeren 1 lib. groete, te deylen als voirscreven es. Ende daer de bruyt gehuut in scaerlaken, daer salmen de gesellen gheven iiij gelten wyns ocht enen guldenen, ende niet meer. Ende daer de bruyt gehuut inne swert ocht inne gemenct, daer salmen den gesellen gheven ij gelten wyns, en niet meer, opten selven coere.

van den brulochten nuwen papen en nonnen(1).
Item, dat nyemant bynnen der stat noch bynnen der vryheit van Lovene geseten, tot gheenre brulocht, noch te Nonnen, noch te nuwen Papen, noch te kynderen te houden, bynnen Lovene noch buten Lovene, meer gheven en sal, noch nyemande doen geven van sinen wegen, dan 1 ouden grote oft de werde daer af; ende so wiet dade dats sijn soude op 1 core van ½ lib. ouden grote, terdel den here(2) etc. Roelof, Ponte, Octobris xviij, A^o XCVI (18 October 1396). Renovatum est anno M.CCCC^mo quinto, Januarij xxix.’ Bl. 31 et v^o.

Het blijkt uit de overgeschrevene oorkonde, dat er te Leuven, in de XIV^e eeuw, by huwelyks- en wydingsfeesten zoo zeer gedronken werd, dat het stedelyk bestuer raedzaem vond maetregelen te nemen, om de onheilen voor te komen, welke uit die brasseryen ontstonden. Dat het besluit elkeen niet even goed beviel, blijkt daeruit dat het op nieuw afgekondigd werd op 29 January 1405.

Het schenken van Handschoenen te Leuven, in de 15^e eeuw.

Het vereeren van handschoenen is een gebruik, hetwelk men gedurende de middeleeuwen, by de meeste beschaefde volkeren

ontmoet. By elke groote plechtigheid had er eene uitdeeling van handschoenen plaets. Te Leuven werden er, gedurende de XV^e eeuw, twee mael 's jaers, op last van de gemeente-kas, geschonken, namelyk ter gelegenheid van de processie van het H. Sacrament en van den Omgang der stedelyke Kermis. Ik laet hier eene lijst drukken, opgemaekt omtrent 1450, van al degenen die in deze stad, op gemelde dagen, handschoenen ontvingen.

‘Dit sijn de gheene die jairlyx hantschoene van der Stad hebben, te weten in Sacraments daghe ende in onser Lieve Vrouwer dage nativitas, in Septembri, ter Processien.

‘In den yersten, de Meyer van Loven, xj paer met j paer honsche voir hem selven.
De Burgemeesters, ij paer hunden hanschoene.
De Groote Gulde van den Voetbooge,, x p. hanschoene.
De Clein Gulde van den Voetboge, x p.h.
Den Handbooghe, x p.
Kyps Camere, vij p. oft viij p.h.
Meester Raes Camere, vj p.h.
Calabers Camer(1), vj p.h.
De iiij Rintmeesters, iiij p.h.
Den iij Secretarissen van den Register, iij p.h.
Den vij oversten booden, vij p.h.
Den vij ondersten boode, vij p.h.
Peeteren, de cock(2), j p.h.
De Wisseler, j p.h.
Jan de Lobber, de wechter op de Biest(3), j p.h.
Den pypers(4), elken j p.h.
Den stadmeesters, te wetene: Meester Willem Cyrurgyn, Meester Jan Vander Heyden, Meester Matheeus de Layens(5), Meester Willem de Beer, Gheert de Smet, de Lange Geert, Geert de Boeghmakere,

Meester Jacop de Cauchydere, Meester Jan d'Orloymeester, Jan Rombouts, scaelgidecker; Machiele Keynoege, Hubrecht de Schildere(1), Henrick Tangisart, Reynere de Custer, Jan Oege, tiecheldecker; Jan Joerdens de Grevere, elken j p.h.
Jan Tyerens, plecker.
De Clocluyders, ij p.’

Zie Ordonnantie ende Eedt-Boeck, 1414, HS. N^o 89, Bl, 71.

Brouweryen te Leuven, in de 15^e eeuw.

De biernyverheid was in Leuven zeer vroeg eene bron van openbare welvaert. Reeds in 1468 telde men in deze stad de volgende brouweryen:

 

 

Het blijkt uit deze lijst, welke ik uit het aengehaelde handschrift overschrijf, dat er in 1468, binnen Leuven, ruim zoo vele brouweryen bestonden als op het einde der verledene eeuw, toen de biernyverheid ten onzent haren hoogsten bloei bereikt had. Doch er dient uit het oog niet verloren te worden, dat vele dezer brouweryen slechts op eenen kleinen voet ingericht waren.

De palen der Stadswallen van Leuven.

De werken tot het oprichten van de wallen des tweeden omvangs der stad, namen aenvang den 19 Oogst 1357. Het opzicht over de aerdbewerkers was aen meester Hendrik Van Koelen, en hetgene over de metsers aen Jan Horen, bouwmeester der Gemeente, toevertrouwd geworden. Aen Horen werd, 't jaer daerna, een man toegevoegd, die den naem van Hendrik Sammen droeg, en te gelyker tijd bouwmeester en beeldhouwer was. Het was onder het bestuer dezes laetsten dat de stadspoorten gebouwd werden. Hendrik Sammen, die daerna bouwmeester der stad werd, en een zeer verdienstelyk man was, voltrok onze vestingen in 1360(2).

Een handschrift onzer archieven bevat het volgende stuk over:

‘De wydde vanden buyten-vesten ende den wegen binnen ende buyten derselver ende den berch.
Item, es de mate van der gracht ghemeinlyck hondert voete wyt, ende in hoeghden, daer de berghe clymmen, soe es de gracht wyder om hueren scheepe wt te bringhen.
Item, desgelyckx den berch vander vesten, inneweert, hondert voete wyt, ende daer groote hoegden syn, daer moet hy wyder syn, omme dat de veste daer dieper viel ende meer eerden wtghinck.
Item den wech buyten der Stat vesten, daer wech gheet, was wel bespaelt ende die houdt, vanden boorde vanden grave ter platten corenlande oft eerden, tusschen de pale ende de veste, xxv voete.
Den wech bynnen was oec wel bepaelt omme de Stat, ende die houdt van rechte xx voete.’

Zie Ordonnantie-boeck, Bl. 115.

 

Dit stuk komt in verschillende registers onzer archieven voor; doch overal met varianten. De overgeschrevene tekst is de duidelykste, welke my voorgekomen is. Deze oorkonde is des te belangryker, daer een goed deel der oude wallen nog bestaen, en omtrent deze de oude afpaling nog heden in acht genomen wordt.

Eenige byzonderheden over et Beleg van Leuven, in 1542, door Marten van Rossem.

De rekeningen der stad behelzen schier geene byzonderheden over het beleg van Leuven door Marten van Rossem, veldoverste van Gelderland. Al wat ik daeromtrent in het register van 1542 ontmoet heb, bepaelt zich tot de volgende uittrekselen:

I.

Bl. 128 v^o. Betaeld Joes Wter-Hellift van dat hy gereyst heeft, te peerde, in diversche plaetsen, om te accouteren waer die vianden waren; als op den wech van Mechelen, Bruessel ende elswaerts, daerom gevaceert 6 dagen, tot 14 stuvers 's daegs.
Bl. ib. Gezonden Jan Franchois, bode, 14 Oct. 1542, om nae Merten van Rossem te vernemen, daerom wt geweest 2 dagen, 12 st.
Bl. 136. Betaeld Thomas van Ermegeem voer de coste van 15 gesellen, die tot synen huyse verteert hebben ende comen zijn van Thielt, totten defencie vander stadt, 1542, 3 lib. 10 st.
Bl. 139. Betaeld 2 gesellen die gesonden sijn geweest to Hoegaerden om te vernemen nae die vianden, hen betaelt 13 st.
Bl. 139 v^o. Betaelt Willem van Bouchout van eenen verloren peerde, daer mede Franschen Staes gevangen was, in de affaire van de Stadt.
Bl. 140. Betaeld Jan Hubrecht, in de Weldenman, te Loven, voer de costen van Peteren van Deventere, by hem ende synen perde aldaer verteert, als hy geweest is in de affairen van de Stadt, 20 lib. 3 st.
Bl. 142 v^o. Betaelt Jacop Diericx van een ame 3 stuvers bier, die hy geleverde aen de vesten als Rossem voer Loeven lach, 36 lib.
Bl. ib. Betaeld Symon Jans, Jacob Charlier, Everaert van Mons, Michiel Helscheviers(1), als buschieters van dese Stad, van 63 dagen die sy gewracht hebben aen de artillerie, 12 lib. 12 st.
Bl. ib. Betaeld Peteren Schoerbroot, Lambrecht van Huldegarde, Gregoer Zedelere en Henrick Huens van dat sy als scutters gesonden syn geweest tot Aerschot, om aldaer hen artillerie te halen ende te Loven te bringen inden tyde van Merten van Rossem, daer omme elck van hen gevaceert heeft eenen dach, tot 20 plecken 's daegs, val. 26 st.
Bl. 145. Betaelt Jermyn Franchois, bode, van dat hy gevaceert heeft om te vernemen nae de Gelderschen oft sy over de Maze waren, daerom gevaceert 3 dagen, 2 lib.
Bl. 146. Betaeld Jermijn Moreel van zekere montcosten, die Jan de Chart met sijn thien gesellen van Meylem, ten tyde van Merten van Rossem, tot synen huyse verteert hebben, 4 lib. 13 st.

II.

Het volgende stuk, hetwelk in het Ordonnantie-Boeck Q, N^o 18, bl. 299, voorkomt, is een brief van Maria van Hongarië, landvoogdesse der Nederlanden, gericht aen den Meijer van Leuven, eene maend na de belegering door Van Rossem:

‘Maria, enz., Lieve ende beminde. Alzoe wy verstaen hebben dat buyten ende aen die Borcht-Poerte(1) van Loevene, daer men gaet naer Mechelen, sekere huysen gelegen sijn in die rechter strate ende in de hoven daer omtrent, tusschen het Dorneken, in de rechter strate liggende, dwelck omtrent xvij^c l. voeten van de voirschreve Stadt van Loevene leegt, ende dat de voirschrevene huysen met den boomen ende levenden houte, tusschen dese selve limieten staende, 't gesichte van der Stadt Vesten en Toorens expresselyck benemen, mits welcke de Sterckte van der selver Stadt seer geerenckt soude wesen, in dien daerinne in tyts niet versien en worde, soe eest dat wy U ordineeren dat ghy van stonden aen voer U ontbiet ende doet comen de proprietarissen van de voerschreven huysen, hoven, boemen en houten, hen lastende ende bevelende dat sy dezelve huyzen, boomen ende levende houten, staende tusschen de liemieten voerschreven, binnen eene maendt doen afbreeken ende daer en tusschen de materialen, boemen ende houten doen wegvoeren, opte pynen indien sy des in gebreke wesende, dat een eygelycke geoirloft sal wesen 't selve te doene ende stof te moghen wegvuren, ende tot hem te nemen. Ende ordinerende voerts dat gy, van gelycke, beveelt den proprietarissen van de huysen staende aen de Groef-Poerte(2), genaemt de Brusselsche-Poerte, dat syluyden haere huysen geleghen in de rechter straten, op dese syde van der Banc(3), insgelycks doen afbrecken, op de pene als boven, alsoe deselve beletten soude moghen dBollewerck dwelck de stadt in meyningen es aldaer te doen maecken. Lieve, beminde, Godt sy met u. Geschreven te Namen den xvi^en dach van Septembri, anno XV^cXLII, (1542). Get. Marie. En lager: Verreyken.’
Opschrift: ‘Onsen lieven, beminden Joncker Franchois de Mol, Meijer van Loevene.’

Nieuwjaer-Beeldjens.

In de meeste steden van Braband had men vroeger de gewoonte, in den vooravond van Nieuwjaer, beeldjens of prentjens in houtsneê, op de deuren der voornaemste inwooners te plakken. Onder die beeldjens las men veelal eenige verzen tot uitlegging. Te Leuven had zulks mede plaets, als blijkt uit het volgende besluit:

‘Opten iersten January 1572, stilo Brabantiae, want des voirgaende nachts alle de gepleckte Beelden van den Nyeuwjaeren voirder goeder lieden huysen al met natte swertticheyt doerclast ende mismaeckt waren, is publicatie gehouden dat soo wye wiste wye des gedaen hadde, dat 't selve condigende ten huyse van den Borgemeester van Schoore, men hem soude schincken vj carolus gulden eens, want 't selve zake was van quaden exemple te voirderen, want men d'Intitulatie van Pedagogium Falconis, oock met gouden letteren gescreven, alsoo doerclast hadde.’

Zie Besluiten van den Raed van 1571 tot 1573. Bl. 408.

Omgang van het H. Sacrament van Mirakel te Brussel, in 1571.

In de besluiten van den stedelyken Raed van Leuven leest men de volgende vry belangryke byzonderheden over eenen omgang of processie van het H. Sacrament van Mirakel, berustende in de kerk van de HH. Michiel en Goedele, te Brussel, welke op 20 July 1571 plaets had:

‘Des sondaigs, July xx^a, Processie van den hoogweerdigen heyligen Sacramente, zeer solemmenelyck gehouden, bynnen der

stadt van Bruessele, alzoo ten selven dage groote confluentie van volcke van allen quartieren plach te comen, als 't selve 't Heylich Sacrament sunderlinge, doer voirgaende acten, genaempt 't Heylich Sacrament van Miraclen.
‘In welcker Processie rechts voer de Tabernacle en 't selve Sacrament gingen le Ducq Medina Celi, op Zijnder Excellencien (den Hertog van Alva) rechte zyde, als ouder in d'Ordenen van den Gulden Vlieze, de heere van Barlaymont, ende op de slincke zyde die hertoch van Aerschot, ende ter zyden, op de selve zyde, ginck de zoon van le Ducq de Medina, ende voer hem de heere van Havrez. Achter die tabernacle van den selven Heyligen Sacramente quamp Vargas naest vuegen hem aen de selve Tabernacle, de postmeester op rechte zyde ende Rodes op de slincke zyde; hebbende de Bisschop van 's Hertogen Bossche de misse gedaen, ende boven alle tortssen van alle d'ambachthouders vande stadt, met oick nae alle andere gemeynte, droegen elck tortsse de naebescreven, te weten, by ordenen: ierst de Gemeynte, daernae alle d'ambachten onder huerlieder kersse, groot in getalle omtrent den duysent, de Stadt met alle huere Officiers, den Raidt van Brabant, de Rekencamer, Secreten Raidt, Finantie, en voirts d'Edele vanden hove, elck van de minste ende meesten, hebbende een tortsse al berrende in de hand.’ Bl. 290 v^o.

Ik zie de aengehaelde byzonderheden aen als niet onbelangrijk voor de geschiedenis der hoofdkerk van Brussel.

Het verspreiden van Vlugschriften in de XVI^e eeuw.

Tydens den opstand der XVI^e eeuw, wist men even goed als in onze dagen gebruik te maken van de drukpers. Het regende als 't ware vlugschriften en liederen tegen Philips II en tegen zyne ministers. Die schriften, welke veelal 's nachts op de straten gestrooid werden, waren het voorwerp van de grootste aendacht van wege het Staetsbestuer, en alle middelen werden er aenge-

wend om de verspreiding er van te keer te gaen. Men vindt er een nieuw bewijs van in de volgende byzonderheden, welke ik uit de besluiten des stedelyken Raeds van Leuven overschrijf:

‘May xxiii (1572) was byden Rade van der Stadt overdragen genoech gelycke publicatie te doene, gelyck vander Universiteyt wegen gedaen zoude wordden, om te comen tot kynnisse van den autheur van zekere fameuse Libellen oft Gescriften, die tot een oft twee reysen toe, gedivulgeert ende gestroyt oft geplect zyn geweest. Ende zoe wye de selve zal voirtsbringen dat die zal hebben xxv Carolus gulden eens, ende dat op de forme gelyck die genoech by den Borgemeester van Schore wardde gelevert.
Nae noene heeft de Borgemeester van Schore ende J. Lievens(1) by den Rectoor geweest, om deswille de Lieutenant(2) de publicatie op de fameuse libellen nyet en begeerde te doene ost emmers in zyne presentien te laten geschieden, dan ierst geinformeert oft gesien hebbende de fameuse dichten, scriften oft libellen, die er gesaeyt waren, als daeraff noyt gehoert.
Ende alzoo Doctor Peckius ende de Notaris Bormans mede ten huyse, ende hy den selven heere Rectoor van Maelcote waren besoingnerende, heeft J. Lievens hem 't selve verhaelt, die vercleerden geen scriftelyck bescheet daeraff te hebben, dan den Licentiaet Roza cortsleden, voir de Kerckdore, een billet in de hant gesteken, by hem voer missyve aenvert, ende by den Licentiaet Bollaerts verstaen fameux te wezen, in stucken gescheurt, als nyet licite om divulgeren, nae den rechte.
Ende ten anderen van noch ander een billet alhier geweest een licentiaet woonende te Hulst, in Vlaenderen, zoene Doctor Jheremias, licentiaet, die een andere dichte van den Oliphant gecopieert hebbende, met hem in Vlaenderen hadde gedragen. Welcken volgens by Van Schore ende J. Lievens aen den Lieutenant rapport daeraff gedaen, ende Frederick van Hemsdale, zoen in den Oliphant, daerop ontboden, heeft, ten bevele van den lieutenant en den Borgemeester van Schore, de copie van dien opter Stathuys gebracht met vercleringe opten rugge hoe hy daeraen was gecomen by J.L. (Lievens) op ten rugge gescreven, ende alle 't selve in handen des voirscreven Lieutenants, ten presentie van den Borgemeester, gelaeten.

Maye xxiiij, des sondaigs, is de publicatie by J.L. (J. Lievens) aengaende d'aenbringen vanden autheurs van de voirscreven billetten, ter puyen van den Stadthuyse gedaen, op 't betalen van xxv Carolus gulden van Stadtswegen, die 't voerscreven zoude aenbringen, ten overstaene van P. Moons, lieutenant; van Schore, Goirts, borgemeesteren; Duffele, Winge, scepenen.’ Bl. 486 en v^o.

Een licentiaet in de Godheid, te Leuven, in 1573.

Men leest in het aengehaelde boek de volgende byzonderheden over de verheffing tot den graed van Licenciaet in de Godheid van Fulgentius de Bragantia, uit Portugael:

‘Ten selven dage (7 July 1573), was de Licentie in Theologia van den heere Fulgensio, oom, ghelyck men seyde, van den Coninck van Portugale, zeer solempneelyck gedaen, die oick geseet wordt zeer nae le Duc de Medina te bestaen; ende d'oorzake van den memorien alhier gestelt, is van dien dat de selve heere Fulgentius, corts nae 't vertreck van den Prinsche van Oraignen, ten versuecke Doctoris Michaelis du Bay, den heere Doctoor Swerio ende Janne Lievens, brieven van Recommandatien gaff aen den hertoch van Medina-Celi ende don Sanchio, zynder Ex^ie zoene, die welcke de selve Swerius schickte aen J. Lievens, alsdoen tot Yssche, aenden selven heere le Ducq Medina bestelden en oick van don Sanchio, beyde in persoon, die hun respective goede antwoorde daerop gaven(1).’ Bl. 505 et v^o.

Eene Uitvaert in 1573.

De besluiten van den stedelyken Raed van Leuven bevatten de volgende aenteekening over de uitvaert van Marten van den Berghe van Lieminge(1), commies van de finantiën des konings, te Brussel, zoon van Augustijn en van Geertruide de Waersegghere, overleden den 16 July 1573:

‘Augusti iiij^ta 1573, is geweest d'uytvaert van den Commis van den Berghe (te) Sinte-Mertens(2) gedaen, te weten de misse by den parochiaen van St -Quintens ende 't singen by de heeren van St.-Mertens, solempneelyck, met xl tortssen, ende alle dragers van dien gecleedt, zoo van hooffde totten voeten, ende de minste tabbaert ende capruyn.’ Bl. 531 v^o.
‘Ten selven dage, nae noene, heeft mijn Heere de Borgemeester van Schore, doer presentatie van J. Lievens, beschoncken de heeren van der finantien die ter uytvaert van den heere Commis van den Berghe waren gecomen, elck met vier stadt stoopen, per cedullas geteekent van Schore alleen.
Te weten de heere tresorier Schetz, met xij potten.
Den ontfanger-generael Baert is gegeven xij potten.
Den commis Rengot is gegeven xij potten.
Den greffier Sterck is, gegeven xij potten.
Den commis Oyenbrugge, die seyde dat men hem zyne cedule te Bruessel zoude geven ende comen hulpen drincken, es alhier oick van xij potten.’ Bl. 532.

Deze aenteekening levert een denkbeeld op van de uitvaert eens hoogen ambtenaers in de XVI^e eeuw.

Pauwel de Prince, ingenieur der XVI^e eeuw.

Het meergemelde handschrift behelst, aen den 18^sten September 1573, de volgende berichten over den brusselschen ingenieur Pauwel de Prince, bestuerder der werken van de vaert van Willebroek:

‘... Om Pauwelse de Prinche, hem der dyckingen wel verstaende, naer Lovene te seynde, om d'advys opde indyckinge van der Stadt vesten, aen de Spuyen(1) te geven, naer denwelcken de selve Jan Lievens gesien heeft, September xix, maer en was in Stadt (Brussel) nyet, dan te Willebroeck, ende verwacht te dien dage.’ (Bl. 566 v^o).
‘September xxvij, des Sondaigs smorgens, heest J. Lievens ten iersten gesproken Pauwelsen de Prinche, ingeniaire, ten eynde nyet en zoude willen laten dien avont te Lovene te wesen, volgens zyne voirgaende toeseggen, om orde ende advys te geven hoe men, ter meester verzekerheyt ende minsten coste, zoude moegen toedycken d'uytgevloten oft vuytgedreven aelegronden vande Stadtvesten oft wallen, tusschen de groote Spuye ende Heversche Poerte, alsnu dieper ende zoo vol water als de diepte van de buyten vesten; tot welcken eynde de selve de Prinsche, ten voirscreven dage, naer Loven is gecomen, met brieven by J. Lievens, aen du Prez(2), tot directie van dien geschreven.’ Bl. 580.

De uitvloeijing, waervan er in de afgeschrevene plaets gewaegd wordt, was veroorzaekt geworden door de beruchte overstrooming, welke op 8 January 1573 plaets had, en binnen Leuven groote verwoestingen aenrichtte. Pauwel de Prince was een der voornaemste ingenieurs van zynen tijd.

Een bezoek van Keizer Joseph II aen de Stad en Hoogeschool van Leuven, in 1781.

Keizer Joseph II, by zyne aenkomst te Leuven, in 1781, in stede van volgends het gebruik, door zyne voorzaten onderhouden, zynen intrek in de adellyke abtdy van Ste. Geertrui te nemen, stapte in een gasthof, het Hof van Keulen geheeten, af. Het geval wilde dat deze aloude afspanning destijds bewoond was door eenen liefhebber der geschiedenis, die geene de minste byzonderheid van 's Keizers aenwezen onder zijn dak liet verloren gaen. Die man, Michiel Pelckmans genaemd, heeft, in zyne Kronijk van Leuven, een handschrift dat op het stedelyk archief voorhanden is, eene nauwkeurige beschryving van het bezoek des zoons van Maria-Theresia gelaten. Dit stuk, alhoewel gebrekkig opgesteld, levert groot belang op voor de geschiedenis van die dagen. Trouwens, het zou, naer mijn inzien, moeijelyk wezen elders een meer duidelyker denkbeeld te ontmoeten van het karakter en de wyze van doen des vorsten, dan in het verhael van den ouden hospes uit het Hof van Keulen. Zulks heeft my aengespoord het stuk hier in zijn geheel te laten drukken.

‘Op gisteren (21 Juny 1781), omtrent elf uren voor noen, kwam alhier in onse Stad aen eene voiture met de koken van syne Majesteyt Josephus den tweeden, roomsch keyser, enz., enz. Sy stapten af in de afspanning genaemd: de Stad Keulen. Naer dat deze alle de caemers van het huys gezien hadden, bevolen sy dat alle de vremde persoonen, dewelke aldaer gelogeert waeren, daer uyt moesten gaen. Daer naer ordonneerden sy dater gersten Stroy moest bezorgt worden om het bedde, waer syne Majesteyt gewoonelyck op slaept, te maken. Des naer middags, omtrent vier uren, kwamen, nog van Mechelen, twee voituren van syne Majesteyt; in de eerste saeten syne twee Secretarissen, en in de tweede den heere Branbilla, eersten

lyfchirurgeyn van syne Majesteyt, en synen eersten camerlink. Zoo haest deze heeren aengekomen waeren, heeft den eersten camerlinck en twee voetknechten, dewelke voor op den postwagen zaten, de ronde van de caemers gedaen, om te sien welke caemer sy voor zyne Majesteyt zouden genomen hebben; en namen, op de tweede stagie, de derde, dat is de laetste op den hoek; en de twee begonden aenstonds het bedde voor syne Majesteyt in staet te stellen, bestaende in een legerbeddeken, zonder gordynen, waerop alsdan geleyt wird eenen stroysack met het voorgezeyt gersten stroy gevult, en eenen wollen hooftpeulinck, welk wird gedekt met een paer seer fyne bedde laeckens en een zeer fyne witte gestikte sargie. Hier en tusschen hadde eenen van deze voorschreve heeren geordonneert dater iemant aen de Brusselsche-Poorte moeste gestuert worden, om aldaer syne Majesteyt af te wachten, welke van Mechelen langs Vilvorden op Loven kwam, om aen den postillon te zeggen, in welke Auberge syne Majesteyt moeste gevoert worden.
Korts naer seven uren des avonts is syne Majesteyt alhier aengekomen. In syne postvoiture was by hem zittende den Generael Tercy, en voor op de postvoiture sat synen getrouwen lyfknecht Meyer. Syne Majesteyt uyt de voiture gestapt zynde, gaet reght naer syne slaep-camer. Hier en tusschen wird de Magistraet (welke hem in syne aenkomste, benevens de Universiteyt afgewaght hadden, binnen de poorte van de Auberge), vermaent om naer den sael boven de keuken te gaen, alwaer syne Majesteyt haer audientie geven zoude. Alsdan komt syne Majesteyt van zyne camer, en gaet langs eenen anderen kant, met den Generael Tercy, in eenen anderen sael. De deure als dan tusschen de twee saelen geopent zynde, wordt de Magistraet, by dewelke was den heere van Bemmel, rentmeester der heeren Staten van Brabant, in het kwartier van Loven, ter audientie geadmitteert. Den heere Reniers, Opper-pensionaris deser stad, beginnende syn compliment te doen, wordt door syne Majesteyt belet van voort te gaen, en vraeght alsdan naer meest alle hunne namen en wat plaetsen sy in de magistrale bedieningen bekleeden. Den heere Pensionaris voorschreven presenteert hier naer, van wegens de Magistraet, een request door hetwelk aen syne Majesteyt gevraght wordt voor de stad Loven den vrydom van den thol, zooals de andere steden hebben. Het request wordt door syne Majesteyt zeer vriendelyk aengenomen, en voorders met de Magistraet nog over verscheyde zaken gesproken hebbende, ontfangen sy hun afscheyd, en zoo aenstonds wordt de deure, tusschen de twee saelen, gesloten.

Naer deze worden ter audientie geadmitteert den Eerw. heere Marcy, Proost van het capittel van St. Peeters alhier, en eenige Canoniken gedeputeert van hetzelve Capittel.
Hier naer wird ter audientie geadmitteert geheel de Universiteyt. Het compliment van den Magnificus dominus Rector ook geweygert zynde, heeft zyne Majesteyt met elke Faculteyt zeer vriendelyk over haere wetenschappen en lessen zeer wytloopig, en met zoodanige kennis gesproken, dat het tot verwonderinge van alle de omstaenders gedient heeft.
Naer deze is ter audientie geadmitteert geweest Mynheer de Brenart, Rentmeester der Domeynen van zyne Majesteyt, in het kwartier van Loven, en intendent van onse lovensche schipvaert.
En ten laetsten den Eerw^en en Edele Heere Baron de Renesse, Prelaet der adelyke Abdye van S^te Geertruyde alhier.
Ten tyde dat zyne Majesteyt de audientie gaf, hadde hy order gegeven van op de straete, voor het huys, te doen uitroepen, dat alle degene dewelke een request te presenteren hadden, konden binnen komen. Daer zyn aenstonds eenige persoonen, naer dat de audientien gegeven waeren, ter caemer opgegaen, en by heeft gracieuselyk alle hunne requesten aengenomen.
Naer dat dit alles gedaen was, heeft syne Majesteyt zig naer syne slaepcamer vertrocken, tot zig roepende den Eerw. Heere Marcy, Proost van St. Peeters voorschreven, welken tot Weenen precepteur van syne Majesteyt geweest hadde; denwelken alsdan nog wel een geheele ure by zyne Majesteyt gebleven is.
Hier en tusschen was Mynheer Le Plat, doctoor in beyde de rechten, in deze Universiteyt, te rugge gekomen met synen oudsten sone, medebrengende een werck in quarto, in twee volumina gebonden, hetwelk hy gemaekt hadde op het Concilie van Trenten. Hy dede wederom aen syne Majesteyt audientie vraegen; maer daer kwam maer tot hem den generael Tercy, denwelken de reden gehoort hebbende, waerom hy nu nog eene tweede audientie vraeghde, om die boeken van zyn werk aen syne Majesteyt op te dragen, hem geantwoort heeft: ‘Dat syne Majesteyt geene boeken aenveerde, dewelke hem gepresenteert wirden, want indien dat syne Majesteyt dit dede, dat hy als dan haer met eenen waegen zouden moeten doen volgen, om alle de nieuwe boeken, welke haer gepresenteert wirden, doen te voeren, en dat wanneer zyne Majesteyt hoorde dat de boeken, dewelke hem gepresensenteert wirden goet waeren, dat hy, tot Weenen te rugge gekomen zynde, ze wel zoude doen coopen.’

Wanneer de Eerw^en Heere Proost nu vertrocken was, begaf syne Majesteyt zig aen het schryven tot naer thien ueren. Hier naer gaf syne Majesteyt order dater den volgenden morgen, ten ses ure, eene misse moeste gecelebreert worden, dat hy die soude gaen hooren. Hy gaf order dater ten vier uren hier uyt de posterye eenen postillon te peerd naer Tervuren moest vertreken, en dat hy met hem nog moeste mede leyden twee goede ryperden, een met eenen sadel en een sonder sadel, dat hy te Tervuren aengekomen zynde syne peerden moeste in eenen stal zetten en te eten geven, en dat, wanneer syne Majesteyt tot Tervuren zoude aengekomen zyn, den postillon alsdan zonder peerden aen den Camerlink van synen Majesteyt zoude gaen zeggen, dat hy den Postillon was, denwelken dezen mogent uyt Loven daer gekomen was, en alder kwam om orders te haelen.
Hierna begaf syne Majesteyt zig ter ruste tot 's morgens vyf uren, wanneer, op den klokslag, syne Camerlingen de Camer ingetreden zyn. De gordyn der vensters geschoven synde, zoo wird syne Majesteyt wacker, en stont aenstonts op. Naer dat hy syn morgend gebed op syne knien gezegt hadde, schiert hy zig den baerd zelf, en werdt daer naer door eene van syne Camerlingen geaccomodeert. Hiernaer stelt hy zig aen 't schryven, en den caffé wordt hem gebracht, en voor hem op de tafel gestelt zynde, maekt zeer devotelyk het teeken des heyligh Cruys, en dan nog eenen merkelyken tyd, met te samen gevoegde handen en geboogden hoofde, gebeden hebbende, neemt daer naer synen caffé. Hier naer zig in de zelve iniform, te weten een groen kleet met roode opslaegen, en eene gele veste, zooals hy op gisteren hier gekomen was, gekleet hebbende, komt syne Caemer uyt; in het afkomen nog met eenige persoonen gesproken hebbende, ontfangt beneden aen de trappen nog veel requesten. Het was alsdan omtrent ses uren, treed in syne post voiture, blyft aldaer in regt staen, wordt in deze gesteltenisse, van beyde zeyde het volk beleefdelyk groetende, onder het gedurig geroep van Vivat syne Majesteyt, Vivat Josephus! enz., gevoert tot aen St. Peeters kercke, alwaer hy afgewacht wird van geheel het Capitel, alle in de beste Choorcappen; het weywater ontfangt hy van den Eerw. Heere Jacobi, outsten canonik, doende de fontie van Deken, in plaetse van den Eerw. Heere Zegers, maer den wierook gepresenteert wordende, bedankte hy, en zeyde zeer beleefdelyk: ‘Avancez seulement.’ De heeren van het Capitel, nu omgekeerd zynde om syne Majesteyt naer den grooten Choor te geleyden, intonneerde Mynheer Jacobi den Te Deum Laudamus. Hetwelk, zoo men zien konde, syne Majesteyt zeer beweegde, want syne hand voor de oogen brengende is

zoo eenen stap dry à vier voortgegaen, en de hand alsdan afdoende, keerde hy syn aengezight met eene lachende minie naer den Generael Tercy. Voor den hoogen autaer gekomen zynde, alwaer een kniel-schabelle met een tapyt en twee kussens gereet gemaekt waren, aenstonds, zelf de kussens weg gedaen hebbende, knielt op de schabelle neder. De misse devotelyk gehoord hebbende, wordt door de Heeren van het Capitel wederom geleyt tot buyten de kercke, stapt wederom syne koetse in, en zig houdende gelyk hy naer de kercke gereden was, wordt gevoert naer de Halle, alwaer, op de Schole en Bibliotheke, met de Heeren Doctores eene samenspraeke gehad hebbende, wordt gevoert naer het Ficum. Naer eenige experientiën aldaer gezien te hebben, ende aldaer syne instrumenten beziende, vraegde syne Majesteyt oft dit alles was dat sy hadden? Waer op den Eerw. Heere Thysbaert, professeur der experientiën, antwoorde, dat dese verzamelingen maer in synen tyd begonst was, en niet anders hadden om alle deze bekostingen te doen, dan het gene sy uyt eene mildaedige gifte van haere Keyzerlyke Majesteyt Maria-Theresia, saliger memorie, ontfangen hadden, en dat sy hen nu voorders beveelden in de goede genegentheyt van syne Majesteyt. Waer op syne Majesteyt antwoorde: ‘Ik hadde myne intentie kenbaer gemaeck, dat het cabinet van syne Koninglyke Hoogheyd den Hertog Carel van Loreynen, saliger memorie, aen UE. zouden gegeven worden, en men heeft my geantwoord dat hier geene plaetse meer over en was om dat te plaetsen, en ik zien wel het contrarie.’ Waerop Mynheer Thysbaert antwoorde: ‘Uwe Majesteyt kan hier in nog voorzien, want men begint dit cabinet maer te vercoopen op den ses-en-twintigste deser loopende maend Juny.’ Waerop syne Majesteyt zegde: ‘Ik zal daer attentie op geven.’
Op den 24^sten, naer noen, ontfanght Mynheer Thysbaert, uyt Brussel eenen brief onderteekent door den Heere secretaris van Staet Crumpipen, inhoudende dat, op het ontfangen dezer, Mynheer Thysbaert zig tot Brussel moest begeven, dat syne Majesteyt hem spreken wilde. Waerop tot Brussel gekomen zynde, wordt hem gezegt dat zulkx den wille was van syne Majesteyt, dat hy uyt het cabinet kiesen mogte hetgene hem goetdunckt, en hy kiest aldaer niet zonder groote murmuratie der Directeurs, (dewelke zeyden, dat hy nog wel alles nemen zoude) viertien stukken, dewelke alsnu hier geplaetst zyn.
Van het Ficum reyd syne Majesteyt naer den Botaniken-hof, en onder den weg en hielt het volk wederom niet op van zyne vreught te toonen, en onophoudelyk te roepen, zooals ik hier voren gezegt hebbe, waer over syne Majesteyt zig vergenoegt toonde, dede teeken

met de hand dat het genoeg was, en sprak hert op, dat het van alle die daer ontrent waeren klaerlyk verstaen wird, deze hertroerende woorden: ‘Vivez mon peuple, soyez heureux!’
Syne Majesteyt, naer den Botaniken-hof en de Schole der Anatomie gesien te hebben, en met de heeren Professoren gesproken te hebben, reyde naer de Vaert. Dezelve tot buyten de poorte gezien hebbende, keert van daer weder naer de oude-Brusselsche-poorte, en verlaet onse stad ontrent half tien uren(1).

Het vergezellen van Processien met muziek.

De beroemde Processie van Leuven, welke jaerlyks op den eersten zondag van September plaets had, ter herinnering van den zegeprael behaeld, in 891, op de Noordmannen, werd zeer vroeg met muziek vergezeld. Ten jare 1415 waren de speellieden des Hertogen en die der stad Antwerpen er in aenwezig. Men leest daeromtrent, in de rekeningen der stad, bl. 14 v^o, het volgende:

‘Gegeven Mijns Heere pypers van Brabant, 8 in September, die voer Onser Vrouwe ghinge, in Onser Vrouwen dage nativitatis i croene, valet xlix plecken. - Ende der stat pipers van Antwerpen i croene, valet xlix plecken.’

De Processie werd ten zelfden dage vergezeld door de boogschutters uit twintig verschillende steden, die naer Leuven gekomen waren, om deel te nemen aen den wedstrijd uitgeschreven door het Gilde dezer stad. In de Rekeningen ontmoet men dies aengaende het volgende:

‘Item, gegeven Wouteren van Hannuyt, viij in September, van xlviij gelten ryns wyns, die de hanboegscutters vander xx steden, die ten schietspele van buten comen waren, ende die inde Processie voer Onser Vrouwen met ghiengen, voer elc gelte vij plecken, valent cccxxxvj pl.’ Bl. 18.

Uitvaert van Antoon, hertog van Braband, in 1415.

Antoon van Burgondie, hertog van Braband sneuvelde, zooals men weet, in den slag van Azincourt, den 27^sten October 1415 (o.s.). Den 31^sten der zelfde maend werd zijn lijk naer Halle overgebracht. Het stedelyk bestuer van Leuven zond 6 afgeveerdigden tot 's Hertogen uitvaert. Zulks blijkt uit de volgende plaets getrokken uit de Rekeningen der stad:

‘Item, op t' eene vaert gheseint tot Halle, xxxj in October, vj heeren, 1 clerc ende den coc, dats te wetene: Gielies die Rike, Commoengemeester, Raes van Graven, Jan die Witte, Jan vanden Huffle, Henrick ende Jan vanden Borchoven, Her Rombout, met ij peerden, ende Ard die coc, daer men brachte Mynen Heere van Braband, uten stride van Vrankeryk en van Yngelant, die daer doet bleven was, ende daer men vigiliën over hem dede, van 1 dag, valent, na portie van buten lants, xv gulden hollands, xxx pl. voer den gulden voerscreven; valent te gader cccl plecken.’ Bl. 30 v^o.

Den 14^den November had er een lijkdienst plaets in S^t Pieters, te Leuven, tot welken het stedelyk bestuer, behalve de burgers, ook de vrouwen en jonkvrouwen der stad, by monde van Margriet de Bedelares, had doen uitnoodigen. Er staet in de Rekeningen:

‘Item, gegeven Margrieten der Bedelerssen, xiiij in november, vander Vrouwen en Joffrouwen te bidden tot mijns Heeren Ulede van Brabant, xl plecken.’ Bl. 55 v^o.

‘Item, ghegeven, by bevele der Stat, Heeren Goirde Beys, xiiij in November, omme te gheven den Priesters van St. Peters die messe lasen, doen men mijns Heeren van Braband ulede dede, te S^t Peters, lxxiiij pl.’ Bl. 58.

De wegen ten platten lande, in de 15^e eeuw.

Ofschoon er in die dagen nog zeer veel ongeregeld bleef, had men echter gedacht aen het bepalen van de breedte der wegen ten platten lande. Ik vind in het Groot Gemeyn-Boeck der Stad Loven, daeromtrent het volgende:

‘De breidde vanden Herstraten ende Wegen, hoe breet sij sculdich sijn te sine:

De herstrate	xl voet breet.
Den drijfwech, van dorpe te dorpe, met beesten ende met getouwe	xxxij voet.
Enen vaerwech	xvj voet.
Enen kerckwech	vj voet.
Enen voetpat	iiij voet.

Dese punten gemaect ende geordinneert metten here ende metter Stat ende metten goeder lieden van buten Raets, opten Moer, (ten stadhuize) int jaer (XIIIJ^c) LXXXIIIJ, in October.’ Bl. 30 v^o.

De ambachten van Leuven in 1433.

Leuven telde in dit jaer veertig onderscheidene ambachten. Zulks blijkt uit het stuk getiteld: Dit es dordinantie also dambachten in de Processie sculdich sijn te gane:

‘Primo: smeden, mottalen (metalen) potghieters, ketelmakers, metsers, tymmerlieden, vleeschouwers, visschers, vetters, nuwe scoen-

makers, oude scoenmakers, sepliede, molders, bakkers, brieders (brouwers), bontwerkers, cupers, rademakers, draijers, zeelmakers, scrijnmakers, mandemakers, verwers, weevers, volders, tapijtwevers, linenwevers, scheerders, burduerwerkers, cleedermakers, cousmakers, oudecleedermakers, mersliede, teschmakers, vetwariers, tiecheldeckers, stroedeckers, froyteniers, barbiers, cruwageneren en wynroepers.’ Zie Groot Gemeyn-Boeck, bl. 39.

Bedelary in 1394.

In de middeleeuwen zoowel als in onze dagen, werd er misbruik van de openbare liefdadigheid gemaekt, en van tijd tot tijd waren de gemeente besturen genoodzaekt het kwaed te keer te gaen. Het stedelyk bestuer van Leuven nam, in 1394, het volgende besluit:

‘Item, dat nyemant achter straten bidden gaen en sal tot nymans behoef, met schalen, noch in hantschoene, noch in gheenre manieren, hi en hebe orlof van der stat, ocht enen segel van den Commoengemeester, ende so wiet dade, dat hys sijn soude op de scale en op 't gelt, dat hi verbeden hadde, half den Heere ende half der Stat, ende op enen wech te Vyndome. Anno XCIIIJ^c aug. xviij.’ Ib. bl. 61 v^o.

Wolven ten platten lande in 1433.

De wolven, welke vroeger in groote menigte de bosschen van Braband bewoonden veroorzaekten de inwooners van het platte land groote schade. Meer dan eens vonden de openbare besturen zich in de noodzakelykheid maetregelen te nemen tot

het vernielen dier roofdieren. Men leest in het Groot Gemeyn-Boeck der Stad Loven, hieromtrent het volgende:

‘Van den wolffpanden. Inder maniere hierna bescreven es getaxeert, bider stat Raide, xxix dage in April, int jaer xiiij^cxxxiij, den cost gedaen aen de wolfspande liggende te Wesemale, die beliep op cj gripe, xl plecken voir elk gripe, op vueghe wouder enich van den dorpen hier nae bescreven hen met den voirscreven panden om wolve te vaen behulpen, dat sij die te Wesemale selen mogen halen, ende hoeren orber gedaen synde, daer wederbringen, op dats elc van hen daer weten moghe te vynden.

Ierst 't dorp van Wesemaele op	x gripen.
Holsbeke	x id.
Cortelke	x id.
Rode	x id.
Nuwerode	viij id.
Hondert	x id.
Rotselair	x id.
Gheelrode	iiij id.
Wiltsele	iiij id.
Herent ende Oesterhem	v id.
Lynden	iij id.
Libbeke	vij id.
Lovengoel	iiij id.
Cortbeke over Loe	iij id.
Pellenberch	iij id.

Item, want dit der gemeynder dorpen orber is, soe hebben dese vij (laetste) dorpen mede ghegouden ten onderwise ende beede van der Stat, behoudelic enen yegenliken sinen rechte.’ Bl. 162 v^o.

Lijst van juweelen toebehoorende aen de Abtdy van Vlierbeek, ten jare 1478.

De lijsten van juweelen, tydens de middeleeuwen, zijn soms zeer belangrijk voor de geschiedenis der beeldende kunsten. Men treft er niet zelden byzonderheden in aen, welke toelaten

den oorsprong van een of ander kunstgewrocht te bepalen. Ik aerzel derhalve niet de volgende lijst, uit het Groot Gemeyn-Boeck, over te schryven.

‘De kerclike juwelen ende ornamenten, hier onder gecleert, toebehoorende den Godshuyse van Vliederbeke, zijn by laste heeren Lodewycs Pynnocx, Ridders, Meijers, ende der wethouderen van Loeven, gehaelt te Mechelen, ten huyse Jans Kersavont, vleeschouwer, ende, om de gelegentheyt van den tyde des oirlogs, gesedt onder de stad van Loeven ende op 't Register, metten inventaris hier nae volgende.
Ierst, een hooge monstrance metten doirne ons Heeren in een ront christalijn.
Item, een ander monstrance, daer te twee staden heylichdom inne leeght, in ronden christallen.
Item, eenen silveren Ingel, die zijn hande vutstect, omtrent eenen voet lang.
Item, twee silveren Ingele houdende een ront lang christael, daer heylichdom inne is, deen met eene spere, dander met eender spinen.
Item, twee silveren apullen, deen metter A dander metter V.
Item, een schoene roede casufele.
Item, een oude cappe en een schoene broke daertoe.
Item, rycleden(1), die wit syn, omtrent den outaer te besigen.
Item, de stad en sal van desen juwelen niet scheyden, dan by den consente vanden convente van Vliederbeke ende by weten van mynen heeren den Meyer ende Wethouderen voirscreven.
Dese voirscreven juwelen zijn, by overdrage vander Stad ende met consente mijns Heeren des Meijers, gesedt in een grooter mande inden Torre, dair de privilegiën van der stad liggen, by ende ter presentiën van Janne Vander Borch, borgemeester, Emonde Roelants, Rase Vander Lynde, Gorde Hanckart, scepenen; Roelove Van Berthem, Roelove Lombart ende Janne Vanden Tymple, raiden der stad, dair toe ende om dat te doene gedeputeert, by den raide vander selver stad. Actum Maij secunda, Anno (MIV^c) LXXVIIJ.’

En lager leest men:

‘Dese voirscreven Juweelen alle ende yegewelke zyn, by overdrage vander stat en by weten en consente heeren Lodewijcs Pynnocx,

ridders, meijers, te Loven, oic by versieke ende vervolge heeren Jans Van Langrode, administrateur, heer Arents Honichs, prior, ende Symoene Gielis, religieus des Goidshuysen van Vliederbeek, overgelevert den selven heere Janne Van Langrode ende syne adherenten, vuten Torre, daer die lagen, enz. July 21, A^o 1480.’ Ib. Bl. 204.

Het dient hier te worden opgemerkt, tot verklaring van het vorenstaende, dat de charters der stad destijds in den Toren van St. Peeters, het Belfort der gemeente, bewaerd werden.

Honden.

De gemeenteraed van Leuven nam, ten jare 1416, het volgende besluit:

‘Item, soe wie van nu voertaen enigen hont binnen der stat van Loeven vynghe met zacken of anders, het waren honden van binnen der stat of die van buten in quamen, dat die verboren soude eenen wech tot Onser Vrouwen Charters, sonder verdragen. De Rike, Herthals, enz. July 1^a. Anno XIIIJ^cXVI.’ (Zie Register, N^r 88, bl. 29).

Dit schijnt te bewyzen, dat de honden in dien tijd binnen onze goede stad niet zeer gemeen waren.

Daghuren, enz., in 1419.

Men leest in het Register, N^o 88, bl. 35, het volgende:

‘Dits d'ordinancie vander Settingen vanden herbergiers vanden peerden ende vanden dachueren vanden ambachten.
Primo, de herbergiers selen hebben iiij plake van iij vaten corens.

Item, metsers, tymmerlieden, tyecheldeckers, selen hebben 's daeghs voer haere dachuren, elc op sinen cost, x labay ende op der liede cost vij labay.
Item, de pleckers, strodeckers, selen hebben viij labay op horen cost, ende v labay op der liede cost.
Item, de zeghers (zagers) hebben ix labay elc op sinen cost, ende vj labay op der liede cost.
Item, twee opperknapen, die van weerden sijn, selen hebben alsoe vele als een meester.
Item, de zomerdachueren selen dueren van halfmerte tot Alreheylegen misse toe, ende de wynterdachuere selen dueren van Alreheylegendaghe tot halfmerte, ende dan sal men hen afslaen terdel van der dachueren.’

Aenteekeningen.

In het Ordonnantie-Boeck der Stad Loven leest men de volgende aenteekeningen:

‘Anno XIIIJ^cXLVIJ, soe leet 't volc van wapenen doirc Brabant omme te hulpen te treckene den hertoge van Cleve.
Anno XIIIJ^cLIX, in de maend van September, soe leet 't volc van wapenen doir Brabant, omme te trekene in den lande van Gelre.
Anno XIIIJ^cLXIJ, den xviiij dach van Aprille, soe was de groote clocke gegoten, wegende twelf dusent (ponden) by meesteren Dyemence Magreet, van Bourgondiën geboren.’ Bl. 72 v^o.

De klok, waer hier spraek van is, was de storm van S^t Peeters, geborsten op het einde der verledene eeuw. De huidige storm van de zelfde kerk, welke vroeger den naem van Maria droeg, werd, in 1458, mede door D. Magreet gegoten.

Het bruin bier in 1442.

In vorige eeuwen had bet bruin bier, 't welk thands in de voornaemste steden van Braband algemeen gedronken wordt, schier

geenen aftrek. Het was byna uitsluitelyk voor de zieken bestemd. Het stedelyk Bestuer van Leuven verleende, in 1442, aen Jan Gelains, brouwer in den Temps, eenen afslag van accijnzen omdat hy dertien mael bruin bier vervaerdigd had.

Ik lees in de Rekeningen der stad, bl. 109, de volgende vry aerdige aenschryving:

‘Omme dat die innegeseten van der stat, te weten de zieke ende andere arme, bruyn gruytbier binnen der stat gherne gedroncken hadden, ende want daer quade neringhe ane es, ende qualiken dat vercocht wert, omme dat de liede niet gemeinlyc gewoen zijn te drincken, soe en woude dat niemant vanden brieders binnen Loven brouwen, die Stat, men hadde hem groot voirdeel gedaen; soe heeft Jan Gelains, brieder in den Temps, dit bier aengenomen te bruwen dit voirscreven jaer uut, bi overdrage vander stat Rade, op half assize. Ende heeft gebrouwen dit jaer xiij bieren, daer hi af sculdich was van assize van elken biere ij gulden 1 quaert, maken xxix gulden, 1 quaert val. dcclxxxix pl. 18 m.’

Redelaers in de kerken, A^o 1481.

Men vindt in de Rekeningen der stad Leuven, van 1481, bl. 41 v^o, de volgende aenteekening:

‘By overdrage van den Rade van der Stad, es bevolen, den Rintmeesteren van der stad, te ghevene Johannes, den Coster van sincte Peeters(1), van dat by de arme liede, die met grooten hoopen, alle de kercke duere, om Gode ghinghen, ende hen daer dicwyle ontamelyck hielden, ende dicwyle daer inne vochten, en hem onder sloeghen, met quaden woerden (woorden) malcanderen te gheven, enz., die arme buyten der kercke te houden, hem vergouwen, voer synen arbeit, tot eenen tabbart te hulpen, iij gulden, xviij plecken.’

Necrologium Monasterii Heilissemensis.

Het stedelyk archief van Leuven bezit een Necrologium der abtdy van Heilissem, geschreven in 't begin der XVII^e eeuw. Dit handschrift bevat eene reeks namen van geslachten, welke tot Braband behooren. Jammerlyk zijn by deze namen de sterfjaren niet aengeschreven: uit dien hoofde verliezen de byzonderheden, welke in het boek voorkomen veel van hare waerde.

Het blijkt uit dit Necrologium, dat te Heilissem de jaergetyden van ettelyke brabandsche vorsten gehouden werden. De volgende aenteekeningen bevestigen zulks:

27 Feb., commemoratio Dⁿⁱ Henrici, piae memoriae, ducis Brabantiae, in cujus anniversarium habemus decem solidos ad refectionem fratrum.
3 Maiis, com. et piae memoriae illustris principis Johannis ducis Brabantiae, Victoris in Woronc(1).
7 Maiis, com. Domini Gaffridi (sic) fundatoris ecclesiae S. Mariae de Parco.
20 Augusti, com. Dⁿⁱ Godefridi, ducis Lovaniensis.
3 Septembris, com. et piae memoriae Henrici, ducis Lotharingiae.
4 Novembris, com. Margaretae, ducissae Brabantiae pro qua habemus modium siliginis, mensura thenensis.

De 3^den February werd er het jaergetyde gehouden van zekeren Geerard van Keulen, priester en kanonik van Heilissem, die vele boeken voor zijn klooster geschreven heeft. De aenteekening luidt:

‘3 Februarii, commemoratio fratris Gerardi de Colonia, Sacerdotis et canonici nostri, qui multos bonos libros scripsit pro monasterio nostro, pro suo anniversario faciendo.’

Deze aenteekening laet toe de lijst onzer middeleeuwsche scriptores met eenen naem te vermeerderen.

Ik schrijf hier nog eenige andere aenteekeningen over:

24 Maiis, com. Odae de Geest, familiaris nostrae, in cujus anniversarium habemus, in territorio de Geest, 4 modios et 2 sextaria frumenti.
6 Junii, com. fratris Henrici Zeelere, de Lovanio, sacerdotis et canonici nostri, qui legavit officio custodiae unam cappam cum casula.
11 Julii, com. fratris Mathaei Bloenix, investiti de Holede ac peregrini sancti Sepulchri, sacerdotis et canonici nostri.
28 Octobris, com. Sigardis de Linsmeaux, in cujus anniversarium habet conventus dimidium bonarium terrae juxta Leprosos, in S^to Trudone.’

Veroordeelingen tot het doen van Bedevaerten, A^o 1484.

De straffen, welke gedurende de middeleeuwen, wegens misdrijf tegen de voorrechten der steden of tegen de stedelyke ambtenaren opgelegd werden, bestonden veelal in het verrichten van bedevaerten naer een of ander wonderdadig beeld. De plichtige was genoodzaekt den pelgrimsstaf op te vatten en de aengeduide plaets te bezoeken. By zyne terugkomst moest hy den Meijer een getuigschrift overhandigen, afgeleverd door het bestuer der kerk, welke hy had bezocht, ten bewyze dat hy de bedevaert afgelegd had. Wie niet in staet was zich op reis te begeven, of op het geld niet moest zien, volstond met het betalen eener somme ten profyte van de stad en den vorst. Deze somme was bepaeld volgends den afstand der te bezoekene plaets. Het stedelyk bestuer van Leuven nam, in 1484, omtrent de zaek een besluit, 'twelk voorkomt in 't Ordonnantie-Boeck, N^o 18, bl. 23, en dat my vry belangrijk toeschijnt voor de geschiedenis der zeden en gewoonten in de 15^e eeuw. Ik schrijf het hier over:

‘Dese ordinancie ende eendrechticheit es gemaect ende overdragen bi den Meyere ende metten Raede van der Stat ende metten goeden lieden van buten Raets, omme ghemeynen orber ende profyte vander stat, ende omme raste ende vrede onder de goede liede vander stat te hebben ende te vueden, xxi dage in October, int jaer XIIII^cLXXXIIIJ.
Inden yersten, dat alle de ghene die van nu voertaen mesgripen ende mesdoen jeghen de Stat ocht jeghen der stat recht, in worden oft in wercken, in wat maniere dat ware, die selen onsen ghenedegen Heere ende der Stat dat beeteren met alsulke beedeverden alse de Stat daer op setten sal, ocht gheven voer elke boedevert alsulke somme gelts alse daer op ghesedt es, half onsen genedigen Heere ende half der Stat, ende daer af sal de coese altoes staen inde stat vander bedevert of vanden gelde dwelc sy kyesen sal, ende altoes die bedeverden te porren binnen den yersten xl dagen. Ende soe wie binnen de xl dagen niet en porde sine bedeverde te doene, die soude sijn op enen core van enen liber ouder groete, half onsen genedegen Here ende half der Stat, nochtan soe soude hi sijn bedevert moeten porren, des naesten daeghs nae den voorscreven xl^sten dach, op de selve core.

Item, een bedevert in Cypres	1 Peters.
Een bedevert in Cypre ende jaer ende dach daer in te bliven	c id.
Een bedevert te sente Jacobs in Galissiën	xx id.
Een bedevert te Ritchemadouwe	x id.
Een bedevert te Charters	v id.
Een bedevert te Vyndomme	vj id.
Een bedevert te Cantelberge	vj id.
Een bedevert te Sent Joes	iij id.
Een bedevert te Bonen	iij id.
Een bedevert te Coelne	ij id.
Een bedevert t'Onser Vrouwen, te Parys	iiij id.
Een bedevert t' Aken	i id.
Een bedevert te St Mertens, in Tours, in Thoreyne	vj id.
Een bedevert ten Bossche	i id.
Item, een bedevert te Triere	iij id.

Item, soe wie een mes toghe op yemande binnen den sinen(1), hi soude onsen genedigen Heere en der Stat, te beternesse, doen een bedevert t' Onser Vrouwen te Ritchemadouwe.

Item, een bedevert te S^t Theenwouts, in Elzeten, vj peters.
Item, so wie enen anderen sochte in evelen moede, binnen den sinen, omme hem te evelen of te quetsen, sonder quetsen ochte op sijn huys stiete ocht sloeghe of op yemans huys daer yemand ingegaen ware, omme hem te bescudde, bi dage, hi soude onsen genededigen Heere ende der Stat te beeternisse doen eene bedevert te S^t Jacobs, in Gallissiën. Ende soe wie des gelycx dade, bi nachte, hi soude onsen genedegen Heere ende der Stat een bedevert doen in Cypres. En soe wie aldus mesdade jegen de Stat ende jegen enege portie te gader, die soude dat beeteren ons ende genedegen Heere ende der Stat alse vorscreven es, ende der pertien nae goetduncken der peysmakers, ende behoudelec altoes in desen saken onsen genedegen Heere ende der Stat hoeren coeren ende horen rechte.’

Wanneer die van Ludike den voetval deden, A^o 1431.

De ambtenaren uit de middeleeuwen teekenden vry algemeen de groote gebeurtenissen, waer zy ooggetuigen van waren, aen op het schutblad van een of ander register, en hunne aenteekeningen leveren veelal groote waerde op voor het toelichten der geschiedenis.

Achter den bladwyzer van het Cleyn-Charterboeck der stad Leuven leest men, onder den bovenstaenden tytel, het volgende memorandum, 'twelk misschien nog wel elders voorkomt:

‘De zoene ende den voetval aen den gnaden ons liefs genedichs ende geduchts Heeren, 's hertogen van Bourgoingen en van Brabant, enz., gedaen by heeren Janne van Loen, bisscop van Ludicke ende greve te Loen, ende Janne van Loen, heere van Heynsberche, synen vader, met sommigen heeren van der capitelen van Ludick, van der capitelen wegen, te gader met den edelen vanden selven lande van Ludick, van 's lands wegen, van alsulken oerloege als geweest hadde tusschen 't lant van Ludick ende den lande van Namen, gesciede te Mechelen, in den Roeden Leeu, op sent Thomas avont, int jair Ons Heeren dusent, vierhondert ende eenendertich.’

Een noenmael Margaretha van Oostenrijk, ten jare 1509, aengeboden.

De rekeningen der banketten, welke de openbare besturen in vroegere dagen uitstekenden persoonen en vorsten aenboden, leveren het meeste belang op voor den geschiedvorscher, omdat ze ons altijd iets nieuws leeren over de zeden en gewoonten onzer vaderen: zy mogen derhalve niet verwaerloosd worden. Onder de verschillende rekeningen van dien aerd, welke ik in myne oudheidlievende nasporingen ontmoet heb, is degene betrekkelyk een noenmael, ten Stadhuize van Leuven, op 2 September 1509, Margaretha van Oostenrijk en haren neef Karel V aengeboden, eene der belangrijkste. Ik schrijf ze hier met alle nauwkeurigheid over:

 

 

Tot dus verre de Rekening. Voor den lezer, die minder met de geschiedenis der numismatiek van Belgie bekend is, dient er te worden aengestipt, dat het hier geene koperen, maer zilveren stuivers geldt.

Margaretha van Oostenrijk met haren neef Karel V op de Burcht van Leuven.

Ik heb elders aengeteekend, dat Karel V in zyne jeugd, de Burcht van Leuven meermalen bezocht, en er soms eenigen tijd verbleef. Den 28^sten Mei 1510, kwam hy op het oude slot der graven van Leuven, in gezelschap van zyne moeije, Margaretha van Oostenrijk. By zyne intrede werd hy wegens het stedelyk bestuer met eenen fakkelstoet vereerd. De jonge Prins nam zynen intrek in de kommandery van Chantrain, welke naest het slot gelegen

was, en verbleef er verschillende dagen. Zulks blijkt uit de volgende byzonderheden, welke ik uit de Rekeningen der Stad overschrijf:

‘Item, betaelt Peeteren vander Beken, apotheker, van vierentwintich tortssen by hem der Stadt gelevert, als myne genadige Heere de Hertoghe ende Vrouwe Margriete, hertoghinne van Savoyen, alhier te Loeven, op de Borcht gelogiert waren, per quitantie desselfs Peeters, vanden daet xxvij Mey A^o XV^c thiene.
Item, betaelt Aerde van Velthem van diverschen slotelen ende anderen yserwercke by hem gemaect int cleyn huys van Chanterain, neven 't Drinckwatere, daer hertoghe Kaerle inne gelogiert was.
‘Item, betaelt Pauwel Wellens, van dat hy opten Heylich Sacraments avont, met zynen gesellen, gevoert heeft vijff voeder meijen, op de Borcht, ende die gehaelt op den Loobosch, om 't prijeel voer onsen genadigen Heere daer mede te maken, per quitantie desselfs Pauwels, vanden daet viij Juny A^o X.’
‘Item, betaelt Janne Van Aeps, gelaesmaker, van een nyeuwe gelasen vensterken, opte camere daer vrouwe Margriete gelogeert es, van vier voeten, den voet te ij st., val. per quit. x^a Juny XV^cX^o. - viij st.’
‘Item, betaelt Janne De Smet, alias Scotelmen, der Stadt voetbode, voer hem selven ende noch anderen zynen medeboden ende portieren, voer huren loen, van dat zy der Stadt stoopen, die allomme te diversen heeren ende plaetsen, logijsen gedragen waren met wyne, vander Stadt wegen hen geschonken, ten tyde als hertoghe Kaerle ende vrouwe Margriete opte Borch quamen liggen, xxviij Mey ende des heylichts Sacraments dach, penultima Mey XV^cX^o, te vergaderen ende de selve stoopen wederom thuys te halen, enz., vj lib.’

Rekeningen der Stad Leuven van 1509, Bl. 273 v^o, 274, 278, 291 v^o.

Geboorte eens Prinsen, in 1481.

In de XV^e eeuw zoo wel als in onze dagen, ontvingen de Steden bericht van de geboorte van vorstelyke kinderen. Dit blijkt uit

de volgende aenteekeningen uit de Rekeningen der Stad Leuven van 1481, bl. 42:

‘Eenen boode mijns genedigen heeren, die alhier de meere ende tydinghe brachte dat mijn genedege Vrouwe, de Hertoghinne van Oostryck ende van Brabant, bleven ende verledicht es van eenen scoonen jonghen knapelynen kinde, ten bevele van den Burghemeester, hem gegeven te drinckghelde, x^a Septembris LXXXJ, twee postellatus gulden, Valent 1 guld. xlij pl.’

De geboorte van dit kind werd binnen Leuven met luister gevierd. Zulks leert men mede uit de Rekeningen:

‘Ende alsdoen gemaect van blyscapen, groote vieren vander Stad houte ende van peckvaten die gehaelt sijn. Item, Willem Tybe alsdoen gelevert drie peckvaten, costen stuck vij pl. val. xxij ½. pl. Item, Arndt De Costere alsdoen gelevert ij peckvate, coste stuck vij ½ pl. val. xv pl. Item, Arndt Tegen den Mantel van gelyken gelevert ij peckvaten, costen xv pl. Item, Philips De Scepman van gelyken gelevert ij peckvate, costen xv pl. Item, Merten De Decker vanden peckvaten te halene met synen cruywagene, hem vergouwen ij pl. vj st. p. Item, van stroode om de voirscr. peckvate te onsteken, ende van nagelen tsamen verg. iij ½ pl. val. tsamen lxxiij pl. vj st.’ (f^o 42.)

De doop werd door een gezantschap van leden uit den Stedelyken Raed bygewoond:

‘Item, Jan Roelants, heer Jan Pynnock, ridder, Ernout Roelants, Jan Vanden Tymple, Claes Merchant, zijn vander Stad weghen gesonden geweest, xvj Septembri Anno LXXXJ, te Bruessele, om den jonghen hertoghe te hulpen kersten te doen; daer om zy uut waren ij dagen, met x perden, 's daeghs elck pert gherekent voer x stuvers, valent 't samen xj guld. vj pl.’ (Bl. 19).

Het geldt hier den doop van Frans, zoon van Maximiliaen I en van Maria van Burgondië, geboren te Brussel, den 10^den September 1481, en vier maenden daerna overleden.

 

Edward Van Even.