[p. 41]
Tweede bedryf
Arcos. Medina. Caraffa. Spinelli. Mataloni. Anaclerio. Tiberio.
arcos
D'Aartsbisschop, vol van zorg en Staatbekommeringe,
Heeft ons van tijt tot tijt uyt vremde mompelinge+
375
Dit onheyl voorgespeldt en voorts van dach tot dach
Ons aangepordt om eens by midd'len van verdrach
D'oproerige gemeent met iver neer te zetten+
Door 't vieren van wat bot en 't matigen der wetten
En lasten, daaglijks hun zoo lastigh op geleyt.
380
Het welk hy keurde goedt; maar 's Princen agtbaarheyt+
Te kreuken en het volk zoo ruym den toom te geven,
Is zorglijk voor een Vorst ten Rijkstroon toe verheven
Om ligtlijk door die smet te raaken tot een val+.
Zoo zach men voor een wijl 't meineedigh Portugal1
385
Afvallen van hun trouw, en andre uytheemsche stranden
- 't Gescheurde Engelandt2 en 's Koninks Nederlanden -
Die geven van hun doen ons dagelijks blijk op blijk.
Dat ik, ô Ridderen en Eedelen des Rijks,
U in der yl alhier zoo spoedigh heb doen komen,
390
Is om het volk hun drift en moedtwil in te tomen,
Of iet door reklijkheydt tot vordring van hun werk
Te ramen tot verdrach het Rijk, het Volk, de Kerk:
Dry magten magtig om een Vorst zijn kroon te stutten.
Om desen elk in stant voor 't vallen te beschutten
395
Vereyst voorzigtigheyt, kloekmoedigheyt en raadt.
Gy die in 's Koninks naam als stijlen van den Staat
Verbonden zijt om 't best der heerschappy te vordren,
Wat midd'len raamt gy best om ordre en onordre
Te stuyten, wijl 't gevaar ons dreygt van desen kant?
[p. 42]
medina
400
Het volk door waapenen te houden in de bandt.
anaclerio
Indien dit onweer ons dan over 't hooft wou drijven.
caraffa
Men straftze aan den hals, die 't volk in oproer stijven.
Zoo zuyvert men den Staat en vordert 's Koninks regt.
tiberio
Hy vorderdt heyls genoegh, die 't Rijk van oproer slegt,
405
Men maatigt slegts hun last tot veyligheyt van alle.
mataloni
Hoe matigen en dat oproer'ge te gevalle?
tiberio
D'Aartsbisschop keurdt dit goedt.
anaclerio
410
Wy zien vast dagelijks hoe 's Koninks hofgezinde
Zich moedigen ten trots te dempen hunne zaak+.
spinelli
Zoo houdt men 't volk in toom.
mataloni
En of+ Palermo zich wouw laten overheeren,
415
Stelt Napels dit een wet te volgen hunne trant?
[p. 43]
tiberio
Men volgden dan u raadt en 't volk kreeg d'overhandt.
Hoe dan om hun gezach en moedtwil hier te stuyten?
spinelli
Nooyt is 'er heyl gevolgt uyt ongeregelt muyten.
Filomarino Aartsbisschop van Napels. Arcos. Mataloni. Caraffa. Anaclerio. Tiberio. Medino. Spinelli.
filomarino
Den hemel spaar u en behoede deze Stadt.
Dat elk zich wapene.
arcos
420
Hoe wapenen, wat 's dat?
Godtvrugte Vader, zeg, wat doed u herwaarts spoeden?
filomarino
Om u en ons en 't Rijk al t'zamen te behoeden.
Dat alles in der yl nu werdt by een geprest,
Het onheyl nadert ons; wie nu 't gemene best
425
En 's Koninks agtbaarheyt zoek in zijn stant te houwe,
Die wapen zich en doe nu proef van zijne trouwe.
Wy zijn verpligt het Rijk te vryden voor dit quaat.
Wie zorgh draagt voor 't gemeen, draagt zorge voor den Staat.
Het regt der volkren naar den aardt des volks te stieren,
430
Is matelijk den toom wat ruymer uyt te vieren,
Dat niet zoo korzlen beest door al te nauwen trek
Op hollen raakt en werpt den toom eens uyt de nek.4
't Waar nodigh dan zoo voorts een middel te beramen,
Eer and're Vorsten en naaburen ons beschaamen,
435
Die d'achtbaarheyt des Rijks en d'eer der heerschappy
Beledigen ten smaat der Spaanse Monarchy,
Zoo hoogh nu hemelwaarts gereezen aan de starren.
De magt des volks en 't Rijk dus onder een te warren,
Bragt zomtijts wel een staat in 't uyterste gevaar.
[p. 44]
arcos
Wat wil d'Aertsbisschop dan?
filomarino
440
De lasten, grof en swaar,
Te matigen.
arcos
Dit strekt tot nadeel aller Grooten.
filomarino
Men volgh dien eygen voet van andre bontgenoten,
Die d'algemene rust bevordren in hun Rijk.
mataloni
Het grau te koestren in hun drift en ongelijk
445
Heeft menighmaal een Staat doen spoedigh omme keeren.
caraffa
Ia zoo, dat zigh een vorst van 't volk hem liet braveren+
Ten schantvlek van die geen aan Koninks trouw verlooft.
filomarino
Men vloekt den Adeldom en lasten op het ooft+
Hun onverdraagelijk dus op den hals te laden.
medina
450
Zy stellen hun geschil aan 's Koninks bank en raden+,
Dat staatsgewijs hun zaak beslegt werdt en bepleyt.
tiberio
Men stel dan vast+ dat hun geen toegang werdt ontzeyt.
anaclerio
't Waar nutter eenige der lasten af te schaffen.
caraffa
't Waar nutter eenige der schellemen te straffen,
455
Die dus bedektelijk doen voeden dit gerugt.
[p. 45]
Aertshartogin, Caraffa, Anaclerio, Tiberio, Medina, Arcos, Spinelli, Filomarino Aertsbisschop van Napels.
Van binnen gerugt door 't kleppen van klokken.
aertshartogin
Helaas! Mijn lief, wat 's dit, dat elk verbaast+ dus vlugt?
En ieder in der yl zich tot den oproer reppen?
Al 't volk is op de been en al de Kloosters kleppen
En 't rot zich vast by een digt langs de waterkant
460
En 's Koninks hogetol staat in den ligten brandt.5
Wy hooren door 't gedruys om hulp van waap'nen roepen.
Zy rukken herwaarts aan met hun verdeelde troepen.
Wat is 'er gaans mijn lief, dat elk dus kermt en zugt?
Of is het best geraân te vlugten? Dat men vlugt.
465
Waar bergt men ons, och, och, och, gy, doorlugte heeren,
Verdeedigt doch dit slot met hun gewelt te keeren.
Wat wil dien oproer doch? Wat is het volk hun eys?
caraffa
Te heerschen naar hun drift ten trots van u paleys
En stadt en adeldom hun regten te belagen.
anaclerio
470
Om matigheyt in 't geen onmooglijk is te draagen+.
't Waar Koninks best het volk te houden aan zijn handt.
medina
't Waar Koninks best het volk slegs in zijn ouden stant
Te houden en hun drift te stuyten door u ordre.
arcos
Ontstelt u niet, hier is met tranen niet te vordren.
475
't Gevaar is kleen, wy zijn noch veylich op dit slot.
aertshartogin
Zoo+ veylich niet, of ligt ten waar de goede Godt
Ons redde van hun magt al t'effens overvallen.
[p. 46]
medina
Wat uytslagh keurdt men dan?
arcos
't Waar nodigh een van allen
Zigh spoede derwaarts aan en hoorden hun geschil.
tiberio
480
Dat weeten wy. Zoo men d'oproer stuyten wil,
Men spoede zich alleen in 't matigen der wetten.
arcos
't Gezach der hoofden zal hun moetwil nederzetten+.
anaclerio
't Gezach der hoofden zal hun moetwil drijven aan.
tiberio
Wie kan de magt des volks alleen toch wederstaan?
arcos
485
Men paayt hun dat men zich zal op hun zaak beraden.
spinelli
Zoo werpt g'u zelfs ter neêr en dat op 's volks genaden.
arcos
Men dwing haar dan door magt van wapenen tot vree.
aertshartogin
Begeef u doch in zulk een onweer niet in zee.
Ligt of dien donkren wolk den hemel op dee klaren.
490
Wie d'eer des Rijks en 't regt des Koninks wil bewaren,
Die houde stant en wijk niet eene voet te rugh.
anaclerio
Ziet toe, zie toe, gy werdt noch zelfs wel ligt de brugh
En toegang naar 't verderf van d'al gemeen elenden.
caraffa
Des Vorsten achtbaarheyt en tytelen te schenden,
495
Te zien dat elk zich vast aan muytery verbindt
[p. 47]
En 't ongebonde grauw zoo reukeloos en blindt
Te stijven in hun doen, daar elk van 't spoor gedreven+,
En aan zoo ruwen hoop den toom zoo ruym te geven,
En spelt niets goet voor ons, noch voor den ganschen staat.
tiberio
500
En zoo men, naar gy 't drijft, dit beest+ dus hollen laat,
Zoo heeft men 't uyterste des Rijks verderf te wagten.
mataloni
De wetten eyschen zulks.
tiberio
Die moet men hier verzagten.
mataloni
Zoo kreukt+ men 't geen het hof des Koninks zelfs gebiet.
anaclerio
Zoo luyt hun eerste keur noch oude handtvest niet.
505
Die tuygen tot hun best van nimmer te gedogen
Dat Princen van het Rijk zoo veel gezags vermogen
Om 't volk door schattingen te houden in den bandt.
Zoo spreekt hun voorregt zelfs, die d'eerste Ferdinandt6
Op zijne hulding heeft den volkeren opgedragen.
arcos
510
En of uytheemse macht den Staat dan quaam belagen,
Gelijk men dagelijks van 't Franse Rijk verwacht,
Wijl Guise7 vast op reys met al zijn oorlogsmacht
En scheepen vol gepropt dit Rijk vast komt genaaken?
En+ 't volk in tijt van noodt van schattinge t'ontslaaken
515
En is om 's Koninks best in 't minste niet geraân.
tiberio
De lasten lang voor heen op hunnen hals gelaân
Behoorden ruym zoo veel gewelts en macht te stuyten.
Wy zaten lang in rust.
[p. 48]
caraffa
Nu dreygt men ons van buyten,
En zien van verre vast dit naakende geweldt.
mataloni
520
Des Koninks schatkist, die vast ledigh is van geldt,
Vereyst geen mindering maar meerdering van lasten.
tiberio
Zoo, nijp de keel voort toe, zoo moogens' eeuwigh vasten.
caraffa
Dat ga zoo 't wil, 't gedy ten besten 's Koninks naam.
anaclerio
Dat gaa zoo 't wil? Het gaa dat ik (en elk) my schaam,
525
En voel door al u doen en dit onmenschlijk woeden,
De wond alree in 't hart, en raakt die eens aan 't bloeden,
Ziet toe dan dat men niet door al te strengen wet
Zich zelfs te reukeloos en 't Rijk met bloedt besmet.
Misduyt dit vry, ik hou u raden ongeraaden.
mataloni
530
Zoo opendt gy den wegh tot 's Rijks verderf en schade.
anaclerio
En gy van scheuring, moordt, geweldt en dwinglandy.
aertshartogin
Ach, of+ d'Aartsbisschop zich tot heyl der heerschappy
Beleedigden om 't volk, moetwilligh opgesteegen,
Door eenigh middel wist tot stilstand te beweegen...
535
Gezach en achtbaarheyt vermach wel somtijts veel.
filomarino
Het volk oproerig en de hoofden in krakeel+...
Een voorspook+ 't geen ons schijnt met meerder quaat te dreygen.
aertshartogin
Zy zullen alle zich gewilligh tot u neygen.
[p. 49]
filomarino
Indien dit vordren kon, ik nam dien last op my,
540
Maar met wat voorslagh best zoo paayt men hun?
arcos
Dat wy
Hun zullen op hun eys ten deele vergenoegen.
anaclerio
Wy zijn gezint met u ons derwaarts ook te voegen.
aertshartogin
D'aarts-engel hoed u en verzelschap u op reys
En voer u wederom met lief in u paleys.
Alle binnen.
Math. d'Amalfi. Anjello. Arapaia. Genovino. Perrone. Pacevino. Rey van Napolitanen.
d'amalfi
545
Zoo kreegh de vlam in 't eindt door d'onze d'overhandt.
anjello
Volhard nu, dat gaat wel, zoo moet die zelfde brant
Die godtvergeetenen ten grontvest toe verteeren.
arapaja
Verdelgtze die het volk dus trotsen en braveeren
Te zetten hunne voet tot meerdering van smart
550
Den enen op de nek den andren op het hart,
En lasten, cijns en tol te heffen en te hogen,
En alle die in 't Rijk hun tyranny gedogen -
Die zy van ons en elk tot stervens toe gehaat.
anjello
Nu zien wy eerst een wegh die veyligh open staat
555
Om ons op 't alderfelst aan dezen hoop te wreeken.
En gy, mijn Heer, dien ik als voor mijn vader reeken,
Ter goeder uur zien ik u hier in dezen stant+
Om neffens ons den Staat, het volk en 't vaderlandt
Te redden van zoo opgehoopte tyrannye.
[p. 50]
genovino
560
Niets dat my meerder drukt dan 't volk hun slavernye.
Ik zelfs, voorheen gepordt door een geregte wraak,
Heb neffens andren ook gehandthaaft deze zaak,
Doch niet naar mijne wens ten besten uytgevallen.
Maar wijl ik u dus zie gemoedigt met u allen,
565
Zien ik in al u doen iet heylzaams te gemoedt.
Terwijl+ gy 't hebt gebragt alree op zulken voet,
Dat het noodtzaaklijk is daar in ook te volharden,
En op dat gy van ons ook zoud gehanthaaft werden+,
Zoo heb ik by my zelfs als in een lijst gesteldt
570
Een deel van dezen hoop die daaglijks door geweldt
Het volk verdrukken door hun vuyl vervloekte vonden,
Doch meest al Eedelen.
anjello
Wat Eedelen? Zeg honden,
Bloedtzuygers, knevelaars en ander heyloos zaat.
perrone
Tyrannen, opgepropt met ampten eer en staat
575
En tytels hoogh van naam door 't zweet des volks verkregen.
anjello
Wiens bloedt wy zijn gezindt hier tegens op te weegen.
Nu maak begin, lees op, elk voeg zich by der handt+.
Genovino leest
Cayvano.
anjello
Dat 's voor eerst de grootste schelm van 't landt.
genovino
Medina, Garcio, Spinelli, bey de zoonen
580
Van Karlo, don Steffan, Caraffe en Matalone,
D'Aquina, wien 't vergif als uyt zijn oogen blaakt.
anjello
Thien monsters die de hel voor schuym heeft uytgebraakt.
[p. 51]
genovino
Siano, don Rocel en Genomino, vader
Van Prins Andrea.
anjello
Zeg dien grooten landtverrader
585
Die noch by 't Spaanse hof meineedigh is verdacht,
Die om zijn gierigheyt+ en overhelsche pracht
Zich door het Franse goudt zoo heyloos liet bekoren.
genovino
De Bellis, Palma.
anjello
Dat zijn schellemen gebooren.
genovino
Dees en al d'andre rest tot zestig in 't getal
590
Die volgen voorts, waar af dat d'allerminst van al
In 't kort zoo schielijk zijn tot ampt en staat gesteegen,
anjello
Dat's uyt, die glory leyt, men trap die kroon in 't slijk
595
Tot elks verwondering hoe dezen met hun allen
Zoo schielijk zijn tot staat gereezen en gevallen.
Nu elk pas op zijn pligt tot vordring van dit werk.
Gy, Pacevino en mijn broeder, gaa, versterk
De poort van Sint Andree8 en toegang van die oorden
600
En valt al t'effens daar aan 't plondren, branden, moorden
En al wat strekken kan tot hun gemeen bederf,
Dat regt vry aan. Verschoont geen Ridder, jaa men sterf
Veel liever dan met hun verdragh of pays te maaken.
Men regt tot schrik en vrees nu galgen, raden, staaken,
605
In 't aanzien zelfs van 't hof tot hun verderf, nu op
Om dees verraders 't zy door een verachte strop
Of schandelijk door 't swaardt naar hun verdienst te straffen.
En wie u wederstreeft of hier derft tegens blaffen+,
[p. 52]
Dien zult gy, 't zy wie 't zy, zoo dadelijk terstont,
610
Al waar 't d'Aartshartogh zelfs, doorstooten als een hond.
Elk draag zich mannelijk dit rustigh+ uyt te voeren.
Verdeeldt de ballingen, rukt burgery en boeren
By een, en ieder volg my naa met zijnen troep
En vuldt de stadt met dit afgrijselijk geroep:
615
Den hemel spaar de Vorst, dat die zijn Rijk vermeere,
En sterven die het volk door tyranny regeere.
Slaa doodt die honden, weg met dat verduyveldt zaat.
Slaa doodt, slaa doot die zelf de hel en afgront haat.
Ia roey ten grondt toe uyt, op dat men 't zoo beschrijve
620
Dat daar noch naam, noch plaats, noch tytlen over blijve.
genovino
Zoo elk hier in volhardt, wy zien d'aartstyranny
Gedempt en 't volk van al hun leer en slaverny
Geredt, indien men zich maar tot dien optogt reppe.
Maar zagt ...
arapaia
My dunkt ik hoor de groote brandtklok kleppe.
625
Daar is gewis iet gaans, men spoey zich derwaarts aan.
Barandino, met gevolgh. Anjello. Genovino. Math. d'Amalfi. Arapaia. Perrone. Pacevino. Rey van Napolitanen.
barandino
Zoo moet dat heyloos zaat door vuur en vlam vergaan,
En alle die den stant des vryen volks verpletten.
anjello
Hoe gaat het Barandin?
[p. 53]
Heeft+ opentlijk voor elk, door tromlen, en trompetten,
Op lijfstraf scharp verboôn te doen ons onderstant,+
635
Om of het mooglijk waar de drift des volks te keeren.
Doch al vergeefs, want hy hem ziende dus braveeren,
Heeft zich naar Sint Ingnaar+ gebergt voor lijfs gevaar.
d'Aartsbisschop, voor gezant, komt af als middelaar
Om zich by u (als hooft des vryen volks) te voegen
640
En u uyt 's Hartoghs naam in alles te vernoegen.
Te handlen van verdragh.
genovino
Hoe van verdragh? Men raam+
Iet anders eer men zigh hier door in slaap laat wiegen.
Het hoff is veel te loos en konstigh op bedriegen
645
En aller schelmery en streekeen afgeregt.
Dies+ sla men 't af.
anjello
't Is best iet nutters overlegt.
Vaart gy maar voort om ons den stant des volks t'ontvouwen.
barandino
Felices huys, de praal der Napelse gebouwen,
Is deezen dach door ons in d'assche neêrgeleyt.
650
En dat van Don Steffan, vermaardt in kostlijkheydt
En beeldtwerk uytgevoerdt door konst van menschen vonden,
Is zoo afgrijselijk mishandelt en geschonden,
Dat het op 't alderminst naar huys noch hof gelijkt.
Hy zelfs, uyt schrik gejaagt, bergt zigh ter vlugt en wijkt
655
Terzijde door een poort uytkomend aan de vesten
En geeft als magteloos het alles voort ten besten.
Het volk, als ziende nu noch magt noch wederstant,
Die stigten neffens dit een tweeden in de brandt.
Hier zachmen toen gelijk in 't midden van dat blaaken
660
Veel kostlijkheden, zoo van purper als scharlaaken,
Behangsels stijf van goudt op 't hoogste gewaardeert,
Dat door de drift des volks tot assche wierdt verteert.
Iuweelen, paarlen, goudt en meerder van waardye,
Uytsteekent beeltwerk en vermaarde schilderye
665
En andre pragt en praal op duyzenden geschat,
[p. 54]
Werdt alles door de vlam en 't volk vernielt. De stad
Door dit gerugt geraakt al t'effens overende.
Wy rukken voorts van daar tot naar de markt en wende
Ter zijden af tot digt ontrent de waterkant.
670
Hier stont Medinaas huys, als noch in ligten brandt,
Dat nederstorten of het aartrijk scheen te beeven.
Doch vonden weynigh volks+, want elk hadt zich begeven
Naar Sint Laurens+ om dat te krygen in hun macht.
Wy spoeden ons dan voort, doch werden van de wagt
675
Gestuyt door zeekren troep gewaapend Italjanen,
Doch wy gemoedigt om een opening te banen,
Staan schrap en raaken door naar weynigh tegenstant.
Hier zachmen 't Klooster nu alrede schier vermandt.
Doch zy versterkt door ons, veel meerder dan te vooren,
680
Vermeesteren hier op in 't kort Sint Laurens tooren,
En alles daar ontrent, dat geeft zich daadlijk op+.
Dan een, uyt schrik gejaagt, die bergt zigh in den top+.
Dees zijnde een van 't hoff, de wreetste wel en hartste,
Die raakt van boven neêr en valt zich zelfs te barste,
685
Dat brein en bekkeneel+ rontsom ons henen spat.
Dit ziende een van ons, vol moedigheyt, die vat
Dien afgemartelden noch moedigh by de beenen
En kneusde het overschot te plettren op de steenen,
Dat ieder aarzelden+. Een ander voort terstont,
690
Die sleept het langs de straat gelijk een dooden hondt.
Ik ys 'er van al eens als of't my zelven smarten.
anjello
Hoe gaat u dan de doodt van zoo een schelm ter harten?
'k Verheugh my over zoo een kloeke heldendaad.
Nu wil ik, eer men noch in 't plondren vorder gaat,
695
Dat+ ieder zich wel wagt door daadlijkheyt en blijken
Zich van 't geroofden iet op 't minste te verrijken.
Wie dan bevonden werdt meineedigh en zoo vals,
Dien zal ik, 't zy wie 't zy, doen breeken voort den hals.
Wat schatten dan of goed, hoe hoogh men die waardeeren,
700
Die wil ik dat de vlam tot assche zal verteeren.
Elk hanthaaf dit bevel, op dat het niet en blijkt
Dat ieder zegge: ‘ziet dien hoop heeft zich verrijkt
In plaats van 't regt des volks te vord'ren tot hun besten’.
Zoo+ zoekt zich ieder maar als met dien roof te mesten
705
En and're smaatheyt meer. Hier diendt dan op gelet,
[p. 55]
Want dit waar in ons doen een schandelijke smet.
En om dit alles dan met ordre te voltrekken,
Zoo zult gy alle dry tot Raden my verstrekken,
Als ziende u getrouw ten dienst en nut van 't Rijk.
Filomarino Aartsbisschop van Napels. Anaclerio. Tiberio. Anjello. Genovino. Math. d'Amalfi. Arapaia. Perrone. Barandino. Pacevino.
filomarino
710
Hoe dus, mijn zoon10? Wat 's dit? Wat leet, wat ongelijk
Drukt u? Wat is den eysch? Bestaat uw eysch in reeden,
Ik zal u hulpzaam zijn, maar ongeregeltheden
Te stijven in een Staat en 't zaat van muytery
Te voeden, was wel eer 't verderf der heerschappy.
715
Ik koom alleen uyt zugt+ u allen hier genaaken.
Wat hebt gy voor? Staa af+, dit plond'ren, branden, blaaken
Verbittert maar 't gezach en 't hart der Majesteyt.
Begeert gy iet, wat is 't, het werd u toegezeydt.
Maar dus ontijdigh hier by troepen langs de straaten
720
Te swieren heen en weer moetwilligh uytgelaaten
En elk te hitsen aan tot scheuring en tot wraak,
En vorderdt niet+, maer is veel eerder om u zaak
Door zulken middel los als met de voet te treden.
anjello
Indien wy niet den staat van u Doorlugtigheden
725
Erkenden, hy hadt lang dit zeggen hem betreurdt.
Hoe ‘elk te hitsen aan’ - werdt dit aldus gekeurdt?
Misduyd men zoo ons doen? Als of men wou besluyten
Dat wy onordentlijk door ongeregeldt muyten
Den Staat beroerden om alzoo door dat beleyt
730
Te schoppen met de voet de hooge Ovrigheydt
En 't regt te kreuken van haar wettelijk vermogen.
Dat 's schandelijk voor eerst en lasterlijk geloogen,
Die pest werdt zelfs van ons ten afgront toe gehaat.
Heel anders leyt ons doen: wy zoeken ampt noch staat
735
Noch 's Koninks wettigh erf noch tyt'len te belagen,
[p. 56]
Maar om het regt des volks van outs hun opgedragen
Te brengen wederom in zijnen ouden stant.
Wy willen 't voorregt zelfs, wel eer by Ferdinandt
Op zijne huldinge aan dit vrye volk gegeven
740
Zoo als het zelfden is: geteekent en beschreven
Door zijn bevel en voorts by Karel, erf van 't Rijk
Bevestigt - dit 's de gront van al ons ongelijk.
En zoekt men ons hier op met yd'le hoop te payen,
Zoo zal de roode haan in Napels wakker krayen,
745
Ia zoo, als ooyt voorheen by iemandt is gestigt.
Wy+ willen dat men 't broodt behoorlijk op zijn wigt
Herstellen zal, of niet, die schellemen te straffen.
En weygerdt men ons dit, wy zullen ordre schaffen
Om ons gelijkerhandt van alles dan t'ontslaan.
750
De lasten op het ooft en oly, wijn en graan,
Die zy vernietigt+, of gebracht in zulken ordre
Gelijk voorheen. Indien men dit nu kan bevordren,
Wy alle zijn gereet, gewilligh en bereyt
Tot afstant van ons doen. Kan u Eerweerdigheydt,
755
Ter liefde van dit volk uyt vaderlijk medoogen
Verwerven iet het geen hun zou verligten mogen,
Het zy genadelijk in zijne handt gesteldt.
filomarino
Mits dat men afstant doe van dus by woest geweldt
Te woeden heen en weer, als zinneloos gedreven.
genovino
760
Niet eerder, of ten zy men ons vernoeging geve+.
anaclerio
Men wekt des Koninks haat, indien dit over wayt.
anjello
Men heeft ons veel te lang met yd'le hoop gepayt.
filomarino
Den Staat gebiet het volk de schattingen te dragen.
anjello
Mits dat zy strekken+ om 's lants besten t'onderschragen.
[p. 57]
tiberio
765
Door zulken middel werdt den gantschen Staar behoedt.
genovino
Door zulken middel treet men 't regt hier met de voet.
anaclerio
Zy zijn om 's Koninks staat en tytlen te vermeeren.
anjello
Om 't volk te drukken daar tyrannen 't volk regeeren.
filomarino
Betoom u reed'nen, want dit riekt naar muytery.
genovino
770
Den adel toom eerst in hun snode kuypery.
filomarino
Het volk blijft eeuwighlijk aan wetten stip verbonden.
anjello
Aan wetten dat staat vast, maar niet aan zulke vonden
Gelijk men dagelijks ten hoove hier beraamt.
Wy weeten dat het volk de schattingen betaamt
775
Te dragen zoo men die ten dienst des Rijks besteeden,
Maar niet, gelijk wy zien, om hunne dartelheden
Te voeden (en om door zoo schelmse vondt en trek+
Het volk als slaven hier te treden op den nek
En t'onderdrukken door de lasten die zy smeden
780
Tot ons verderf en smaat van 's volks geregtigheden)
Met wat men denkt of droomt hun op den hals te laân,
Daar+ 's Koninks schatkist blijft vast hol en ledigh staan.
Is dit 't gemene best bevordren? Daar de blijken
Dus spreeken klaar hoe dat zich veel hier door verrijken
785
Die van 's lants inkoomst, hun by eden toe vertrouwt,
Zich zelven mesten en van dat meineedigh goudt
Een staat schier Koninklijk op 't pragtigst onderhouwen,
Paleyzen uyt de grondt van marber op te bouwen,
't Geen zelfs den vremdeling het oogh bewondren doedt,
790
Gegrontvest in 't zimendt, van tranen, sweet, en bloedt
Des armen volks - kan dat zijn Hoogheyt noch beweeren+?
[p. 58]
Hy hanthaaft schelmen dan, die 't roer des Rijks regeeren,
En helpt het volk al meê verdrukken met dien hoop.
Zoo gaat het daar+ men 't regt en ampten veylt te koop,
795
En alle schelmery ten hoof ziet binnen sluypen,
Daar ieder raapt en schraapt door prachery en kuypen+
En elk bedektelijk zich zeegent met dien buyt.
filomarino
Hoe vaart gy te gelijk dus ongebonden uyt.
Daar ik uyt enkle drift ter liefden van u allen
800
My hier vertoon alleen om al dees ongevallen
Te stuyten, die het Rijk en ons al t'zamen dreygt.
En zoo gy noch het oor naar regt en reden neygt,
Wy zien den stant des Rijks en 't recht des volks behouwen.
genovino
Dien slaapdrank lang voor heen ons by het Hof gebrouwen,
805
Walgt ieder noch, en my te leyder+, in de keel.
Dies wacht men zich en elk vertrouwt zich niet te veel
Op streeken van het Hof, noch haar verleyde tongen.
Die Hofswaan heeft al lang op deze maat gezongen
En ons van tijt tot tijt met praatjes dus gepayt,
810
Maar nu men 't radt van Staat een weinigh ziet gedrayt,
En dat+ 't onmooglijk is hier tegens op te streven,
Nu zoekt men 't volk, quanzuys+, wat ruymer toom te geven
Door keuren+ ingestelt vol hoofsche vleyery,
Als of men niet en zogt dan+ 't best der heerschappy,
815
Noch tragten dan+ om 't volk in rust en vreê te houde.
Maar zoo men deze grijns+ eens aftrok, och, hoe zoude
Dit heyloos monster staan bekleet met schelmery,
Met haviks klauwen en het hooft als een harpy+,
Verhit om 't arme volk tot op 't gebeent te knagen -
820
Dan zou men zien te regt met wat bedroch en lagen
Men ons al t'zamen heeft bedrogen en misleydt.
Niet dat wy het gezach van u Eerweerdigheydt
Noch eer op 't alderminst hier zoeken door te krenken,
Veel min te houden ons in zoo een nabedenken
825
Als hadden wy met voor bedagtheydt hem gesteurt.
D'aartsvader die gedenkt wat ons al valt te beurt
En dat wy niet vergeefs noch ook t'ontijdigh klaagen,
Maar lijden meerder dan 't schier mooglijk is te dragen,
Het welk den hemel weet, die ons elende kendt.
[p. 59]
anaclerio
830
Dien voorslagh heden nu ten besten aangewendt,
Strekt niet dan 't best des volks te vord'ren, als ook mede
Te stijven zoo den bandt van hun gereghtigheden,
Dat het gedyen mach tot welstandt van het Rijk.
filomarino
En zoo men my vertrout, ik zal my te gelijk
835
Zoo aanstonts naar 't Paleys des Onderkonings voegen
Om u op uwen eysch volkomen te vernoegen,
En stellen vorders u op 't spoedigste ter handt
Het eygen voorregt selfs, voor heen by Ferdinandt+
Ter blijder inkomst aan dit vrye volk gegeven
840
Zoo als 't door zijn bevel is op francijn+ beschreven
En in stadts Kanslery bewaardt werdt ongeschent.
anjello
Hier aan zoo hangt het al en dit 's 't begin en 't endt
En 't geen een ieder drukt en 't bloedt nu helpt aan 't zieden.
filomarino
't Geen u werdt toegezeyt van my, dat zal geschieden.
anjello
845
Wy wagten heden dan het geen gy ons belooft.
filomarino
Ontfangt hier op van my de zeegen hooft voor hooft.
Alle binnen.
+vremde mompelinge: geruchten van onbekende herkomst
+met iver neer te zetten: met toewijding te kalmeren
+agtbaarheyt: aanzien, prestige
+Om [...] val: omdat hij (de vorst) door die aantasting van zijn prestige gemakkelijk ten val zou kunnen komen
1't meineedigh Portugal: in 1644 had Spanje Portugal als onafhankelijke staat moeten erkennen nadat daar in 1640 het Spaanse bewind omver was geworpen.
2't Gescheurde Engelandt: sedert 1642 werd Engeland geteistred door een burgeroorlog tussen de aanhangers van de Engelse koning (Karel Stuart) en van de parlementspartij; 's Koninks Nederlanden: in 1647 (het jaar waarin het stuk speelt) had Spanje de Noordelijke Nederlanden nog steeds niet officieel erkend als zelfstandige staat. Dat gebeurde pas in 1648 met de Vrede van Munster. Hier wordt de lezer overigens expliciet geattendeerd op de parallel tussen de Nederlandse Opstand tegen Spanje en het oproer van de Napolitanen tegen hun Spaanse overheersers.
+oorbaar: toelaatbaar
+Zich [...] zaak: in wedijver met elkaar moed scheppen om de zaak van het volk te onderdrukken
3Palermo: plaats op het eiland Sicilië, dat evenals Napels onder Spaans bewind viel. In 1647 braken er eveneens volksopstanden uit.
+En of: en als...
4matelijk [...] uyt de nek: een destijds bekende omschrijving voor gematigd regeren; zie b.v. Geeraerdt van Velsen 1734 e.v.: ‘Houdt vry der volcken toom wel staedich inder handt [...]’. Wijs regeren wordt vergeleken met paardrijden: het volk, een wild paard, dient losjes ingetoomd te worden omdat het anders op hol slaat. De vergelijking is hier overigens des te toepasselijker omdat Napels een paard in zijn banier voerde (afgebeeld op de titelpagina van Van den Bosch 1652).
+hem liet braveren: zich liet trotseren
+lasten op het ooft: belasting op fruit
+'s Koninks bank en raden: de koninklijke rechtbank en andere (vergelijkbare officiële) gerechtelijke instanties
+Men stel dan vast: men bepale dan
+verbaast: ontsteld
5's Koninks hogetol [...] brandt: in Van den Bosch 1652 wordt verteld dat de opstandelingen eerst het ‘Accijns-huys’ op de markt in brand staken en vervolgens ‘d'overighe Accijnshuysen’ leegplunderden en alles wat zij aantroffen verbrandden (p. 26, 27). Asselijn heeft hier kortheidshalve één grote brand van gemaakt.
+Om [...] draagen: sluit inhoudelijk aan op de vraag van de hertogin in 467, m.a.w. (het volk vraagt) om matiging van datgene wat niet meer te dragen is
+Zoo [etc.]: niet zo veilig, tenzij als de goede God ons zou redden van een overval door hun totale macht
+nederzetten: doen bedaren
+daar [...] gedreven: terwijl iedereen ontspoord is
+dit beest: zie 430-432
+kreukt: krenkt
6d'eerste Ferdinandt: de Spaanse vorst Ferdinand van Aragon (gestorven 1516), grootvader van Karel v. Zie voor het argument van het bewuste inhuldigingsprivilege (‘voorregt [...] Op zijne hulding [...] opgedragen’) Inleiding, p. 5.
7Guise: de Franse hertog Henri de Guise (1614-1664) probeerde Napels te veroveren.
+En [etc.]: (lees:) het volk in tijd van gevaar (voor invallen van buitenaf, zie 512) van belastingen vrij te stellen, is absoluut niet in het belang van de koning
+of [...] beweegen: wil de aartsbisschop zich tot heil van de heerschappij maar vrijmaken om het moedwillig in opstand gekomen volk door een of ander middel tot staan te brengen...
+Het [...] krakeel: het volk oproerig en het gezag in onenigheid...
+voorspook: voorteken
+dezen stant: deze staat van vrijheid (Genovino is inmiddels uit de stadsgevangenis bevrijd, zie 345-352)