[16 Maart 1618]
+Den 16en Meerte horâ sextâ matutinâ pruina viam Verianam3) operuerat, sed non lapides, nec vias tutas propter laevitatem et densitatem. Unde fit ut levissima aura ab illis detergeatur. Ligna verò sunt porosiorag) et calidiora; fortassis et pruina haeserith). Gramen quoque asperum est. Quaei) humidiora erant, fuderantk) pruinam. Putei sunt plerumque humidi et calidi, ergo in ijs funditur.
+Quae causa est vorticum in mari et saevitiei, quae prope fluctûs conspiciuntur, exempli gratiâ Veriae, circal) promuntorium?
Quod ad vortices attinet, <si>m) circumducas secundum margines in vase, aquae pleno, baculum velociter, videbis in medio aquam depressam vertique similiter vorti<ci>busn). Ratio sumitur à motu: nihil enim circularitero) movetur, nisi si super centro circumducatur, ut Sol, qui naturaliter non potest longiùs à suo centro recedere. Ergo non mirum: semelp) motus semper moveturq). Sic orbis ligneus, super centro suo motus, pergit moveri, quia rota undique <aequaliter gravis, sive est radiata>r), sive est continuas). At si lapidem rotae extrinsecust) annectas unâque circumvolvas aliquoties, atque inter motumu) subitò solvasv), non movebitur circulariter, sed in rectum ad locum, ad quem eo momento quo solvebatur, spectabat. Unde etiam fit lapidem, in rotâ positum, e motuw) non excidere, quia semper rectitudinem spectat, premitque laterax) rotae intrinseca4).
Idem fit in motâ aquâ vasis. Baculum enim movet quidem guttas in giruma), sed liberaeb) à baculo petentc) rectam, impingentque lateribus vasis, ibique lentiùs moventur impacta, ideòque congregantur. Atque idcirco altior est circa latera quàm in medio: quantum enim ibi congregatur, id à medio accedit. Tale quid videbis accendentem, viz. aquam, si fluvius rapido cursu ad murum fluat, vel si ipse situlam aquae ad murumd) over de vloer giet.
Hinc transi ad vortices maris. Nam cùm mare Verianum à Septentrione accedat, et circa septentrionale promuntorium cursum suum protendat, nihil ex eo fluctu intra urbem fluit, nam praeterfluit portum, ac potiùs ex eo certèe) aliquid sumit propter rapidum cursum. Necessè igitur est ut à Meridie aqua accedens, portum repleat ex eo loco, ubi cursus se latiùs expandit, longiùs progressus; quod etiam hîc Middelburgi videmus prope nostras aedes, cùm aqua ex domo molinaria fluit1). Fluit igitur et refluit aqua juxta se invicem, unde fit ut quod interest inter duos hos fluctûs, in girum volvatur: agitur enim secundum extrema sua ad contrarias plagas, moveturque utf) rota super centro suo.
+Saevitas fit quia aqua in ipso fluxu altior est, quae, quamquam ad latera non exspatieturh), premitur | tamen aquâ deorsum in fluctu, quae necessariò circa utra latera fluctûs tamquam e fundo ascendit; quae aqua ascendens, cùm a ventoi) vel fluctuk) necdum sit turbata, planè et laevisl) evadit in superficie, sicut appa<ret>m) inter promuntorium et fluctum. Ab altero latere fluctus idem fit, quia illic mare primum altiùs evadit.
+Fern., de Elementis, cap. 7n)2), dicit amphoram aquae mille amphoris vini non misceri, sed illa occumbere novaque oriri.
Unde sequeretur aquam vinum fieri. At id non fit: si enim vinum non est factum deterius mixtionek) parcae aquae, habebit hoc easdem vires, priore additâ; igitur iterum paucâ aquâ pristinas vires vinum retinebit, atque ita in infinitump) licebit quantitatem vini aquâ augere, quod experientiae repugnatq). Non est igitur prior additio generatior), sed vera mixtio, licet insensilis, dicenda.
+Fern., de Elem., cap.s) 43) ait: nisi substantiae mutationi sintt) subjectae, nihil
+ dissimile sibi compositum reddent, subindicans neque dolorem etc., de quibus Hipp.. Futurum cap. 81) et Lib. de Temp., cap. 1 et 22), planè videtur probare elementorum substantias et qualitates integras in composito teneri et duntaxat in se invicem uniria).
+Fern., de Calido innatob), cap. 13), probat illud differrec) ab elementorum temperamento, quia morte illud perit.
Hoc verò ad tempus perdurat. At quia dicimus, dum vivit, animal moveri motuque contenta attenuari, substantiam attenuatam naturae sulphureae esse, hunc esse calorem, qui motu ablato non ampliùs procreatur, motum dico cordis; vel motus fit ab aptâ partium dispositione et arte alubi.
+Fern., de Facul., cap. 24), discrimen ponit inter facultates et partes, vocatque animam naturalem, sentientem, intelligentes partes animae rationalis aut hominis; sed appetens, cogitatione fingens, loco movens, eâdemque ratione videns, audiens, easd) <dicit>e) non esse partes, sed facultates unius atque simplicis animae sentientis. Sic facultatum naturalium species, non partes, dicit esse procreatricem, altricem, auctricemf).
Sed cùm simplex sit anima hominis, cur naturalis potiùs haecg) pars fuerit, quàm nutrix hujus? non minus, nutrice pereunte, perit naturalis quàm, hac deficiente, deficit rationalis.
Sic conformatricem dicit esse partem procreatricis, non speciem. Quod eo modo verum est, quo plebs et senatus dicentur cives tanquam species, at praetor et consul nonh) jam species, sed partes senatûs, quia collectionem significant; cives verò singulos cives. Sic facultas singulas facultates. Procreatrix duas simul comprehendit collectas: altricemi) et conformatricem, quae aliter pronuntiando in species reducuntur, ut facultates aliae serviunt nutritioni, aliae procreationi. Facul | tatumk) verò, procreationi inservientium, species sunt altrixl) et conformatrix. Nulla igitur +est differentia inter genus et integrum, quàm quòd genus singula separatim, integrum verò collectim significat. Nec cuiquam difficilè erit aliud in aliud pro libitu vertere, si modo verba ipsi liceat fingere, quorum quaedam res collectas, quaedam separatas denotent.
Anima igitur Petri, cùm sit individuum, necessariò tantùm in partes dividitur. Sint autem eae naturalis, sentiens, rationalis pars - aut, si mavis, anima - velcomprehendit omnia naturalia collectum estque iterum tantùm unica idcirco, dividitur-
+ que in partem procreatricem, nutricem, auctricem; vel comprehendit singula naturalia simul, non aliter quàm animal hominem et bestiam. Hoc pacto procreatrix est species animae, aut partis aut facultatis naturalis; eodem modo erit conformatrix et membra et species procreatricis. Si verò non animum Petri, sed facultates ejus dividas, erit universalis facultas hominis. Haec dividitura) in tres species; in partes verò si facultas haec statuatur integrans et omnes alias comprehendens collectim, voceturque vita humana. Hujus enim vitae erunt tres partes, naturalis etc.
Unde sequitur omnia individua sola <in>b) membra partiri, universalia verò in membra et species. Ipsum enim animal, si hominem et bestiam collectim significat, ut homo solus non sit animal nec bestia sola, sed uterque simul duntaxat, animal vocetur; erit animal individuum, ejusque partes et membra homo et bestia.
+Fern. de Facult., cap. 191), dicit appetitum rationalem, voluntatem dictum, soli homini convenire2).
At cùm θύμωσις nunquam se reprimatc) abs ratione, bestijsque aliquando contingat causa irascendi, interdumd) tamen non irascuntur; videlicet quando quid perpetrarunt quod ipso usu edoctae malum judicent, vapulantes non irascuntur, sed fugiunt, quasi se verberibus dignas judicarent. Aliàs verò indignè verberati, planè videntur id indignè ferre et jure irasci suamque iracundiam vel tristitiam justam manifestè ostendere. Cùm haec, inquam, sese ita habeant, cur θύμωσις solum conceditur brutis?
Nota: appetitus rationalis datur, si θυμώσεως causâ oblatâ, non effervescat. Nam quid animal ab irâ coercet, nisi ratio? Videtur igitur etiam apud bestias ratio movere θύμωσιν, sed obscura admodum est dubia quae brutalis dici possit.
[30 April 1618]
+Melchior de Steenhouwer3) te Breda, aldaer synde, dicebat mihi se mirari colossum Rodis potuisse tamdiu ferre omnes tempestates et navium impulsûs, cùm duobus dumtaxat pedibus insisteret.
Respondi colossum hunc ad viri formam maximè proportionaliter esse constructum, ita ut regula fuerit humanae effigiei omnibus pictoribus et lapicidis etc. Unde sequitur non minus potuisse stare parvâ aliquâ vie) effigies quales nostri hodiè passim factitant: | pedes humani satis longi et lati sunt, ut absque affixione consistant.
Secundò, cùm fuerit factus ex metallo, necessè erat eandem vim hunc minus movisse quàm si ligneus fuisset et ejusdem magnitudinis, quia ponderaf) graviora, eandem superficiem cum leviore habentia, magis resistunt: sic enim etiam globus
+ ligneus a puero, vel unico nostro digito, movebitur; qui ferreus et eidem plano insistens, ne a viro quidem moveri posset.
Tertiò ipsi magnitudo mirum quantum addat firmitudini. Nam notum est mathematicis ut proportio superficierum ad soliditatis pro magnitudine corporum variet. Cùm igitur colossus ad miraculum usque magnus fuerit, minimam rationem habet superficies ejus ad soliditatem1); soliditas autem est causa firmitudinis, superficiem verò ventus ferit tanquam ansama) motionis. Sic lata et minima solida facilè a vento superanturb), ita ut parum absitc), quin lamina ferrea aquae supernatet.
Colossum igitur parva tantùm vis potuit contingere; tunc ratione omnes impetûs tamdiu immobilem <potuit>d) tulisse, donec tandem Terrae motu vehementi oborto ceciderit. Alia enim est ratio Terrae motûs quàm tempestatis et reliquorum occursuum: illa enim maxima est vise), quae totam subitòf) Terram ipsumque colossi firmamentum concutiebat, ita ut, ipso firmamento inclinato, colossus necessariò unâ inclinaretur. Inclinatus verò, multò magis minoribus corporibus propter gravitatem decidit, ita ut ne affixi pedes firmamento illum sustinere possent, quin clavi evulsi, aut firmamentum abstractum, vel ipsa colossi crura rupta fuissent.
30 April 1618.
+Fern., Phis. Lib. 7, cap. 22), probat venas habere vim seminis generandi, quia in seminis vasis ante testes semen continetur. At si verum est, ut ipse refertg), testes à toto corpore hanc materiam attrahere, necessè est eam circa testes convenire, quòque propior est illis, eò copiosiorem esse ideòque magis conspectumh). Nam quod sparsim in omnibus venis continebatur, id in his collectum congregatum est.
Sed dices id quidem verum esse ubi plures venae eodem convenianti); at hîc vena spermatica, unica existens, unâ parte plus, aliâ minus seminis continet.
Respondeo: Si nihil seminis in ultimo ejus loco, qui est testiculo, habeatur, tractantk) ultimi nutrimenti reliquiael) semen dictumm) totaliter in testes condi, ita ut in fine vasis seminarij non magis semen quàm in principio conspiciatur; sed teste quodammodo repleto, <cogunt>n) hanc materiam circa ingressum testis stabulari sanguinemque, qui ibi antè erat, retrocedere in locum, undeo) haec materia convenerat, hancqueo) in locum sanguinis. Imòp) verò | non est absonum, propter tortuositatem vasorum, in ijs hanc materiam diutiùs haerere testibusqueq) tractim procedere ob viaeo) curvitatem, ita ut circa testes semen possit conspici, necdum repletis testibus.
Non igitur necessèo) est statuere venas sanguinem in semen mutare.
+Quaesitum est1) an aptiùs aedificia in plano aut in concavo, oculo in centro existente, opticè pingantur. Responsum autem est in tali planoa), eo modo quo visuntur, pingi ad amussim. Ast in concavo omnes erectae columnae curvae pinguntur; non igitur tales oculo reverâ apparent.
Ajo verò ita apparere. Nam si quis praealtum murum, aut turrim, contempletur, cogitetque à summitate ejus lapidem decidere, putabit eum propè pedem montis casurum; sed remotiùs ab illo, ita ut astans cadentem lapidem fugerit, veritus ne in caput ruat, lapis etiam ad perpendiculum cadetb). Adhuc est mons in Hispaniâ, qui ijs, qui adhuc septem miliaria ab illo remoti sunt, capiti suo videtur imminere. Quae omnia visibilem curvitatem demonstrant. Columnae verò brevioresc) non sensibilem curvitatem tenent; ita necd) sensibiliter in tali concavo curvae pingentur. In concavo enim parvo admodum breves erunt, in magno verò multò rectiores. In illo ergo brevitas, in hoc rectitudo major sensibilem curvitatem aufert picturae.
+In alle eerde is sant. Alsmen dan de eerde in water roert, sooseer tot datse heel met het water gemengt is en dan soo langhe laet staen totdate) het sant gesoncken is, en dan het dick swart water afgegoten, en doorf) de sonne oft vier gedroocht synde, soo is de eerde van het sant gesuvert, en apparentelick veel <geschickter>g) dan se van te voren was om wat op te groyen.
Dit soude te pas comen in sandich lant, welcke niet en deucht, en schier om niet wech gegeven wort. Want doet alsoo met dat lant als voorz. is, en laet het droogen, gelyck men sout droocht, enh) legt het soo een voet oft twee boven op, en werpt het sant wech, oft legt het onderi) om de voorgaende hoochte te houden, soo salt goet lant syn. Hoe sandiger het lant is, hoe men dieper graven moet om een volgoede eerde te hebben.
Dit dient ooc om wat bysonders te sayen, als tulpenk) etc., daer de suverste eerde best toe is2).
+Dominicus Melckebeke3) had een houten instrument gemaect, daermede hy meynde alle de dagen des jaers te kennenl), dat is, daeruit men weten soude, wat dach in de | maent dat het ware. Dit soude hy te wegen gebracht hebben met de vloet, alsoo dat hy in de haven4) een hout gehangen soude hebben (acht ick) aen een keten, welcke onder de aerde door buisen tot aen syn instrument soude moeten
+ gebracht worden. Dit hout opt water dryvende, en beweecht het instrument niet, maer het water leegende, so hanct het in syn natuerlicke swaerte, en beweecht het instrument alle vloet en ebbe ééns. En docht soo een motum perpetuum te maecken, twelc wel doenlick is, maer hy had al meer wielkens van doen1).
Syn foute bestont daerin, dat het gemaect was, oft alle maenschyn 57 mael vloyde en ebde, alsoo dat het te Middelborch altyt te 2½ uren hadde moeten volle mane syn, te weten op deselve minute alst hooch water is, twelck valsch is. Nam haec a diversis contingunt motibus. Fluxus enim maris a motu ab Oriente ad Occasum, pleniluniuma) verò ratione motûs praedicaturb) ab Occidente ad Ortum. Ita ut non sit proportio tam facilis inter fluxum maris et pleniluniumc), gelyck ick hem int lange met eenen brief geschreven heb.
Dits al over een maant 8 oft 10 geschiet, ideòque non hujus loci.
+Ist2) dat het u te lange werc schynt het gepurificeert lant te droogen, gelyct in der waerheyt, so graeft in u lant een vyrkant pleyn uyt, twee voeten diep, naerdatd) ghy de gesuverde aerde dicke begeert, en giet daer de gepurificeerde aerde in, alsoo nat als sy is; het water sal van selfs wel verdroogen en dieper insincken. Doet soo vort, het heel lant deur; d'een pleyn vol synde, begint een ander, daer alrede d'aerde uit genomen is, omt eerste te vollen.
+Rogabite) fortassis quispiam, cùm dicunt medici per laeves arterias fuliginem e corde expurgari et per easque vicissim purum aerem ex pulmone allici, cur potiùs purus aer extrahatur, quàm jam expurgata fuligo redeat, cùm utraque in pulmone haereant. Et iterum cur per asperas arterias potiùs fuligo expellatur quàm jam primus attractus purus.
Respondeo fuliginem ex corde expulsum adhuc in motu esse perque pulmonem rectâ ab arterijs moveri, purum verò aerem quiescere. Sic etiam in aspiratione attractum aerem purum, cùm jam in pulmonem venit, motûs vestigia adhuc retinere nitique in interiora pulmonis; fuliginem verò quiescere, aut potiùs eum motum, quam ab arterijs laevibus acceperat, servare, quaerereque exitum, unde fit non posse redire ad laeves. Sed quia ab his fugit, offert sese orificijs | asperarum, imò etsi quiesceret planè. Pressusf) tamen faciliùs arterias subit fuligo quàm aer purus, qui adhuc ab illis recedit motu nuperrimo.
+ +van onse fonteynen. Ende alsoo ic d'een met myn hant stopte, en terstont myn hant wederom daeraf dede, soo liepse een ogenblick lanck wat trager, sachter, ende en spranck soo hooch niet als vooren, maer terstont quam sy weder op haren voorigen coers.
De reden hiervan is, omdat een dinc, stille staende en dan vallende, eerst trager valt dan daerna int vallen synde, gelyck als men eenen steen van omhooghe laet vallen. Int eerste valt se trager dan als syb) een weynich wechs gevallen is, waerdoor dat het compt, dat een steen, van hoogec) op yemants hooft vallende, seerder doet dan van lege, dewyl dat sy van hoge langer valt. Ratio est quia duo motus conjunguntur: primò naturalis deorsum tendens; secundò lapis semel motûs in eo motu permanet, huicque motui denuò additur naturalis1). Atque ita semper movetur, donec impedimentum aeris tantum valet, quantum motus; ac tum aequali motu reliquum iter cadendo peragrat, de quo alubi2) latiùs.
Alsoo gaet het oock met het water in de buysen, daert hooger staet dan den spronc is, want alst stil staet, soo moetet om deselfde reden eerst wat trager vallen en dan verrasschen, tot dat de spronc soo ras tegen de locht gaet, dat het belet soo groot is als de cracht van het vallen. Hiertoe dient ooc de gelyckenisse van een brouwers coelback, want als men den tap eerst uittrect, soo en loopt het strax niet ten alderstercsten, omdat het bier noch syn scheute niet en heeft na den tap3).
Alsoo hier ooc. Aent eynde, daer de buysen beginnen, is een fonteynback, daer al het water uit comt, twelc ooc tyt moet hebben om syn scheut naer het gat van de buse te crygen. Want een dinge, int loopen synde, non quiescit nisi impeditum, hucqued) accedit motus naturalis deorsum spectans4).
+De brouwers seggen, dat het water heeter is rechts eert syt, dan alst in de soo is. Quod respondet ijs, quae scripsi5) de igni aquam penetrante, seque cum aquâ
+ miscente, donec viam sibi fecerit ad superficiem, hac quoque perforatâ, atque ita faciliùs avolante. Non aliter quàm aqua | faciliùs fluit per planum madefactum, quàm non madefactum; cùmque semel illud madefecerit, multò tenuiori filo, hoc est angustiori, fluxu decurrit, ita ut non sit tantaa) aqua in viâ, quàm cùm necdum planum madidum erat. Sic quoque ignis magis haeret in aquâ in principio, atque hinc fit fundum ferventis aquae non calere ovaque dimissa in ferventem aquam, non tam citò indurescere, quia ignis, ut dixi, minus haeret: in aquam verò dimissa ante fervorem, multò citiùs indurescunt, quod experimento probabitur.
+Sib) chartam plices, necessariò erit tergum, id est communis linea, recta linea; nam sunt a, b duo puncta. Si igitur velis plicare secundum curvam lineam agilb, necessèd) erit gdei aptari in gic, et iefl in ilc, quod fieri nequite). At si plicesf) secundum rectam ab, faciesg) ad alteram partem similem figurae adefb.
Unde rectitudo lineae ab nullo negotio demonstratur1).
Fig. 45c).
+Dit voorsz.2) moet meer in lange wegen dan in korte gebeuren. Want al ist water dichter dan de locht, ten is nochtans niet soo dicht als eenen stock, maer het can een weynich ineen crimpen. Hoe langer dat dan de buysen liggen, hoe meer dat het ineen crimpen can. Nuh) soo moet het bewegeni) voornementlick van het hoochste comen, gelyck als men ses oft seven ploivuisen opeen legt, en alsoo seffens laet vallen, sy en sullen niet van +eene vallenk) (also dat de onderste rasscher soude vallen dan de opperste)l), maer, ter contrarie, sy sullen tsamen snelder vallen dan elck bysonder, omdat het beletsel des lochs een cleynder proportie heeft tegen de swaerte van de steenen3). Daerdoor danm) blyckt dat de bovenste altyt tegen haer naeste druckt, al waert maer omdat sy geen beletsel van locht en heeft onder haer.
Also gaet het ooc met het opperste water in de buysen. Dat begint eerst te vallen en alderrast; en al stoot het terstont het naeste, so crimpet doch een weynich ineen, eer tot den uytganck des waters oppersten drucksel gevoelt wort. Daerom ist te achten, als het water sinckende volsmons uytloopt, dat het boven meest | geperst is; maer als het stil staet onder, alsmen pompt oft suycht, ist heel anders, want
+ dan is het opperste altyd minst geperst; dus veel alsmen tgat stopt, daer twater uytloopt.
Nu soo gebeurt het, soa) men op een ander plaetse van deselfde busen een gat +open vintb) endec) dat subitelick toesluyt, dan siet men, dat de springende ader veel hooger en stercker sprinckt. Dat geschiet om dieswille, dat <het>d) water, in den loop geweest hebbende, blyft synen loop noch houden en dringt soo veel te styver ineen, alst geenen loop en vint; en dien loop doet sooveel alsoft ment van boven perste ende, gelyck een steen, swaerder valt dan licht. Dit geschiet ooc merckelycker in langhe dan in corte wegen, om de voorschreve incrimpinge wille.
+Guido, Tract. 4, Doct. 1, cap. 11), segt: ‘ronde ulceratien syn quaet om cureren’. Quod primò de vulneribus dicitur.
Rationem reddunt multi, ego verò aptiùs hoc pacto explico. Causa sanans est natura, quae in utrinsecâ superficie vulneris carni insidet. Quò igitur major est proportio superficiei ad interiorem capacitatem, eò facilior est sanatio; at circumferentiae minor est proportio ad circulum quàm illius figurae perimetrum ad planum suum, ergo isoperimetrorum vulnerum rotundum difficiliùs sanatur.
Praeterea jam rotundum existens, dilatatur, fitque oblongum, specie folij minthaee). Dico igitur vulnus rotundum amplificatum in specie folij, aut potiùs duplicis trianguli, cujus utriusque communis basis est diameter vulneris rotundi, superficiemf) habere majoris proportionis ad capacitatem quàm praecedens vulnus rotundum, nam quadratum circulo circumscriptum majorem habet proportionem laterum omnium ad quadratum, quàm circuli hujus circumferentia ad circulum2). Multò igitur majorem habet oblongum, eòque majorem duplex triangulum praedictum; adhuc parvi circuli circumferentia majorem proportionem habet ad suum circulum quàm majoris ad suum, et quàm multò majoris trianguli perimeter ad suum planum. Ergo parva vulnera rotunda faciliùs curantur magnis rotundis, et multò majoribus triangulatis.
Dicendum igitur est, interiore capacitate aequali existente: rotunda vulnera difficiliùs curantur, et rotunda vulnera ad aliam figuram traducta (ita ut latitudo maxima diameter maneat vulneris) proportionem perimetri | ad interiorem capacitatem adaugent. Ergo vulnus fovetur abundatione naturae, quae superficies insidet, unde et faciliùs curatur.
+Hinc sequitur modus quidam curandi ulcera cacoetha, et quorum margines induruerunt, ita ut naturalis calor circumferentiama) vix penetrat. His adde ulcera crurum, quae diutiùs hominem cruciarunt, et in periculum cruris amittendi adducunt etc.
Fac tibimet vulnus in brachio aut manu, ubi caro sana est, ipsumque vulnus ulceri alligatum superimponito, jungens brachium cruri: hoc pacto penetrabit naturalis calor brachij ulcus cruris, augebiturque praecipuum instrumentum, et materia curandi, quod est calor naturalis, et nutrimentum tertiae concoctionis. Si autem haec duo immobiliter possint servari, erit non poenitendum remedium.
Tale quoque fuerit, si alius homo vulnus recens jungit ulceri alterius hominis. At non si cani infligatur vulnus et applicetur.
Res autem tota in hoc vertitur, ut absque motu impositum vulnus servetur, utque ulcus et vulnus eodem semper modo conjuncta sint.
+Antè dictum est alubi1) de ratione consonantiarum, hoc est ubi multae voces concurrunt, deque dulcedine et suavitate, ex earum conjunctione in quantitate. At restat, ut inquiratur ratio suavitatis unius vocis: videmus enim quasdam voces singulares esse jucundas, alias horribiles.
Impraesentiarum, quod ad quantitatem attinet, mihi solae voces supra modum subtiles videntur injucundaeb), solâque subtilitate pungere spiritum cerebri, non aliter quàm acicula cutim pungit; crassiores voces solâc) quantitate nond) Iaederee), ut neque lux laeditf) nisi summâ suâ claritateg), nimis celeriter et acutè oculos feriens. Sed multa videmus horrenda oculis, quae non acumine, sed qualitate laedunth): sic ex diversis instrumentis, ex quibus vox excutitur, oritur qualitas quaedam aliquando delectabilis, aliquando minusi), quia aer in partes secatur quae porisk) cerebri, vel membraruml), vel collectionis spirituum, non | respondent. Nec dubium est hanc qualitatem, per omnia genera quantitatis, aliquando dulcedinem, aliquando injucunditatem (ut ita dicam)m) operari, ita ut ipse bassus possit esse qualitate injucundus et insuavis, necnon horribilis.
Hinc sequitur, ubi multae voces diversarum qualitatum concurrunt, fieri posse harmoniam qualitatum insuavium, quantitate suavi vel insuavi, ac tertiò quandam velutn) qualitatum dissonantiam, quantitate consonante vel dissonante.
+Alser een deel busen al ryssende leggen, en vyf oft ses recht omhooch staen, daer men het water in giet, alsoo datter anders geen locht uytcomen can dan van de rechtstaende buysen, soo men de buysen aen het eynde stopt, gieter dan water
+ <in>a), maer ghy sulter niet veel in gieten. Maer het sal daernae wederom keeren en door hetselve gat uytloopen, daert door ingegoten is. En ist datter veel busen liggen, so sal den wederkeer lange beyden, maer sooveel te stercker syn en te overvloediger.
Om hier van de reden te verstaen, en daerdoor wederom datb) Vitruvius1) segt, dat de locht, in de busen besloten, deselvige doet bersten, soo let eerst op een stale +lat: als ghy die buicht met u hant oft daerop een gewicht laet vallen - also datse door dat gewicht nederwaerts gedruct wert - soo salse veel snelder wederom keeren, en stercker dan se neder gedreven wiert; en al bleef het gewicht opt eynde van de latte liggen, daert op gevallen was, so sal nochtans de latte met het gewichte verder weerom komen dan haren natuerlicken stant is, in denwelcken sy was doen sy gebogen wiert, indien immers het gewicht niet te swaer is. De reden is ergens2) geseyt: om dat roerende niet stil staen can dan belet synde. Nu dese lat heeft oorsaec te roeren totdat se in haer natuerlicke plaetse is, daerse met het gewichte stil staen soude als mentc) sagtkens daerop leyde. Maer daer gecomen synde en heeft se noch geen belet; ergo sy sal blyven weren opwaert, totdat het belet soo groot wordt, dat het de cracht vant weeren verwint, twelc een stuc weegs boven hare stilstaende plaetse | sal syn, maer niet so ver daerboven alse daeronder geweest is, om bekende en elders3) beschrevene reden.
Soo gaet het ooc met het water en de locht. Want indien men het water in de buysend) soo soetkens ingiet, gelyc men het gewicht op de latte leggen can, alsoo dat de locht van langerhant effen soo veel incrimpt alse doen moet als de staende buysen vol syn, en alle dingen stille staen, soo en sal het water niet wederom keeren. Doche) daer schynt geen oorsaec te syn van bersten. Maer als men het water volsmons ingiet, soo doet het de locht meer incrimpen danse doen moet als sy stille staen soude; daerom keertse ooc verder wederom dan daer sy met hetselfde water stille staen soude. Het can derhalven gebeuren in lange wegen, dat de staende buysen, maer half vol gegoten synde, ende de locht weder keerende, het water boven uytloopen sal; ja oock al warense noch driemael hooger, de locht danf) wederkeerende en weder inkrimpende, en ghy al gietende, soo salse noch meer incrimpen danse eerst dede, en alsoo noch stercker weder omkeeren.
+Doch men sal seggen, dat dit noch geen oorsaeck is van bersten. Want het water comt wederom uytgeloopen ende de persinge is niet grooter dan de hoochte van de buisen. Maer men moet weten, dat de voorseyde latte int wederkeeren meer als de helft van haren wech gaet, niet alleen sonder beletsel, maer ooc met hulpe van roeren daer het buygeng) vant beginsel af belet heeft; daerom gaetse oock eens sooveel
+ wechs alse int buyghena) dede. En het water en can soo haest niet terugge gedreven worden, als de locht wel wederom keert, dewyl het water self mede in de loop is, en comt de locht tegen; en soo moet de locht eerst het loopende water stille doen staen. En alst al stille staet, soo cander sooveel door de buysen nietb) alst wel van nooden is, want het keert snelder weer alst ingedrongen is, om dieswille, dat het water datc) eerst in de buysen gegoten wert, eerst syn cracht doet, en het volgende daerna, alsoo dat de locht int beginsel niet alderrast incrimpt, gelyc de latte vant begintsel vant gewichte selfd) gebogen wort. Maer daer de locht qualick ineencrimpt, daer groyt ooc de cracht, soodat de cracht int crimpen gematicht wort; maer int wederkeeren verrast sy altyt tot aen den middel van haren wech, alwaerse veel rasscher gaet danse int beginsel incrimpte, veel anders dan in de gewichte van de oplegginge van de latte. Want al wort het water | doort wederkeeren hoogher in de buysen, en derhalve meer swaerte crygende, so en can dat sooveel niet bybrengen oft ten keert seer sterck wederomme; want int beginsel vant incomen vant water en doet het maer weynich cracht; daerenboven soo loopt het water uyt de buysee) en verhoocht niet meer. En dit doet voornemelick de buyse bersten, als de buysen vol water syn, en dan de locht wederkeert. Want uyt het voorsz <volcht>f) ten kan niet haest genoech uytloopeng), en so wort de kracht tegen de busen gebruyct.
+Sunt morbi (quales sunt verrucae etc.)h) quae saepe diù nobis inhaerent, aliquando verò subitò disparent.
Ratio est quòd eorum materia prima, unde facti sunt, ita mixta sit, ut possit alimentum in suam naturam convertere et crescere. At cùm in hac conversione semper parum aberrat, quia alimentum non est ejusdem naturae cum materiâ convertente, haec quoque patitur; tandemque ejus natura assimilans, perit, atque tumi) evanescit senescens, non aliter quàm de semine humano antè1) proditum est. Eoque modo arbores et fructûs arescunt, omnesque propemodum res deficiunt2).
+Cur dolor fluxionem causatur?
Quia natura nititur excutere id quod laeditk), ut in singultu. Cùmque particularis visl) ejus partis, cui dolor insidet, non sufficit, omnes partes quaem) sentiunt, hanc partem dolore adjuvant. Nam in singultu non tantùm particula tunicae, cui materia laedensn) immediatè conjuncta est, operatur, sed tota tunica circumstans, quae mediatè sentit, cooperatur. Sic quoque pleraequeo) partes corporis nostri, mediatè dolorem sentientes, nituntur eum excutere. Ast excussio haec fit pressu; pressup) verò exprimitur humor, qui undique truditur ad locum affectum.
+At1) morbi qui perpetuò durant, ut lepra etc., indicant naturam ita esse affectam ut causa talis mixtionis semper presto sit, quanquam fieri possit materiam esse ita malignam, ut id, quod alterando assimilat, in pejorem naturam mutet, sicut ignis ita ligna alterat ut perpetuò ignis augeretur, nisi materia alimentariaa) deficeret. Talis morbus sit cancer. Sintque ita res omnes secundum proprias naturas distinctaeb).
+Als het lant syn vetticheyt door het veel besajen heel verloren heeft, alsoo dattetc) niet meer dragen kan, indien ment dan een jaer ofte twee braecke laet leggen en ommeploecht, etc., het sal besaeyt synde, dan vruchten dragen.
Quaeritur hîc quae sit ratio hujus rei et unde pinguedo accedat. Ne sit igitur dubium terram puram et mortuam, pluviâ, aere et Sole mixtam, materiam | fieri pinguidinis, ipsaque proinde quatuor elementa, etsi singula nullam vim obtinerent, inter se tamen pedetentim et congerere mixta, omnium virtutum fieri materiam, virtutesque nihil aliud esse quàm elementad) ipsae) commixta. Nam ex hac terrâ fit triticum; ex tritico homo, omnium virtutum princeps.
+Symon Stevyn meynt in syn groot boeck2), dat de quinten en quarten etc. spruyten ex proportione geometricâ. Quod antè alubi3) numerisf) explicavi, hîc lineari demonstrationeg) <ostendam>h).
Sit chorda ab, seceturque in duas partes aequales in c; sonabit cb ad ab octavam. Fiat autemi) ut ab ad cb sic ae ad eck) interque a
Fig. 46.
et c tres tonos cum dimidio, inter e et c duos cum dimidio locandos arbitrabitur. Jam seca eb in duas partes aequales in f; sonabit fb octavam ad eb et quintam supra cb, id est, si db statuatur dimidium cb, erit cb ad fb ut fb ad db, quod sic probatur:
Quadratuml) eg est aequalem) ch, at fibn) est quarta pars eg, ergo etiam quarta pars ch; at dko) quoque est quarta pars ch, ergo quadratuml) fi est aequale parallelogrammop) dk, ergo ut bk, id est bc, ad bf, sic bf ad bd, quod erat demonstrandum.
Sive igitur sumis dimidium eb, sive medium proportionale inter cb et db, eandem fb accipies sonabitque bf quintam supra bc et quartam infra bd.
+Ex hac opinione sequeretur quintam et quartam ejusdem esse bonitatis, nam quarta bc ad be eandem habet proportionem quam quinta be ad ba, et, ut verum fatear, necdum possum mihi idem discernere in diversis instrumentis num unum quartam infra, aut quintam supra aliud soneta); nedum non octavam infra non unisonum, non octavam supra aliud sonet.
Haec de duabus vocibus consonantibus dicta sunto, ubi nullâ machinatione discrimen conjicere possum. At in unico instrumento, ubi unisonumb) notum est, nihil faciliùs quàm quartam et quintam discernere. In tribus verò vocibus propter harmoniam etiam videntur dignosci, nam unisoni cum tertiâ voce non constituunt harmoniam, nisi forsan quis de mediâ voce dubitet, an quintam supra superiorem, an quartam infra inferiorem sonet1). |
+Praecedens res etiam absque oculari demonstratione faciliùs demonstrabitur hoc modo: Cùm ba, be, bc secentur unaquaeque in duas partes aequales, haec) partes erunt ejusdem proportionis cum totis. Partes sunt cb, fb, db. Quaered) medium proportionale inter cbe) et bf sitque bl. Haec tonum sonabit ad bc; medium verò proportionale inter bc et bl, sonabit semitonium supra bc et bl infra. Sicque totum monochordum poterit absolvi.
+Al ist, dat Hans Coenen2) my met den monde geseyt heeft, hoe men de dueren
Fig. 47.
maeckt, die van beyde syden open gaen, en ic die selve in Coenensf) huys gesien hebbe, non tamen intellexi, aut quia ipse non satis intellexit, aut quia nolui nimis molestè rogare, atque aut quia myopsg) sum, aut quia puduit nimis diu spectare.
At inopinato aliud agenti hîc Bruxellis3) fabrica ejus mihi incidit, quae talis esse videtur: ab janua est quae aperitur à parte c et d; pendet a ferreis laminis ef et gh, quarum prior sub secundâ movetur. Cùm janua aperitur à parte d, unâ movetur lamina ef, quiescet verò lamina gh. Cùm aperitur à parte c, movetur gh; quies-
+cet fe. Utraque, viz. mota et quiescens, sustineta) januam in pede januae bk. Eodem modo duae laminae fabricentur.
+Om over een berch aen dander sydeb) een fonteyn te doen springhen sonder den bergh te doorgraven.
abcd syn de buysen, dewelck over den berch haer water wel geven sullen als de wint uyt is, en d leger dan a, daert van daen comt. Maer bc is een pompe om de wint uyt te suygen int eersten, en alser door de sweetgaetkensc) etc. wint in gecomen is. De klappe boven haer water hebbende, en sal int minste den loop niet beletten, al staet de pompe open oft men mach het gat bc sluyten1).
Fig. 48.
Guido, Tract. 2, Doct. 1, cap. 22) schynt te seggen, dat de cleyne pustulen gecorrumpeerde humoren hebben.
Rationem reddo hujus rei quia natura bonum sanguinem, humoresque sibi familiares, facilè admittit sinitque spargi per totam carnem ejus loci, in quem incidit primò; at corruptum humorem à se repellit cogitque in locum angustum, ubi propterea excitatur pustula exigua formaeque globosae et eminentioris, secundum proportionem latitudinis. | Idcirco furunculus nonnihil admixtum habet corruptionis, at quia coactus escaram non relinquit, post apertionem patet corruptionem esse minoris pravitatis. Si igitur materia sit separabilis, ut in herpete fit, natura eam disijciens, in multas partes secat fiuntque multae pustulae unaquaeque a circumjacente carne coërcitae et cunctaed).
+Cùm phlegma naturale, quod est pars sanguinis, mutatur in non naturale, quod deinceps fit tumor indolens, necessè est eam virtutem (quae in eo est non aliter quàm in pomoe), quod igni dulcessit) <amittere>f) sicut vinum calore vel gelu suam vinositatem amittit, ac deinde cujuslibet tumoris indolentis, viz ascitis, tympanitis, nodorumg) etc. materiam fieri, eorumque tumorum, quih) solius materiei duritie et
+ acumine molesti sunt. At cùm in melancholiam cancrosam aduritur, fitque pituita salsa, acida, mutatur quidem, sed retentâ virtute. Nam virtus facilè in aliud virtutis genus abit, at non haec ita introducitur repentè; sed diuturniore tempore ad exquisitam eam mixtionem, quae virtutum author est, eget. Idem dicatur de melancholiâ. Cholera verò propter ingentem caliditatem, in quâ ejus virtus constat, hanc forsan nunquam planè deponit, ita ut vix bilem inveniri <pos>sita) absque virtute in humano corpore, attamen aliàs majore, aliàs minore virtute aut pernitie praeditam. Cujus naturae, propter eandem rationem, sanguinem quoque esse crediderim, in quo etiam extra venas semper insidet virtus, quae apto calore, loco, aut motu etc., quâvis horâ excitari possit. Pituita igitur et melancholia dolentium et indolentium tumorum, sanguis verò et bilis tantùm dolentium fortassis authores habentb).
+Doen ic met cosyn Andries1) na Bruyssel ginck den 29 April2), soo wiert syn hant, die hy int gaende over tweer swayde, kout, en die stille bleef aen syn pac, niet.
Ut hujus rei ratio detur, duo consideranda sunt: manus et aer. In manu videndum est quid ipsi accidat aestate et hieme:aestatec) enim pori aperti sunt, hieme clausi et constricti. Cùm pori clausi sunt, omnis calor internus, motu excitatus, intus remanet; aestate verò faciliùs per poros avolat. Aer autem valdè frigidus violenter et extemplò frigefacit; mediocris tantùm frigefacit motu, quia res pluribus partibus occurrit cogiturque aer rei poros ingredi; valdè calidus etiam quiescentia calefacit et motu magis, quia poros magis ingreditur pluribusque calidis partibus resd) occurrit. Cùm igitur praesens aer fuerit mediocris et manûs pori apertiores, motae manûs calor, motue) discussus, per seque avolans multisque | partibusf) aeris occurrens, frigebat; quiescens verò tantùm non potuit frigefieri a circumstante aere quantùm intrinsecusg) et itinere calefiebat.
+Het Leuvens bier, alsment schinct in een glaesken, soo blyfter een schuymken op staen.
Ratio ejus videtur esse quia tenuior est, id est quia partes non cohaerent firmiter, et motae facilè separantur et aerih) miscentur qui conjunctus esti) spumâ. Haec disjunctio partim etiam causatur, facilè in urinamk) solvitur nec tenaciter visceribus adhaeretl). Eodem modo quandamm), seu potiùs quamvisn), cerevisiâ calefactâ, spumam motu edit, calore nimirum disjunctis, et forsitan, non tamen necessariò, attenuatis partibus3).
+M. Pierre Maillairt, Chap. 6 de laa) Premiere partieb)1), fol. 252) dicit Terram ab aquâ non suffocari propter consonantiam à quâ non vult decedere.
Enimverò est haec non poenitenda dubitatio. Ne sit tamen ejus causa harmoniae ratio, cùm haec sit obscura, ne consequentiam aliquam prae se ferat. Dictum est a nobis alubi3) Terram circa centrum multis cavernis, ijsdemque vastis, perforari; at quî fieri potest aquam eas non implere, cùm haec pedetentim per poros et fistulas tandem aliquando in capacitatem incideret, atque hoc pacto tota intus absorberetur, si tam pauca sit atque in mare deprehenditur, quic) minimâ profunditated) constat respectu semidiametri Terrae?
Respondeoe) Terram circa suam superficiem undique irrigari idque admodum profundè, quod patet quia nunquam non aqua colligitur in puteis quorum fundi à centro Terrae non sunt remotiores quàm aqua maris. Cùm igitur Terra undique aequaliter prematur, spiritus internus nullumf) exitum reperit, et si aliquando maris aqua praepolleatf), spiritus quidem ab eâ parte maris premitur, cogitque in alterâ parte aquam ascendere, quae altior facta, statim majorem vim premendi acquirit propter majorem à centro distantiam; id tamen fluxu et refluxu ad aequilibriumg) redit. Et si quidh) quotidie ejus spiritûs dicatur ascendere propter crescentem quantitatemi), dicimus quoque quotidie tantum aquaef) penetrare: quae enim defectum suppleat, quaeque ibi in spiritum vertitur. At si quis diceret Terram à superficie usque ad centrum irrigatum esse, non tamen is rationem nostram fon- | tium tolleret, cùm hae cavernae in solis montibus possintk) statui, in quibus solis reperiuntur4).
+Mailliaert, fol. 485): Chasque mode a sa notte particuliere et le diapason, le diapente, le diatessaron de chacune model) <etc.>m)6).
Unde non mirum est me statuisse7) in psalmis nostris ultimam notam supra se aliquando habere diatessaron ejus modi.
+Mailiaert, fol. 701): La repetition des nottes necessaire, pour cognoistre les diuerses especes de diapente et diatessarona)2).
Has easdem rationes supra3) a me allatae sunt, ut idem probarem. Ubi forsan plura videbis.
+Maljaert, fol. 1944): Les douze modes sont comme douze principes ou douze cathegories qui contiennent en soy tous les inferieurs....b) harmonies comme especes et individuzc)5).
Hoc quidem aliquid videtur velle dicere eorum, quae antè6) de modis modorum dixi. Attamen nihil dicit, cùm non distinguat putatque esse infinitas inferiores species.
+Maljaert, fol. 2167): La quarte est la plus facile à intonner parce que ses deux extremitez, sont de mesme naturee).
+At ratio videtur reddenda cur mi la sunt voces durae, ut fa molles, re sol naturales. Diversitas harum notarum inde perspicitur quòd quaedamf) sint semitonij infima nota, quaedam suprema, quaedam verò semitonio noh adjungitur. Non mirum est igitur diversè aures ab ijs feriri, cùm eae voces nunquam canuntur nisi tremendo, id est cum adjectione notarum astantium. Praeterea etiam diversitas considerari potest in distantiâ à semitonio superiore aut inferiore. Sic la distat à semitonio duobus tonis, ut à superiore itidem duobus.
Videtur igitur unaquaeque nota duobus modis fieri dura, mollis, naturalisg). Sic mi semper inferior nota est semitonij: sub se non semper habet duos tonos, sed aliquando tres, quod tamen potiùs duritiem auget. La semper sub se habet duos tonos; aliquando non est infima nota semitonij (nisi dicas extraordinaria semitonio tum potentiâ subjici)h).
Hinc fit ut non rarò eadem haec la fiat naturalis, viz. si non deorsum, sed sursum spectet, muteturque in re. Sic fa semper superior nota est semitonij et supra se habet duos tonos integros, ita ut non magis siti) mutabilisk) quàm mi. Habet quidem supra se tres tonos, sed eo non sunt consonantia, ita ut ad tertium nunquam
+ respiciat ut, neque mi ad tertium infra se. Ut verò habet quidem semper supra se duos tonos, sed aliquando non est superior nota semitonij; mutatur igitur aliquando in sol respiciendo deorsum. Sol verò semper à semitonio inferiore tono distat, sed aliquando removetur duobus tonis à supe | riore fitque ut et mollis respectu superiorum. Facilitas intonationis à similitudine pendet, nam re nunquam utroque modo similis est la, quae quintâ distet: re enima) nunquam fit nota semitonij, la verò nunquam non duobus tonis à semitonio inferiore distat. Ast ut et mi adhuc minus conveniunt: etiamsi enim utraque adjungitur semitonio et semper duobus tonis à semitoniob) distant, id tamen non fit eodem modo, sed quòd una praestat tanquam nota superior, hoc alia praestat tanquam nota inferior. In cantu verò naturali, quam vocant, et molli, ea differentia non spectatur, ut fol. 10 primae partis hujus libri1) videre est, ubi naturalis incipit in c sol fa ut; mollis autem in f fa ut, sed cum b adjuncto, ubi nulla planè est differentia quàm quod haec quarta altiùs in scalâ collocetur. Aut si quae sit differentia aliac), fateor me illam non videre.
+Mailjaert, fol. 2782) ex Boëtio dicit: Si quelqu'un la proslambanomenon esleve d'un ton et toutes les autres voix du mesme diapason soient aussi eslevées d'un ton, vous trouverés la mode hypophrigienne, qui prior erat hypodoriusd).
At id non ita videtur. Nisi enim chordam, quae prior erat hupate hupatone), semitonio duntaxat eleves, nunquam hypophrigionf) facies, cujus infima chorda semper est semitonij inferior nota, sed utrisque inferioribus chordis aequaliter tono elevatis, manet earundem eadem distantia, toni videlicet, fitque idem modus hypodorius, sed tono elatior.
At Boëtius et M. Maillart intellexerunt monochorda, in clavecymbalo jam constitutag).
+Maljaert, fol. 2823) inter tonos numerat modum lydium, sedh) quod ad me attinet, in nostris psalmis eam non vidi et nisi inexperientia mea abstaret (non enim unquam psalmos papistarum vidi, nec scio quî scripti sint, quidque in ijs contineatur), ausim asserere hunc modum in ijs non contineri. Nam cùm ecclesiasticii) optima eligerint et faciliora, cur hunc modum difficilem, quae forsan nulli cantilenae convenit, elegissent?
+Mailaert, 304 fol.4): De sorte que Lydius a esté faict Ionicus, par b mol; et a telle-
+ment continué, qu' auiourd' huy peu de musiciens scavent que c'est de la mode Lidiennea) n' estant quasi plus en usageb)1).
Imò forsan reverâ numquam in usu fuit in cantu solitario, quod alubi2) de omnibus quatuor, qui octonario numero adjecti sunt, probavi.
+De3) brouwers seggen, dat het bier doort lange sien tay ende stramc) wort.
+Ratio est quia ignis se miscet aquae cui grana injiciuntur, ita ut substantia ipsa ignis cerevisiae adhaerescat et inhaerescat, non aliter quàm ignis se miscet terrae fuligine, unde rubedo et consistentia lapidea. Hinc igitur cerevisia fit tenax. Propterea non mirum est res ustas varias vires | acquirere et interdum salsas, etc. fieri, cùm materia ipsa ignis, vel per se densior facta vel alio commixta, variarum potentiarum autor esse possit.
+Stramen, folia, ligna, putrescentia, omniaque combustibilia et ex quibus aliquid incensibile elici potest, terrae superinjectum, cum eâque mixtum, putredine suâ eam pinguat, et pinguiorem reddit, nam materia pinguedinis ignis est. Omnia enim +quae nascuntur, aliquid combustibile intus continent. Ignis igitur, per putredinem à stramined) etc- separatus, vel cum aliquibus adhuc particulis straminis junctus, miscetur subitò terrae, ex quâ demum semina hunc exsugunt et in suos fructûs totosque frutices transferunt.
+Etsi4) fieri possit fontes maximos per subterraneos meatûse) oriri, non tamen id Bruxellis5) in aliisque parvis fontibus credo fieri. Aqua multiplex colligitur. Nam aqua primum est putealis, quae colligitur sub terrâ eo loco, ubi totam circumferentiam orbis madere diximus. Altera parum ab hac differt, attamen colhgiturf) altiori loco, interdum etiam circa mediam montiumg) altitudinem, ubi veri fontes colliguntur (sed nulla vena, quam dico, procedith))i) aquaque semper per minimas partes cum terrâ mixta estk), atque ita adhuc mixta, defluit in locos decliviores. Tertia collatio est verorum fontium; hujus quidem ortus idem est qui precedentis, aquael) scilicet pluvialism), sed in montisn) profunda primum colligitur: penetrat enim eousque quo terrae tenaci occurrit, quam penetrare nequit. Ibi igitur colligitur, locumque circa se excavat facitque sibi venam aliquam,
+ per quam exeat, ubi abundanter admodum collecta est. At primum in cavitate aliquamdiu haec haeret, ubi defaecatur et purgatur à terreâ substantiâ, quam transitu acquiverat, idque per virtutem circumjectae undique terrae, ita ut ab eo alteretur ejusque viribus nudis absque faecibus imbuatur. Factâ autem sibi viâ oblongâ et parvâ per tenacem hanc materiam, haec defluit fitque ut non possit tota simul effluere, nam via propter tenacitatem non facilè amplificatur manetque aqua condita et hac cavitate, donec integra effluxerit. Sed in insignibus fontibus, antequam tota effluxit, jam nova per hiemes et pluvias colligitur, ita ut nullo anni tempore deficiat, etiamsi aliàs languidiùs, aliàs alacriùs saliat.
+Guido, Van de wonden, Doct. I, cap. 11) sprekende van spasmus compassivus, seght nauwe t'ondersoecken. De causen van spasmus is van enen ander speculatie.
Hîc ego tamen, ut saltem mihi satisfaciam habeamque fundamentum cui animusa) nitatur, sequentem rationem hujus spasmi reddo.
Omnes nervi naturâ suâ sem | per tensi sunt, at ita aequaliterb) ut in neutram partem membrum contrahatur, nisi accedente peculiariter alicujus nervi voluntariae contractionis additione. Voluntaria haec contractio, etsi praecipuè in voluntario motu elucet, apparet tamen etiam in brutis, quae quâlibet occasione oblatâ, absque libero arbitrio moventur, hincque in animalibus dormientibus et stupidis, tandem quoque in partibus naturalibus, cerebro quidem existente principi, sedc) ejus nervosis corporibus in pelliculis et membranisd) per totum corpus extensis.
Cùm igitur nervus pungitur, necessè est eum contrahi puncturamque dilatari quia jam ante punctionem tendebature). Sed cùm tantùm leviter pungitur voluntatis imperio, membrum adhuc rectum continetur; at cùm magis magisque continuò solviturf), ita ut causa contrahendi superet additionem voluntatis, fit spasmus vulnerati membri. Cùm verò dolor mentem alienavit voluntatisque imperium abstulit, contrahitur nihilominus membrum propter punctionem; sed quia voluntas non coercet motum membri, soloque sensu naturali agitur (eo modo quo ventriculus et vesica etc. ad expulsionem etc. contrahuntur)g), sequuntur totius cerebriomnes nervi, qui a dolore membri excitabantur, quia unicum principium et unica vis est, unde in totum corpus distribuitur. Hac vi igitur, motum membri sequente nec imperio reluctante, contrahantur omnia membra totius corporis fitque spasmus universalis ex dolore unius membri. Totaliter verò abscisso nervo, non potest membrum ad illam partem contrahi, nec dolor tantus est. Nam cùm adhuc tensus esset punctura, tensioneh) perpetuò dilatabatur et semper sana pars patiebatur. Jam autem
+ extremitas tota affecta est, nec tensione ullâ fit dilatatio, nec passio partis adhuc sanae, sed pars affecta per se patitur et sub passione demoritur putrescitque usque ad insensibilitatem.
Spasmus igitur ejus membri, quod laesum est, fit quia dolorem nervus continuus excutere contendit, quia excussio fit tensione, ut in reliquis membris. In nervis verò fortior est haec tendendi vis. Stupor mentis fit, cùm totum cerebrum cooperatur ad excussionem comprimitque se nimium, ita ut spiritibus non relinquantur idonei pori. Nimia tensio unius nervi in contensum trahit reliquos, etiam omnes fortè constante mente, non aliter quàm illis contingit qui uni rei intenti, omnes vires eo dirigunt, reliquis spiritibus eo concurrentibus, ut in pugnantibus etc. videre est. Syncopea) fit etiam ex dolore contractis partibus circa cor, sicut fit in timoreb) etc., villis non aliter constrictis quàm ventriculi in singultu horum singula contingunt, vel propter subjecti inclinationem, in quo syncopec), spasmus, stupor, etc. fiunt, vel propterd) loci, in quoe) dolor est, cum principibus his partibus correspondentiam.
+Als er een langen wech buysen liggen en datter geen | locht meer in is, en dat men in den back sooveel waters doet, dat se overloopt, alsoo dat het gat volsmons loopen sal waert dicht by den back - ic vrage oft in desen langen wech ooc niet volsmonts loopen en sal?
Antwoordef): Neen. Want wat reden ist, dat het water over een langen opene gote soo ras niet en loopt als over een korte, als beyden de eynden even diep onder den back, daert water in comt, staen? Soderg) eenen langen openen bac waere van 1000 voet en dat ment water van een eynde ingoote, en aen het ander eynde uytliep, en ist niet vremt, dat het nimmermeer daerdoor soo ras loopen en sal dan oft het gat stonde aen den kant, daert water in gegoten wort? En nochtans sal men bevinden, datteth) soo is, en dattet veel eer overloopen sal aen de syde, daer ment ingiet, dan aent ander eynde.
Daerom moet men verseeckert syn, dat het water een weynich ineen sitten kan, ende niet en is in dat regaert gelyck een stock, die so haest aen het leste eynde roert als aen het eerste1). Dit wort men gewaer in lange buysen van fonteynen, want als de fonteyne loopt, en dat mer terstont een grooten mont opent, alsoo dat den mont aen een recht overeyndei) staende buyse omhooge kyckt, men sal sien, dat het water int eerste wel sterck uytloopt, maer terstont vertraecht, en dan weer stercker, en dan weer trager, ja men sal somtyts sien, dat het in de buyse diep sincken sal, en dan weer opkommen (gelyck een schael die toutert) en men salt in den ontfanger niet gewaer worden. Waeruyt volcht, dat het water door den rasschen scheut, die
+ subitelick opquam, gerect wiert, en dan trect se haer weder inéén, gelyck een latte, die davert.
Daer is in den orgel een daverende stemme, die wort gemaeckt met een plancksken in forme van een daverende latte te stellen in den wech, daer den wint passeert; den wint blaest tegen dit planxken, en dryvet achterwaert, doch dit komt altyta) wederom, al ist saeck, dat den wint altyt eenparich blaest, want den wint dryft het uyt syn natuerlicke plaetse, en het wilter altyt nae toe. Soo geschiet het oock in de buysen, doch onsichtbaer. Want den loop en val des waters drinckt het water ineen, en het water recktb) hem wederom altyt uyt, en het staet in sichselven soo altyt ooc, en toutert.
Hoe langer dan dat de buysen syn, hoe meer occasie van incrimpinge en uyttreckinge, welcker gedurigenc) stryt den doorloop verachtert. Soo ist ooc met den voorsz. openen back. Maer alst stil staet, oft maer door een cleen straelken uyt een grote buyse uytloopt, dan en maecket geen verschil van styf tegen de bodens te perssen, oft leger te springen, want den scheut en val is cleen oft geene, ende en maect derhalven geen oft cleen in | crimpinge en uyttreckinge, die de oorsaecken syn van de traechheyt in den uytloop; maeckende, dat de lange wegen soo wel niet vols mont loopen connen dan de corte. Daervoor groter buysen geleyt naer proportie, en achter cleyne, salt wel volsmonts doen loopen.
De man die t' Antwerpen buysen hebben moet, woont in de Lange Nieuwstraet, tegenover thuys van Pardo int Claverblat.
+
Het vlas dat heeft veel moyten aen etc.
+Dixi antè1) me non posse audire inter unisonam et octavam vocem discrimen. Nec mirum, nam ne quidem discernere possum inter quintam et quartam. Eadem enim chorda ab alterâ per quintam distat, si sursum ascendas, quae ab eâdem quartâ distat deorsum spectando. Atque haec dicta sunto de diversis instrumentis, ubi qualitasd) multum variat: qualitas enim obscurat dictionem quantitatis; quae multiplicate) tantum differunt <ut>f) aliàs unius chordae omnes quantitatesg) nemo non comprehendat.
+Quaeratur quaenam consonantia sit dulcior (cùm haec ita se habeant), quinta auta) quarta?
Respondeob): Sint tres voces uniusc) qualitatis, quarum infimad) à summâ distet per diapason, media verò ad eandeme) quintam sonet. Dico quintam hancf) non esse dulciorem naturâ quàm quartam superiorem: cùm enim media vox tertio quoque pulsu aeque cum supremâ coeat, spaciumque hoc in utrâque sit aequale, nulla ratio est curg) magis placeret quinta quàm quarta, nam nihil refert, si suprema bis ferit eo tempore, quo infima tantùm semel: sive enim saepiùs feriant, sive omnes voces continuae sint, id naturam consonantiarum non variat. At si quintah) sit superior, erit multò dulcior quartâ inferiore, nam quintae voces bis coibunti) eo tempore, quo quartae tantùm semel, in quo bonitask) consistit.
Sed cur quarta solitaria deterior quintâ. solitariâ? Quia praesupponitur quinta ejusdem quantitatis, cujus quarta jam est, atque in hoc pacto tertio quoque pulsu inferioris voces coeunt in quintâ sumendol). Praeterea auris judicat quartam posse meliorem esse, si inferior vox octava elevetur (quam octavam auris, etiam non +auditam, ferè concipit). Affectat igitur melius cujus non fit compos, quod est magnae ingratitudinis et molestiae. Unde non mirum est tertiam, quae in suo statu perfectissima est, judicarim) meliorem quartâ. Sic etiam sextam minorem. Sed tertia minor, et sexta major semper deteriores sunt.
+Instabit aliquis dicens: Si in quartâ. superioren) voces eodem | spacio conveniunt et coincidunt atque in quintâ inferiore, cur non aeque ac haec in tres tonos et dimidium dividi potest? Praeter haec, si media vox octavâ elevetur, haec elevata adhuc eodem tempore suum cursum coincidentiae absolvet, quo priores et inferiores voces. Cur igitur haec potius est quinta, quum quarta in quintam mutetur? Non enim multitudo ictuum (quos facit superior vox) id potest impedire, nam fieri potest ut sint voces continuae. Tunc solum spacium coitûs considerari potest?
Respondeoo): Cur inter duas voces multi aut pauci toni possunt constitui, non est spacium coincidentiae, nec propriè loquendo ictuum numerusp), sed spacium est distantiae secundum altitudinem et submissionem: differt enim hoc spacium à spacio coitûs, nam ipsa octava eodem spacio cum infimâ convenit, quo media; sic et disdiapason, inter quas voces multi toni et semitonia reperiuntur. Ictuum verò numerusq) est tantùm signum ostendens quantum vox à voce secundum ascensum descensumquer) removetur; hocque spacium nunquam tempus, sed distantia humilis vocis à sublimis) vocatur. Quòque hoc spacium majus est, eò plures voces mediae intercidunt. Sic voces eodem tempore convenientes, sunt infima, media, et
+ suprema; attamen suprema longiùs ab infimâ distat quàm media, atque ab hac infima <longiùs>a) quàm suprema.
+Rogabit aliquis quidnam hoc spacium sit quodque habeat realitatis.
Respondeob) nihil esse aliud quàm qualitatem ejus spacij, quod temporis et suavitatis appellavi. Haec qualitas consistit in numero ictuum, ita ut ex comparatione ictuum quantitatis ascensus descensusque necessariò concludatur. Ictûs hosce in fidibus alubi1) demonstravi; in organis verò et vivâ voce, quae à formâ instrumenti, solum aerem diversi modo movente, pendent, dubium forsan aliquem teneat, quî fieri possit ut in ijs ratio ictuum consideretur.
+Omnesc) eae voces sint continuae, at ego omninò continuas esse nego. Nam si antè2) verè de aquâd), per longiores fistulas ductâ, probavi habere suos recursûs, tametsi insensibiles, multò magis id fit in aere, qui magise) cogi potest, idque auditu solo sensibiliter. Nec tamen ita sensibiliter, ut de ligno pensili in organo dixi3); ea enim sensibilitas nimis manifesta est quàm ut quantitatem vocum faciat, nam unusquisque resultus totam vocem facit. Sed hic resultus est in unicâ voce ita ut diversi ictûs non dijudicarenturf), eo modo quo ex terrâ, aquâ, igni, aere crasso modo mixtisg), non fit apta mixti compositio, sed ex ijs sensibilibus insensibiliter mixta, ita ut mixtura tacitè in sensûs incurrat, parvulish) distinctis non manifestè animadversis. Elevatur igitur voxi) ut ad primam sonet, quantumk), eousque elevatur | quo resultus ex naturâ coarctionisl) aeris ter fit, eo tempore quo prior duos resultûs patiebatur. Sic in caeteris.
+Materia venti est omne corpus fluidum calore, id est igni ingredientem), dilatatum. Nam aqua simplex in vitro conclusa ignique admota, induit naturam venti, per angustumn) orificium emissio): ignis enim eum attenuat, causatque majorem locum capere. Nec tamen tam minutè eam concidit ut pores vitri possit penetrare. Ergo totum rarefactum ex orificio confertim evolat fitque ventus.
+In corpore verò nostro, quod poros majores habet, non semper ventus fit, nec rarefactusp) ibidem perpetuò coercetur, sed plerumque ejus partes attenuatae tam parvae sunt, ut insensibiliter poros corporis pertranseant, quantumque rarefactum est, exitum invenit nisi ubi cutis est astricta etc. Praeterea cruda ventos excitant, ut scribit Dodoneus de sennâ immaturâ4). Est enim vapor eorum tenax et crassa,
+ ignisque eum ingrediens, dilatat quidem eum, sed nequita) secare in tam parvas partes, quae poris conveniunt. Neque existimandum est vaporem constare ex solo igni et aquâ, sed terrea substantiab) etiam plerumque admixta est, quae, - cùm non sufficienter est extenuata et dissecta - coercet intrinsecumc) humorem ab igni dilatatum, fitque hoc pacto vapor crassissimus et maximarum partium.
+Eodem propemodo pacto exeunt e Terrâ fumi et vapores diversissimae naturae, quorum alij ventum excitant, alij insensibiliter disjiciuntur, alij in pluviam congrediuntur; imò verò ipse aer pro diversâ suâ constitutione sese pro vento exhibet. +Saepe enim propter caeli statum compactior, saepeque alijs substantijs sibi invicem <haerentibus>d), est agglutinatuse), magis et firmiùs connexisf) quàm ut a calore facilè separari possintg). Atque ita saepe ventus fit, qui propè Terram solummodo haeret, nec summum aerem contingit, quando viz. exigua est compactio, quae antè finitur quàm eousque perveniat; quales aestate innumerih) venti navigantibus singulis horis conspiciuntur et exspectantur.
+Om op de citer wel en met verstant te leeren spelen, soo dunct my, dat de note finael altyt vallen moet op den slach, daer men in de opperste snaren de c en in de onderste de d stopt. En dan moet men op alle de 8 toonen int bysonder een goede octave soecken, op welc men elcken toon bequamelick spelen mach, de d, c altyt de note finael blyvende.
Men sal ooc bevinden, dat men eenen toon wel op twee- oft driederhande manieren can spelen, de c, d altyt de principaelste note blyvende.
+Dit schrifti) is met de slinckerhant <geschreven>k), derhalven, als men het
Fig. 49.
onderste opwaerts hout, soo kant door een spiegel gelesen worden; maer alst op eenl) muer geschreven is, die men niet
keeren en kan, soo moet men door een brantglas op eenen spiegel sien, alsoo dat hier,
<als>m) u ooge verren) van het brantglas staet, alle dingo) verkeert schynt: | het onderste oppert, en het slincsche rechs, door welcken middel dit schrift syn onderste opwaerts vertoont. En dat aen d'een syde staet, vertoont sich aen dander syde, waerdoor geschiet, dat dit schrift, nu recht staende wat aengaetp) de syden, compt averechs te staen, twelck den spiegel oft het blatjen <heeft>q) ommegekeert. De spiegel moet ooc tamelick ver vant brantglas staen.
+ Tselfe sal ooc geschien, ist dat ghy immediatelick in den spiegel sieta) en soo deur het brantglas tot op het schrift.
+Die elf appelen heeft, kan daeraf de helft ende de helft van eenen geven, te weten sesse. Die der vyf heeft, het ⅓ en het ⅓ van eenen, sonder breecken, te weten2; en van drie het ¼ en het ¼ van eenen, te weten éénen appel, en dan schieten ander noch 2 over van de elve. Mr. Jan van den Broecke1), als ic by hem leerde cyfferen, ano 1607.
+Medici omnes uno ore ajunt hominem mori, si omnis aqua hidropici simul effluxerit.
Eab) verò ejus rei ratio est, quia spiritûs, à principalibusc) partibus fugâ vacui tracti, deserunt, receduntque in locum, unde aqua excrementitia exijt, ubi nullo sunt usui. Si igitur hic recessus spirituum possit prohiberi, annon aeger simul tutò +et semel vacuabitur? Quod forsan fiet. Si enim fascijse) involvaturf), ita ut venter constringatur, neque necessè estg) aliquam substantiam in vacuatumh) locum succedere. Nisi enim fasciai) hominem involvat, expellitk) quidem natura aquam superfluam apertâ cute ventris; at fatigatâ vi, membra ad pristinum statuml) reducit, ita ut vacuas partes in ventre faciatm), quae spiritûs postmodum attrahuntn). Nam non agitur cum corpore nostro eo modo quo cum utribus: utres enim vacuatae in se concidunto), nec ullo pacto sese erigunt ut venterp) in corpore nostro, nisi fortè praeter modum utres constrictae fuerint substantiaque sit aridior: tum etiam utres pristinum locum aliquantulum recuperabunt. Egent ergo fascijs tales aegri ut venter vacuatus in eâdem semper figurâ contineatur, neque sese possit erigere vacuaque in se loca efficere.
+ macularia). Hocb), inquam, nemini videri mirum debet, qui considerat in corpore nostro cor, hepar, renes, testes omnesque omninò partes nutriri totoque corpore omnibusque articulis alimentum attrahic) ijsdemque spiritum quendam de se diffundid) per totum corpus, qui spiritûs singuli faciunt ad vitam meliorem. Testibus enim ablatis, vita fit deterior defectu spiritûs qui ex ijs expellebatur. Hic spiritus non minus corpus est quàm radij solares, differuntquee) spiritûs inter se multum densitate, multitudine, crassitate etc.1).
Desen 25en Junij ano 1618. |
+Wie kan lochenen, datter int vierde gebot yet veranderlics is geweest, dewyl dat den Sabbath geboden is te vieren, twelck wy nu op den eersten dach van de weke doen?2) Daerom is te gelooven, dat daerin wat ceremoniaels en moraels begrepen staet3). Nu hoeveel datter veranderlick is, dat moet men besien. Wie weet ooc of die strengicheyt der Joden ooc niet veranderlick en was, te weten dat ceremoniaelf)? Naedien dat men nu niet meer seggen kan: want God heeft op desen dach gerust. Gelyck dan het verbodt van overspel in hem begrypt oncuysheyt, en het principaelste alleen gementioneert synde, waerom sal het vierde gebodt in hem niet begrypen alle joodsche Sabbathen en ceremonien, den Sondach, als het principaelste, alleen gementioneert synde? Want hadde de Joden een theologie beschreven, si souden de ceremonien onder het vierde gebot gebrocht hebben.
+Cur duos homines aliquando similes putamus qui, simul visi, multum dissimiles apparent?
Quia eorum hominum, quos rariùs videmus, notitiam sumimus ex unicâ parte vultûs haecque pars sola nobis imaginando adest. Cùm igitur alteri homini occurrimus, qui hanc partem vultûs similem priori obtinet, eam primam omnium et plerumque solam animadvertimus. Unde fit hos similes videri, qui reliquo vultu minimèg) discrepant, multosque dissimiles videri propter unicam partem dissimilem, potissimum animadversamh), reliquâ facie planè convenientes, imò notis et amicis familiaribus ob similitudinem saepiùs imponentes.
+Quod antè4) scripsi de modis modorum hinc etiam videtur probari, quòd etiam boni musici, si cantilenam, quam primum occipiunt, canunti), rarò primis vicibus eleganter canunt, indoctique, qui eandem saepiùs cecineruntk), multò jucundiùs canunt.
Ratio est quia multi sunt modi modorum, quorum unusquisque particularem requirit modulationem, quam primâ vice non statim attingunt, nam solent omnes tonos aequales canere; idque tam diù agunt donec usu et experientiâ dulcissimam modulationem per inaequales tonos et semitonia repererint.
+Qui dicunt mundum aeternae esse durationis quia tanto tempore non defecit bonitate alicujus momenti, cùm reliqui, ut homines etc., exiguo tempore manifestam mutationem subeant, hi, etsi vera dicere non negaverim, nego tamen rationem eorum aliquida) concludere. Nam si mundi magnitudinem cum hominis magnitudine conferas, et secundum horum proportionem etiam eorum mutationem aestimes (ita ut quò corpora sunt majora, eò esse stabiliorab) statuas)c), videbis unum +diem in homine majorem mutationem adferre debere quàm multa millia annorum in mundo. Sic magnad) rota in aere semel mota diù movetur; quòque major, eò diutiùs durat motus, eâdem positâ in principio motûs celeritate. Cur igitur mundi integra corpora semel mota non <per>e) multa millia annorum moverentur? Tandem aliquando defectisf) mille annis, tamen nulla motûs variatiog) animadversa <est>h), cùm corpora sint maxima, | etsi aliquod exiguum tamen impedimentum habent.
+Quaerituri) in Compendio medicinae Pavij1) quae sit causa sexûs. Respondet feminaek) caliditas. At multae sunt mulieres quibusdam viris frigidioresl). Dicendum igitur potiùs est, vim spiritûs aut materiam seminis esse majorem, ab alterutro parente emissam, <et> huic parenti infantem similem sexu producere.
+Urina quae crassa mingitur et postea clarescit, significat calorem in venis jam aggredi concoctionem. Ejus rei ratio videtur quòdm) crassa substantia in urinâ jam ferè soluta est a compagibus, quibus aqueae substantiae adhaerescebantn). Facilè igitur illam frigus superveniens, densando urinam exprimit, deorsumque movet, aut, si mavis, crassa substantia frigore densior <fit>o) ideòque et gravior facta, pondere suo sponte subsidet.
+Si quis exercitio et experientiae suae non fidet in explorandis pulsibus et respirationis frequentiâ et raritate, videat primum quotae partip) diei naturalis aut horae aequalis sit unus pulsus aut unica respiratio in homine ad pondus temperato, faciat-
+ que sibi horologium aut potiùs pulsilogium, in quo singuli ictûs pulsûsa) tempus exactè compleant; atque hoc pacto pulsûs poterit ad hoc instrumentum examinareb), imò ut fiat ut tempus ictuum possit producere et abbreviare atque unicuique naturali pulsui ictûs accomodare, ut inde sciat, quantum cujusque pulsus à naturali recesserit.
[7 Juli 1618]
+Dolor magis quàm labor vires dissipat, dicit Fern. cap. 9, Lib. 2 Meth. medendi.1)
Ratio est quia dolor tantùm fit in partibus solidis, quae ex semine ortum suum ducunt; labor verò, qui est in cavitatibus et musculosâ carne, potissimum dissipat. At spiritus qui in solidisc) partibus consistit perque easdem fluit et ad locum dolentem mittitur, nobilissimus est et totaliter virium materia, cùm in reliquod) corpore spiritus multis alijs vaporibus contaminatur. Dolor igitur, cùm attrahit spiritum tam nobilem, multum de viribus detrahit.
Den 7en Julij 1618.
[9 Juli 1618]
+Den 9 Julij 1618. - Cur tumor in corpore, quò vicinior diaphragmati, eò magis respirationem laedit?
Quia multa in nobis sunt vacua spacia, quae tumor implet; quòque tumor à diaphragmate remotior est, eò plura talia spacia interjacent inter hoc et tumorem, ergo plura etiam implenda antequam diaphragma attingat. Praeterea partes pressae in semet aliquantum coguntur, more aeris et fidium, quod tamen fit propter intermixtum vacuum. | Idemque accideret, etiamsi aer, qui est in spacijs praedictis, pressus per poros, non effugeret: solum enim vacuum ad hoc intermixtum sufficit.
At si quis omnia continua statuat absque intermixto vacuo, remotus tumor aeque diaphragma premet ac propinquuse), parte vicinâ vicinam semper aequaliterf) protrudente.
+Indien de gemeente moet oordeelen van de overheyt oft predicanteng), seggen sommige, soo salse de meestendeel valsch oordeelen, want sy achten den bevallichsten den besten, al waer hy oock een ketter.
Ic antwoorde: Alse beyden even bevallich syn, soo dryft de waerheyt verre boven; ten anderen, een predicant, die de gemeynt best bevalt, is de bequaemste, al is hy de geleerste niet, ja, de bevallicheyt der nature even groot synde - dats te seggen twee lieden in alle dingen overeenkommende behalven in geleertheyt - soo sal de geleertheyt de gemeynte mackelyck syn. Daerom moet de goede saecke oock een bequaem man beschicken en, dat meer is, de overheyt, die alreede int besit is, sal
+ noch al floreren, al is haer bequaemheyt wat minder dana) haer recht. Daer ist te geloven als den oproermaecker floreert, dat de magistraet onrecht heeft. Nub) het gebeurt altemets dat den oproermaecker door syn vorsichticheyt floreert en onrecht doetc). Maer het gebeurt noch meer dat de overheyt floreert en onrecht heeft, soodat de gemeente noch de meeste last lydt van de overheyt; en de extraordinaire fouten en worden maer gesien.
+Den ....d) Julij ao 1618 rogavit me ter Gapingen1) Jodocus Larenuse)2) gratiâ examinandi, solutionem hujus syllogismi:
Qui dicit Christum esse hominem, verum <dicit; homo est mera creatura humana; ergo>f) Qui dicit <Christum>g) esse meram creaturam humanam, verum dicit.
Respondi esse quatuor terminos: medium enim dupliciter sumi, nam in majore significat Qui primò immediatè; et non ex consecutione dicit Christum esse etc. Hoc addito in minore falsa est: necessè autem est ut termini repetiti omninò sunt ijdem.
Ille tamen solvi existimavit per ablationem modalium. Dicit: et aliah) ad syllogismii) reductionem aut logicae figurae sibi constant, quibuscum verbis efferaturk) turpe; esset enim publicè reductionem et ablationem quarundam vocum poscere.
+Tùm ego hunc syllogismumi) proposui:
Quod non est animal, non est homo; tu es homo; ergo: tu non es animal.
Dixit esse inferiùsl), at cùm nihilominus consecutio absurda videatur, sic dicendum: vera conclusio est: ergo tu es animal, quod tamen negans est. Major enim terminus fuit ‘non animal’ qui à conclusionis subjecto removendus est, quod fit per affirmationem vel duplicem negationem viz. ergo tu non non es animal. Sic:
Quod non est animal, non est homo; lapis non est animal; ergo lapis non est homo.
Minor videtur negans; est tamen affirmans: vox enim ‘non’m) erat pars medij termini in majore. Hoc igitur tantùm reperitur et ad constitutum negationis debuisset superaddi. Effertur igitur: at lapis est non homo.
+Petendum est à respondente ut rationem det negationis: aliàs enim in infinitum aliquid negabit. Exempli gratiâ:
Omnis homo est animal, Petrus est homo; ergo Petrus est animal. |
Si negas majorem, da rationem negationis, id est hominem aliquem qui non sit animal; talis forsan erit pictus homo. Reformabo igitur majorem dicendo:
Omnis homo, propriè dictus, est animal.
Si negas minorem, dic: ‘Quid sit, si non est homo?’ Si dicat: ‘apostolus’, respondeo:
Apostoli sunt homines, Petrus est apostolus; ergo Petrus est homo.
Si dicat esse lapidem, respondeo:
Nullus lapis loquitur, Petrus loquitur; ergo Petrus non est lapis.
Atque hoc pacto disputatio finem habitura est, aliàs nunquam. - Siet 61).
Monsr. Dissone, wiens v