Bylage II.

Totten Wandelaers(2).

Ghemerckt, lustighe Wandelaers, dat de noodicheyt ende nutticheyt der Landt-tafelen claerlijcken ghenoech bewesen wordt in het groot Tooneel des aerdt-bodems, zoo en ist niet van noode hier daer van vele te verhalen: alst ooc niet en is van de bequaemheyt

ende dienstelijcheyt van desen boecke, want die uyt de ghehandsaemheyt ende oncostelyckheyt synder cleynicheyt ghenoech te verstaen ende te begrijpen is. Dus sal ick u lieden alleene, als verstandighe lief-hebbers, hier te kennen gheven, hoe ende waer inne ick ghevolght hebbe den seer gheleerden, ende wijt beroemden Landt-beschrijver Abraham Ortelius.

Inden eersten dan siende dat onsen inlandschen crijch, door de comste vanden Prince van Parma [1579], hoe langher hoe ghevaerlijcker werdt, ende dat de hope, diemen hadde op des Conings broeder van Vranckrijck, heel begonst te flauwen, ouermidts dat syne Hoocheyt Camerijck ontset hebbende [17 Aug. 81], weder na Vranckrijck ghekeert was, ende corts daer na de stadt van Doornick, by den vyant belegert ende verouert werdt [1 Decemb. 81]. Soo hebben wy tsamen (als haters van onruste ende van allen ouerlast) de heele Weerelt voor ons ghenomen, om ergens een plaetsken te bespiene, daer wy voor wat tijts in rusten souden mogen leven. Ende eenen grooten grouwel ghecreghen hebbende van d'onmenschelijcke wreetheyt der Spaenscher tyrannijen in de nieu ghevondene werelt, ghenoemt America, wel ende waerachtelijck in Spaensch beschreuen [in Seuilien anno 1552], door den eerweerdigen Bisschop vande Conincklycke stadt Chiapa, Don Bartholome de las Casas, ofte Casaus, [overgeset 1579], soo doorsochten wy seer vlijtelyck als nv Asien, alsdan Afriken ende Europen. In welck deel gemerct hebbende de zekere gelegentheyt van het vruchtbare eylandt Enghelandt, soo besloten wy ten eerste gelijckelyck daer te gaen besoeeken onser beyder goede vriendt, den neerstighen en seer verstandighen Emanuel de Metre, het welck wy metter daet oock deden, ende quamen juyst tot Londen, als de wyse ende Godvruchtighe Coninghinne besich was om t'ontbinden den doorluchtigen Hertoghe van Anjou, die daer in een Princelijck steeckspel betoouert [5 Ian. 82] ende met veel goude ketenen vast sat ghebonden, op dat hy met alder spoet oock soude gaen verlossen ende bevrijen het edel Nederlandt van de handen der verdruckinghe, daert soo jammerlijck mede ghekneuelt ende gheboeyt was. Om dwele te volbrenghen wy hem (naer dat hy daer dry maenden lang vrolyck gheweest hadde) met seer heerlycken, ja conincklijcken staet te Sandwich saghen tschepe gaen [7 Feb. 82.], van haren Maisteyt (die hem tot Cantorbery toe uytgheley dede) oorloff ghenomen hebbende ende vrindelijck ghezeghent zijnde. Maer want wy altijt een groot achterdencken hadden, soo lieten wy hem varen, ende reysden na den wonderlijcken berch Crampius, die ons bracht in

Schotlandt. Doch soo wy ghewaer werden dat daer oock wat onraedts in de locht hongh door de sorghelijcke factie die de Staetsuchtighe [Hameltons, Douglas, Stuards], midts d'onbejaertheyt des Conings, hier waren voeyende, soo namen wy den loeff naer Irlandt, daer wy met groote verwonderinge saghen, hoe den selsamen voghel Barnacus daer uytten abeel is groeyende, van de welcke wy oock eenen onvolwassenen, tot een waerteecken, mede droeghen. Ende daer een schip reede vindende, dat nieuw landt wilde gaen soecken, soo en bleuen wy daer niet langhe (ouermits de rouwicheyt dier contreyen) maer gauen ons met het voors. schip op de vaert: ende comende ontrent d'Estrecho de Gibraltar, creghen wy eenen gheduerighen herden tegen-wint, die ons te rugghe dreeff voor by Andolosyen, een deel van Spaegnen, (daer wy doch om der Inquisitien wille gheenen lust en hadden te landen) tot in Portugael toe: daer saghen wy dat den verwaenden Castilliaen syne goetwillighe nabueren, soo wel als de ghetrouwe Nederlanders conde plaghen want den Hertoghe van Alba de rijcke stadt Lysbona [25 Aug. 80], emmers soo hatelijck als Xanxes Dauila de wijt vermaerde stadt Antwerpen, ouervallen ende gheplondert hadde [4 Novemb. 76]. Dit dede ons soo wee, dat wy ons weder op Gods ghewout ter zee begauen, om het ghewenschte lant t'ontdecken ende te becomen: maer wy en waren soo haest op zee niet, daer en quam een soo eysselijcken onweer oppe met draeyende winden ende schrickelycke buyen, dat wy spriet, mast noch cabel heel en behielen, daer toe werden wy roer, ancker ende boot quyte, inder manieren dat ons schip ten lesten te hedzen van een vlieghende, ende wy ons zielen Godt beuelende, elck ten besten dat hy mochte, syn lichaem socht te berghen ende te behoudene, deen herwaerts d'ander derwaerts swemmende, daer hem de goluen ende baren der zee henen droeghen. De plancke daer ick op dreef, hielt altijt de costen van Vranckrijck, ende werdt ten lesten door des Heeren ghenade ghestrandt ontrendt Cales, daer ick half doot inne ghebracht werdt. Als ick nu becomen was, ende my wat vermaeckt hadde, vernam ick neerstelyc na den stant vanden Nederlande, en̄ hoorende hoe feestelijc, heerlijc en̄ costelijc, (niet teghenstaende de ieghenwoordighe armoede vanden lande) syne Hoocheyt t'Antwerpen eendrachtelijck inne ghehaelt ende als Hertoghe van Brabant ghehuldt ende gheeedt was [19 Feb. 82], soo creghe ick lust daer weder henen te trecken, maer verstaende ten anderen hoe moordadelijck den vromen Prince van Oraengen, binnen synen palleyse, door eenen ghehuerden Spaengnaert Iean Iaureguy [18 Meert 82]

(dier op de stededoot geslagen werdt) dweers door den hals geschoten was, dit bracht my weder in eenen vreemden twijfel, inder vueghen dat ick heel anders van sinne werdt, ende te paerde sat om eenen anderen wech te nemen. Ende door-reyst hebbende Pycardyen, Vermandois, Anjou, Poictiers, Berry, Limaigne, ende het edel vry Prinschap van Oraingnen, (niet sonder ghesien te hebben d'oude fraeyicheden van dien) soo vond-ick mijnen lieuen Abraham, (met wat vreuchden dit gheschiede, can elck licht bedencken die eens schipbrueck geleden oft ghesien heeft) in Prouencen ontrent Languedoc, van waer wy Godt louende ende danckende t samen reden (malcanderen ons auontuere vertreckende) door Sauoyen ende quamen door t'Hertochdom ende graefschap van Bourgondien in Duytsch-landt daer wy zeker tydinghe creghen [5 May 82] dat zijne V.G. (wiens goede huysvrouwe, Madame Charlotte de Bourbon; ghestoruen ende met grooten rouwe statelyck begrauen was) [9 voors.] van syne quetsure niet sonder veel dootlijcke swaricheden, ghenesen ende wel te passe, synen kerckganck ghedaen hadde [2 May 82]. Dese goede tydinghe dede mynen voors. vriendt omme keeren, ende heuchelijck na huys trecken, maer ick om zeker redenen wille, reysde voort door Switserlandt, na Beyeren, Saltzborgh, Nortgew, Wirtenbergh, ende Franckenlandt. Van hier ben ick (de vermaerde Francfortsche misse wel doorsien hebbende) in eenen nachen sittende, den Rijn af ghedreuen tot Cuelen toe. Al waer my onsen grooten vriendt, den gheleerden ende scherpsinnighen Aernout Milius eenen brief behande, van mijnen weerden Ortelius, die my van Stockholm int langhe beschreef de heerlijcke feeste ende vrolijcke vieringhe die tot Brugghe [20 Aug. 82], ende Gent [27 Julij 82] gheschiedt was om den grootmachtighen Alençon aldaer als Graue te hulden Oock schreef hy my, hoe den stantvastighen Prince nv ten tweedenmale in groot perijckel gheweest hadde, door den moorderschen aenslach die den Franschen ballinc Salcedo, met synen vertwijfelden aenhanc (dier twee met hem gheuangen waren, waer van den eenen hem zeluen verdede) daer ghemaekt hadde, om syn Excell. (ooc syne Hoocheyt, soo men seyde) te vergeuen ende omme te brengen. Welcken handel, soo hy my schreef, hem oorsake ghegeven hadde syn vader-lant weder te verlaten, ende Oostwaerts te reysene, te meer ooc dat de stadt van Oudenaerde haer soo haest op ghegheuen [1 Iulij 82], ende den Schotschen capiteyn Sempel de stad van Liere soo verradelijck ouergheleuert hadde [2 Aug. 82]: waeromme den Hertoghe zijnen heelen legher gheleyt hadde inde Buytenschanssen van Antwerpen, die daer dore soo vele als beleghert scheen te zyne,

[20 Nov. 82] ende d'Enghelsche Natie oorsake ghegheuen hadde dese stadt te verlaeten, ende naer Middelborch te trecken. Ick dit verstaen hebbende, ende hier vernemende hoe dat den Truchses, Kuervorst zu Cuelen een vrouwe wilde trouwen [4 Febr. 1583], ende euen wel Bisschop blijven, daer nootwendichlijck oock niet dan onruste en moeyte uyt ontstaen en mochte, soo sackte ende packte ick weder oppe, ende reysde spoedelyck doch bedecktelijck, om hem 't achterhalen, door Nederiant, te wetene door de heerlijcke Hertochdommen van Geldre, ende Brabant, het Bisdom van Luyck, (daer ic sach de ghedachtweerdighe begraeffenisse vanden ervarenen wandelaer Jan van Mandeuyle,) voorts door de Graefschappen van Lutzenborch, Namen, Henegouw, Artois, Vlaenderen, Zeelandt, ende Hollant, dwelk vast met een nieuwe swaricheyt ghedreyght werdt, door de muyterije, die Cornelis de Hooghe, den fraeyen letter snyder hem uytgheuende voor des Keysers Carolus bastaert sone [29 Meert 83] (daer hy naderhandt in den Haghe om gequartiert werdt, effen een iaer na dat den Preeckheere-moninck metten Biscain, om t' feyt van Iaureguy t'Antwerpen ghevierendeelt was) [28 Meert 82] daer heymelijck rockte, bedectelyck soeckende dit landt weder aenden Coninck te brengen. Dit dede my doen te meer haesten ende over schepen na de heerlijcheyt van Vrieslandt, van daer voorts te waghen rollende door Westphalen, langs Ditmers, naer 't Coninckrijck van Denemarcken, ende hem daer niet vindende, voer ick over de Sont ende Baltische Zee naer Pomeren, Sassen, Slesien, Bohemen, Oostenrijck, ende Frioul in Italien, heel versekert synde hem daer te vinden (als wesende een groot lief-hebber ende recht kendere vande loffelijcke outheden, soo wel van Medalien, Medaillons als van alle andere Roomsche sonderlingheden) ghelijck ick hem oock aldaer vondt, den yuoiren stoel van S. Marcus met aendacht besiende. Ende naer dat wy malcanderen vriendelijck ghegroet ende blijdelyck omhelst hadden, voeren wy spelen, om ons wat te vermaken op het lustige Lac Como, van daer trocken wy nae Milanen, voorts ouer het gheberchte van Piedmont, na Tuscanen, ende t'rijck van Napels. Dwelck oock niet weynich ontstelt en was, ouermits dat sy aldaer een Turcsche spie (wesende eenen verloochenden Christen) ghecreghen ende met vier galeyen van een ghetrocken hadden. Dies wy van daer roeyden naer d'eylanden van Sicilien, Sardinien, Malta, Corfu, Candien ende Cypers, van hier liepen wy na de keyserlijcke stadt Constantinopolen, daer wy onverwacht vriendelyck onthaelt werden van eenen Iohannes Andreas

Venetus die hem van selfs aenboot onsen taelman ende leydsman te wesen, ter liefden van onse vaderlijcke stadt, ende den seer vernuften Frederick Genibelli, die hem met dry ander cooplieden van Romanyen [Emanuel Sumadere, Nicolaus de Zuani, ende Gregorius Legico, Griecsche cooplieden], t'Antwerpen zijnde, lieflijck herberghende, in als beweecht ende gevoordert hadde, ende sonderlinghe in het contract dat tusschen de stadt van Antwerpen, ende Griecken, door zijn aengheuen, alsdoen ghemaeckt werdt [7 ende 20 Nov. 82]. Daermen eer langhe soo hy verhoopte de vruchten aff soude sien, ons derhaluen biddende, t'selue hunnen gast-vrijen weerdt, met veel hertelijcke groetenissen, soo aen hem als aenden zeer gheleerden Daniel vander Muelen (daer hy om de grootheyt zijns verstants oock kennisse mede ghemaeckt hadde) te willen aensegghen, het welck wy seer geerne aennamen, als die de persoonen wel kenden ende voor goede ghetrouwe Patriotten hielden. Als wy nv door den voors. Ioh. van de gelegentheyt deser stadt ende de heerlijcheyt vanden Groot-heere wel onderrecht waren, soo namen wy met alle danckbaerheyt oorloff ende trocken voorts na Slauonien, Hongerijen, Seuenborgen, Polen, en̄ Oswiecz, van waerick op een sledde een bodschap dede tot Danzick in Pruissen, ende quam weder by mynen trouwen Reysbroeder in Lijflandt, zoo hy t'seyl ghinck naer Noordweghen, van waer wy gheraecten in Moscouien, Tartarien, Indien, Persen, ende Turkijen, waer langs mynen med'gheselle int Heylich landt, comen was, ghelijck ick daer door Natolien, wesen wilde. Ende t'samen te Jerusalem gheweest, ende alles wat besiens weerdt was, op gheteeckent hebbende, ghinghen wy besien de Pyramiden in Egypten, oock d'Elephanten in Paep Ians-landt. Maer die quellycke sprinckhanen die door hunne ongeduricheyt d'inwoonders selve dickwils doen verhuysen, en lieten ons daer ooc niet langh met vreden, maer joeghen ons naer Carthaghen, daer wy saghen de wonderlijcke vervallinghen van dier stadt stercke mueren, ende van hare seltsame waterleydinghen. Ten lesten moede zijnde van reysen besloten wy sekeren tijdt te blijven in Barbarijen, by de goede lieden onder den berg Athlas, maer dit werdt oock een rekeninghe sonder weerdt, want wy daer nauw eenen dach stil en waren, wy en verstonden met verschrickinge dat de Coninck van Spaengnien weder een groote vlote schepen toe ruste totter oorlogen, doch werwaerts en wist niemandt, dan meest elck vermoeyde na Tercera, om zijn victorie te vervolghen, ouermidts dat hy Don Antonio ter zee verwonnen ende zijn fransche hulpe eensdeels verslaghen ende eensdeels ghe-

vanghen hadde [Julij 82], van de welcke hy de treffelijckste ende namelijck den vermaerden Capiteyn Strossi, als Zee-roouers hadde doen onthalsen. Waeromme wy voor ons namen, als die lieuer hadden in Godes, dan in des menschen handen te vallene, met de wel bezeylde Fortune vanden wijt-bekenden ende heerlijcken coopman Gillis Hoftman, die daep recht te passe by den Iongen Hans van Sambeke, zijnen cloecken dienaer gheladen werdt (hoe wel den Leeuw, dier onder ander vremde dieren oock inne ghedaen was, ons niet weynich en ontsette) na huys te varen, al eer den voorseyden Coninck soude connen veerdich wesen, ende de zee onveyl maken. Welcke reyse ons emmers soo wel gheluckte, dat wy met welvaren, altijt voor windt hebbende, zoo spoedich als vrolijck, Gode loff, weder t'Antwerpen aenquamen ten seluen daghe als die edele Bruydt Madame Louyse de Colligny (dochter vanden eruarenen Amirael van Vranckrijck, ende weduwe vanden vromen Heere van Tilligny, die beyde inde Parijsche bruyloft deerlijck om ghebracht werden, 24 Aug. 72), met haren trouwen bruydegom van Nassouwen uytten schepe opten werf tradt, dry daghen na dat de stadt van Denremonde van de Françoysen ontledicht [11 April 83] ende den Staten weder omme in handen gestelt was, volghende het prouisionael contract aldaer metten Hertoghe aenghegaen [12 getrout], ende hier ter Puyen solempnelijck afghecondicht [8 April voors.].

Als wy nu in de stadt waren comen [2 Apr. voors.], soo quam ons recht int ghemoete onsen sonderlinghen vriendt ende compere den seer vermaerden coper-snyder Philippus Galle, die ons hertelijck willecome heetende ende vriendelijck beschoncken hebbende, int langhe ghingh vertellen (ghelijck hy dat meesterlijck wel can) allen des hertoghen handel gheduerende ons aff wesen, ende onder al hoe dat met zijne Hoocheyts comste schier niet met allen tot des landts voordeel uyt gherecht en was, dan dat wy de stadt van Aelst [23 April 82], ende van Eyndhoven [8 Jan. 83] verouert en̄ Lochum ontset hadden [23 Sept. 82], dat hy den Staten altijt goede hope gegeuen ende wt ghestelt hadde, op de comste van zijn grandes troupes, die t'gemeyn volck door het langh beyden noemde de groote trompen. De welcke ghecomen, ende inde Buytenijen gheleghert zijnde, zijne Hoocheyt niet anders en hadde ghedaen dan met ketsen, steken ende bancketteren den bequamen tijdt verwacht, om dese Stadt, die vrywillich zyne was, zyne onvrije slave te makene: ghelijck hy dat oock met verscheyden ander steden al op eenen dach voor ghenomen hadde, hoe wel het hem niet gheluckt

en was dan met Duynkercken [Dec. 82], Dixmuyen [17 Jan. 83], Denremonde, ende Vilvoorden [14 Dec. 82]. Welcken tijt, soot scheen, hem veel te langhe soude ghebeydt hebben, indien men het jaer, door des Paus raedt niet en hadde thien daghen vercort: S^a op Sint Anthonis dach, seyde hy syn crijchs-heyr in Borgerhout te willen gaen monsteren, ende hadde syne Excell. (die Godt nu hier ten derden male [17 Jan. 83] voor ongheluc behoede) seer gheirne mede ghehadt, dan zoo dit ongheleghen was, soo reedt syne Hoocheyt ten voorseyden eynde (soo elck meynde) opten noene met synen adel, die seer groot was, wel te peerde, vrolijck ende al lachende, elcken seer feestelijck toe neygende ter Kipdorp-poorten uyte. Daer hy niet soo haest wt en was, de brugghe en werdt terstont (als den gheveinsden hinckaert de loze ghegheuen hadde) aen alle canten beset, de borgherlijcke wacht (t'sijnder eeren metten blooten hoofde staende) doot gheslaghen, ende de vesten aen weer syden inne genomen. Daer ick, seyde de voornoemde Galle ende den constigen schilder Gillis Quingnet (als daer t'samen ghecomen zijnde om de Fransche monsteringhe te gaen zien) in grooten ghevaer onses leuens waren. Voorts zondt syne Hoocheyt alle zijne soldaten, die hy ghezeydt hadde te willen monsteren, ter poorten inne: Dese quamen met grooten ghedruyssche al roepende: tuë, tuë, Ville gaignée: Viue la Messe, ende desgelijcx brandende, moordende ende roovende, al daer zy ontrent conden, om ons soo hatelijck te verschudden ende te vernieten, als hy ons eerst vriendelijc met schoone woorden [Fouet et Discutit] getroetelt ende onderhouden hadde. Maer de ghetrouwe Godt die de zijne een rechte sake hebbende, en̄ op hem betrouwende, nemmermeer en verlaet, gaff den borgeren (des hem eeuwigen lof zy) soodanighen herte ende moet dat sy eer lange met een handt vol volcx, op de vlucht gheslagen ende weder ter poorten uyt ghekipt werden: ja malcanderen soo ouerliepen, dat hunne lichamen, soo doode als levende, de poorte toeschansten, inder manieren dat de gene dier voorts wt wilden, moesten ter vesten aff springhen, oft om ghenade roepende hun gheuangen gheuen. Daer na d'ouerwinninge soo ghenadelijck ende bescheydentlijck mede ghehandelt werdt, dat de ghene die onder de dooden lagen ende noch eenich leven hadden op gheheuen ende te meesteren gheleydt werden. Dier doot bleven, soo eel als oneel, waren wel 1500, waer van den meestendeel begrauen was int op comen van de monster-veste, streckende na den Huyuctters-toren: welke, plaetse, soo hy ons dit al wandelende vertrock, hy ons oock metten

vingher wees. De borgheren die hun leuen vromelijck voor hun vaderlant hadden ghelaten, waren ontrent lxxx in ghetale; waer onder was den cloecken Colonnel Adriaen Vierendeel, den gheoeffenden Renaut Michaut, ende den stouten Baltazar Tas. Alle welcker borgeren weduwen ende weesen, met seker lijfrenten op dese stadt tot een teecken van danckbaerheyt, rijckelijck vereerd ende beschoncken syn, op dat de ouerghebleuene, tselue ghedenckende, hun des te vromer souden draghen, dwelck een sake is die voorwaer wel te louen staet. Voorts leyde ons onsen voorseyden Compere, over al daer zedert dien dach nieuw ketenen, veerdige draeyboomen, stercke balien, ende sekere schoven ghemaeckt waren: Alsoo dat wy beuonden dat de Stadt nv niet alleene dick van wallen ende diep van breede grachten was, beset met dichte staketsels teghen den buytenvijandt, ende wel beplant met cierlijck gheboomte tot verlustinghe der borgherijen, maer oock wel versekert teghen alle laghen, listen ende muyterijen die den inwendighen vijandt soude moghen te weghe brengen. Waer van hoochlijk te louen ende te prijsen syn, alsoo wel

Daer en bouen versekerde hy ons, dat nv elck borgher wel drij mannen weerdt was (dwelck wy oock lichtelijck gheloofden) als ghereckelijck monster ghepasseert zijnde, ende verscheyden reysen malcanderen getrouw beuonden hebbende, soo ooek noch onlangs, seyde hy, wel gebleken was int branden van de nieuw-borse [23 Febr. 83], hoe wel het by nachte geschiede: want daer sachmen, soo hy voort seyde, onder het wijs beleyt vanden Magistraet, elc om 'tvlijtichste, ja om strijdt hem in zijnen dienst trouwelijck quyten ende malcanderen cloeckelijck by staen, alsoo wel de vier Brandtmeesters.

Dese seyde hy noch eens, hebben hun al tsamen soo ghequeten, ghelijck sy noch daghelijcx met goede ordene doen, dat ick nv alle voorder swaricheyt hier ghetroost ben: te meer om datmen hoe langher hoe merckelijcker spuert dat God dese stad ende den lydsamen Prince haren erf Borchtgraue, ghenadelijck wil bewaren. Waer aen merct ghy datte, vraechden wy hem? Daer aen, antwoorde hy dat de Heere telcken de moordersche aenslaghen openbaer maect, en̄ wonderbaerlijck voorcomt, dwelc nv tot vier malen toe binnen den jare geschiedt was. Nochtans was den lesten, die aengenomen hadde syne Excell. verradelijck te herten en̄ te doorsteken [3 Meerte 83], om soo de stadt in roeren te stellen, daer hy oock om ghevierendeelt is, eenen seer veruaren, loosen ende duertrapten Spaengnaert; Pedro Dordun̄a ghenaemt, maer teghen Gods voorsichticheyt en gelt seyde hy gheenderley list noch schalckheyt: ons der haluen voor tbeste radende, hem voortane, thuys blijuende, te willen geselschap houden; het welck wy hem, wel ouerleyt hebbende, dat wy ouer al meer onghemacx dan ghemacx gheuonden hadden, ende ondervonden hebbende dat de salighe ruste niet buyten ons, maer in ons, door tghelooue in Christo Iesu onsen Heere, te vinden ende te bewaren was, hem vastelijck toe seyden, soo wel om te beschrijven (volghende zijn begheiren) dese onse reyse, als de seltsame eyghentheden der grooter Zee, met de voornaemste riuieren in haer verdwynende: den wonderlijcken aert vanden vremden onghestadighen wint, ende de nature van elck landt besonder, met de ghelegentheyt van d'uytghenomenste hooftsteden die wy gesien ende doorwandelt hadden. Welcken arbeyt ick oock geerne hem te lieue aennam, en̄ aenvonck, doen Ionckher Philips van Schoonhouen, heere van Wanroy, etc. (die oock wonderlijck de Fransche monsteringhe ontcomen was) den eersten steen gheleyt hadde vande Monster poorte, [30 April 83] eenen dach oft twee eer de drij herbouwers van t'verbrande stadthuys, namelijc Françoys Schot, Pauwels Luydincx, ende Ian Daems, ghereetschap begosten te maken om de verbrande borse wederom te vernieuwen [2 Mar. 83]: Ende heb dit werc, sulck alst is,

voleyndt, soo den Hertoghe van Aniou metten zijnen weder na Vranckrijc voer [18 Junij 83], latende tot Duynkercken Monsieur de Chamois met seer weynich volcx, die van Lamotte terstont belegert ende ghedwonghen werdt hem de Stadt ouer te leueren, ende corts daer na oock de stadt van Nieupoorte [30 Iunij 83], Meenen [16 Iulij 83], Veurne [24 Iulij 83], ende Dixmuyden [vlt Iulij]. Alsoo dat Vlaenderen schier heel hopeloos ende zeer iammerlijc verlaten bleef. Ghelijc ooc Brabant als doen deerlijck verwoest ende bedorven werdt, selue door syne Hoocheyts legher, die metten Mareschal de Biron ouercomen was, om Eyndhouen t'ontsetten en̄ den vyant wt de Kempen te drijven, doch alles te vergheefs [23 April]. Want niet alleene de beleigherde stadt inne ghenomen ende vermeestert werd, maer oock Turnhout [13 Mar. 83], Diest [27 May 83], Zichenen [5 Iun. 83], Westerloo [23 Apr. 83], Hoochstraten ende de sterckte van Viersel onlangs gewonnen, ia alle dat wy ontrent den heycant hadden, uytghenomen ons leste ghewin, het huys te Wouwe, by Berghen opten Zoom, [8 May 83], daer den legher ontrent bleef ligghen niet sonder quaet vermoeden vanden ghemeynen man, die altoos het erchste is besorgende. Waer inne den almachtigen goeden Godt ten besten voorsien wille, als wy vastelijc hopen door de genade van zijnen eenigen sone, hem ulieden, lieue Wandelaers, hier mede bevelende, ende hertelijck biddende dat hem belieue, als den eenighen Leydsman, ulieden alsoo te beweghen ende te gheleyden in de pelgrimage deser werelt, dat ghyse met een vrolijck gemoet (v met dese onse beschryuinge ten besten behelpende, voorspoedich moocht volbrenghen tuwer eewigher rusten. Dwelck wy u van gantscher herten, als ons selven gunnen sonder

Eynde.

Het Register, door de antwerpsche schoolmeestersgilde gedurende het jaer 1579-1580 onderhouden, en dat ik hiervoren in zijn geheel als Bylage I, heb laten drukken, bevat zaken van verscheiden aerd. Het begint met eene lijst van al de persoonen, welke alsdan deel maekten van de gilde. Het getal der schoolmeesters beloopt tot vijf-en-zeventig en dat der schoolvrouwen tot drie-en-vijftig. Wanneer men in aenmerking neemt, dat er verder nog scholen bestonden door Geestelyken gehouden, zoo

als de vijf, zoo gezegde Papenscholen, voor jongens, en waerschijnlyk ook andere, door kloosterzusters bestuerd, voor meisjens, en dat er bovendien nog onvrye meesters waren, dat is die geen deel maekten van de gilde, dan zal men moeten bekennen, dat het des tijds te Antwerpen aen geene gestichten ontbrak, alwaer de jeugd het onderwys en de opvoeding kon genieten.

Die lijst werd in 1579-1580 met zorg byeengebracht, omdat er in dat jaer aen de verordeningen, die de gilde tot alsdan beheerscht hadden, gewichtige wyzigingen werden gedaen; en men ter dier gelegenheid den toestand dezer inrichting, alsook het getal der leden, die er toe behoorden, nauwkeurig wilde kennen.

Onder de opgegevene schoolmeesters ziet men eenige bekende mannen. Behalve onzen Peeter Heyns, bemerkt men er nog Gabriël Meurir, eigenlyk Meurier, by wiens naem men het woord royé geschreven heeft, omdat hy, om redenen in dezelfde Bylage, voorkomende, wezenlyk uit de gilde geschrabd werd. Ik kom aenstonds op hem te rug. Ook ziet men er op Michiel Coignet, die soms Quignet geheelen wordt. Hy was een zeer verdienstelyk wiskundige, en schreef, onder andere werken, eene Cyferkunst, in het fransch, een boek dat in zynen tijd nog al opgang maekte en lang in de scholen gebruikt werd(1).

Uit de ongelykheden, zelfs in de eigennamen, zoo als Meurier en Meurir, Coignet en Quignet, van Meldert en van Mildert, Borrekens en Borrykene, enz. kan men opmaken hoe slordig men des tijds in het algemeen, zelfs in stukken die onder het oog van schoolmeesters geschreven werden, met de spelling omging. Het stuk draegt er op elke bladzyde talryke bewyzen van, die ik niet noodig geacht heb te doen verdwynen.

Op deze lijst volgt de nieuwe ordonnantie op het school-

wezen, den 7^sten September 1579, afgekondigd, alsook de bepalingen uit de vroeger bestaende verordeningen, welke men als niet afgeschaft zijnde kon beschouwen, en dus nog dagelyks aengeroepen konden worden.

In gevolge de Pacificatie te Gent, ten jare 1576, geteekend, liet de aertshertog Mathias met Willem van Oranje, onder den naem van Religions-vrede, op den 29^sten Augustus 1578, een edict uitgaen, waerby zy te Antwerpen de vrye uitoefening der onderscheidene Godsdiensten toelieten, en op den 11^sten Juny daeropvolgende, hadden zy, in overeenkomst met het Magistraet der stad, daerby nog dertien nieuwe artikelen gevoegd, alles dienende, zoo als zy zegden, om het vroeger uitgevaerdigde nader te bepalen, en tot de herstelling van rust en vrede te komen(1). Doch deze artikelen waren den Roomschen niet zeer gunstig, ja grooten deels zelfs tegen hun gericht. Deze werden daerby immers slechts in het bezit van drie hunner kerken hersteld, en het was hun niet toegelaten hunne godsdienst plechtigheden in het openbaer uit te oefenen; wat meer is, aen vier-en-veertig hunner Geestelyken bleef de terugkomst in, of het verblijf binnen Antwerpen ontzegd. Onder dit getal bevond zich de gewezen scholaster Godefridus Vuesels of Voesels(2).

Men begrijpt, dat in den toestand van zaken, waerin de stad zich bevond, en te midden dier hevige geloofsgeschillen het schoolwezen niet onaengeroerd kon blyven. In der daed krachtens den Religions-vrede en de dertien artikelen werd, op den 7^sten September 1579, die nieuwe verordening op de scholen uitgevaerdigd, welke hierboven aen het hoofd voorkomt. Die ordonnantie in verband gebracht met de andere oorkonden opgegeven onder N^r III, beschouw ik als behoorende tot de belangrijkste

stukken voor de geschiedenis van Antwerpen gedurende dat zoo brandend tijdstip. Er zijn er misschien geene, waeruit men beter dan uit deze, den wederzijdschen toestand der partyen kan leeren kennen.

Hadden van den eenen kant de Roomschen zich niet te beloven van hetgene, onder den dekmantel der herstelling der rust, gedaen was, van den anderen kant hielden de Gereformeerden zich in het geheel niet te vreden met de vryheid, die men hun had toegestaen; maer zy wendden alles aen, om, zelfs tot de oude inrichtingen der Katholieken toe, zoo als de Sinte-Ambrosiusgilde was, om verre te smyten. Uit de medegedeelde stukken kan men wel niet juist opmaken, in welke verhouding de Calvinisten en Lutheranen met het overige der bevolking stonden; maer het blijkt toch, dat de onroomsche schoolmeesters niet groot in getal waren, vermits de Dekens der gilde met de Oudermans, waeronder een Calvinist en een Lutheraen, zelven verklaren, dat er zich onder de gereformeerde school-meesters nauwelyks vier, en onder die van de Confessie van Augsburg, geene drie bevonden, die bevoegd waren het dekenschap te vervullen.

Ik herhael het, deze stukken verspreiden een nieuw licht over den toestand van Antwerpen ten gevolge der Pacificatie van Gent; maer ik kan er te dezer plaets niet langer over uitweiden, en moet het aen anderen overlaten deze oorkonden nauwkeurig te overwegen, en als nieuwe bron voor het schryven van eenige bladzyden over dat voor die stad zoo woelig en belangwekkend tijdstip te gebruiken.

Hetgeen daerop in het handschrift volgt, en alhier onder N^o IV gedrukt voorkomt, zal stof kunnen leveren, om in het vervolg een zeer ongunstig oordeel te stryken over eenen zeer bekenden Antwerpschen schoolmeester, Gabriël Meurier. Deze man, geboren te Avesnes, een steedjen in dat gedeelte van Hene-

gau, hetwelk thands aen Frankrijk toebehoort, gelegen, hield te Antwerpen eene fransche school, die in haren tijd zeer vermaerd was, en hy zelf heeft zich bekend gemaekt door het uitgeven van een aental boekjens voor de jeugd bestemd, welke tot heden toe zeer gezocht zijn, deels om de aerdige titels, waeronder sommige verschenen, zoo als: le Perroquet mignon des petits enfants, la Guirlande des jeunes filles, la Foire des enfants d'Israël, le Bouquet de la philosophie morale, enz., deels ook om den inhoud, waerin meestal, zoo voor de geschiedenis van opvoeding en onderwijs als voor de taelstudie, nog al wat te leeren is. Al die werkjens zijn in het fransch, maer by vele komt een nederlandsche tekst by, zoo dat ze ook voor onze tael met vrucht kunnen geraedpleegd worden(1).

Het was reeds vroeger bekend, dat Meurier een moeijelyk, oploopend en afgunstig mensch was. Zyne uitvallen tegen schryvers, die hetzelfde vak als hy beoefenden, zoo als onze beroemde Kilianus, de fries Mellema enz., strekken daervan ten bewyze. Maer in de klacht tegen hem door de Schoolmeestersgilde ingediend, worden er zoo talryke grieven, tegen zijn gedrag even als tegen zyne eerlykheid opgesomd, en wordt hy met zulke zwarte kleuren afgeschilderd, dat men wel moet aennemen, dat hy niet altijd treffelyk handelde, en dat het dikwijls lastig moest vallen om met den man om te gaen. Wel is waer, het schijnt my, dat de partygeest, welke in die dagen te Antwerpen zeer hevig moest zijn, aen de zaek niet geheel vreemd was, ja, dat deze zelfs in het stuk, dat de Dekens der

gilde tegen hem indienden, hier en daer doorstraelt. Wat er ook van zy, de Superintendenten der scholen, die in de zaek uitspraek te doen hadden, veroordeelden Meurier tot het betalen eener geldboete, en legden hem op, dat hy zich in het vervolg met de gilde niet meer te bemoeijen had. Daerom werd zijn naem uitgeschrabd; maer daeruit volgde, mijns dunkens, des tijds niet, dat het hem verboden werd school te houden. Ook werd de wat al te erge vraeg van zyne medebroeders in de gilde, dat hy, naer een oud middeleeuwsch gebruik, barvoets en blootshoofds, met eene brandende keers in de hand, vergiffenis zou vragen, niet ingewilligd.

Peeter Heyns, die, in zyne hoedanigheid van deken, alhier als een der voornaemste beschuldigers van Meurier optreedt, was vroeger zijn vriend. Toen deze immers zyne Guirlande des jeunes filles(1) in het licht zond, schreef Heyns daervoor het volgende ter aenbeveling:

Meurier liet deze regels van Heyns niet onbeantwoord. Op de voorlaetste bladzyde van gemeld boekjen, leest men de twee volgende stukjens:

Toen deze regels geschreven werden stonden dus de twee meesters, alhoewel zy beiden eene fransche school hielden, in vriendschapsbetrekkingen met elkander.

In de klacht van de dekens tegen Meurier legt men hem onder andere ook ten laste, dat hy: ‘oock sonder wete vanden Ouders, nyet teghenstaende datter te veel rijs-teeckenen waren, noch

meerder ghetal hebbende doen munten ende slaen ende die altsamen met synen naem ende bynaem doen mercken om rijs te halen.’ Door rijs-teeckenen verstaet men niet anders dan den presentie-penning der gilde, die in sommige omstandigheden aen de leden uitgedeeld werd, en waervan zy dan, gelyk ik zal gaen zeggen, eene schotel rijspap bekwamen. De hier aengehaelde woorden moeten verstaen worden, niet, dat Meurier in 1575 eenen nieuwen penning voor de Schoolmeestersgilde deed snyden; want deze bestond reeds sedert het jaer 1562, maer wel, dat hy met den bestaenden stempel op nieuw een aental van die stukken had doen munten, iets waerdoor hy onnoodig kosten verwekte, en verder, dat hy op alle zynen naem en voornaem had doen inkloppen. Van Orden, by wien men dien penning afgebeeld en beschreven vindt(1), zegt: ‘Meestal zijn er een paar letters ingestempeld, waarschijnlijk den naam aanduidend van den houder.’ Op de plaet echter in zijn werk voorkomend, en waerop het stuk afgebeeld is, heeft de teekenaer die letters weggelaten. Ik acht het dus niet ongepast dien penning hier op nieuw onder de oogen te brengen volgends een exemplaer, hetwelk deel maekt van myne verzameling, en dragende de letters G.M., zijnde naem en voornaem, niet van den houder, zoo als Van Orden meende, maer wel van onzen Gabriël Meurier, deken der gilde in 1575.

Zie hier het stuk:

Op de voorzyde staet de heilige Ambrosius in bisschoppelyk gewaed, met myter en staf, en by hem een biekorf, zinnebeeld der vlijt. Het omschrift luidt: d. ambrosio scholarum praesidi, dat is: aen den heiligen Ambrosius beschermer der scholen. Verder ziet men daerop nog ingestempeld, behalve de letters G.M. van onzen Gabriël Meurier, de cyfers 70 en 94, ongetwyfeld voor 1570 en 1594: zijnde deze jaertallen daerop geklopt, niet onder Meurier, maer onder het dekenschap van anderen, en dienende, als het ware, ter vernieuwing van den penning, om slechts die exemplaren, waerop deze teekens voorkwamen, voor geldig te houden.

Op de keerzyde ziet men het wapen van het markgraefschap van Antwerpen tusschen twee vuerstalen met vonken, en daeronder:

de gvlde
der schoelmee-
sters binnen
antwerpen.
1562.

Of de schoolmeestergilde reeds vóór het jaer 1562 eenen anderen penning gehad heeft, denk ik niet. Ten minste zijn daervan, voor zoo veel ik weet, geene exemplaren bekend.

Uit de benaming rijsteekenen, aen die penningen, zoo wel in de klacht tegen Meurier als in de rekening gegeven, blijkt waertoe men ze hoofdzakelyk gebruikte. Eens of tweemael 's jaers, namelyk op het patroonfeest, dat is op Sinte-Ambrosius dag, kookte men, op algemeene kosten der gilde, eene groote hoeveelheid rijs, welke aen de medeleden, die hun jaergeld betaeld hadden, tegen inlevering van die penningen uitgedeeld werd.

Dergelyk gebruik bestond te Antwerpen, in de zestiende eeuw insgelyks by andere gilden. Reeds ten jare 1827 heb ik eenige

aenhalingen uit de rekeningen der goud- en zilversmeden laten drukken(1), waeruit blijkt, dat ook deze jaerlyks, op den dag van Sinte-Loi (Eligius), eene schotel rijspap ontvingen.

De rijspap, die nog heden zoo algemeen in een groot gedeelte van ons vaderland, by kermisdagen wordt opgediend, was ook de geliefde kost onzer voorvaderen. Aen hen, die belang stellen in de wetenschap van het koken, zal het niet ontsnappen, dat men voor het bereiden der rijspap, behalve suiker, kaneel en saffraen, ook gember in rekening brengt, die heden daerby niet meer te pas komt. Maer in vroegere eeuwen gebruikte men voor de keuken veel meer speceryen dan in onzen tijd(2).

Nog een woord over Gabriël Meurier. Het tijdstip van zijn overlyden is niet bekend. De heer Dinaux heeft by gissing aengenomen, dat Meurier omstreeks 1520 te Avesnes geboren, in 1550 naer Antwerpen kwam, en aldaer in de laetste jaren der zestiende eeuw stierf. Ik had daertegen eenig bezwaren inge-

bracht(1), en gemeend, dat hy tot in de zeventiende eeuw geleefd had, omdat er nog ten jare 1618 een boekjen met den naem van Gabriël Meurier(2) in het licht kwam; maer vermits het uit de hiervoren gedrukte stukken blijkt, dat hy reeds in 1552 deel maekte van de antwerpsche schoolmeestersgilde en alsdan reeds weduwenaer was van eene eerste vrouw, en verder in 1579, zoo door de schoolmeesters als door de superintendenten, een oud man geheeten wordt, kan men zyne dood niet wel na het jaer 1600 verschuiven. Ook komt het my zeer waerschijnlyk voor, zoo als de heer Dinaux reeds vermoedde, dat Gabriël Meurier eenen zoon gehad heeft, den zelfden naem dragende als hy. Men zou dus dezen te houden hebben als den opsteller der Conjugaisons flamen-francoises, welke slechts in 1618 verschenen(3).

In de eerste Bylage komt verder voor, onder N^o V, het verzoek gedaen door eenen der schoolmeesters Sebastiaen Cupers, wiens naem reeds hiervoren(4) genoemd werd, ten einde van den dienst der gilde ontslagen te worden. Daerop volgt de rekening, zoo van ontvang als uitgave, waerdoor men omtrent al de huishoudelyke zaken der gilde volkomen ingelicht wordt.

Onder N^o VI leest men den Eed, die door de schoolmeesters moest afgelegd worden. Dit stuk, zoo wel als de vier andere, die geene betrekking hebben op de Sinte-Ambrosius gilde, en die ik daerom ook niet heb laten drukken(1), is van eene andere hand dan al het overige. Dat voorschrift van den eed zal slechts van na de overgave der stad aen Parma, in 1585, dagteekenen.

De Bylage I eindigt met eene losse aenteekening door de oude hand, die het register geschreven heeft, en waeruit blijkt dat de rijs in 1563-1565, veel dierder kostte dan in 1571-1573. Voor de drie eerste jaren bedraegt de prijs van 290 ponden, 36 gulden en 17 stuivers, terwijl voor de drie andere 347 ponden, slechts 28 gulden en 11 stuivers kosten. Ook ziet men daeruit, dat telkens dat Meurier deken was, zoo wel in 1564 als 1572, er eene grootere hoeveelheid rijs gebruikt werd, dan onder het dekenschap van andere.

Omtrent Bylage II, die eene uitvoerige proeve van den prozastijl van Peeter Heyns oplevert, heb ik niets byzonders aen te merken. Onze schryver is waerschijnlyk een der eersten, die om zyne lezers des te gemakkelyker met de onderscheidene landstreken des aerdbodems bekend te maken, hen, op eene niet onaerdige wyze geheel de wereld door doet reizen. Verder gevoelde hy te wel het dorre van eene bloote opsomming van zoo talryke eigennamen, en daerom doorvlocht hy zyne beschryving met het aenhalen van merkwaerdige gebeurtenissen, die ginds of elders, vooral omtrent den tijd, waerin hy schreef, plaets hadden. Het laetste gedeelte van dit stuk, alwaer hy den mislukten aenslag van den hertog van Alençon op Antwerpen, breedvoerig verhaelt, beschouw ik als niet onbelangrijk, voor de plaetselyke geschiedenis van die stad. Want alhoewel het niet ontbreekt aen schryvers, die over die roekelooze pooging

van den franschen hertog gehandeld hebben, vindt men toch nergends zoo als in het verhael van onzen Heyns, die ooggetuige der gebeurtenissen was, de namen opgegeven van de oversten der burgery, die de stad zoo moedig tegen de Franschen verdedigden.

Nog eene enkele aenmerking, die waerschijnlyk reeds door de meeste lezers zal gemaekt zijn. Emanuel de Metre, dien Heyns zynen vriend noemt, is niemand anders dan de geschiedschryver, die meer algemeen onder den naem van Van Meteren bekend is, en reeds vóór 1579 Antwerpen verlaten had, om zich in Engeland te vestigen.

De bladzyden, waerin ik hiervoren de schriften van onzen Peeter Heyns heb opgenoemd(1), waren reeds afgedrukt, toen ik eerst gewaer werd, dat ik het hoofdwerk van onzen schryver, datgene, waerdoor hy eene plaets verdient onder onze nederlandsche tooneeldichters, over het hoofd gezien had. Ik bedoel het Spel van Sinne, gevolgd door een Ebatement, welke hy als Factor der kamer van Rhetorika Den bloeijenden Wyngaerd van Berchem, by Antwerpen, ten jare 1561, voor het Haechspel, dat alsdan in gemelde stad gevierd werd, dichtte. Het eerste stuk was ingezonden ter beantwoording op de vraeg:

Welck handtwerck, oirboirlijcste is van doene, en eerlijcste, nochtans seer cleyn gheacht?

Het zijn de vroegste werken, die ik van hem ken. Hy vervaerdigde ze op zijn vier-en-twintigste jaer, vermits hy, zoo als

ik hier boven heb aengetoond(1), in 1537 geboren werd. Of Heyns alsdan nog niet te Antwerpen, maer wel te Berchem woonde, is mogelyk. Hy dagteekende immers nog niet, zoo als in zyne latere stukken, uit den Lauwerboom; maer hy voerde alreeds zyne spreuk: Wel hem, die in God betrout.

Die stukken komen voor in de groote verzameling te Antwerpen, by Silvius, in 1562 gedrukt. ‘Het Spel van Sinne mag,’ zegt, professor Hofdijk, die er nog al uitvoerig over handelt, ‘onder de beste en meest levendige gerekend worden(2). Het eigenlyk Spel van Sinne, dat vooraf gegaen is door de Presentatie en de Prologhe, beide op rijm, heeft de volgende persoonen: Godvruchtighe Iongheyt. Eenen Ionghelinck tamelijck ghecleedt. Sinnekens: Lust tot Rijckdom. Een mans personagie en Tsvleesch ghemack. Een vrouwe personagie. Vreese des Heeren. Een mans personagie na de Iodensche wijse ghecleedt. Kennisse der waerheyt. Een vrouwe personagie suyuerlijc int witte ghecleet.

Het besluit van dit stuk is, dat de Akkerbouw voor het beste handwerk moet gehouden worden. Ik zal er niet verder over uitweiden, aengezien professor Hofdijk het genoegzaem heeft doen kennen.

Op het Spel van Sinne volgt het Ebatement of Factie, insgelyks voorafgegaen door eene Prologhe. Dit mael zijn het de volgende persoonen, die ten tooneele verschynen: Stijdts bequaemheyt. Een vrouwe. Mate. Eenen man. Ghetempertheyt. Een vrouwe. Lackernye. Eenen man. Buycks lust. Een vrouwe. Cleirpot. Eenen man. Onuersadinghe. Een vrouwe. Calcoensche snuyte. Eenen man. Carmosijn tronie. Een vrouwe. Amoreus ghilde. Een ionghelinck. Bacchus. De Bruydegom. Ceres. De Bruydt.

Deze Factie telt slechts honderd en zeven-en-veertig verzen. Het is eene klucht geheel in den trant van dien tijd, en die het vieren der bruiloft van Bacchus en Ceres tot onderwerp heeft.

Zie hier eenige regels uit het stuk:

Deze Factie bevalt my veel minder dan het Spel van Sinne.

Ik heb my misschien ruim lang bezig gehouden met eenen schryver, die zich als dichter niet boven het middelmatige verhief, maer wiens hoofdverdienste altijd zal blyven, eene zuiverdere tael geschreven te hebben dan de meesten zyner voorgangers of tijdgenooten.