Joris Wybo of Sylvanus.

Groot is het getal der Zuid-Nederlanders, die, tydens de rampzalige beroerten der zestiende eeuw, hun vaderland verlieten, om elders eene schuilplaets te zoeken. De te vroeg gestorvene Gaillard, heeft in zyne door de Koninglyke Akademie bekroonde verhandeling(1), twee honderd en vier-en-dertig onzer landgenooten opgenoemd, die naer Noord-Nederland overgingen, en deze zijn alle, het zy als staetsmannen of krijgslieden, het zy als geleerden, letterkundigen of kunstenaers, min of meer vermaerd. De uitwykelingen, wier naem niet tot ons gekomen is, moeten ongetwyfeld op meer dan het dubbel berekend worden.

Noord-Nederland was echter het eenige gewest niet, waer naer zy gevlucht zijn. Veel andere vertrokken naer Engeland, naer Duitschland, en zelfs naer Denemark. Talryke Belgen verbleven vooral te Londen en te Frankenthal. Het is bekend, dat een Gentenaer, Jan Utenhove, die in onze letterkunde als vertaler der Psalmen Davids aengehaeld wordt, in eerst gemelde stad, ten jare 1551, eene hervormde kerk voor zyne landgenooten stichtte(2).

Deze is heden nog in wezen, en heeft, vóór eenige jaren, het jubel-feest van haer driehonderdjarig bestaen gevierd. De eerw. heer kanonik de Haerne, heeft in eene, zoo voor onze geschiedenis als voor onze tael zeer belangryke verhandeling, eenige byzonderheden over die Dutch Church, zoo als de Engelschen ze noemen, medegedeeld. Zy werd opgericht in de voormalige kerk der Augustynen(1), en was voor de Nederlanders in 't algemeen bestemd. Tot heden toe ziet men aldaer, in de Vestry (de Sakristry), eene lijst der Predikanten en ouderlingen, die in vroegere eeuwen by die gemeente in bediening waren. De heer de Haerne deelt er eenige namen van mede, die zyne aendacht vestigden, omdat ze tot ons vaderland behooren.

Het zijn deze:

Zie daer de eenige melding, die ik gevonden heb van Joris Wybo, ook bekend onder den naem van Sylvanus, eenen der bedienaers van die hervormde kerk te Londen. Hy was, zooals het verder zal blyken, te Pitthem, in West-Vlaenderen, ten jare 1530 geboren, en stierf te Londen op den 28^sten Juny 1576. Zijn naem komt by de schryvers, die over hervormde godgeleerden of over de nederduitsche dichters gehandeld hebben, niet eens voor(1). Het is waer, indien men hem naer hetgeen wy van hem kennen, mag beoordeelen, dan was hy verre van uitstekende verdiensten te bezitten.

De byzonderheden over 's mans leven ontleen ik aen het volgende allerzeldzaemste boeksken:

I. Gheestelijcke Liedekens, ghemaeckt (ende oock sommighe by een vergaedert) tot stichtinge aller Christgheloouigen.
Door M. Ioris Wybo alias Syluanus voormaels Dienaer der Gereformeerder Ghemeynten Christi, binnen Antwerpen, ende daer naer inde Nederduytsche Kercke tot Londen.
Hier achter is oock by gheuoecht des voorseyden M. Joris Laetste Predicatie seer profijtelijck tot leeringhe ende vertroostinghe, ende wederlegghinge van verscheydē dwalinghen.
Met een corte beschrijuinghe syner sieckten ende afscheydens wt deser Werelt: Ende sommighe Epitaphien tot syner ghedachtenisse ghemaeckt.
t' Hantwerpen,
By Jasper Troyens, woonende op de Catte vest, inden Tennen Pot.
Anno. m. d. lxxxii.

In-12, eerst van 37 aen eenen kant gecyferde bladen; dan met eenen afzonderlyken titel: Laetste Predicatie, gedaen van

den vromen Dienaer Jesu Christi Georgius Wybotius andersins Syluanus, Dienaer des Godlijckē woorts in de Nederduytsche Ghemeynte te Londen, Den 14 Juny 1576. Deze Predicatie met het voorwoord van Johannes Cubus, geteekend uit Londen, den 26^sten October 1576, loopt op nieuw met aen eenen kant gecyferde bladen tot op 18 r^o; op de keerzyde van dit blad begint een Latijnsch gedicht: In demortuum D. Georgivm Wybotivm, suum dum viueret, in Ecclesia Belgio-germanica Londinensi Symmystam, G. Wingius, dat tot ten halve van de keerzyde van het volgende loopt. Daeronder staet eene in hout gesnedene versiering.

Of dit boekjen daermede moet eindigen, is twyfelachtig, doordien men op bladzyde 18 leest: ‘Hier na volgen de Epitaphien tot gedachtenisse Georgii Wybotii ghemaeckt,’ als of daerna meer dan een Epitaphie moest komen. In den tweeden druk heeft men dat, nog al uitgebreid vers, van Wingius weggelaten; maer men vindt er tot negen groote en kleine Grafschriften. Moeijelijk zal het zijn omtrent het getal der bladzyden der uitgave van 1582 eenige zekerheid te hebben, doordien men niet licht een tweede exemplaer zal aentreffen. Zelfs de druk van 1596, is zoo hoogst zeldzaem, dat hy my slechts eenmael is voorgekomen.

Na den titel beginnen op blad 2 de Liedekens ten getale van een-en-dertig, waervan het laetste eindigt op blad 37. Op het volgende, zooals ik reeds gezegd heb, komt de Predicatie; daerna bl. 15^vo: Corte beschrijuinghe der sieckten ende des steruens Georgii Wibotij, en eindelijk het latijnsch lijkdicht van Cubus, dat uit zeven-en-dertig disticha, of vier-en-zeventig verzen, bestaet. Het is geheel in den smaek van het stuk, dat ik hierachter mededeel.

Jasper Troyens, de drukker van het boekjen, werd te Antwerpen ten jare 1577 als meester door de gilde aengenomen(1),

doch verliet die stad, nadat ze in 1585 aen Parma was overgegaen, trok naer Noord-Nederland, zette zich te Dordrecht neder en bleef aldaer zijn vroeger bedrijf, of ten minste dat van boekhandelaer, uitoefenen. De naem Troyens moet dus op de reeds zoo talryke lijst van de uitwykelingen der zestiende eeuw worden gebracht.

Te Dordrecht gevestigd deed hy eenen tweeden druk van de liedekens van Wybo verschynen. Daer deze uitgave, zoo weinig voorkomt als de eerste, en van deze nog al merkelijk verschilt, zal ik ze hier insgelijks breedvoerig beschryven.

Gheestelijcke Lie-
dekens gemaect (ende oock
sommige by een vergadert) tot stichtinge
aller Christgheloouighen Door M. Joris Wybo
alias Sylvanus voormaels Dienaer der ghe-
reformeerde Ghemeynten Christi bin-
nen Antwerpen ende daer naer
inde Nederduytsche Kercke
tot Londen.

Noyt maer eens ghedruct, ende nu de tweedemael
ghedruct, ende van nieus ouersien, ghecorri-
geert ende verbetert.

Hier achter is oock by gevoecht des voor-
seyden M. Joris laetste Predicatie, seer pro-
fijtelick tot leeringe ende vertroostinge
ende wederlegghinghe van ver-
scheyden dwalinghen.

Met noch een corte beschryuinghe syner dood
ende afscheydens wt deser werelt: Ende de
Epitaphien tot syner ghedachtenisse ghemaect.

Noch zijn hier by ghevoecht sommige gheestelijcke
Liedekens, die noyt te voren in druck zijn ghe-
weest, seer profijtelick ende stichtelick
om te singhen ofte te lesen.

Tot Gorcvm
Voor Jasper Troyen, woonende tot
Dordrecht inde Griffioen, An. 1596.

In-12^c, van 64 ongecyf. bladen of 128 bladzyden.

Deze uitgave van 1596 bevat: vooreerst een-en-dertig Gheestelijcke Liedekens, die acht- en zestig bladzyden beslaen, en alle met kantteekeningen, zijnde verwyzingen naer de Heilige schrift, voorzien zijn. Dan volgt, met eenen afzonderlyken titel: Laetste Predicatie, ghedaen vanden vromen Dienaer Jesv Christi Georgius Wibotius andersins Sylvanus, Dienaer des Godlicken Woorts in de Nederduytsche Ghemeynte te Londen, den 14 Junij 1576, met een voorwoord van Johannes Cubus, zynen mededienaer. Dan komt eene Corte Beschrijvinghe der siecten ende des steruens Georgii Wibotii, met een gedeelte van zijn testament, waervan de eerste regels luiden: Ick Joris Wybo gheboren van Putthem in Vlaenderen, out xlvi jaren oft daer ontrent, nu cranck te bedde ligghende, nochtans mijn memorie ende verstant door Godes ghenade noch wel hebbende, enz. Het overige heeft geen belang. Hierop volgen negen Grafschriften, waeronder een door Georgium Wingium, vijf door Johannes Cubus of Cub, en drie door Lucas d'Heere. Daerachter staet een Lof-sanck Georgii Wybotii: waerin Godes groote ghenade over hem verclaert wort. Het boekjen wordt besloten door: Sommighe Gheestelicke Liedeken die hierby te voren noyt in druck en zijn gheweest, seer schoon om op Bruyloften ofte eenighe andere maeltijden te singhen. Deze liedekens zijn ten getale van zes. De druk van 1596 is dus vollediger dan de vroegere.

Uit het medegedeelde kan men reeds een gedeelte van 's mans levensbericht opmaken, en in de aengehaelde Corte beschryvinghe der siecten ende des steruens Georgii Wybotii van J. Cub, leest men: Dese Predicatie (zyne laetste).... in de Nederduytsche Kercke

te Londen... ghedaen sijnde, op den 14 Junij voor den middach, ende de selue onse Broeder daer nae te huys ghegaen sijnde, soo heeft hem Godt terstont ontrent den middach, een sieckte toeghesonden: de welcke hem alsoo beuanghen heeft, dat hy nae dien dach, gheen lichamelijcke spijse meer en heeft ghenomen: ende oock gheene ruste meer en heeft ghehadt, tot dat hy eyndelijc den thienden dach daer na, in den Heere ontslapen is. Het blijkt ook verder uit het aldaer verhaelde, dat Wybo gehuwd was.

Wat hy vroeger, vóór dat hy te Londen, de hervormde kerk bediende, verrichtte, leert men uit den boven reeds gemelden Lof-sanck. Ik schrijf er hier een gedeelte van af, dat tevens als eene eerste proeve van 's mans dichttrant kan dienen:

By de een-en-dertig liederen, waermede het boekjen begint, staet telkens de wijs, waerop ze gezongen werden. Ik acht het voor de geschiedenis van ons volkslied niet zonder belang deze op te geven; des te meer, daer het grootste getal van vóór 1576 dagteekent. Die zangwyzen zijn: Ick woude ick ware een wilde Swaen. - O Rhetorijcke bloemeken puere. - Het voer een Ruyter jaghen. - Van Andries Kespe. - Hoort toe ghy Dochters gracieus. - Vanden slach

van Greuelinghen. - Ghy die niet meer int vleesch en zijt. - Laet ons den Lants-man louen. - Hertekens minioot te samen verblijt. - Een vaste Borcht is onse Godt. - Jesabels Priesters zijn opghestaen. - Belijdt altijt den Heere met iolijt. - O Godt wy dancken, of Met mijn stemme tot den Heere. - Wt dieper noot. - Den lustelijcken Mey. - O radt van Auentueren. - Nu frouwet u leuen Christen ghemeyn. - Ieuchet den Heere. - In doots ghewelt lach ick gheuaen. - O Sion wilt v vergaderen. - Nieupoort hout u vaste. - Sommige dezer wyzen, zooals: Vanden slach van Greuelinghen, Van Andries Kespe, Wt dieper noot, enz. werden voor twee of drie liedjens gebruikt, terwijl een drietal dezer op de wyze: Alsoo 't beghint, dat is op de muziek, die daervoor vervaerdigd was, gezongen werden.

Zie hier nog een paer liederen van Wybo:

Dit lied en ook het volgende mogen onder de beste van Wybo gerekend worden, want veel zijn zonder de minste verheffing en soms niet veel meer dan berijmde proze.

Zie hier het andere.

Een zestal der liedjens van Wybo hebben tot onderwerp de rechting of gevangenzetting van predikanten of anderen, die de leer der hervorming wilden verspreiden. Zoo zijn er een paer toegewijd aen den gewezen karmelieter monik Christoffel Smit(1), meer gekend onder den naem van Fabricius, die in Engeland getrouwd zijnde, als hervormd leeraer optrad, en zich naer Antwerpen begaf, alwaer hy ten jare 1564, op den 4^den October, veroordeeld werd om levend te worden verbrand. Toen men hem, op den volgenden dag, ter

dood leidde, ontstond er een oproer; maer men gelukte er niet in hem te verlossen. Fabricius lijk werd in de Schelde geworpen(1).

In twee andere liedjens komt hy nogmaels op Fabricius te rug, en verhaelt, hoe deze met eenen Olivier Bockius in den strik werden gebracht door zekere Lange Margriet, die hun verblijf binnen de stad aen heer Symon de Loose, prochiaen van Onze-Lieve-Vrouwekerk, bekend maekte, en hen des avonds by den Markgraef ging aenklagen. In gevolge werden zy den tweeden July 1564, des morgends ten zeven ure, gevangen genomen. Olivier werd echter later in vryheid gesteld.

Een dezer liedjens is gemaekt vóór de rechting van Fabricius, en toen hy nog vast zat(2).

Eindelijk, twee andere hebben betrekking op de vervolgingen tegen de hervormden te Hondschoten ingericht. Uit eene kantteekening luidende: Willem Damman, dienaer s' woorts te Hondschoten in Westvlaenderen, blijkt, dat het lied vooral op dezen toepasselijk is. Men leest daerin:

Het volgende begint alsdus:

Het overige heeft geen belang meer.

Deze laetste liedjens, zoo wel als de Gheestelicke Liedekens om op Bruyloften ofte eenighe andere maeltijden te singhen, zijn verre beneden de twee, die ik hiervoren in hun geheel heb medegedeeld; maer voor deze laetste en voor de overige, waermede zijn bundeltjen aenvangt, ontleende hy aen de Psalmen

van den koninglyken Profeet en aen andere boeken van de Heilige Schrift veel verhevene denkbeelden of dichterlyke uitdrukken, die hy zich ten nutte wist te maken.

Wat de laetste Predicatie van Wybo betreft, die juist niet door hem geschreven, maer door Johannes Cubus werd opgeteekend, deze heeft als prozastuk geene verdiensten. Zy is, zooals de protestantsche leerredenen van dien tijd, eene koude redenering doorzaeid met uitvallen tegen ‘den Paus, de Papisten, de Bullen, de Aflaten,’ enz.

Ten slotte laet ik hier nog een latijnsch vers op Wybo volgen. Ik ontleen het aen een handschrift voortskomende van den heer S. de Wind, te Middelburg, en thands deelmakende van het Historisch Museum, te Gent(1).

Dit vers bevat niets dan hetgeen men alreeds uit het boven opgegevene geleerd heeft. Wanneer men alles te samen trekt, blijkt, dat Joris Wybo, te Pitthem, ten jare 1530 geboren, de leer der hervorming omhelsde, en zich van op zijn acht-en-twintigste jaer op het prediken toelegde; na dat hy zich, gedurende zes jaren in het geheim en een zevende (in 1566), in volle vryheid te Antwerpen, had laten hooren, werd hy gedwongen die stad te verlaten en trok naer Friesland. Drie jaren later, dat is in 1569, ging hy naer Londen, alwaer hy de Nederduitsche kerk tot op den dag van zijn overlyden, den vier-en-twintigsten Juny 1576 voorgevallen, bediende.

Doch ik heb aen Wybo, die als dichter niet hoog te pryzen valt, en van wien men in eene algemeene geschiedenis onzer letterkunde slechts zeer beknoptelijk zal kunnen gewagen, reeds meer bladzyden toegewijd dan ik het eerst voornemens was te doen.