Verantwoording

De druk

Van de Zeevsche Nachtegael zijn vier drukken verschenen:

Middelburg, Ian Pietersz vande Venne, 1623, in-4°;

Rotterdam, Isaack van Waesberghe, 1623, in-16°-in-8-oblong;

Amsterdam, Anthoni Jacobsz., 1633, in-8°;

Amsterdam, Joost Hartgers, 1651, in-16°-in-8-oblong.

Hoe de verhouding tussen deze vier drukken is, met andere woorden: welke druk als kopij gediend heeft voor een volgende druk, is niet tot in alle details duidelijk. Toch is de keuze voor de te facsimileren druk gemakkelijk. Bij een verzamelbundel, waaraan zoveel auteurs hebben meegewerkt, kan men nauwelijks van autorisatie spreken. De autorisatiegraad van de Middelburgse druk van 1623 zal echter hoger liggen dan die van de volgende - ook uiterlijk minder goed verzorgde - drukken. Bovendien bevat de druk van 1623 meer tekst dan de volgende drukken, nl. de marginale toelichtingen bij de ‘Zeevsche May-Clacht’ op fol. H1r-I3v.

De druk van 1633 heeft nog minder tekst dan die van 1632 en 1651. In het Tafereel van Sinne-Mal ontbreekt de tekst die in de druk van 1623 staat op fol. *j verso, terwijl (per ongeluk?) ook de laatste twee regels van fol. *iiij verso niet zijn overgenomen. Bewuste weglatingen lijken de teksten van fol. Mij verso en Nij verso. Als kopij voor de druk van 1633 heeft een exemplaar gediend van de druk van 1623. Dat blijkt uit de slaafse overname van enkele zetfouten (d'nne i.p.v. d'une; eldel i.p.v. edel) die niet voorkomen in de drukken van 1632 en 1651.

De druk van 1632 baseert zich uiteraard op die van 1623. Wat de kopij geweest is voor de laatste druk van 1651 is niet duidelijk. In ieder geval is dat niet de druk van 1633 geweest, omdat 1651 de volledige tekst van Zeevsche Nachtegael en Tafereel van Sinne-Mal bevat. Nu eens wijzen gegevens in de richting van 1623 als kopij voor 1651, dan weer lijkt ook 1632 in aanmerking te komen.

Als 1632 een zetfout van 1623 corrigeert en 1651 heeft die correctie eveneens, hoeft dat nog niet te wijzen op een directe relatie 1632-1651. In 1651 vinden nl. meer correcties plaats dan in 1632. Dit hoeft echter ook weer niet op een directe relatie 1623-1651 te wijzen. Uit 1623 in 1632 overgenomen fouten kunnen in 1651 voor het eerst hersteld worden, maar ook is het mogelijk dat 1632 èn 1651 onafhankelijk van elkaar dezelfde correcties aanbrengen.

Er zijn vier gevallen die niettemin vrij duidelijk 1623 aanwijzen als kopij voor 1651. In de druk van 1623 staat op fol. ²E4r, vs. 164, de zetfout ‘daermer’. In 1632 wordt dit gecorrigeerd tot ‘daermee’; in 1651 (evenals overigens in 1633) komt echter de foutieve lezing weer terug. In het Tafereel van Sinne-Mal, fol. Diiij recto, vs. 572, staat ‘Seéluy’; 1632 corrigeert tot ‘Steéluy’, maar 1651 komt met de Verschlimbesserung ‘Zeeluy’, een ‘correctie’ die nooit gemaakt zou zijn als 1632 als kopij gediend had (1633 heeft hier weer dezelfde lezing als 1623). Hetzelfde geldt ook voor de fouten in het Tafereel van Sinne-Mal op fol. Eij verso, vs. 719 (‘pasteynen’ i.p.v. ‘pasteyen’) en fol. Gj recto, vs. 93 (‘Leeuwtje’ i.p.v. ‘Zeeuwtje’), die niet overgenomen zijn in 1632, maar wel in 1633 en 1651.

Toch blijft het natuurlijk mogelijk dat voor de druk van Hartgers van 1651 naast de druk van 1623 ook die van 1632 geraadpleegd is. Dat ligt immers voor de hand, omdat zowel 1632 als 1651 in het kleine 16°-in-8-formaat gedrukt zijn. De laatste is geen pagina-voor-pagina-herdruk van de eerste, maar ze bevatten beide toch evenveel tekst op een gelijk aantal bladen.

Dit alles leidt tot de conclusie dat het stemma er als volgt uit moet zien:

Het exemplaar

Bij de keuze van een exemplaar voor reproductie spelen de ideale toestand van papier, letter, gravures e.d. een minstens even grote rol als de vraag of zo'n exemplaar ook tekstueel een ‘ideal copy’ is. In het geval van de Zeevsche Nachtegael is gekozen voor exemplaar 3 K 1 van de Provinciale Bibliotheek van Zeeland te Middelburg omdat dit exemplaar compleet is, omdat papier, letter, gravures e.d. goed reproduceerbaar zijn, omdat het goed open valt en omdat de afstand tussen bibliotheek en uitgeverij waar de reproductie plaatsvond erg klein is. De bibliografische beschrijving van dit exemplaar is als volgt:

Zeevsche Nachtegael, Ende Des selfs dryderley gesang: Geheel anders inder vvaerheyt verthoont, als de selve voor desen by sommighe uyt enckel mis-verstant verkeerdelijck is gheoordeelt. Door Verscheyden treffelijcke Zeeusche Poëten by een ghebracht; ende verciert met Copere Plaeten. Hier is noch by-ghevought een Poëtisch vverck ghenaemt Tafereel van Sinne-Mal. [drukkersmerk, houtsnede: Pictoribus Atque Poëtis. T'Is Al Goet Wat Cunste Doet. Poesis. Pictura.] Tot Middelbvrgh, [lijn] Ghedruckt by Ian Pietersz vande Venne, Cunst ende Boeck-vercooper, woonende op den hoeck vande nieuwe Beurse, inde Schildery-winckel, Anno 1623. Met Previlegie voor 7. Jaren.

Met aparte titelpagina op *j recto:

Tafereel Van Sinne-Mal: VVaerin Verscheyden verthooninghen werden aenghewesen, met Poëtische vermaeckelijcke, ende Leersame Sinne-dichten, en Sang-Liedekens. Gemeynsaem by een gevought, ende verciert met verscheyden Copere Platen. Door A. V. Venne. [drukkersmerk, houtsnede: Pictoribus Atque Poëtis. T'Is Al Goet Wat Cunste Doet. Poesis. Pictura.] Tot Middelbvrgh, [lijn] Ghedruckt by Ian Pietersz vande Venne, Cunst ende Boeck-vercooper, woonende op den hoeck vande nieuwe Beurse, inde Schildery-winckel, Anno 1623.

4°: *⁴A⁴-L⁴**^{2 2}A⁴-²G^{4 2}H² ***^{2 3}A⁴-³H⁴*^iiijA^iiij-N^iiij

[$ 4(-*1, *4, A1, K4, ³H4, *j, Fiiij, Hiiij; K2 gesigneerd als A2); **², ²H², ***² $ 2].

170 bladen = p. [10] 1-86 [4]²1-²60 [4]³1-³63 [1] [8] ⁴1-⁴104 (76 gepagineerd als 46, ⁴45 t/m⁴104 als ⁴55 t/m ⁴114).

[Zie voor de betekenis van opbouwformules als deze Ph. Gaskell, A new introduction to bibliography. Oxford 1974², p. 328-332.]

Het exemplaar is in het bezit geweest van Joannes Spillieurs, wiens handtekening staat op het schutblad vóór de titelpagina.

Er is besloten tot reproductie van één bestaand exemplaar, hoewel door collatie een aantal varianten tussen exemplaren van de druk van 1623 is aangetroffen. Er is niet machinaal gecollationeerd, zodat misschien nog meer varianten gevonden zouden kunnen worden. Bij de interne collatie van de druk 1623 zijn 32 exemplaren van de Zeevsche Nachtegael betrokken geweest. Die zijn gecontroleerd op volledigheid (opbouwformule), op afwijkingen in de katernsignaturen, paginering en katernsignatuurposities. In 14 exemplaren is bovendien nog een uitgebreide lijst ‘zetfouten’ nagelopen.

Deze 14 exemplaren zijn: Amsterdam, Bibliotheek Vereeniging Boekhandel; Amsterdam, Bibliotheek Rijksmuseum 327 J 10; Amsterdam, UB 442 C 23; Amsterdam, UB 1026 C 26; Amsterdam, UB OG 77-1; Amsterdam, UB 1999 G 15; Heemstede, ex. Schenkeveld-Van der Dussen; Middelburg, PB Zeeuwsch Genootschap nr. 49853; Middelburg, PB 3 K 1; Middelburg, PB 10 C 9; Middelburg, PB 1028 A 22; Middelburg, PB collectie Bal nr. 853; Middelburg, PB collectie Bal nr. 854 en Middelburg, PB Collectie Van de Kamp. De andere geraadpleegde exemplaren zijn: Amsterdam, UB-VU 6 N 16; Antwerpen, SB C 1710; Antwerpen, SB C 221027; Brussel, KB II 7460 A; 's-Gravenhage, Gem. Archief C d 89⁸; 's-Gravenhage, KB 10 H 23; 's-Gravenhage, KB 26 G 13; 's-Gravenhage, KB 765 D 10; Groningen, UB EE e2; Groningen, UB EE e12; Haarlem, SB 84 H 43; Leiden, UB 708 B 15; Leiden, UB 1018 C 11; Leiden, UB: 1203 B 17; Utrecht, Kunsthist. Inst. der RU, afd. Ikonologie A VI A3 (VIII); Utrecht, UB Moltzer 2 c 3; Utrecht, UB Z qu 224.

Aangezien wij van mening zijn dat in een ‘ideal copy’ alle geconstateerde varianten opgenomen moeten worden, geven wij hier reproducties van díe pagina's uit een ander exemplaar (de gehele drukvorm bleek niet nodig, omdat verder geen verschillen zijn geconstateerd), die afwijkingen vertonen ten opzichte van het hierna gefacsimileerde exemplaar. Bij verwijzingen in de vakliteratuur zou men rekening kunnen houden met deze ‘ideal copy’. Het betreft de volgende varianten, waarbij de betere variant gegeven wordt na de minder verkieslijke of onjuiste:

Omdat een editeur - ook die van een facsimile-editie - een ‘ideale tekst’ moet verzorgen, volgt hieronder een overzicht van ‘zetfouten’ uit de druk 1623 die voor een deel in (één van) de latere drukken gecorrigeerd zijn. Op basis van de ‘ideal copy’ en deze lijst ‘zetfouten’ kan men een ideale tekst samenstellen, uiteraard rekening houdend met díe beperking, dat van de totale oplage van de druk 1623 een gering aantal exemplaren is gecollationeerd en dat de collatie slechts op een aantal punten is uitgevoerd.

Literatuur

Meer gegevens over de Zeevsche Nachtegael kan men vinden in en via de hieronder gegeven literatuur.

In voorbereiding is een studie van P.J. Meertens over de Zeevsche Nachtegael met een literair-historische bijdrage over het ontstaan van de bundel, met biografische gegevens over medewerkers, met woord- en zakencommentaar en met een analytisch-bibliografische beschrijving van alle drukken.

Over A. vande Venne verschijnt eveneens op korte termijn een studie, voorbereid in Leuven onder leiding van K. Porteman, met commentaar op werk van Vande Venne en een kunsthistorische studie over diens ‘graeuwtjes’.