Bylage I. Memorie van tghene dat ghehandelt is opt faict vander Scholen binnen Antwerpen inden jare 1579, door Peeter Heyns ende Aernout Gielis, als dekens van dien jare.

I. (Schoolmeesters.)

Deese navolghende persoonen hebben de Schoole verlaten, maer betalen evenwel het jaerghelt:

(Schoolvrouwen.)

Dese vrouwen hebben oock de Schole verlaten, maer betalen noch de gherechtigheyt der selver.

De Mater van de Witsusters heeft haer incomghelt betaelt als de mans a^o 1553. 20 st. aen M^r Jan Baten en Jacob Huyssens, dekens.

II. Copie van der nieuwer Ordonnantie.

Wy Symon vande Werve, schouteth der stadt van Andtwerpen ende marcgrave 's lands van Rijn, Borghemeesteren, Schepenen ende Raet der selver stadt, doen condt ende kennelijcken allen den ghenen, die dese letteren selen sien oft hooren lesen: Dat alsoo de Guldemeesters oft Regeerders vander Gulden van S. Ambrosius, diemen noemt Schoolmeesters, voor hen ende inden name vanden ghemeenen supposten der selver Gulden, ons hadden te kennen ghegheven, dat de Supplianten, tot proffijt van het ghemeen beste ende onderhoudt vande voors. Gulde, by ons waren verleent sekere Privilegiën, namentlijck opten xviii dach November, a^o. XIIII^c. ende LXVIII. - Item, opten XI May inden jare XV^c XXX, ende oock opten XXXIII^en Meerte, a^o LVI. By welcke voors. Ordinnancie expresselijcken, gheconditionneert ende bevoorwaert waren, dat niemant het exercitie vanden Schoolmeesterschap en soude moghen doen oft exerceren, hy en ware poorter oft portersse deser stadt, ten ware oock dat hy eerst ende al vooren by de Commissarissen, vander Stadt weghen daertoe gestelt, gheadmitteert ware, ende den Guldemeesters oft Regeerders daer aff by acte oft ander behoorlijck bescheet geblecken ware; ten waer oock de selve het incoemghelt daer toe staende, den selven Guldemeesters betaelt hadde, op de pene soo wie contrairie van dien dede van twelff Carolus-gulden eens te bekeerne, volghende de voors. Ordonnantiën en Privilegiën. Welck nochtans niet teghenstaende sachmen daghelijcx, soo onder 't dexsel van de Religiën als anders, contrairie van dien gheschieden, ten grooten achterdeele vander poorteryen ende tot vilipendentie van onse Ordonnancie, ende noch meer te gheschieden stont, soo verre wy daer inne niet en versagen; ghemerckt dat de Superintendenten, als namelijck heere Godevaert Vuesels, scholaster, M^r Willem Schoyt, oudt-schepen ende M^r. Jan de Pape, teghenwordich schepen deser stadt, hem van ons ghegheven, om den Schoolmeesteren t'admitteren ende den behoorlycken eedt aff te nemen, nu ghescheyden waren, alsoo dat den eenen wter stadt vertrocken was, ende den anderen verclaert heeft hem de sake voortane niet te willen moeyen. Te meer oock, dat het tweede poinct vande

Religions-Vrede, ghepubliceert den xii^en Juny lestleden, vermelt, datmen dien vande Religiën oock haer Schoolen sal laten houden, sonder eenighe mentie te maken oft sy sullen ghehouden sijn onse voors. Privilegiën ende Ordonnantiën te volgen, ende de rechten daer toestaende betalen oft niet, waer door de voors. Gulde van St. Ambrosius ende het laudabel officie vanden Schoolmeesterschap gheschapen ware te comen in verachtinghe ende versmadenisse, soo sy vertoochden, hadden daeromme ons ghebeden, dat ons ghelieven wilde in 't ghene voors. is, te voorsiene ende goede ordene te stelne ende te verclaerne by wien voortane de Schoolmeesters ontfanghen souden worden, oock by wien hun de voors. Ordonnantie vorghehouden ende den behoorlijcken eedt, by ons te concipieeren, ghestaeft soude worden, soo wel tot conservatie van onse oude ende goede Privilegiën als tot onderhoudinghe van het ghemeyn beste. Welcken achtervolgende soo waren by ons ghecommitteert sekere Commissarissen wter weth, die de oude Privilegiën ende verleeninghen hen ghegunt souden oversien, ende voorts souden concipieeren sekere nieuwe Ordinantiën dienende tot ghemeyn welvaren ende advancemente vander Scholen. Ende de vors. Commissarissen 't selve ghedaen hebbende, ende daer aff aen ons hadden rapport ghedaen, soo sijn ten lesten by ons, inden Maendaechsen-Raet, ghearresteert ende gheslooten de poincten ende articulen naervolghende:

Inden eersten, dat niemant, van wat Religiën hy sy, hem en sal vervorderen Schole te houdene in 't heymelijck oft openbaer, teecken oft monster wt te stekene binner deser stadt, hy en sy eerst ende vooral byden Superintendenten oft Superintendent der selver gheadmiteert; ende als dan sal ghehouden weesen syne admissie den Guldemeesters oft Dekens vanden Schoolmeesters t'exhibeeren, omme by den selven (naer dien hy sijn recht betaelt sal hebben), te boecke ghestelt te wordene; op de pene van XII Carolus-guldenen te verbeurene en te bekeerne in dryen, d'een deel daer aff den Heere, d'ander der Stadt ende 't derde tot behoeff vander Gulden.

Datmen niemanden totter exercitiën vander Scholen admitteeren en sal, hy en sy bequame, ende daer en boven poirter deser stadt, van goeden name ende fame. Dwelck hy den Superintendenten sal doen blijcken. Ende indien hy een vremdelinck is, soo sal hy behoorlijck afscheyt ende certificatie brenghen van syne Overicheyt, daer hy lest gheresideert sal hebben; op de pene als boven.

Item, dat een ieghelijck pretendeerende Schole te houdene, den Superintendenten verclaren ende te kennen gheven sal wat hy sal

begheren te leeren, omme gheexamineert te worden van syne bequaemheyt. Ten welcken eynde de Superintendenten vier van de bequaemste Schoolmeesters sullen kiesen, om alsulcken persoonen, in heure presentie, t'examineeren in 't ghene sy pretendeeren sullen te doceeren, sonder iet anders te moghen doceeren dan daer sy bequaem inne bevonden sullen worden. Op de pene als vore.

Dat de manspersoonen ten minsten sullen oudt wesen vyventwintich jaren, ende de vrouwenpersoonen twintich jaren.

Dat alsulcken persoonen gheadmidteert sijnde, eer sy d'exercitie vander Scholen sullen moghen beghinnen, hen recht betalen sullen, soo voors. is, te wetene de manspersoonen tien ghuldenen, ende dat tot onderhoudt der Gulden ende twee stoopen wijns voor d'examinatie, ende de vrouwen acht gulden ende eenen stoop wijns; voorts alle jare het jaerghelt dat toten rijs gegeven wordt, volghende der ouder ghewoonten, vanden jare tot jare tot noch toe gheobserveert.

Het voorseyde incomghelt betaelt hebbende, sullen sy den eedt doen by myne Eerw. Heeren te concipieeren, beloven ghelijck andre Gulden de Stadt ghetrouw te syne ende den Superintendenten ende Guldemeesters ghehoorsaem te wesen in allen wettighe Ordonnantiën, by hen gheordonneert oft al noch te ordonneren.

Item, dat niemant eenighe carte oft monster wthanghen en sal, hy en hebbe de selve met sijnder eyghender handt gheschreven. Ende dat hy daer oock niet anders in en publicere oft stelle dan daer hy bequame inne bevonden is gheweest in syne examinatie, omme den borger niet te bedrieghene, ende te preveneerne de abuesen die daer daghelijcx door gheschieden. Op de pene als boven.

Dat niemant eenighen onvryen ondermeester of meestersse in sijn huys houden oft bevryden en sal, die iet anders soude doceeren dan den vryen M^r verclaert heeft te willen doceerne, ende daer inne hy gheexamineert ende toeghelaten is, ten ware sijn eyghen sone oft dochtere, de welcke heur ouders, als 't behoort, sal moghen assisteren. Op de pene als boven.

Welcken sone of dochter, poorter oft poortersse, bequaem wesende ende totten behoorlijcken ouderdom ghecomen sijnde, van goeden name ende fame, vry meester ofte schoolvrouwe sal moghen worden, midts betalende alleene den wijn voor d'examinatie.

Item, soo een vader, die niet vry en ware, synen soone oft dochter wilde helpen doceeren, die en sal dat niet moghen doen sonder consent vanden Superintendenten en den Guldemeesters te vernoeghene. On de pene als vore.

Item, als eenighen Schoolmeester compt te overlyden, soo sal syne naghelaten weduwe de selve Schole moghen blyven houden ende exerceerne, soo verre sy haers mans dootschult betaelt ende voldaen heeft; te weetene twee Carolus-gulden naer ouder costuymen. Maer indien sy naderhant quame te herhouwene aen iemanden die niet en is inde selve Gulde, alsulcken man en sal van die vrouwe niet moghen bevrijdt worden, omme oock te moghen doceeren oft leeren. Doch soo verre den selven hem daer mede niet en begheert te geneeren, soo sal even wel de selve vrouwe hertrouwt sijnde moghen coninueeren als boven.

Selen oock alle Schoolmeesters oft Schoolvrouwen hen eerlijcken ende onberispelijcken moeten draghen, sonder herberghe te houdene, tappen, oft eenyghen andere onbehoorlijcke exercitie te doene. Op de pene van ghecasseert te wordene als onbequame totter Scholen.

Dat gheen Schoolmeester oft Schoolvrouwe verhuysen en sal sonder dat den Dekens t'adverteeren. Op de pene in d'Acte daer van sijnde begrepen.

Dat niemandt eenighe kinderen aenverden en sal comende wt een ander vry Schole, ten sy dat hen blijcke, dat sy hunnen voorgaenden meester oft meestersse voldaen hebbe, soo wel in den cost als anders. Op de pene in d'oude Privilegiën begrepen.

Item, dat de Schoolkinderen, die metten jare besteet worden, het vierendeel jaers schuldich sullen sijn te betalen als sy vierthien daghen daer inne ghetreeden sijn. Ende die metter maent besteedt woorden, sullen de maendt, daer sy acht daghen inne ghetreeden sijn, moeten betalen.

Aengaende de costkinders, die sullen ghehouden sijn een maendt voor hen verhuysen oft afstaen 't selve te verclaren ofte te kennen gheven. Op de pene vande selve maendt te moeten betalen.

Ende aengaende de gheene, die jongers inden cost hebben, en selen eghene dochters inden cost moghen houden. Ende de ghene, die dochters houden, en sullen gheen jonghers houden oft leeren. Op pene van ses guldens voor elck kindt, te bekeeren als boven.

Ende selen voorts alle andere Ordonnantiën hier voren ghestatueert ende gheordonneert op het Schoolhouden ende des daer af dependeert, soo verre de selve by desen niet en worde ghederogeert ende niet en contraideren d'exercitie van eenighe publicque Religie, blyven in heure cracht ende vigheur, naer luydt ende teneur der selver. Behoudelijcken ons altijt ons meerderen, minderen, veranderen ende corrigeeren, soo wy 't selve naer gheleghentheyt des tijts selen vinden

behoorene, sonder argelist. Ende des t'orconden hebben wy Symon vande Werve, borghemeester, Schepenen ende Raet der voors. stadt van Antwerpen, den zeghel ten saken der voors. stadt van Antwerpen desen letteren doen aenhanghen, opten sevensten dach September, in 't jaer Ons Heeren, als men schreeft M. CCCCC ende neghenentseventich.

Verscheyden Articulen, die by dese nieuwe verleeninghe gheratificeert worden. Ende eerst dat niemant Duytsche Schole en mach houden sonder poorter te syne; wt de Privilegie vanden jare 1468.

Is voorts overdraghen by den heeren Burgermeesteren ende Schepenen voors., dat alle de ghene, die van nu voortane t'Antwerpen Duytsche Schole houden selen, zeelen moeten weesen poorteren oft poorterssen, ghelijck dat van outs altijt costuymelijck is gheweest.

Dat Gheestelijck noch Wereltlijck Schole en mach houden sonder in de Gulde te comene; wt de verleeninghe vanden jare 1530.

Ende midts dat daghelijcx veel vremde wtlantsche persoonen, gheestelijck ende wereltlijcke, van diversche qualiteyten, inder stadt alhier comen, ende hen niet en vermyden, contrarie der verleeninghe by ons den Schoolmeesteren ghegunt, Schole te houdene, soo hebben wy approberende d'Articulen hen t'anderen tyde ghegunt, hen van nieuws verleent ende ghegunt, dat niemandt wie hy sy, vrouwe noch man, eenighe Schole oft vergaderinghe van kinderen, om te leeren Walsch oft Duytsch, houden en sal moghen, hy en sal moeten weesen poorter oft poortersse der voors. stadt, na der voors. verleeninghe, op de pene die staet op de ghene die poortersneringhen doen en eghen poirters en sijn. Ende sal daer en boven ghehouden sijn te comene inde Gulde ende Broederschap van S. Ambrosius, ende te betalene het incomghelt; op de pene van niet te moghen leeren.

Dat niemande Schole en mach houden, binnen noch buyten der stadt, sonder admisse; wt de Privilegie vanden jare 1557.

Dat van nu voortane niemande, wie hy sy, man oft vrouwe, de vijf Papescholen alleenlijck wtgesteeken, hem en sal vervoorderen binnen deser stadt oft vryheyt der selve, Schole te houdene, om Latijn, Francois, Duytsch, Spaensch oft Italiaens te leeren, oft oock eenich teecken wt te steekene, ten sy de selve eerst ende al vooren byden Commissarissen daer toe ghestelt, gheadmitteert sy, ende den Guldemeesters betaelt hebbe; opte pene soo wie contrarie van dien dede, van twelff Carolus-gulden etc.

Copye van een Acte dat niemant Commensalen en mach houden sonder admissie; A^o 1561.

Op heden den dertichsten dach May XV^c jaer ende LXI, is by mynen heeren Borghemeesteren ende Schepenen vander stadt van Antwerpen, collegialijcke vergaert sijnde, gheordineert ende gheslooten, dat alle Schoolmeesters, niet teghenstaende dat sy gheen buyten kinderen t'heuren huyse ter Scholen comende, maer Commensalen sijn houdende, hen sullen schuldich ende ghehouden sijn te reguleerne naervolghende der Ordinantiën van myne voors. heeren, ende dien volghende poorter te wordene. Ghedaen als boven, onderteekent: A. Van Dijck.

Datmen alle jare sal kiesen twe Dekens; wt de Privilegie vanden jare 1530.

Item, selen nu ende voorts alle jare op S. Ambrosiusdach, de ghemeyne Schoolmeesters kiesen, by orlove ende consente van Borghemeesters ende Schepenen, twee Guldemeesters oft Regeerders, om onder-

soeck vanden infringeerders ende verachters vander Heeren Ordinantiën te doene ende de Gulde te regeren; de welcke van heuren ontfanghe ende wtgheven jaerlijcks rekeninghe selen doen voor de ghemeyne broederen, ten afscheyden van heuren regimente. Ende oft iemant weygheringhe dede, nadien hy ghecosen sal wesen als vore Regeerder te syne, dat die sal verbeuren dry Carolus-gulden, te bekeeren in dryen, den Heere het een deel, den anderen der Stadt en den derden der voors. Gulde.

Dat alle de Guldebroeders den Dekens sullen ghehoorsaem sijn; wt de voors. privilegie, 30.

Item, selen oock alle Schoolmeesters ende Guldebroeders voors. schuldich sijn te comene ende te comparerene, t' allen versaminghen der voors. Gulden oft Bruerschappen ten ghelijcken coste, soo menichwerven als sy byden knape daertoe versocht selen worden; op de pene van vier stuyvers, soo dickmael als 't selve ghebueren sal, ter Gulden behoef.

Dat de Scholieren, die twee weken in een vierendeel jaers ghetreden sijn, het 1/4 jaers schuldich sijn; wt de Privilegie vanden jare 1468.

Ende als eenich kint twee weken in een vierendeel jaers getreden sal sijn, al stont dan af vander Scholen, soo salmen nochtans 't gheheel vierendeel jaers moeten betalen; maer waer 't kint min dan twe weken in 't vierendeel jaers ghetreden, soo en salmen vanden selven vierendeel jaers niet meer betalen dan na advenant vanden tyde.

Item, waert dat iemandt weygheringhe dede der voors. betalinghe te doene als hy des vanden Schoolmeester versocht werde, soo sal de selve Schoolmeester sijn gebreck cortstellen in gheschrifte, ende den persoon, daer hy 'tghebrec aen heeft, ende gheven dat over eenich vander Borghemeesteren, ende dien sal die persoon voor hem terstont ontbieden ende hem onderwysen, dat hy betalinghe doe vanden tyde

voors. Ende oft dien persoon emmers daer omme rechs pleghen woude, dwelk hem de Burghermeestere terstont sal doen gheschieden, soe en sal den selven persoon op d'aensprake, die hem de Schoelmeesteren doen sal, gheen dach van ghenachte oft beraet moghen nemen; maer sal terstont daer op andtworde moeten gheven.

Een ander Articule vanden selven; wt de verleeninghe vanden jare 1530.

Soo wanneer eenich kindt in eenighe vande voors. Schoolen ghestelt sal sijn, dat dan eghen ander Schoolmeester noch Ambachsmeester 't selve kindt en sal moghen aenverden oft leeren, voor der tijdt, dat sijnen meester daer 't te voren ghegaen heeft, eerst vernuecht ende betaelt sal weesen van synen arbeyt ende ghebreke, daer af hebbende volcomen kennisse; op de pene van twee Carolus-guldens te bekeeren in dryen, d'een derdendeel den Heere, dander der stad ende 't derde der Gulden voors.

Copye van een Acte ghemaeckt op 't verhuysen vanden Schoolmeesters; A^o 1574.

Op heeden datum van desen, is by mynen heeren Burghermeesteren ende Schepenen der stadt van Andtwerpen, omme t'prevenieren seker faulten ende mesusen, diemen by expresse experience bevonden heeft gheresen te syne in 't houden vander Scholen binnen deeser stadt, gheordineert den Schoolmeesteren ende Schoolvrouwen deser stadt voors., dat sy al eer sy van logyse oft huysinghe veranderen, oft hun van deser stadt sijn vertreckende, het selfde selen te kennen gheven aen haren Dekens, midtsgaders den selven te verclaerne de plaetse ende woonstede van haren vertrecke, 't sy buyten oft binnen deser stadt; en dat op pene van twee Carolus-guldens. Ende wederomme inde stadt keerende, dat sy eerst ende al vooren, eer sy eenighe exercitie van Scholen sullen moghen doen, sullen ghehouden

weesen van haer wedercomst de voors. Dekens t' adverteerne. Al op de pene, dat ingevalle sy des in ghebreke bevonden worden, hen sal worden gheinterdiceert 't selve exercitie meer te moghen doen. Aldus ghedaen den eersten February a^o 1574, naer styl 's Hofs van Brabant. Onderteekent: G. Martiny.

Ander articulen ende puncten ghesloten byden Dekens ende Ouders der voorseyde Gulden, staende gheregistreert inden ouden Reken-boeck.

Inden eersten, A.^o 1549 hebben d'Ouders tsamen besloten, dat alle Dekens sullen verschieten ende ten besten gheven opden naesten Feestdach alle boeten, die in hun jaer vallen, salvo hun verhael op den misbruyckers.

Item, dat alle de nieuwe Guldebroeders sullen ontfanghen worden op conditie, dat sy sellen ter eerster naestcomende Feesten compareren in 't gheselschap, ende dan ten beste gheven voor haren bienvenue ende vergansinghe, twee stoopen wijns.

Item, dat de vier jonghste Guldebroeders sullen moeten draghen alle 1 Schole-lijcken, oft ten minsten een ander Guldebruer in sijn plaetse verwilghen.

Inden jare 1550 werdt M^r Jacoben, de knape, die tsjaers maer en pleech te hebben XII st., gheordineert voor synen jaerlijkschen loon XX st.

Item, dat alle nieuwe Incomelinghen den knape voor haren willecomme sullen geven sulcken penninck als haer belieft, ende anders niet.

Item, so wie den knape omme sendt, dat die ghehouden sal sijn dien daeraf te betalen.

Anno 1554, dat de Dekens voortane de Schoolvrouwen sullen ontfanghen, met conditie dat sy betalen sullen voor haer bienvenue, eenen stoop wijns van VII stuyvers (te wetene half so vele als de mans, boven haer incomgelt, dwelck X st. is). Ende dat sy oock sullen moeten ter Offerhande comende, op de Feestdaghen, op halve brueke: te weten II st.

Anno 1555, dat eghen Deken eenighen Schoolmeester oft Schoolvrouwe en sal ontfanghen oft opschryven, sonder ghesien te hebben hun admissie. Opten eedt, die hy gedaen heeft.

Item, dat de Dekens selen ghehouden sijn terstondt de Schole te verbieden met een Corte-Roede, by consente vanden Borghemeesteren, soo haest al sy kennisse hebben, dat sy eenighe vergaderinghe van kinderen hebben, oft monster wtsteeken.

Anno 1557, dat soo wie bevonden wordt op eenighe van de Feestdaghen Schole te houdene, sal moeten gheven dobbel boete, te wetene VIII stuyvers.

Item, dat elcken Meester ende Schoolvrouw in de kercke blyven sal tot dat den dienst wt is. Op de pene van IIII stuyvers.

Item, dat soo wie de ghemeyne Ghesellen ter sinckinghe van eenen lijcke begheert ende totter wtvaert vanden selven, sal betalen IIII Carolus-gulden. Ende indien de begravinghe ende wtvaert tsamen ende op eenen tijdt gheschiede, soo en salmen niet meer betalen dan II Carolus-guldens eens, ende die selve sullen ten besten sijn voor de Gesellen.

Anno 1560, dat M^r. Dierick, de knape, voortaen voor synen jaerlijckschen loon hebben sal IIII Carolus-gulden, ende van elcken nieuwen M^r IIII st., ende van de nieuwe Schoolvrouwe II stuyvers.

Anno 1561, dat elcken nieuwen Incomelinck voor sijn twee stoopen wijns, ghenoemt de bienvenue, sal betalen twee Carolus-guldenen, waer vore den selven ter eerster vergaderinghen, diemen hem sal moeten vercondighen, ghelach vry sijn sal.

Item, dat elcken Schoolmeester oft Guldebroeder ghehouden sal sijn synen offerpenninck, t'elcker reysen als hy ter Offerhanden ghebeden oft ontboden wordt, mede te brenghen, ende die den knape vander Gulden in't offeren te leveren, diese terstont den Dekens sal overtellen, om de absenten te weten ende de boete af te nemen. Op de pene van IIII stuyvers.

Item, dat d'oude of afgaende Dekens, den nieuwen oft aencomenden Dekens met eghen resten van incomghelt en sullen belasten, maer sullen het selve incomghelt, bienvenue, oft anders, verschieten ende oplegghen aen haerlieden rekeninghe te claerne, behoudelijck hun verhael aenden voors. nyeuwen Incomlinc of Incomlinghe.

Anno 1565, dat alle Incomelinghen sullen ghehouden sijn ter naester Feesten, d'Ordinantiën ende Privilegiën ghehoort hebbende, in handen vanden Dekens sullen beloven t'observeeren ende t'onderhouden alle de Statuten der voors. Gulden, ende alsdan betalen haer

bienvenue van II Carolus-gulden, ende IIII stuyvers voor den knape.

Item, dat op alle Feestdaghen de viere afgaende Dekens sullen ghehouden sijn des noenens ter maeltijt te compareren ende den nieuwen geselschap te houdene. Op de pene van IIII stuyvers telcker reysen, t'employeren als ander boeten.

Item, dat gheen Dekens iet nieuws sullen aenrechten ofte statueeren der voors. Gulden aengaende, sonder advys oft raet van de vier laetste Dekens. Op de pene van vier stuyvers.

Item, A^o 1571, dat Dierick, de knape, voortane hebben sal voor synen jaerlijckschen loon VI Carolus-gulden, ghelijck hem dat selve jaer betaelt werdt.

Anno 1579, dat voortane alle de Ouders sullen ghehouden sijn t'allen Feestdaghen, ter maeltijt te compareren. Op de pene van thien stuyvers ten besten te ghevene, ende op den absenten te verhalen.

III.

Volghende dese voorgaende Ordinantiën ende Privilegiën hebben wy Peeter Heyns ende Aernout Gielis doen daghen voor onsen Superintendent M^r Jan de Pape, verscheyden M^rs en Schoolvrouwen op S^t Matheus dach 1579, waer van alleene onghehoorsaem is gheweest een vrouwenpersoone ghenaempt Elisabeth Schyns, die wy daeromme anderwerf hebben doen daghen voor Borghemeesteren ende Schepenen, daer haren procureer ghecompareert is, ende proces gesustineert heeft teghen de Gulde als hier volcht:

Wten Collegiaelboeck der stadt van Antwerpen, Veneris IX Octobris, Anno XV^c LXXXIX.

Elisabeth Schyns ende met haer ghevueght die vander Geresormeerde Religie vore hen interest, Ghedaechde en Verwerderen, contra de Dekens van S^t Ambrosius-gulde ost Schoolmeesters, aenleggheren. De Verwerderse en Ghevueghde sustineren, ghemerckt, dat de questie van partyen concerneert den Religions-vrede, dat daeromme de sake sal worden ghesonden voor de Neghen-Mannen daer toe ghecommitteert, sonder prejuditie vander jurisdictiën van Mijn

Heeren alhier. Judicatum, dat de Ghevueghde infra triduum selen overgheven aen Myne Heeren henne doleantiën, omme 't selve ghedaen, voorts gheordineert te wordene soo behooren sal. Ende by ghebreke van dien sal de Verwerdersse schuldich sijn haer te reguleren achter-volghende der Ordinantiën alhier ghepubliceert den seventhiensten September lestleden. Onderteekent:

J. van Hoboken.

Copye van Doleantie voor die vande Ghereformeerde Religie.

Aen Mynen Eerwerdighe Heeren, Borghemeesteren ende Schepenen der stadt van Andtwerpen.

Eerweerdighe Heeren, alsoo de Dekens van St.-Ambrosius-Gulde oft Schoolmeesters binnen deser stadt hebben ghemoveert ghehadt sekere questie als Aenlegghere, ten eenre, teghens Elizabeth Schyns, een Schoolvrouwe van de Gereformeerde Religie, Verwerderse, ter andre syde, ende op den ii^en Octobris LXXIX lestleden conclusie ghenomen ten eynde de voors. Verweerdersse soude woorden ghecondempneert inde breuke van XII Carolus-gulden ende haer worden gheinterdiceert voorst meer Schole te houdene, vuyt dien de selve Elisabeth Schyns niet en soude sijn gheadmitteert noch by hen Aenleggheren gheexamineert om Schole te moghen houden, ende dat sy niet en soude hebben betaelt den rechten daer toe staende. Al volghende der Ordinantie der voors. Gulden verleent de dato vii^en Septembris LXXIX lestleden.

Maer, want de voors. Verwerdersse wesende gheadmitteert by ons vande Ghereformeerde Religie, tot het houden vander Scholen haer dien aengaende hadde gheadresseert aenden Ministers ende Ouderlinghen vanden selven Gherefformeerde Religie ende d'inhouden der selver Ordinantiën hen doen te kennen ghegheven; ende dat de selve Ministers ende Ouderlinghen, in 't visiteeren van dien, bevonden hebben eenyghe der selver puncten te contrarieeren den Religions-Vrede, XII^sten Juny LXXIX lestleden alhier ghepubliceert, soo hebben wy ons metten Verwerdersse in desen ghevuecht jegens den voors. Dekens

van St.-Ambrosius-Gulde, ende ten eynde de sake soude moghen worden versonden voor de Neghene-Mannen ghecommitteert totter onderhoudinghe vanden voors. Religions-Vrede.

Op welcke delinatoire exceptie, partyen in 't langhe verbalen ghehoort, Uwe Eerw. hebben gheappoincteert ix^en Octobris, dat wy souden schuldich sijn binnen den derden daghe over te gheven onse Doliancie.

Welcken achtervolghende soo sijn wy Ghevoegheden Uw. Eerw. remonstrerende, dat wy ende besundere onse Schoolmeesteren ende Meesterssen by eenighe puncten der voors. Ordinantiën van vii^en Septembris LXXIX lestleden, byden Schouteten ende Uwe Eer. ghemaeckt, grootelijck sijn ghegraveert.

Want inden iersten, alsoo het officie van eenen Schoolmeester dependeert ende aencleeft d'exercitie der Religiën, soo en behoort 't selve daer aff niet ghescheyden, noch de Schoolmeesters van niemanden anders, dan van hen, als Superintendenten der selver Religiën, gheexamineert te wordene.

Tot conforte van dien dient ghenoteert, dat de Aenleggheren byde narré van henne Requeste inde voors. Ordinantie gheinsereert, selver bekennen, dat heer Godevaert Vuesels, canonicus, is gheweest scholaster ende superintendent van Schoolmeesters, doemen alhier gheene andre publieke exercitie van Religie en was doende dan de Roomsche.

Ende om dat henne Outaren ende Cermoniën te badt souden worden onderhouden, ende dat men den jonghers gheene andere leeringhe en soude inplanten dan de Roomsche, soo hebben die vanden Pausdom ghepractiseert (buyten alle behoorlijcken manieren van doene), te maken van het officie vanden Schoolmeesters eene Gulde van St.-Ambrosius, employeerende ... incomghelt ende jaerghelt tot onderhoudt van heure ....(1), Missen, Keerssen ende andere Cermoniën.

Maer, want daer naer openbaerlijck d'exercitie vande Ghereformeerde Religie alhier is toeghelaten gheweest, de welcke haer teenemael affsnijt van alsulcken Cermoniën, Missen, Outaren ende andere dierghelijcken diensten; ende dat daer naer is gheconcipeert gheweest eenen Religions-vrede, soo by syne Hoocheyt, Excellentie, als Raet van Staten, ghepubliceert alhier opten xii^en Juny lestleden; byden ii^en puncte van de welcken expresselijcken vermelt wordt (ghelijck

d'Aenlegger in 't voors. narré van henne Requeste, inde voors. Ordinantie gheinsereert, oock verhalen), datmen die van de Ghereformeerde Religie oock haer Scholen sal laten houden, sonder hen daer inne te stooren, hinderen oft letsel te doene.

Soo sijn alle de Schoolmeesters van die Ghereformeerde Religie by dien ghestelt gheweest inde vrye possessie van het exerceren van 't Schoelmeesterschap, sonder van doen te hebbene eenighe voorder examinatie oft admissie dan die sy te vooren van ons ghehadt hebben.

Welcke admissie ende examinatie als boven, vanden selven Schoolmeesters is competerende den Ministers ende Ouderlinghen, soo wel wtwendich van schryven ende lesen, als inwendich van hennen gheloove, consciencie, goet leven, naem ende faem, ende over sulcx by hen behoort te blyven, ende tsamen met eenen gheschiet in 't admitteren vande selve.

Want alsoo d'examinatie vande Schoolmeesters in't Pausdom is gheweest by henne Leeraers ende Predicanten, namelijck hier binnen byden voors. heer Godevaert Vuesels, canonicus, scholaster, ende dat Myne Heeren hem 't selve hebben toeghelaten, soo is 't oock redelijck ende billich, dat de Predicanten ende Ouderlinghen van ons Ghereformeerde Religie, (die niet en behooren ghehouden te worden van minder conditiën), oock blyve ende ghelaten worde d'examinatie ende admissie van henne schoolmeesteren, oft ander sins soudemen hun grootelijck graveren.

Verhopende wy Ghevoeghde (soo tot noch toe anders oock niet is gheschiedt), niemanden tot eenige Schoelmeesterschap en sullen admitteren, hy sal so wel idoon ende bequaem sijn in't wtwendich lesen ende schryven etc. als inwendich inder conscientiën van goeden gheloove, leven ende exempel, soo dat de jonghers vande borgeren en inghesetenen alhier daer by niet en sullen vercort, maer grootelijcx verbeetert worden.

Sijnde niet te min wel te vreden (ten eynde alle wtwendighe goede policyen moghen onderhouden woorden), dat de selve onse Schoolmeesteren, by onse Ministers ende Ouderlinghen gheexamineert ende tot het Schoelhouden geadmitteert sijnde, sal worden ghegeven van henne bequaemheyt certificatie, om die Uwe Eerw. te thoonen, ende alsdan by de selve gheconfirmeert te woorden (ten ware de selfde Uwe Eerw. eenighe merckelijcke redene hadde de selve te wederlegghen), ten eynde sy hen voorts voeghen in allen wtwendighe politycke Ordinantie niet strydende teghens de Religions-vrede.

Sullen wy Ghevoeghde oock, in 't admitteeren vande selve Schoolmeesteren hen doen onderwysen van Uwe Eer. voorts. in alle wtwendighe policiën t'obidieeren, ghelijck wy Uwe Eer. daerinne oock presenteeren alle onderdanicheyt.

Overb. XII Octobris 1579, ende gheteekent: J. Van Uffele.

Appoinctement op de voorgaende Doleantie.

Mijn Heeren Borghermeester ende Schepenen deser stadt refereren hen tot den Appoinctemente ghestelt op de Requeste, by den Guldemeesters vanden Schoelmeesters deser stadt overghegheven datum deser, waerby ghecommitteert sijn M^r. Jan de Pape ende joncker Rogier van Leefdale, schepenen, om in des te voorsiene, soo tot rusten ende welvaren deser stadt behooren sal. Actum XXIX Octobris 1579.

Onderteekent: G. Martiny.

Dit Appointement werdt ten selven daghe, om redenen, aldus verandert.

Mijn Heeren Borghemeesteren ende Schepenen deser stadt, ghesien ende ghevisiteert hebbende (Maendaechsen-Raet), de poletique Ordonantie ghemaeckt op 't feyt vande ghenen, die binnen deser stadt Schole sijn houdende, oft al noch sullen begheiren te houden, midtsgaders dese Doleantie, ende op al wel ende rypelijck ghelet hebbende, ordonneren midts desen, dat alle de ghene, die binnen deser stadt Schole sijn houdende, oft al noch sullen willen oft begheiren te houden, sullen schuldich sijn, indifferentelijck van wat Religie die oock sijn, haer te reguleerne achtervolghende der Ordinantie op den VII^en September A^o XV^c LXXIX ghemaeckt op t'houden vande Scholen, ghemerct de selve der conscientiën niet en raeckt noch aen en gaet, maer alleenlijcken der policiën, hebben Myne Heeren, voor Hooftman ende Superintendenten vande Scholemeesters, gheordineert ende ghecommitteert M^r. Jan de Pape ende joncker Rogier van Leefdale, schepenen der stadt. Actum op den XXIX October A^o1579.

Onderteekent: J. Van Uffele.

Copye van de tweede Requeste.

Aen Myne Eer. Heeren, Borghermeesters ende Schepenen deser Stadt.

Gheven ootmoedelijck te kennen de Guldemeessters oft Regeerders vander Gulden van S.-Ambrosius, diemen noemt Schoolmeesters, hoe dat sy haer Guldebroeders ghetoont ende voorgeleesen hebben d'Ordinantie, die hun van Uwer Eer. ghegeven ende verleent is den VII^en September lestleden, waer van sy Uwer Eer. altesamen hoochlijck bedancken ende inder eeuwicheyt bedancken sullen van een soo goeden ende heerlijcke sake, als daer sy lieden mede vercreghen hebben 't ghene dat sy voor het ghemeen beste versocht ende begheert hadden, wtghenomen alleene de forme van den behoorlijcken Eedt, ende de denominatie vanden Superintendenten oft Superintendent inde selve begrepen. Biddende daeromme anderwerff dat Uwer Eer. ghelieven wille hun de selve forme oock te stellene ende te ghevene en hun te verclaerne weer de twee Superintendenten (hun eertijts van Uwer Eer. ghegheven), als namelijck M^r Willem Schoyt, oudt-schepen, ende M^r Jan de Pape, teghenwordich schepen, in 't selve officie sullen ghecontinueert worden, ofte van dat sy voortane M^r Jannes voors. alleen tot Superintendent sullen hebben, om voor hem (als ander Gulden voor haren Hooftman), jaerlijcx hare Rekeninghe te doene, ende om in syne presentie van dry maenden tot dry maenden t'examineeren, ende de voors. Ordinantie voor te leesen den ghenen, die binnen middelen tyde versoecken sullen Schole te moghen houden, gelijck het admitteren van nieuwe Meesters, nu sommighe jaren, langs alle dry maenden gheschiet is, te wetene omtrent Quatertemperdaghen, om de Superintendenten niet t' overlasten. Biddende daeromme oock seer ootmoedelijck, dat Uwe Eerw. believe hun by desen te verleenen Acte van parata executio over d'amenden ende ander schulden inde voors Ordinantie begrepen, oft ommers den Superintendent oft Hooftman macht te geven, de sake verstaen hebbende, alsulcken Acte te makene ende te teeckenen om te schuwen alle processen, die voorts ter saken van dien souden moghen rysen, als nu corts voor Myne Eer. Heeren gheresen is. Ende daer beneven sal Uwer Eer. believen te taxerene de Danckbaerheyt, die den Superintendenten oft Hooftman jaerlijcx vande voors. Gulden toegheleydt sal worden; want het meer dan redelijck is dat de ghene,

die soodanighe sorghe (als dese Superintendent oft Hooftman belast wordt), voor 't ghemeyn beste draecht, daer van hem oock hebbe te bedancken, welck doende sal uwer Eerw. etc.

Onderteeckent: P. Heyns ende A. Gielis.

Appoinctement op de voors. Requeste.

Zijn by Myne Heeren, Borghermeesteren ende Schepenen deser stadt van Andtwerpen ghecommitteert ende gheordineert, committeeren ende ordonneren midts desen, om te weesen Superintendenten van Schoolmeesters deser stadt, M^r Jan de Pape, schepen, ende Joncker Rogier van Leefdale, insgelijcx schepene, daer vorens de Dekens van de Schoolmeesters allen jare sullen schuldich sijn henne Rekeninghe te doene. Ende sullen de Dekens ende Oudermans vande Gulden van de Schoolmeesters vergaderen, alle dry maenden eens, voor de voors. Superintendenten, om inne henne presentiën d'Ordonnantiën onlangs op 't faict vande Schoolmeesters ghemaeckt, voor te lesene den ghenen die binnen middelen tijt versoecken selen Schole te moghen houden, ende dien volghende de selve Ordonnantie t' examineeren. Ende nopende de reste selen de Remonstranten den voors. Superintendenten overleveren de overtreeders, die daer inne sommierlijck ende sonder forme van processe selen versien; ende dit opden ouden loon van een pont ouwers. Actum XXIX Octobris 1579. - Onderteekent: G. Martiny.

Onse Partyen hier mede niet te vreden weesende, hebben ons doen daghen voor de Neghen Ghecommitteerde totten Religions-Vrede, daer wy compareerden den 16 Novembris 80, voor middach, die haer advys aen de Wet brachten den 27^en der selver maendt.

De Neghen Mannen voors. sijn dese:

Den 16 November, na middach, hebben onse nieuwe Superintendenten haren eersten sitdach ghehouden, en hebben alsdoen toeghelaten M^r Rombout Verdonck om latijn te lecren; Cornelius Phalesius franchois ende cijfferen totten reghel van dryen; Philips van Woelput franchois, rekenen ende cijfferen; Michiel de Him de jonghe, franchois, cijfferen ende boekhouden; Hans Claix franchois ende rekenen; Noël Morel franchois ende cijfferen totten reghel van dryen; Hans vanden Berghe franchois, rekenen ende cijfferen ende Anthonis de la Royere duytsch. Dese sijn alle gheexamineert gheweest, ende hebben haren cedt ghedaen ten selven daghe byden voors. Superintendenten, Dekens ende Oudermans, in presentiën van J. Borrykens, N. Bormans, G. Meurir en M. Quinget, dier by gheroepen was om het, cijfferen t'examineren. Alsdoen werden oock verboden Scholen te houden M^r Henric Bleus ende M^r Jan van Gheesdale, prister, totter tijdt toe dat sy hun souden ghepurgeert hebben van sekere onbehoorlijckheden, daer sy alsdoen mede beschuldicht werden.

Copye vanden advyse der Neghen Ghecommitteerde tot d'onderhoudt van den Religions-vrede op de Ordinantie der Scholen alhier.

Alsoo den xvi^en deser maent Novembris hem ghevonden hadden inde Camere ende voir de Ghecommitteerde tot d'onderhoudt vande Religions-vrede ende poincten etc, eerst die vander Religie professe doende van de Ghereformeerde, ende daer na de Dekens vander Gulden van S.-Ambrosius oft Schoolmeesters, bynnen dese stadt van Antwerpen, als aldaer verdachvaert ende bescheyden sijnde (soo sy seyden), by die van de voors. Religie, dolerende die vander Religiën van sekere puncten der Ordonnantiën by Myne Eer. Heeren, Borghermeesteren ende Schepenen deser stadt, vii^a Septembris lestleden ghegheven ende verleent dyen vander voors. Gulden, segghende de selve te strydene teghens de voors. Religions-vrede ende heurlieder professie, ghelijck 't selve by hen breeder verthoont is in sekere schriftelijcke

Doleancie, by hen den voors. Heeren ghepresenteert, ende by de selve Heeren den xxix Octobris lestleden gheappostileert den voors. Ghecommiteerde gheexhibeert. Ende de voors. Dekens ter contrariën persisterende by de voors. henne Ordonnantiën ende d'Appoinctementen ten voors. XXIX^en Octobris, by de voors. Heeren op sekere henne Requeste ghegheven ende der voors. Ghecommitteerden overgheleevert, versochten die vander voors. Religiën den voors. Ghecommitteerden, dat den selven ghelieven wilde in allen 't selven te versiene, soo sy in conformiteyt vanden voors. Religions-vrede souden vinden behoorende. Ende den voors. Ghecommitteerde hen nyet willende de voors. sake onderwinden sonder 't selve eerst ende al vooren Mynen voors. Heeren mondelinghe rapport ghedaen, die den selven Ghecommitteerden daer naer gheordonneert hebben op allen 't selve hen schriftelijck advys over te gheven, omme tselve ghehadt, voorts daer inne ghedaen te worden naer behooren; soo hebben de voors. Ghecommitteerde (ghesien ende wel in 't langhe ghevisiteert de stucken by Partyen respective hen overghegeven, ende daer oppe ende op de mondelinghe doleancen by hen ghedaen, wel ende rypelijck gheleth), goet gehouden, ende om de voors. Partyen te vereenighen ende de goede correspondentie metten anderen te houden (onder correctie van myne voors. Heeren), gheadviseert 't ghene ende alsoo hier na volcht: Te wetene, dat elck vanden drye Religiën alhier gheexerceert wordende t'elcken jare souden moghen aennemen ende Mynen voors. Eer. Heeren overgheven vier persoonen, omme by de selve Myne Heeren wte twee der selver ghecosen te woorden eenen Deeken, ende wte andere twee eenen Ouderman der voors. Gulden; dewelcke sesse persoonen d'besorch van d'onderhout van d'Ordinantie der voors. Gulden (naer ouder Coustumen), selen hebben. Behoudelijck dat de incompsten ende vervallen der voors. Gulden, by hen selen woorden gheemployeert soo 't selve tot ghemeynen orbore der voors. Gulden bevonden sal woorden te behoorene, sonder die te bekeerne tot diensten oft cermoniën, eenighen der voors. Religiën particulierlijcken aengaende, de welcke, elck in de syne, t'heurlieden particuleeren, ende niet ten gemeynen coste, selen vermoghen te doene. Ende dat elcker Religiën Deken ende Ouderman, t'elcken vierendeel jaers (naer ghewoonte), den ghenen van heurder Religiën begheerende totten voors. Schoolmeesterschappe gheadmitteert te wordene, selen aengheven ende presenteeren den Superintendenten by Mynen Eer. Heeren ghecommitteert ende in toecomenden tyde te committeeren, mitsgaders den sesse persoonern ghestelt als voore tot Dekens

ende Oudermans, omme die, in hender alder presentiën, nopende de faculteyt vanden voors. Schoolmeesterschappe gheexamineert, ende byden voors. Superintendenten den eedt daer toestaende, ghestaeft ende afghenomen te worden. Actum in de vergaderinghe der voors. Ghecommitteerde, Veneris xxvii^en November 1579. Onderteeckent ter ordonnantie der voors. Ghecommitteerde: van Loemele.

Copye vande derde Requeste wesende d'eerste teghen dit voorgaende advys van dry Dekens.

Aen Myne Heeren, Borghemeesters ende Schepenen deser stad van Antwerpen.

Verthoonen in alder ootmoedt de Dekens van de Gulden van St.-Ambrosius, diemen noempt Schoolmeesters, dat sy ghesien hebben d'advys ghemaeckt op 't feyt van der Scholen alhier byden Ghecommitteerden totten Religions-vrede den 27 November lestleden, ende daer oppe metten Ouders vander voors. Gulden wel ende rypelijck ghelet hebben, oock daer oppe ghehoort hebbende d'oppinyen van de oude ghemeyne Supposten, die nu professie doen vande Religiën, soo wel van der Confessiën als vande Ghereformeerde, soo en hebben sy gheensins connen goet vinden het kiesen van dry verscheyden Dekens ende Oudermans in 't voors. advys ghestelt. Ten eersten, om dat het strijdt teghen d'oude ende nieuwe Ordonnantie by Uwer Eerw. den Supplianten verleent, die maer en vermelt van twee Dekens. Ten anderen, om dat daer wt, onder correctie, niet dan confusie, deylinghe ende divisie rysen en can, soo wel onder ander Gulden als onder dese, soo verre in d'andere (als seer te beduchten ware), het selfde ghepractiseert werde, verclaerende daer beneffens, dat het den Suplianten onmoghelijck is hen volghende 't voors. advys te reguleeren, want sy teghenwoordelijck in de voors. Gulde nauwe viere van de Ghereformeerde Religie, en eghen dry vander Confessiën en kennen, die sy naer haer consciencie bequaem totter voors. officiën souden achten. Biddende daeromme seer ootmoedelijck, dat Uwer Eer. ghelieve goet te vinden, dat sy in 't veranderen van haren Dekens

moghen houden den ouden voet, den welcken is over te brenghene vier vanden bequaemste persoonen ghecooren met ghemeyne voyse van allen den Guldebroeders, om daer wt ghemaeckt te wordene by Myne Eer. Heeren twee Dekens; blyvende d'afgaende Dekens Oudermans, om den nieuwen in als te helpen raden totten ghemeynen besten. Ende aengaende d'examinatie vanden faculteyt der nieuwer Meesters, accordeeren wel, soo verre het den Superintendenten goet dunckt, dat soo wanneer die gheschieden sal over iemanden vande voors. Religie, dat alsdan daer by ende present sy alsulcken persoon van haerder Religiën als de selve M^r sal willen medebrenghen. Oock dat het incomgelt ende jaerghelt vanden selven niet en sal ghebruyckt woorden tot eenighe Cermonyen oft diensten henne Religie contrarieerende, behoudelijck dat het Mynen Eer. Heeren alsoo belieft. D'welck doende, etc. Was onderteekent:

Werdt aldus overghegheven in 't eerste van December 1579; maer en werdt niet gheappostileert dan mondelinghe. Gheandtwoordt: Dat de Neghen Mannen persisteerden by hun advys; waeromme in Januario A^o 1580 naestvolghende, de volgende Requeste overghegheven werdt, daer wy oock persisteerden als volght:

Aen mynen Eer. heeren, Borghemeesteren en Schepenen deser stadt Antwerpen.

Remonstreren anderwerf in alder oitmoet de Dekens ende Oudermans vanden Schoelmeesters alhier, dat hoe sy meer daer op letten, hoe sy min goet kunnen vinden het kiesen van dry Dekens ende dry Oudermans, volghende het advys van den Neghen Ghecommitteerde, om redene in hun voorgaende Requeste verhaelt, want sy

merckelijk voorsien, indien sy 't selve advys volghende, (dwelck hun noch ter tijt onmoghelijck is te doene), dat alsdan hun Gulde qualijcker ghedient sal worden dan sy tot noch toe gheweest is. Maer indien de Neghene voors. ommer persisteeren, dat dese voors. Gulde van dryerley Religiën sal geregeert woorden, sou soude hun Remonstrantiën, soo verre het myne E^r. Heeren alsoo goet vonden, beter gheraden vinden, (ghemerckt dat sy wel eer dry Superintendenten ghehadt hebben), dat elcke Religie haren Superintendent hadde, om in als sorghe voor de syne te draghene. Ende indien niet, soo bidden sy wederomme seer ootmoedelijcken te moghen blyven op den ouden voet van twee Dekens ende twe Oudermans, volghende d'oude Ordinantie ende nieuwe verleeninghe van mynen Eer. Heeren; oft anders, dat Uwer Eer. believe hun t'ontslane van haren eedt, sijnde bereedt haerlieder Rekeninghe te doene ende den Ghecommitteerden voors. over te leveren het Register van allen den Meesters dier er nu ter tijdt sijn, om daer wt te maken alsulcken Dekens als hun goet duncken sal. Dwelck doende, etc.

Hier oppe en is niet anders gheantwoordt dan op de voorgaende, waeromme de navolghende Requeste ghepresenteert wordt, dien den 15^en February 1580, inden Maendaechschen-Raedt werdt gheleesen, goet ghevonden ende gheordineert, dat men sulcx den Neghen Mannen soude remonstreeren, etc.

Naerderhandt, den 12 Aprilis is hier op dese 2^e Requeste een appostille ghestelt:

Copye van d'Appostille ghestelt op de tweede Requeste teghen d'advys vande Neghen Ghecommitteerde.

Is by Mynen Heeren, Borghemeesteren ende Schepenen voors. gheordineert, datmen voortane met voisen vanden Supposten van Gulden vuyt de selve Supposten sal kiesen twee Dekens, sonder regard te nemene op eenighe Religie. Ende selen Dekens voor dien jare, alsmen kiesen sal, sijn, die de meeste voisen hebben selen. Actum xii April 1580. - Onderteekent: J. v. Hoboken.

Ten selven daghe sijn, volghende de voors. Appostille, met voisen ghecoren voor Dekens vanden jare 1580:

M^r Jan Borrykens, hadde 38 voisen.

M^r Anthony vanden Broecke, hadde 24 voisen.

Cornelis Gielis 21 voysen. - N. Borremans 5. - J. Vermuelen 5. - F. Warneys, P. van Schelle ende A. Hezius elck een vois.

In presentiën van dryerley Superintendenten ons doen ghegheven:

Joncker Rogier van Leefdael, Ghereformeert.

Jonckheer Willem Borrewater, Confessionist.

M^r Jan de Pape, d'ouste commissaris, Catholyck.

Aen myn Eerw. Heeren, Borghermeester ende Schepenen deser stadt Antwerpen.

Gheven te kennen in alder ootmoet de Dekens, Oudermans ende ghemeyn Guldebroeders vande politique Schoolmeesteren deser stadt, soo wel van d'eene als van d'andre Religie, te weetene de ghene die de jonckheyt alhier leeren, in verscheyden talen, lesen, schryven, rekenen, cyferen, boeckhouden ende dierghelijcke andere goede consten, hoe dat Uwer Eer. voorsaten, langhe over de hondert jaren, belieft heeft hen met rypen rade te jonnen ende te verleenen sekere Ordinantie op 't feyt van henne scholen, daer wt een Gulde makende; verbiedende soo wel de Gheestelijcke als Weereltlijcke persoonen, midts dat haer leeringhe gheen Religie maer Polytie aenghinck, hen te vervorderen van soodanighe Scholen te houdene sonder inde voors. Gulde te comene, ghelijck oock het selfde in den jare 1530, 1557, ende nu lest in September 1579, by Uwer Eerw. met sonderlinghe consideratie inden Maendaechschen-Raet, volghende hun oude autoriteyt van Ordinantiën te stabileeren, vernieuwt ende in als gheratificeert is, met interdictie dat niemant, van wat Religie hy ware, het selve officie en soude exerceeren sonder de Gulde in als te voldoene, behalven in 't ghene dat soude moghen stryden teghen d'exercitie van eenighe van de dry Religiën alhier nu toeghelaten; welck punct de voors. Remonstranten gheensins en hebben willen ende oock noch niet en begheeren, met beswaringhe van iemants conscientie, t' overtreden.

Desen niet teghenstaende soo is ghebueert, dat hier teghen gheoposeert heeft een onvrye Schoolvrouwe ghenaempt Elisabeth Schyns, ghelijck nader hant met haer ghedaen hebben twee onvrye meesters, waervan den eenen gheen poorter en is, verclarende dat sy gheen Dekens, Ordinantie, noch Heeren en kenden, dan alleene haer Consistorie. Waer dore de voors. Remonstranten veroorsaeckt gheweest sijn de selve voor Uwe Eerw. te doen daghen; voor wien alsdoen ghecompareert is in haer plaetse sekeren procureur, diemen noempt van Merle met sekere Ghevoeghde vande Ghereformeerde Religie, die welcke altsamen, na langhe verbalisatie, Collegialijcken, den ix Octobris ghedoemt sijn binnen den derden daghe over te brenghen hen Doleance, oft by ghebreke van dien haer te moeten reguleeren achtervolghende de voors. Ordinantie. Welcke henne Doleance by Uwer Eerw. ghesien sijnde, ende daer metten Maendaeehschen-Raedt wel rypelijck opghelet hebbende, soo is de voors. Elisabeth anderwerf ghecondempneert opten xxix Octobris voors., ende voorts gheordineert, dat sy ende alle die hier Schole sullen willen houden, sullen ghehouden sijn de voors. Ordinantie te volghene, ghemerckt de selve, soo Uwer Eerw. alsdoen weder verclaerde, der conscientiën niet aen en ghinck, maer alleenlijck den polityen. Ende daer noch niet mede te vreden sijnde, allen onder 't decsel, dat het ghelt van deser Gulden, soo sy seyden, ghebruyckt werdt totten dienst der Missen, daer nochtans het voors. ghelt niet anders ghebruyckt en wordt dan ander Gulden ende Ambachten haer ghelt en ghebruycken, soo hebben de voors. Ghevoeghde, buyten allen manieren van doene, de voorghenoemde Remonstranten doen daghen voor de Neghene Ghecommitteerden totten Religions-vrede, die sonder volcomelijck verstaen te hebbene de redenen vande voors. Remonstranten, Uwer Eer., den 27 Novembris lestleden, aenghegheven hebben voor advys (eerst daer op commissie versocht hebbende van Uwer Eer., als dien d'autoriteyt van desen toebehoorden), dat hun onder ander goet dochte, om de voors. Partyen t'appoincteeren, datmen alle jare soude overgheven vier Schoolmeesters van elcke Religie, om daer wt by Uwer Eer. ghemaect te wordene voor elcke Religie eenen Deken ende eenen Ouderman, om de voors. Gulde alsoo te regeeren met dryerley Dekens ende dryerley Oudermans; maer alsoo de voors. Remonstranten ter causen van het Dekenschap onderlinghe gheen differentie en hebben, ende dat de voors. questie aleene ghemoveert wordt door d'opositie van de voors. dry onvrye persoonen met haren voors. Procureur (Uwer Eer. ghenoech bekendt), ende dat alle d'ander Guldebroeders, van wat Religie die oock sijn, hun ghenoech te vreden hou-

den met het regeeren, na ouder gewoonten, van twee Deekens en twee Oudermans, ghelijck alle andere Gulden ende Ambachten, die kiesende met ghemeyne voyse, sonder eenich ander respect te nemene, dan alleene op de bequaemheyt vanden persoonen, wel weetende, dat alsulcken dry Deekens ende dry Oudermans, indien het moghelijck ware, dien volghende d'advys vande Ghecommitteerden voors. te makene, ghelijck het noch ter tijt niet en is, soo de voors. Remonstranten in haer voorgaende Requeste beweesen hebben, ongetwyfelt oock sullen willen hebben dry borsen, dry Guldecameren, en dry knapen, makende alsoo wt een vele, ende wt vele gheen Gulde; het welke voor waer onbehoorlijck ende teghen alle recht ware, want dese notable ende loffelijcke Gulde, sonder jactantie gheseyt, in dese stadt soo nut en noodich is als d'ander Gulden ende Ambachten, die sulcken handel, soo verre hy by hun, als meer dan te beduchten ware, ghepractiseert weerde, achten souden voor een nieuwicheyt directelijck strydende teghen alle eendracht en goede Politye, voortbrenghende niet dan tweedracht, ghedeyltheyt ende confusiën; soo hebben de voors. Remonstranten alleen het selve Uwer Eer., nu voor de derde reyse, wel willen te kennen geven in 't langhe. Biddende ende begheerende seer ootmoedelijcken, dat Uwer Eer. ghelieven wille, wt consideratiën soo wel van 't ghene des voors. is, als van meer ander dinghen, die daer wte souden moghen volghen, den voors. Remonstranten niet anders oft voorder te tracteerne, te doen oft laten tracteerne, dan eenighe ander Gulden oft Ambachten, die als systaende onder de Politye, alleenlijck onderworpen sijn den wereltlijcken Magistraet, ende hen te latene by d'oude Ordinantiën, Privilegiën ende goet hercomen by Uwer Eerw. voorsaten hun verleent, ende als voors. is, by Uwer Eer., met advyse van den Maendachschen-Raet, vernieuwt ende gheratificeert, off ommers andermale, indien 't Uwer Eer. goedt dunckt, den Maendaechschen-Raedt hier oppe te hoorene, weesende nochtans de voors. Remonstranten, om alle scrupule ende voorder oneenicheyt te schouwene, te vreden, dat van nu voortane het incomghelt en jaer-ghelt vanden Schoolmeesters nyet en sal worden gheemployeert tot eenighe gheestelijcke Cermonyen oft Kerckendiensten, maer dat soodanyghen diensten ghedaen sullen worden, elck in sijn Religie, met een besondere contributie vanden ghenen, die sulcken diensten sullen willen ghedaen hebben. Item, inghevalle die vande twee leste toeghelaten Religiën, volghende den Religions-vrede eenighe Scholen begherden op te stellene om haren Catechismus, Psalmen ende dierghelycke leeringhe, dienende tot

haren Kercken, te leeren, datmen alsulcke Scholen, voor elcke Kercke oft Tempel eene, sal vry ende onghemolesteert laten, als der Gulden nyet subject, soo verre het hen belieft, ghelijck men den Catholycken henne Papenschoolen vry laet. Tot welcken eynde, ende omme soo wel de voors. Gulde als alle d'andere voors. Scholen te houdene in alle goede ordene ende politye, men in de plaetse van de voors. dry Dekens ende Oudermans soude moghen kiesen dryerley Superintendenten oft Hooftmannen, 't waer wter Weth, Neghen Mannen, oft andere, soo Uwer Eer. dat best goet dincken ende ghelieven sal, ghelijck sy er nu sommighe jaren drye, te wetene: twee wter Wet ende eenen wten Capittel ghehadt hebben. Welcke dry Superintendenten hooren sullen soo wel het examineeren vande faculteyt vanden Schoelmeesters als Rekeninghe vanden Dekens, ende slissen alle gheschillen die onder hun souden moghen rysen, doende voorts allen 't ghene dat Hoofden oft Superintendenten van Gulden ende Confreryen behooren te doene, waermede een yeghelyck (onder correctie), hem wel behoorde te vernoeghen, op dat de Magistraet by syne auctoriteyt ende de Gulde in hare gewoonelijcke eendracht ende tranquiliteyt blyve. Dwelck doende, etc.

Hier teghen hebben de Ghereformeerde de volghende Requeste overghegheven in 't beghinsel Meerte 1580.

Aen mynen Eer. Heeren, Borghemeester, Schepenen ende Raet der stadt van Antwerpen.

Verthoonen in al der reverentie die vande Ghereformeerde Religie, alsoo sy ghesien hebben sekere Requesten en andere gheschriften ghepresenteert aen U.E. vande Dekens ende Oudermans van St.-Ambrosius Gulde, ten eynde de Schoolmeesters van de Ghereformeerde Religie souden onderworpen weesen de selve hare Gulde, vuytghenommen alleen, dat d'incomghelt niet en soude gheemployeert woorden totter Missen ende andere superstitiën.

Nu is 't alsoo, E. Heeren, dat dien vande voors. Religiën metten Religions-vrede de selve vryheyt inder Schoolen toeghelaten is, welcke hen in d'ander puncten des exercitiën haren Religiën vergunt is. Daeromme wenschen sy, dat dese Broederschap van St.-Ambrosius te niet

ghedaen werde (als onses weetens in ander steden niet gheobserveert wesende), en bidden, dat men hen der selver niet wil onderworpen, volghende haer vryheyt hen byden Religions-vrede verleent, ten eynde dat haer kinderen niet alleen in politische consten van leesen, schryven, rekenen, etc., maer in sonderheyt inde vreese Godts, van de jeucht aen soude moghen onderweesen weesen, volghende de professe harer Religiën.

Ende alsoo de Guldebroeders van S^t.-Ambrosius hen noemen politische Schoolmeesters, welcke leeringhe gheen Religie, maer alleen politie aengaet, daer met sy verclaren onbequaem te syne totter gheheelder examinatie van soodanyghe Schoolmeesters als die van de Ghereformeerde Religiën ghewoon sijn te hebbene, soo versoecken de Suplianten, dat hen d'electie, examinatie, admissie ende opsicht der Schoolmeesters harer Religiën toeghelaten woorde.

Ende, op dat alle confusie soude moghen verhindert woorden, de Suplianten begheeren, dat de Schooltmeesters, (die sy stellen off toelaten), U.E. ofte den ghenen, die 't U.E. believen sal daertoe te deputeeren, ghepresenteert sullen woorden om vanden selven toeghelaten oft wederleght te woorden, des oorsake hebbende.

Dat oock de selve Schoolmeesters hem in allen politisschen Ordinantiën der Schoolen aengaende, den anderen ghelijckformich houden sullen, 't sy een berdt vuyt te hanghen, knechtens oft meyskens alleen inden cost te houdene.

Indien het ook U.E. beliefde, dat de voors Schoolmeesters eenyghen recht oft schoolghelt betalen souden, soo bidden de Supplianten, dat 't selve niet misbruyckt woorde tot superstitie oft andersins, maer dat 't selve sal gheemployert woorden daer, ende alsoo dien sal goet duncken, die U.E. daertoe sullen deputeeren.

Appostille.

Borghemeesteren ende Schepenen, ghesien hebbende dese verthooninghe, verclaren dat de Superintenden ende Dekens vande Gulden vanden Schoelmeesteren selen aennemen ende ontfanghen de ghene, die hen by de Supplianten aenghebrocht worden, ende die sy, voor soo vele de saecken vande Religie aengaet, daertoe sullen bequaem bevinden, behoudelijck, dat andertsints deselve oock selen ghe-

schickt, gheleert ende ghestileert sijn in 't ghene sy souden willen leeren, daer aff d'examinatie sal de voors. Superintendenten ende Dekenen toe staen en gheschieden naer luydt van Ordinantiën vanden vii^en. September lestleden. Ende selen voorts ghehouden sijn hen te reguleeren volghende alle andere politicque Ordinantiën, sonder nadeel van henne consciencie ende Religie, ende sonder betalinghe van incomghelt oft jaerghelt oft oock andertsints, in eenighe superstitie ghehouden te weesen, ghelijck dat oock is ghenoch ghestatueert byde voors. generale Ordinantie vanden vii^en. Septembris. Actum in Collegio, den x^en. May, XV^c tachentich. - Onderteekent:

J.V. Hoboken.

Dese Appostille is ghesoliciteert ghewest by de Dekens vanden jare 80, J. Borrykene ende A. Vanden Broecke.

IV

Aen myne Eerweerde heeren, de Superintendenten vanden Schoelmeesteren van Antwerpen.

Gheven te kennen de Dekens, Oudermans ende gemeyne Guldebroeders vande Schoelmeesters, diemen noemt de Gulde van S.-Ambrosius, binnen deser stadt, dat alsoo eenen, hennen medebroeder, ghenaemt M^r. Gabriel Meurir, van Avennes, hem van allen ouden tyden altoos vervoordert heeft in henne Gulde vele diversche onbehoorlijckheeden voorts te stellene ende den Guldebroeders oproerich te makene, ende boven dien hen ende elcken van hen, soo in 't particuliere als in 't generale, grootelijcken t'injurieren, te beschimpen, te blameeren ende alle vileynicheden naer te segghen, als namentlijck ten tyde vande aflyvicheit van sijnder ierster huysvrouwen A^o LII, als wanneer de Dekens ierst gesonden hadden, ende naderhandt, midts sijnder weygheringhe, selve ghegaen waren om de dootschult van dese sijnder voors. vrouwen, hyse opentlijck in hen aensicht noemde schuymers, rabauwen ende bedelaers, ghelijck hyse seedert totten daghe van heeden toe, dickwils alsoo ghenoempt heeft, daer by voeghende, dat se waren beesten, groote esels ende consistorianten, met meer andere

injuren. Alle dwelck by den eenen ende den anderen alsoo sommighe jaren verdraghen sijnde, eensdeels om synen ouderdom ende oock eensdeels midts het veranderen vande Dekens, soo is ghebuert, dat hy in 't jaer LXXII, sonder by yemandt vanden Dekens oft Oudermans (na ouder gewoonten), overghegheven te syne, alleene by faveur ende toedoen van wylen H. Franchois Doncker, scholaster van dier tijdt, opgeworpen is voor Deken vander selver Gulden, hem alsdoen boven hen allen verheffende ende seer hoochmoedich draghende. Ende wederom inden jare LXXV, Deken ghecosen wesende, soo heeft hy de Gulde, teghen alle maniere van doene, gheregeert sonder synen medebroeder oyt te willen ontbieden oft neffens hem te lydene, willende alleen sijn hooft ghevolcht hebben. Ende sijnde selve soo wel Knape als Deken, heeft hy den knape vander Gulde (wesende een oudt man van ontrent 90 jaren, die de Gulde bat dan XX jaren ghedient hadde), synen halven loon onthouden, den selven met woorden ende diversche andere quellinghen soo qualijcken tracteerende, dat sijn huysvrouwe verclerde, sulcx hem ten deele de doot veroorsaeckt te hebbene. Met meer andere insolentiën hier naer breeder verhaelt. Ende voorts van het dekenschap ontslaghen weesende, ende siende dat de Remonstranten sijn maniere van doene (als wesende der Gulden schandelijck, prejudiciabel ende schadelijck), nyet en volghden, heeft hy wederomme sijn oude ganghen begonst te gane, te wetene in 't volghende jaer van LXXVI, dienende doen ter tijdt voor Dekens, M^r. Christoffel de Roover ende M^r. Jan Borrykens, bestont hy wederom de Gulde in roeren te stellen, makende op hennen feestdach, weesende St.-Thomas-Avont, een vergaderinghe inder Kercken, ende leydese teghen den wille van Dekens ende Ouders een besonder misse hooren, ten grooten achterdeele ende schade vander Gulden, houdende alsoo vele Supposten datse volghende d'Ordinantie den ghewoonlijcken dienst niet en quamen hooren, noch den stuyver, die sy schuldich waren, nyet en betaelden, waer door groote woorden inder Kercken resen, tot grooten schandale van allen de werelt, noemende doen der tijt eenen van den ouders, M^r. Aernoldus Hezius, een inf aem persoon, daer mede niet alleenlijck noteerende denvoors. Hezius, maer oock alle d'ander, die ter causen van den troubelen van den jare LXVI (moghelijck by synen toedoen), oock waren wtgheseyt gheweest. Welcke injurie, als in een Gulde van eeren nyet te verdraeghen, byde Remonstranten qualijc ghenomen weesende, veroorsaeckt hebben, dat hy in 't jaer LXXVII, gheduerende den dienst van M^r Sebastiaen Cupers ende Niclaes Borremans, dickwils voor den Ouders ontboden is gheweest, maer noyt en heeft willen

compareeren, dan heeft wel heymelijck comen vernemen aender poorten daer sy vergadert waren, watter te doen was; noch oock eenighe amenden volghende d'Ordinantiën betalen. Ja, heeft de knape vander Gulden, een oudt man van eeren, bat dan 38 jaren Schole ghehouden hebbende, ende der Gulden als Deken ende Ouderman, tot diversche reysen, ghedient hebbende, seer leelijcke gheinjurieert, segghende dat hy een rabaut was; hem heetende lieghen doer synen hals, om 't ghene dat nochtans was; segghende oock, dat hy ende der Gulden Cappellaen waren dronckaers; met meer andere vileyne woorden, hem expresselijck verbiedende niet meer tsynen huyse te comen. Ende alsoo alle manieren van inobedientie thoonende: soo is ghebueert, dat hy in 't volghende jaer van LXXVIII, dienende doen ter tijdt als Dekens, de voors. M^r. Aernoldus Hezius ende M^r. Adriaen Marcelius, na vele ende verscheyde daghementen, eens is ghecompareert ten huyse vanden voors. Hezius ter presentiën van allen den Ouders, aldaer hem de Dekens syne voors. mesusen voorhielen, ende begheerden in den eersten, dat hy soude doen behoorlijcke Rekeninghe, bewysende Reliqua, ghelijck hy schuldich was, ende noch is te doene van den ontfanck, die hy ontrent XIII jaren onder ghehadt hadde vanden offer, soowel aen den Autaer (die de Cappellaen den armen Schoelmeesters gheschoncken hadde), als vanden offer in 't becken tot behoeff vanden voors. armen, ende vande aelmoessen byden goetwillighen Gulde-broeders hem ghegheven; welcken ontfanck hy maer een jaer en hadde behooren te bedienen, ende in 't veranderen van Dekens, den Oudermans over te leveren. Van welcken aelmoessen hy selve bekent hadde den scholaster Doncker ghegheven te hebben XIII guldens, die alsoo den armen onthouden ende gheemployeert werden tot persecutie vanden armen wtgheseyden Schoolmeesters; belovende voorts alsdoen vande reste rekeninghe te doene, het welcke hy noyt volbrocht en heeft, dan wel is waer, dat hy tot twee reysen toe inder Kercken, soomen den dienst doen soude, is ghecomen, hebbende een deel pampieren ende eenen boeck onder synen arm, ende aldaer metten voors. Remonstranten spottende, gepresenteert syne Rekeninghe te doene. Item, soo hy ghewoonlijck was, gheduerende den tijt van synen dienst te gebruyckende dese woorden: Je pisse clair! j'ay la teste saine! les Commissaires ont la plume en la main, non pour admettre, ains pour casseer des Maistres! Ende dat hy eenen vanden Oudermans een billetken ghegheven hadde, daer hy onder ander in gheschreven hadde, Nota:

Zoo vraechde hem de voors. Dekens: Wie deghene waren, die haer hooft niet ontdecken, ende: Oft niet staen en mochten daer een man van eeren staen mach. Ocht: Wie de heeren casseeren wouden, en: Wie de Gulde bedorven hadde ende breede riemen gesneden hadde. Waer oppe, soo hy niet en wiste te segghen, sy hem beweesen, dat hy de ghene was die den Gulde ten deele bedorven ende breede riemen ghesneden hadde, blijckende by syne Rekeninghe ghedaen inden jare van LXIIII ende LXXII, daer hy veel meer rijs ghecoockt, ende min ghelts inden ontfanck hadde ghebrocht dan eenyghe Dekens, voor off naer hem, ghedaen hadden. Ende, jaer LXXV, het rijs alleen ghecocht hebbende, dat teghen alle maniere van doene (niet sonder merckelijcke suspitie), t' synen huyse ghecoeckt ende wtghedeylt hadde, weduwaer sijnde, sonder by weesen van synen medebroeder oft sijnder huysvrouwen, hebbende alsdoen oock, sonder wete vanden Ouders, nyet teghen staende datter te vele rijs-teeckenen waren, noch meerder ghetal doen munten ende slaen, ende die altsamen met synen naem ende bynaem doen mercken om rijs te halen. Hetwelcke byden navolghende Dekens alsoo bevonden is midts dien, dat sy hen rijs wtghedeylt hebben meer teeckenen bevonden dan hy hun blijckende by sijn eyghen handt overghetelt hadde. Begherende daeromme, dat hy al 't selve soude repareren, ende betalen de bruecken daer inne by, volghende d'Ordinantie, soo dickwils ghevallen was; dwelck hy weygherde te doene ende noyt en heeft willen doen, maer heeft ter contrariën synen spodt metten Remonstranten ghehouden. Allen dwelck nochtans by hem, midts den ouderdom des voors. Meuriers, ende om de Gulde nyet te beschamen, soude hebben ghepasseert gheweest, en hadde daer naer nyet ghecontinueert in syne ghewoonelijcke insolentiën, als namelijck inden jare LXXIX, dienende voor Dekens Peeter Heyns ende Aernout Gielis, die hem inder Kercken hervraghende oft hy sijn jaerghelt betalen ende rijs hebben wilde, voor andtworde creghen: Dat hy gheen heere en was ghelijck de Dekens waren, ende dat hy hem wel met pottaigie lyden soude! Ende comende voorts aen d'offerbecken, daer sy waren gaen sitten, soo beschimpte hy se wederomme, voortstekende sijn handen vol gordijnringhen, tot smaet van een vanden Ouders, die goude ringhen aen hadde. Alle het welcke sijn saken tenderende tot groote verachteringhe ende versmadenisse van alle goede Policiën en Ordinantiën, soo wel gheestelijck als wereltlijcke, diemen voorwaer in een goede stadt niet en behoort te verdraghen. Nochtans hopende, dat de voors. Meurier hem ten lesten bedencken soude, met deucht

overwonnen wordende, soo sijn de voors. Dekens, nu op St.-Thomas-Avont lestleden, hem inder Kercken siende, van hen plaetse opghestaen ende tot hem ghegaen (hoe wel hy oock dese reyse, volghende d'Ordinantie den knape den ghewoonelijcken stuyver niet ghegheven, noch hem niet en hadde willen antworden), hem vrindelijck biddende, dat hy des noenens (alle dinghen verghetende), soude willen comen by 't gheselschap, medebrenghende eenen Hans vanden Berghe (die door sijn recommandatie by Uwer Eer. lestmael gheadmitteert werdt), om aldaer syne twee stoopen wijns voor d'examinatie te betalene ende ten besten te gheven. Daer op hy niet en andtworde; maer is in plaetse van dien, met eene vergaderinghe van seven jonghe Meesters (daer af sommighe nochtans belooft hadden by henne Dekens te comen), hem van d'ander absenterende (soo hy oock meer reysen ghedaen hadde), ghegaen inden Nobel, op de Cathelynenveste, daer sy t' samen goet chier ghemaeckt en den voors. Meurier, als haren Deken oft Hooft, vry ghehouden hebben; van waer sy voorts, late inden avont, hen sester(1) ghecomen sijn inder Croonen, in 't Kipdorp, daer de Dekens metten Guldebroeders haer maeltijt ghehouden hadden, ende minnelijck ghescheyden waren; makende aldaer seer groot ghetier ende ghebeir, roepende: Waer sijn dese Dekens? dese honsvotten? dese guyten? dese dit en datte? met meer ander leelijcke, versmadelijcke ende injurieuse woorden, loopende inder cameren, daer sy gheeten hadden, ende segghende: Hebben de Dekens kickenen gheten, soo willen wy capuynen eten! eyschende met onhebbelijcke proposten te drincken, grypende d'eene van hen de Carte inhoudende d'Ordinantie vande tafelen, daer een wassen keersse voor stondt, ende om datter een nieuwe artyckel by ghevoeght was: ‘Dat hem nyemandt, volghende den Religions-Vrede, en soude vervoorderen te disputeeren van eenighe Religie oft malcanderen daeromme t'injurieeren, op sekere pene,’ soo werden sy luyder roepende: Wat willen dese honsvotten ordonneeren daer sy selve vuyl sijn! etc. D'ander grep de voors. wassen keersse, die de Gulde, ghelijck ander Gulden, van ouden tyden daer ghewent is te stellene voor een ghesacreert teecken, op dat niemant, soo langhe die selve is bernende eenighe insolentie met woorden oft wercken en soude bedryven, ende hem in alle tucht ende ghehoorsaemheyt houden, ende heeft se gheborghen, maer soo de knecht vanden huyse naerder

handt daernaer vraechden, soo antwoorde de voors. Meurir: Daer isse, wat wildyer mede doen? ende wronghse met synen handen in stucken met veel vileyne woorden hier te langhe ende te schandelijck te verhalen. Ende soo de knecht die ten lesten wederomme crech, ende ten besten, dat by mochte, wederomme op haer plaetse stelde, is sy anderwerven van daer ghenomen ende wech gedraghen sonder te wetene by wien. Ende, wantmen hun niet meer tappen en wilde, soo sijnse ter middernacht, hebbende eerst henne overvloedighe spyse en dranck wtghebraeckt ende wtghespoghen, daer mede der Gulden-camer, die sy van haer cieraet berooft hadden, met onnutten stanck ende vuylicheyt leelijcken ontciert ende ontreynicht hebbende, van daer ghescheyden ende wech ghegaen. Al dwelck by den voors. Remonstranten verstaen sijnde, en hebben sy niet langher connen beyden (van conscientiën weeghen), ende van te leelijcken ende te langhe duerende versmadenisse verwonnen sijnde, als weesende een onverdrachelijckc sake onder Heyden ende Turcken, swyghende onder Christenen, in sulcken stadt als dese allen de werelt bekent ende ghepreesen om haer loffelijcke Politiën ende Ordinantiën, oock tot verachtinghe van sulcken eerlijcken Gulde als (sonder jactantie ghesprooken), de Gulde van St.-Ambrosius is, daer ane dependeert de leeringhe ende discipline vander jonckheyt, Uwer Eer. dit alle in 't langhe te kennen te gheven. Biddende ende Begherende seer ernstelijck, dat der selver ghelieven wille alle de voors. injuriën, soo langhe ende met sulcker patientiën om beters wille verdraghen, nu ten lesten te doen remedieeren ende te beteren, ende over sulcx den voors. Meurir eersten te casseeren ende dan te condempneeren tot voldoeninghe van alle rekeninghen, bruecken ende amenden, die hy den voors. Gulden schuldich is, ende dat hy voorts sal ghehouden sijn bervoets ende bloots hoofts met een bernende keersse in sijn handt, myne Eer. Heeren, in presentie vanden Dekens ende Ouders vanden Gulden, verghiffenisse te biddene van allen d'insolentiën by hem ende synen complicen, als voors. is, bedreven, ende alsoo de selve keersse brandende te draghen ter plaetsen, daer hy d'andere soo leelijcken heeft ghebroken ende der Camer Ordinantiën ghevioleert, ende vorts ten exempel van allen andere Gulden ende Confreiriën deser stadt henlieden corrigeren ende straffen, 't sy met groote pecuniale amende tot behoef vande Gulden ende den Armen, oft andersins, soo de selve naer eysch ende leelijckheyt der misdaet selen bevinden te behooren. Dwelck doende etc.

Dese Requeste was onderteeckent by:

Volghende dese Requeste werden ghedaecht, om te comparerene voor de Superintendenten, den 3 Meerte 80:

M^r. G. Meurier en syne complicen, te wetene: Melchior van Elselaer, Hans vanden Berghe, Hans Peeters, Aert Meldert en Jan vanden Brande, waervan den eersten, tweeden, vierden en vijfden ghecompareert sijn, ende haer beschuldinghe ghehoort hebbende, sij wtghestelt totten 14^en Merte naestvolghende. Alsdoen is mede ghecompareert H. vanden Berghe, die de camer vuylghemaect hadde. Ende Jan vanden Brande werdt gheexcuseert, want hy in die Croone niet gheweest en hadde, hoe wel hy mede inden Nobel was, etc.

Appoinctement op de voors. Requeste.

De Superintendenten hen op d'inhouden van dese gheinformeert hebbende, oock ghehoort M^r Gabriël Meurier, van Avennes, in desen ghenoempt, mitsgaders den Deken ende Ouders vander Gulden; ende consideratie ghenomen hebbende op den ouderdom ende het leetweesen des voors. Meuriers, ende voorts op al wel ende rypelijck gelet hebbende, prefereerende gratie voor rigueur, hebben gheordineert ende ordineeren midts desen, dat de vors. Meurier sal schuldich sijn den Dekens vander Gulden op te legghene en te betalene thien Carolus-gulden tot behoeve vanden Armen, by hen te distribueeren, midtsgaders eenen gulden tot behoeve vanden knape vande selver Gulden, ende noch eenen gulden voor een wassen keersse. Ende sal hier mede de voors. Meurir sijn ende blyven gheabsolveert van voorder Rekeninghe van syne administratie (als Deken gheweest

sijnde vande Gulden), te derven doen, hem interdicerende den selven Dekens, Ouders noch andere van de voors. Gulden te missegghen nochte misdoen in woorden noch met wercken, by hem selven oft yemanden anders, op de correctie vanden Heere daertoe staende. Ende sal voorts blyven wt de Gulde sonder hem daer mede meer te moyen. Actum xiiii Martii 1580. Onderteekent:

J. De Pape. Rogier van Leefdale.

Gecollationneert de voors. Requeste metter Appostille met de originale Requeste ende Apostille, is dar mede deze copye bevonden concoerderen by my:

D. Couwenberghen, Nots.

Ten selven daghe sijn oock:

Copye vande Depositie vande Weerdinne inde Croone.

Inden jare Ons Heeren Jesu-Christi duysent vijfhondert ende tachentich, den sevensten dach der maent van Merte, compareerden (ten versoecke van M^r Peeter Heyns ende Aernout Gielis met hun consorten, als Dekens ende Oudermans vander Gulden van St.-Ambrosius binnen deser stadt van Andtwerpen), voor my Jan Walewijns, openbaer notarius by den Rade van Brabant gheadmitteert, residerende t'Antwerpen en den ghetuyghen naghenoempt, jouffrouwe Elsbena Mertens, oudt tweendertich jaren, wettighe huysvrouwe van Franchois de Meyer, weert ende werdinne inde Croone alhier, ende Lauwereys Willekens, heurlieden dienaer, out sesthien jaren. Ende bekenden ende attesteerden warachtich te syne, eedt presenterende, des versocht sijnde: Dat nadien die vander voors. Gulden van St.-Ambrosius, op Sint-Thomas-Avont lestleden, t'heuren huyse, naer ouder ghewoonten hunne maeltijt ghehouden hadden, ende inden avont goet tijts minnelijck van malcanderen ghescheyden, een half ure oft daer ontrent naer 't scheyden van dier vander voors. Gulde, t'hennen huyse voors. ghecomen sijn Meester Gabriël Meurier, schoelmeester, met noch ander vijf persoonen, hen Attestanten vraghende oft de

voors. Deekens noch daer waren; ende hun gheantwoordt sijnde, dat de voors. Dekens ghescheyden waren, heeft den selven M. Gabriël ende sijn voors. gheselschap ghevraecht nade camer, waerinne sy henne maeltijt ghehouden hadden; ende inde selve camer gheloopen sijnde tot den voors Laureysen, gheseet hebben: Tapt ons wijn ende langt ons t' eten! Ende alsoe sy Attestanten saghen, dat sy hooghelijcken ghedroncken waren ende riepen, tierden ende ghebeirden ghelijck volle lieden ghewoon sijn, en heeft sy Attestante hen gheenen wijn willen ghetapt hebben. Des niet teghenstaende nochtans deur heurlieder roepen sy Attestanten hun eenen podt wijns ghetapt hebben. Ende hebbende binnen middelen tyde de voors. M^r. Gabriël sekere wassen keersse (die op den candelare voor de voors. Gulden-tafele oft Ordinantie staende), naer hem ghenomen ende naderhant in stucken ghebrooken, heeft den voors. Lauwereys attestant (naer de voors. wassen keersse neerstich ghevraecht hebbende, ende sy seyden die nyet te hebben), de selve keersse wederomme vanden voors. M^r. Gabriël handen ghecreghen ende ten besten ghestelt opden voors. candelaer, van waer die naderhandt wederomme by hen wechghenomen is. Attesteerende voorts beyde de voors. Attestanten, dat daer na de voors. M^r Gabriël ende syne consoorten de voors. Tafele oft Ordonnantie naer hen ghenomen ende ghelijcklijck oversien hebbende, ende daer mede ghenoch hunnen spodt ghehouden hebben, hebbende onder ander een van hunlieden gheseyt: Wat wilt dien honsvot segghen oft stellen inde voors. Ordonnantie, hy en onderhoudet selve niet! met meer leelijcke injurieuse woorden. Ende, dat sy t' samen den tweeden podt wijns drinckende, eenighe van heurlieden henne overvloedighe spyse ende dranck wederomme wtghespoghen, wtghebraeckt oft gheworpen hebben, ende dat daeromme, ende omme heurlieder andere oncerlijckheyt by hen voorghestelt, sy Attestanten hen gheenen wijn meer tappen en wilden, sy wten voors. huyse ghescheyden sijn, hun gelach betaelt sijnde. Aldus ghepasseert t' Antwerpen, ter presentiën van Hans Baggracht, dienaer vanden voors., ende Melchior Dooms, clerck, als ghetuyghen hier toe gheroepen ende ghebeden - Onder stont: In ghetuyghenisse der waerheyt van 't ghene voors. is, hebbe ick notaris voorghenoemt mynen ghewoonelijck hanteeken hier onder ghestelt. Ende onder: J. Walewijns.

Gecollationeert met zynen originale get. als boven, is daer mede deze copye bevonden concorderen by my:

D. Couwenberghen, Nots.

V.

Copye.
Aen mynen Eer. Heeren, den Superintendenten, Dekens ende Oudermans vander Gulden van St.-Ambrosius binnen der stadt Antwerpen.

Gheeft te kennen in alder reverentiën Sebastiaen Cupers, schoolmeester in de Penne, inde Meire, binnen deser stadt, dat alsoo hy nu ontrent achtendertich jaren is gheweest inde Gulde van St.-Ambrosius, diemen noempt Schoolmeester, deser stadt, inder welcken tyde hy der selve Gulde dickwils ende menichwerven als Deken ende Ouderman heeft ghedient, ende in als groot debvoir ende neersticheyt ghedaen om de selve Gulde in eeren ende alle goede ordene ende Politie te houdene, ghelijck hy wel meynt, dat Uwer Eer. den jeghenwoordighen Deekens ende alle anderen syne medebroederen ghenoch is kennelijcken, ende dat hem Supliant oock ter causen vanden Schoolen, inde voorleden troubelen veel lydens is overcomen, spruytende meest ter causen van syne voorgaande diensten, soo dat hy ten tyde van Duc d'Alve bedwonghen werdt (tot sijnder grooter onschult), sijn vaderlant te verlaten, waer deure alle syne goeden werden gheconfisqueert ende syne meubelen openbaerlijck voor syne deure vercocht. Ende het soo sy, dat hy Supliant nu ter tijdt ghecomen sijnde tot tusschen tsestich en tseventich jaren, en hebbende sijn huysvrouwen, diemen hiet Ma Mère in de Penne, oudt weesende badt dan tseventich jaren, verlooren deur den moort van de Spaignarden, hem gheere eens in ruste soude stellen, ende bezunder hem van allen dienst bevryen; ende hoewel dat hy, midts betalende syne dootschult, t' allen uren vry is om vuyter Gulden te scheyden, soo eest nochtans, dat ghemerckt hy soo langhe inde exercitie van Schoole te houden hem ghebruyckt ende gheexerceert heeft, ende om den cleynen tijdt, die hy noch te leven heeft niet gheheel in ledicheyt te verslyten, hy gheerne, naer sijnder ouder ghewoonten, soude willen blyven doceeren, sonder nochtans met eenighe diensten ghemoyt oft ghequelt te woorden, waertoe hem oock (onder correctie), wel behoorde, boven 't ghene des voors. is, te helpen, dat de voors. Gulde wel met 13 oft 14 van synen kinderen ende maechschap is versterckt gheweest, die altsints al hier t' Antwerpen openbaerlijck Schoole ghehouden hebben, 't ghene oock

allen den Ouders van der Gulden ghenoch is bekent. Soo bidt ende begheirt de voors. Suppliant, dat vuyt consideratiën van allen 't ghene des voors. is, Uwer Eerw. ghelieve hem, by Appostille inde marge van dese, te gunnen ende t'accordeerne, dat niet teghenstaende hy nu gereet sijn dootschult oplegghen ende betalen sal, hy even wel, 't sy met sijnder dochtere (die inder Gulden haer recht betaelt heeft), oft oock alleene, alhier vryelijck mach blyven docerende, sonder bedwonghen te worden in eenighe der voors. Gulden dienst. Bereet wesende nyet te min der selver Gulden haer jaerghelt te betalene, hem te houdene als Guldebruer, ende te compareeren daer ende soo hem myne heeren de Superintendent ofte Dekens sal ghelieven t'ordonneren ende t'ontbieden, ghelijck alle andere Guldebruers ghehouden sijn te doene. Dwelck doende, etc.

Appostille.

De Superintendenten van S^t-Ambrosius Gulde, ghehadt hebbende het advys van de Dekens ende Ouders van de selve Gulde, hebben gheconsenteert ende consenteeren midts desen, dat de Supliant, niet teghenstaende hy, tot synen ernstighen versucke ende begherten, nu ghereet op gheleet ende betaelt heeft syne dootschult, sal ghenieten het effect vande dispositiën van desen. Actum opden xiiii Merte 1580. Onderteekent:

Rogier van Leefdale, J. De Pape.

VI(1).

Duytgheven der voorschreven Deekens jeghens den Ontfanck voors.