Het vierde boek van den Wapene-Martijn, door Hein van Aken.
Zie hier eindelijk het sedert lang beloofde vierde boek van den Wapene-Martijn.
Dit vervolg op Maerlants werk is ons slechts in één enkel handschrift bewaerd gebleven, dat te Antwerpen in 1825 op eene veiling van een groot gedeelte der bibliotheek van de oude abdy van Tongerloo en van het Museum der Bollandisten, gevonden(1) en door den bekenden engelschen boekverzamelaer R. Heber aengekocht werd. Deze gaf het ter leen aen Willems, die daeruit een paer stukken met het gesteendrukte facsimile van eene der bladzyden, in zyne Mengelingen van Vaderlandschen inhoud, mededeelde(2). Na de dood van Heber kwam het in mijn bezit, en het leverde my den tekst van den Rinclus door Gielis van Molhem en Hendrik, dien ik in het derde deel van dit Museum opnam.
By eene nadere gelegenheid kom ik op dit handschrift te rug, zal het alsdan beschryven, en den inhoud nauwkeurig
opgeven. Het zy genoeg hier aen te teekenen, dat deze Codex ook de drie boeken van Maerlants Wapene-Martijn bevat. Aen het einde van het derde boek staet het volgende: Hier es de derde boec ute, die xxxix Clauselen inheeft, ende elc Clausele xiii verse. Ende hier volcht de vierde boec ende dese indt op xix elc Clausule. Noch hier, noch elders is er iets te vinden, dat ons met den dichter van dat vierde boek bekend maekt; maer ik zal het nochtans aen Hendrik van Aken, wiens naem hier aen het hoofd staet, en van wien Jan Boendale reeds zegde:
op eene voldoende wyze kunnen toeëigenen.
Uit de laetste strofe van het stuk blijkt, dat het in 1299 geschreven werd. Alzoo Jakob van Maerlant in het volgende jaer in zeer hoogen ouderdom stierf, wordt het alreeds onwaerschijnlijk, dat hy op dat uiterste tijdstip van zijn leven, dit werk zou in het licht gezonden hebben. Doch, het stuk zelf levert talryke bewyzen op, dat er hier aen den gryzen Maerlant niet meer te denken valt.
Reeds by den aenhef, luidt het:
Dat is zoo veel te zeggen als: ‘Jacob, wiens geest de Martijns schiep, heeft my door zynen dichtgloed ontstoken.’
Aldus kon Maerlant van zich zelven niet spreken.
Verder, zonder gewag te maken van denkbeelden, welk juist met die van Maerlant niet strooken, bevat de vierde Martijn eenige plaetsen, waeruit men kan opmaken, dat het dichtstuk uit de pen van eenen Brabander gevloeid is. Zoo, wanneer hy aen
de vorsten verwijt, dat zy het oor aen valsche vleijers leenen, zegt hy:
De schryver gebruikt hier by voorkeur de namen van Hendrik en Jan, omdat juist in Brabant drie Hendrikken en drie Jannen opvolgelijk heerschten.
Eenige nog meer beduidende regelen zijn die, waerin hy tegen Hugo Capet uitvaert, omdat deze den hertog van Lothrijk, aen wien, als afstammeling van Karel den Groote, de kroon van Frankrijk toekwam, verraderlijk te Louwen had doen vangen.
Al de oude chronyken van Brabant gewagen van dien aenslag van Hugo Capet op den hertog van Lothrijk gepleegd; maer een Vlaming zou zulke tael niet hebben gevoerd. De graven van Vlaenderen immers hadden ook aenspraek gemaekt op de fransche kroon, omdat zy, door Judith, echtgenoote van Baudewijn met-den-yzeren-arm, insgelijks van de Karolingers afstamden.
Zie hier eene derde nog meer beslissende plaets, waerin Jakob aen Marten vraegt wie de vorst is aen wien hy zoo verknocht is:
En de regels, die daer wat voorgaen:
zijn waerschijnlijk eene toespeling op de geschillen wegens de leenroerigheid van Zeeland tusschen Gwy, graef van Vlaenderen,
en zynen schoonzoon, Floris V van Holland, ontstaen. Hertog Jan I van Brabant bemoeide zich met die zaek; hy trad als bemiddelaer op, en toen Floris gevangen werd genomen, was hy, om dezen op vrye voeten te kunnen zetten, gedwongen zelf als gyselaer te blyven, en moest een aenzienlijk losgeld betalen. Dit gebeurde ten jare 1289.
Aengenomen, dat de dichter een Brabander is, dan zal men dadelijk denken aen Hendrik van Aken van Brussel, die in de laetste helft der dertiende eeuw leefde, en, zoo als men uit Boendale leert, reeds vóór 1330 stierf. Zijn bloeitijd komt met het jaer 1299, waerin dat vervolg op Maerlants werk voltooid werd, zeer wel overeen.
Doch deze toeëigening aen den brusselschen dichter is geene bloote gissing; er komt in het stuk een vers voor, waeruit blijkt, dat van Aken wezenlijk de schryver van dat vierde boek is.
Nadat hy de eigenschappen van eenen volmaekten ridder breedvoerig uiteen gezet heeft: dat deze zoo door zyne geboorte als door zijn leven edel moet zijn, en dat hy in de steekspelen zyne bedrevenheid in het hanteeren der wapenen moet toonen, voegt hy er by, dat in vroegere tyden die drie hoedanigheden vereenigd waren, en, zegt hy, alsdan werd men ridder in Gods naem geslagen, na gezworen te hebben ‘te suvere alle blame:
Dan volgt nog eene beschryving van de vroeger in zwang zijnde plechtigheden, die in zynen tijd in onbruik gevallen waren, en het luidt alsdan:
Wel nu, het is bekend dat Hein van Aken, in onze tael een fransch gedicht overbracht, l'Ordene de Chevalerie(1), waerin al de pleegvormen by het ridderslagen gebruikelijk, nauwkeurig worden opgegeven, en dit ter gelegenheid van het gewaend bekeeren tot het Christendom van den koning Saladijn, die ter zelfder tijd in de ridderschap aengenomen werd.
Van Aken, die, zoo als wy zagen, in de laetste helft der dertiende en in de eerste der volgende eeuw bloeide, is sedert lang in onze middeleeuwsche letterkunde bekend. Stellig weet men thands dat hy 1o De vertaler is van den Roman de la Rose, 2o van l'Ordene de Chevalerie. 3o Dat men aen hem de kinderen van Limborch en 4o het vierde boek van den Wapene-Martijn te danken heeft.
By deze werken zullen er, meen ik, nog andere kunnen gevoegd worden; want later zullen in dit Museum de redenen worden opgegeven, waerom men hem als den vermoedelyken dichter mag aenzien van den Spiegel Historiael, die lang verkeerdelijk onder den naem van Lodewijk van Velthem doorging, en waervan tot hiertoe de ware schryver nog niet aengewezen is. Verder heb ik in het vorig deel van dit Museum gevraegd of men aen Hein van Aken mag denken voor het vervolg van den Rinclus. Ten laetste, en als by bloote gissing, zou ik de Frenesie, als eene dartele uitspatting van van Akens jeugd, toen hy nog student was, durven beschouwen.
Wat er ook van zy, na Maerlant moet Hein van Aken, door de talrijkheid en de verscheidenheid zyner werken, eene der voornaemste plaetsen onzer middeleeuwsche letterkunde bekleeden.
By den inhoud des vierden boeks van den Wapene-Martijn zal ik niet lang stil blyven. Men leze het stuk zelf.
Het zal dadelijk blyken, dal van Akens werk, voor de eerste strofen op het zelfde denkbeeld, dat Maerlant in den eersten Martijn ontwikkeld heeft, uitloopt, namelijk dat ‘Edelheit het eerebegrip heeft verloren.’ Toespelingen op Maerlants gemeld boek, als ook op dat Vanden lande van over-see, en zelfs op der Kerken claghe ontmoet men er in overvloede. Soms zijn het de zelfde bewoordingen.
De dichter, na eerst in het algemeen de grooten, omdat zy steeds de ooren voor vleijers open hebben, over den hekel gehaeld te hebben, verwijt aen de christene vorsten, dat zy het Heilige Land in de macht der Sarazynen lieten komen, en den val van Akers, niet beletteden. Met overdreven iever voor de kruistochten bezield, even zoo als talryke zyner tijdgenooten, randt hy niet alleen de koningen van Frankrijk en Engeland, maer tot de hoofden der Christenheid toe, met veel hevigheid aen.
Van Aken leefde in woelige tyden en te midden van de groote worsteling tusschen Engeland en Frankrijk, waerin ook een deel van Nederland betrokken was. Al die gebeurtenissen hadden stellig invloed op zijn schryven, en kunnen den warmen toon, die geheel zijn dichtstuk door heerscht, verklaren.
De dichter valt niet alleen tegen de koningen en vorsten uit; de Gemeenten, die des tijds by ons reeds zeer bloeijende waren, hebben ook hunne beurt:
‘Thands, zegt hy, heerscht de willekeur, waer vroeger de wet geëerbiedigd werd.’ Dan volgt vry breedvoerig, als in Maerlants
eerste boek, de uitlegging over den oorsprong der lijfeigenschap, welke, zoo als men weet, aen den Saksenspiegel ontleend is.
Vervolgends beschrijft hy nauwkeurig al de hoedanigheden, welke een volmaekt ridder moet bezitten. Zulks is nogmaels een bewijs, dat dit vierde boek uit de zelfde pen gevloeid is als de Hugo van Tabarië door Willems uitgegeven(1).
Ten slotte drukt hy zyne spijt uit, dat de ridderspelen, door de koningen zelven uitgevonden, door hun niet meer gepleegd worden, en Jacob noopt zynen vriend Marten aen, om de deugden van eenen waren ridder te oefenen.
Doch ik zegde reeds hier boven, dat ik niet voornemens was geheel het stuk te ontleden. Ik bepael my tot het leveren van eenen tekst, dien ik met de grootste oplettenheid tegen het handschrift heb vergeleken.
Deze vierde Martijn zal den lof, dien Boendale aen van Aken toezwaeide, dat hy wel dichte conste maken, komen bevestigen.