[1620]

[8 januari 1620]

+Den 8^en Januarij 1620 t'Utrecht. - Alsoo Graeff Erenst van Nassouwe4) my

+ desen middach te gaste genoodt hadde, soo sach ick in de sale, daer wy met hem aten, een schouwe gelyck andere schouwen, maer ontrent dry voeten boven den heert, int midden van het swarte, was een gadt van ontrent een voet int vierkandt, daer de vlamme seer introck; ende ontrent vier ofte vyff voet hoogher, binnen in de schouwe, quam den roock ende eenighe sprinckelynxkens uyt, ende dat bovenste gat was byna soo breet als de schouwe, ongeveerlycka) drye voet. Andersins was de schouwe gelyck alle andere schouwen, alsoo dat die opb) dat beneenste gat niet geledt en hadde, en soude geen verschil van andere ordinaire schouwen konnen gemerckt hebben.

Dit maecksel houde ick voor goet tegen den roock. Want al en trock daer al den roock niet door, het maeckte nochtans tocht. Want dat hol van binnen wiert nootsakelyck seer heet, omdat het vier daer soo dicht aen ende in quam ende dat het alleen besloten was; ja, souder koude locht in komen, soo moest eerst de vlamme des viers doorgaen ende een deel daervan mede dragen, want van boven en konde de locht daer niet wel in vallen, omdat de schouwe hooge is ende den tocht opwaerts gaet. Want daer de wint van boven altemet daerin slaet, is maer somtyts, ende alst is, soo wort de warme locht, die in de schouwe is, daer | voornemelyck van boven ingedreven, ende niet de locht, die buytenshuys was, want die en kompt niet wel soo verde, maer sy dryft de binnenste locht slechts nederwaerts. Dit hol dan soo veel warmer wordende dan de reste van de schouwe, soo wort de locht daerin seer verdunt, waerdoor de plaetse seer ydel wort ende treckt derhalven yet naer sich; ofte, om beter te seggen, de locht, die dringht sich daerin om de plaetse te vullen.

Ergo vooreerst, soo is daer tocht gemaeckt. Nu dewyle de locht van binnen met veel vier gemenght is, soo isse lichter dan de ander locht; waeruyt volcht, dat se oock opwaerts gaet, soodat den tocht opwaerts vlieght, gelyck oock te sien is in een evenwydige buyse, die opt vier staet, hoe de vlamme, hitte ende roock daerdoor +opwaerts treckt. Maer nu kompt hier dat noch by, dat het opperste gat veel wyder is dan het onderste, daer de hitte eerst in kompt, twelck oock al wat schynt te helpen. Want dewyle het vier sich met de locht int gat menghde, maeckt dat de locht veel meer plaetse beslaen moet dan te vooren. Soo begeeft sich de locht van sellfs na boven, daert wytst is, omdat de eynghte terstont vol is. Twelck men sal mogen ondersoecken een buyse leggende met het nauste eynde int vier ende met het heel wyt eynde vant vier evenwydich; dewyle dan de buyse, alsoo leggende, het vier om geen ander reden tersydewaerts uyttrecken en kan, indient door die buyse treckt, soo en ist nergens anders om dan omdat se aen het eynde, dat uyt het vier is, soo wyt is.

Ten laesten, alsser een kleyn windeken van boven in de schouwe waeydt ende in dit gadt begindt te komen, soo stoot sy altyt sich tegen de kanten van binnen, dewyle het gadt <hoe>c) leeger hoe nauwer wort; ende het windeken verliest so altyt wat van synen tocht. Doch eenen grooten windt dringht niettegenstaende al dat geseydt is, evenwel door ende maeckt het te roocken.

+Pueris praescribendi sunt potissimum tales libri qui cum eleganti sermone etiam rem ipsam continent. Sic Aeneisa) Virgilij, si belgicè duntaxat extaret, non legeretur; Georgica verò etiam belgicè cum utilitate possent doceri.

+Men trambleert altyt een note hoogher dan men is, twelck ge | schiet, acht ick, omdat het soetste geluydt gaet van boven naer beneden: Arist. Probl., sect. 19, quaest. 331). Nu soo soeckt men dat noch beter te maken door het trambleren, twelck geschiet doordien dat de volgende leegher note een tertie maeckt met de tramblant note. Alsmen springht, soo en kompt dit soo in geen consideratie omdat de soeticheyt niet int veel springhen, maer int by trappen afgaen gelegen is. Ende also maeckt men het soetste noch soeter omdat het gesangh alsoo eyndicht. Maer alsmen met de leegher note trambleren soude, soo soumen een tertie maken tegen de note, die voorby is, ende int leste oogenblick van het trambleren dier note, soo volghtc) de leegher note selve, die tegen de voorgaende een secunde maeckt. Het mocht wel goet syn int begin van het trambleren der note, omdat de voorgaende noch versch is ende soo blyckt de tertie claer, maer het wordt hoe langer hoe slechter omdat de volgende verwacht wordt, daer se dan maer een secunde tegen en maeckt, ende de musycke wordt <onsoet>d). Niettegenstaende en waert niet vrempt int opgaen met de leeger te trambeleeren.

+Aldus singht men t'Geloove2) t'Utrecht:

+Mirantur multi praestigiatores, quos vocant, ostendere aliquibus facies quasdam quae in toto cubiculo non sunt. At si rem optimè consideremus, id hoc pacto fieri poterit:

Omnis labor situs est in eo ut species visibiles multae à facie exeuntes, colligentur. Si enim vulgari tantummodoa) ratione species faciei, extra cubiculum positae, foraminib) januae rotundo incidant, atque ita cubiculum intrent, necessarium erit omnes eas species, in cubiculo divergentes, iterum speculo concavo colligi in unicum punctum, ut ita monoculo duntaxat facies dicta cum omnibus coloribus cernatur, eo modo ac si oculus ipsi foramini admotus foret. At si species extra cubiculum colligantur atque ita collectae in foramine conveniant, poterunt eae speculo apto in cubiculo incidentes, etiam binis nostris oculis rem visam repraesentare coloratam; et quidem erectam etsi planoc) speculo incidat, quia extra cubiculum poterit converti. Sciendum enim eam partem tunc rei visae, quae à januâ aversa est, cubiculum ingredi debere, cùm aliàs ea pars, quae januae opponitur, ingrediebatur, cùm solum intra cubiculum specula collocarentur.

+Diet met geluyt soeckt beweginge te verwecken in s'menschen herte, die moet vooreerst het propoost na de gelegentheyt van de saecke weten te seggen, gelyck een goet predicant, sommige syllaben ende heele commata traegh oft rasch of scherp etc. pronuncierende. Daernaer, na die pronuntiens natuere, een gedicht ofte rym formeren; daernaer na de nature deses gedichts een gesanck maken ende ten lesten na de nature deses gesancx een harmonie ordineren. Vele bewegen alleen door het bequaem seggen, andere door het bevallich dichten alleen, andere alleen door haren soeten sanck, ende vele alleenlyck door kerckelyke harmonieuse overeenstemmende consonantien. Wat soudt dan worden, waren dese vier soorten by een seffens gebruyckt!

[19 januari 1620]

+T'Utrecht anno 1620, den 19^en Januarij, stylo novo, ut soleo. E1).

Men soude sich mogen verwonderen, waerom dat het in de wolcken donderen kan, dewyle sy doch anders niet dan waterachtige, dat is vloeyende, sachte lichamen en syn.

Tot verklaringe hiervan kompt my in den sin, dat ick eens over vyff of ses jaren, als ick noch te Zyrickzee keersmaker was2), een panneken met roet op heete kolen sette ende liet het roet geweldich heet worden, ende dan goot ick er een weynich

+ kout water in. Eenen cleynen tyt daernaer, ontrent dat men soude konnen 100 tellen, begont int panneken te | tieren en te beeren ende bywylen te poffen, gelyck een roer, alsoo dat t'elcken poffe wat roets uyt het panneken spronck. Dit syn immers mede al sachte lichaemen ende nochtans hoort mender sulck een getier van.

De reden van dit poffen mach dese syn: Als het water int roet gegoten wort, soo sinckt het tot in den bodem van het panneken onder, al het roet formerende sich onder na de forme van de concaviteyt van den bodem ende het opperste vlack licht waterpas. Dit soo synde, soo wordt het middelste deel des waters oppervlack aldereerst heet ende vlieght op; daerna hetgene, dat in deses plaetse compt, ende alsoo by beurte, totdat het al uyt gedompt is. Daer gaet wel, al krakende ende barende, geduyrich wat uyt, maer dat gaet niet alleen van <de>a) midden, maer van de geheele superficie des waters ende en werpt geen roet uyt, omdat elck deelken aen syn oort doordringht. Maer hetgene dat in de midden is, wort met sulcken haest tot vapeur gemaeckt, datter een groot deel seffens ende door één plaetse moet doorbreken. Ende dewyle het roet syn swaerte heeft ende taeyheyt, soo light het styff op den gemaeckten dampt, dewelcke int eerste soo licht niet en is, dat hy het roet can opstooten ende sulck een gat maken, daer hy door mach. Daerom wort hy van het roet alwat ineengedrongen, totdatter noch al meer hitte met den damp gemenght wort, ende alsoo noch lichter gemaeckt. Nu, als den damp soo licht is, dat hy het roet doet wycken, soo ryst dat deel des roets, dat op den damp lach, wat opwaerts hooger als het oppervlack van het roet int panneken; maer een vloyende substantie synde, soo en blyft het roet soo uytgepuylt niet staende, maer valt ter syden aff, sich waterpas soeckende te maecken met de reste vant roet. Maer ondertusschen is den damp wat hooger geresen, alsoo dat hy nu sooveel gewichs opt lyff niet en heeft als te vooren; daerenboven soo blyft hy al lichter wordende ende spreyt sich nu wyder uyt, niet meer soo gedrongen synde. Dit aldus samen comende, raeckt den damp in een oogenblick noch wat hooger, ende hoe hooger hy kompt, hoe hyt noch al gemacklycker heeft om uyt te vliegen. Waerdoor het geschiet, als hy begint over het roet de overhandt te crygen, soo is hy in een oogenblick omhooge; ende alsoo het roet soo haest niet wycken en kan, soo vlieghter een deel van mede uyt het panneken omhoogeb). Denckt dat dien damp anders niet en is, onder het roet noch synde, dan gelyck een geperste locht in een ballonse, die op de aerde gevallen synde, begint te steuyten, oft gelyck een seeve van snaren, daer den bal op | gevallen is, of gelyck een gebogen stalen latte, die metterhaest sich weder oprecht, ende met cracht wederom keert.

+Anthonius AEmilius1) seght, dat de sloten stram syn, dat is moyelyck open

+ ende toeschuyven alst vriest. Twelck geschieden moet omdat de vapeuren, die doorgaens alom optrecken, aent yser dan vervriesen. Blyckt, datse oock aent yser binnenshuys comen, omdattet daer oock mettertyt verroest, alst stille light ende nergens in1).

+Ick was over een dach of twee in de Bibliotheke t'Utrecht ende sach daer Baptistam Portam2) ende las juyst, dat hy oock geobserveert heeft, dat de voys door gesloten buysen onder de aerde seer verre can gehoort worden, twelck my dient tot bewys van hetgene ick vooren3) daervan geschreven hebbe.

+Om in een korten tyt musycke te leeren, soo behoort men maer één mode alleen eerst te leeren ende van die mode maar één partye, ende bovendien te maken, dat men altyt deselvige noten op één hooghte songe, twelck men doen kan alsmen synen toon neempt na een fleute ofte eenich ander instrument, dat onveranderlyck is. Ende dit op dat fondament, dat men maar één dinck seffens en behoort te leeren, want dan is de geheele attentie ende intentie met dat alleen besich.

T'gene4) rechts te vooren geseydt is, dat de sloten, alst vriest, moyelycker toe gaen dan andersints. heb ick selver daernaer waer bevonden.

+T'en gaet in de musycke met de rea) niet gelyck met de ut ende met de fa, want voor de re en set men geen cruysken ‘♯’b); dat is te seggen de re en wort int singen niet verhoocht, gelyck de ut ende fa doen als de cadentien daerin comen, als by exempel fa mi re ♯ ut re. Maer in re singht men fa mi re mi sonder | cruysken aen re te stellen.

Die reden is, omdat men in sulcken cadentien de noten, die boven mi staen respecteert, want mi is een finael note, alsoo dat de cadentie daer sluyten soude moeten.

+ De cadentien dan, hebbende haer respect na boven, soo sien se oock op fa, die boven de mi staet, comende van boven naer beneden, gelyck Aristoteles in Problematibusa)1) geseyt heeft. Dit soo synde, soo soude in de cadentie van drye noten gewach moeten gemaeckt worden ten minsten. Want in twee noten en bestaet geen consonantie, die neffens een staen, maer fa mib) staet een halven toon vaneen; ende soude dan oock mi ♯ re eenen halven toon syn, soo en konden de drye noten ♯ re, mi, fa t'samen maar éénen toon maken, dat is een dissonantie. Daer nochtans de musycke verheyst, soo haest alsser een dissonantie gehoort wordt, datter terstont een consonantie na volge, ende geen twee dissonantien achtereen, twelck geschien soude in ♯ re mi fa. Want het diminueren ende het voorschrevenc) respect brenckt altyt de fa boven mi.

Dan, het gebeurt wel, dat men een soete ♭ set voor de note, die boven dese re compt, alse oock la mach geheeten werden, gelyck la fa la sol fa, maer dan heeft se haer respect naer beneden, alwaer de volgende note geen halfftoon en is. Men seght oock wel la fa fa sol, of nederwaerts sol fa fa la, maer dan en wordt de mi niet genoemt; twelck in tertio modo, daer de principale note in mi bestaet^a), geen cadentie maken en kan. Oock so syn de noten inderdaet la sol fa mi ende niet sol fa mi re die geschieden, als men de halfftoonen door licentie wat verset.

+M^r Verhaer2) heeft my geseydt, dat alsmen de noten breeckt, dat is alsmen diminueert tegen andere noten, dat de beste diminuatie is als de tweede note dissoneert tegen de andere, alsoo oock de vierde etc., ende de onpare, als eerste, derde, vyfde, consonandt syn.

Twelck soo wel accoordeert met myn inventie of meditatie van het daveren van de snare3), alwaer ick segge, dat de soeticheyt bestaet in unisono ende dissono, dat is dat de ictus in een octave overhans coincidere ende in een quinte gelyck 2 tegen 3 etc. Daerom is de voorsz. diminuatie de beste, die alsoo met overhanse dissonantien gemenckt is, omdat se rasch weghgaet ende verandert (want heele noten en souden alsoo tegen een niet sluyten). Soo veel te meer sal dit daveren soet syn, omdat het veel rasscher subytelyck toegaet dan het diminueren, ja selffs dan het trambleren. | Ende waerom brenght het trambleren in de clavercyne soo veel lieflyckheyt ende soeticheyt mede dan om dieswille, datter by beurte dàn ongelyckheyt, dàn gelyckheyt met een subyte ende snelle veranderinge gehoort wort? Want de toetse daer de middelste vinger op kompt, is de rechte note vant gesangh ende derhalven soet; maer daer annularis digitus op clopt, die scheelt een secunde van d'ander ende sy dissoneert daartegen, alsoo dat door de subyte veranderinghe die twee noten

+ schynen seffens gehoort te worden, te weten de rechte note ende de andere note, die der bystaet, dewelcke, soo se alleen getoetst wiert, soude het gesanck bederven. Alsoo gaet het ende veel subyter ende aerdiger met het daveren der snaren, daer ick de reden der consonantien uyt gevonden hebben1).

+Virg., I Georg: Aut bucula caelum | suspiciens, patulis captavit naribus auras2).

Quod fit quia aer vaporibus aqueis intermixtus est, unde contingit uno hausto, non tantum aeris hauriri ac coelo sereno: vapor enim non cedit invicem aeris, nam est aqua igni mixta.

+M^r Verhaer3) seght, dat syn meester Sweelingha)4) hem geleert heeft, dat altyt de note, die springht, al waert maer op een tertie, moet accorderen, ende en mach niet discorderen. Quam praerogativam saltûs memini in aliâ re, antè memoratâ, me quoque observasse; vide locum5).

+T'gene rechts vooren6) geseydt is, dat de sloten, alst vriest, stram syn, geschiet, acht ick, voornementlyck alst wack weder is ende dat de vapeuren op vliegen in de locht, ende oock aen de glasen vervriesen. Twelck soo synde, soude men dit oock konnen houden voor een teecken van toecomenden reghen.

+Asthmatici tempore nebuloso affligi dicuntur inopiâ spiritûs, ac non nisi erecti spirare.

Cujus rei ratio eadem videtur quam de fungis antè7) attuli, viz. vaporem, aerie) immixtum, aeris particulas à se invicem distantiores efficere, adeò | ut uno haustu <pulmones> nonf) tantum aeris attrahant ac si coelum foret serenum, pectore vaporem cum aere mixtum attrahenteg). Cùm autem asthmaticorum pulmo non sit capax, non sufficit ijs is aer. Non quidem inficiari possum vaporis materiam nonnihil plenitudinis ijs afferre cùm sit aqua, sed cùm videamus multum potum in pulmones inter bibendum irrepere, sitque hic vapor ejusmodi ut continuò exhalet. Ac sich) existimo inopiam aeris eos maximè infestare.

+Op de klavercyne en deught de specie niet van e gis c alsmer lange op staen soude, maer mach gesalveert worden als e gis h daer stracx na volght; maer niet met

+ f gis c want die is oock quaet, alsoo dat f gis niet en deught noch oock gis c. Soo en deught oock niet f a cis ende voorts alle twee tertie majors.

+Hieruyt ende uyt diergelycke quade specien, die Mr Verhaer1) my toonde, bevinde ick, dat dis ende b mol een soete halfthoon boven d ende a staen ende dat cis fis gis eenen andern halven toon staen boven c f g. Waeruyt nu alle valsche specien lichtelyck van selffs konnen gevonden worden, ende hoe dat b ende dis voor soete fa-en gebruyckt worden, ende cis, fis gis voor noten, die int singen met cruyskens geteykent worden etc.

[22 februari 1620]

Den 22^en Februarij t'Utrecht.

+Mappa mundi quae pendet in hujus rectoris2) <scholâ>a), nunc laxa est et incontenta. Est autem jam aura humida; antè verò, cùm gelaret, admodum concinnè erat tensa.

Cujus rei ratio est, quia, dum gelat, calor primùm ex aere, deinde etiam è reliquis rebus effluit secumque rapit humorem cui erat mixtus. Cùm autem humor existens in mappae substantiâ, auxerit eam amplioremque reddiderit ob conjunctinem abundantioris materiae, necesse est, abeunte hoc humore, mappae substantiam esse minorem; et quia partes mappae propriae, ob ingressum humoris, magis erant disjunctae quàm pro naturâ suâ, necesse est eas ad pristinum suum statum resilire, eo modo quo lamina chalibea, flexa primùm et dein dimissa, ad pristinam constitutionem resilit; violentiùs quidem et celeriùs quàm mappa haec, at non dissimiliter. Exit autem calor quia aer circumstans est frigidus, calorque perpetuò fluens extrinsecus non restauratur; ingreditur verò humor substantiam mappae cùm aer est humidior ipsâ mappâ. Tunc enim aer extra mappam est crassior et densior quàm is, qui est in poris mappae; incumbit igitur aer extrinsecus intrinseco et, quia in hoc est plus vacui, admittit extrinsecum humorem a gravitate aeris pressum, imò expressum, in poros mappae, eo modo quo aer se insinuat in quemvis locum magis vacuum quàm ipse est. Cùm autem is humor calidior poros ingressus est, calore suo aerem, in poris praeexistentem, dilatat atque hoc pacto non solum mappae, sed etiam januae innumeraque alia dilatantur tempore pluvioso; siccâ verò tempe | state +contrahuntur.

Haec ita contingunt cùm rei pori sunt exiguib), adeò ut humor in ijs exiguus possit cum calore ferè totus evolare. Quod poris parvis contingit quia singulis humoris particulis plus caloris junctum est quàm ubi multus humor simul collectus est absque intermedijs fibris ligneis etc. Nam ijs fibris etiam adhaeret quidem calor qui et eam humoris particulam contingit, qui, cùm evolat, nec possit quicquam è fibris secum rapere, rapit secum partem humoris: non enim calor nudus exit, nec etiam nimis multo humore vestitus. Tum enim reliquum deserit fertque secum tantum

+ quantum possit. Calor igitur, qui fibrisa) adjungebaturb), non impeditus, fibrarum substantiâ nudus, evolaret nisi humori occurreret.

Quando ergo humor aqueus in magnis poris est collectus, ex quibus calor exiguum quid humoris educit plurimumque in ijsdem relinquit, tum is relictus humor congelatur fitque moles major <et>c) rem ipsam dilatat, sicut alibi1) explicavimus. Alsoo vriesen de steene wel uyt de aerde ende worden los ende kommen hooger, alsoo dat de deuren niet wel toegaen, ende komen de steenen oprysende.

+M^r Verhaer2) heeft my geseydt, dat men in den 51^en Psalm in den tweeden regel, aen de woorden: ‘goetheyt niet om volprysen’d), singht, in de kercke ende allom, de sol scherp, dat is in stede van mi mi fa sol la sol la gaet het of men songe ut ut re mi fa mi fa.

De reden is omdat de laetste sol scherp moet syn noodtsaeckelyck om de cadentiewille. Soude dan de sol, die onder ‘om’^d) staet, syn natuyrlycke plaetse behouden, soo en soude sol la sol niet harmonieus syn. Want sol la staet een heelen thoon van een, ende la sol eenen halven, ende sol sol oock eenen anderen halven, ergo soo soudender drye noten achtereen komen, die al tegen malcanderen dissoneerden, twelck niet en deucht, want de derde note moet altyt consoon syn ende daer en mogen geen twee dissonantien achtereen komen, maer naer suyr terstont soet, gelyck men int trambleren ende diminueren oock gewaer wort. Ergo volcht, dat de twee ‘sollen’^d) effen in unisoon moeten staen. Soo is dan la van de sol een halff toon; maer mi is van la een quarte; soo moetender dan tusschen mi en sol twee heele toonen comen als ut re mi.

+Plenae comparationes hoc pacto videntur ingredi syllogismum ut si quaeratur an rex sit prior populo, comparatio sit: ut gubernator ad nautas, sic rex ad populum, quae fiat minor propositio sic: gubernator est prior nautis; rex et populus sunt gubernator et nautae; ergo rex est prior populo. Dico autem regem esse gubernatorem, et populum nautas, non reverâ et in omnibus, sed in rationibuse) principatûs; sub principatu autem continentur prioritas, honor, | divitiae etc.

Aliàs si dicam: Omnis homo est animal. Simpliciter loquendo potuerit esse falsum, nam homo non est omninò id quod animal: differunt enim voce et generalitate. Sed cùm dico: Homo est animal, intelligo animalis naturamf): viventem, sentientem etc.

Sic: ut 1 ad 2 ita 4 ad 8. Hinc fit syllogismus: 1 ad 2 est subduplum; 4 ad 8 est 1 ad 2; ergog) 4 ad 8 est subduplum; 4h) autem et 8 non sunt <1>i) et 2 omninò, se d

+ proportionaliter geometrica, cujus species est duplum, subduplum, triplum etc.

+Cur Psalmo 90 penultimae notae primae et secundae regulae à lateralibus suis notis semitonio tantùm distent, non aliam meditando possum reddere rationem quàm quia hae penultimae forent dissonantes, cùm sese extra viam notarum ejus toni elevent; quae dissonantiae, ubi eas sequitur apta consonantia (quemadmodum hîc fit), maximam gratiam afferrea) saepiùs1) inculcatum est, quae cadentiae nomine vulgò insignitur. Hae quidem penultimae in plurium vocum cantu non dissonant; at nihilominus haec ratio sibi potest constare quia plures voces eligunt dissonantiae locum, quem sibi commodum existiment. Sic Psalmis 129 et 77 regula quaedam desinit in tale semitonium, indicatque aliud adhuc expectandum, quod hanc dissonantiam corrigat. Si enim licet desinere in notam non principalem, quidni etiam in dissonantem, ut eo magis aliquid restare animadvertatur?

[28 februari 1620]

Den 28^en Februarij hebbe ick M^r Verhaer2) betaelt voor 3 maenden musyck singen. Twelck ick mentionere om te toonen, hoe waer het is: Naturam expellas furcâ, tamen usque recurret3). Vix enim alius quis tamdiu tantâque cum voluptate cecinit; cùm tamen hoc labore solummodo effecerim ut vix vulgariter canam4).

+Vooren5) is geseydt, dat den damp van het secreet met een keerse somtyts ontsteken kan werden. Daerby dient oock, dat my geseydt is van diet gesien hebben, dat de jongens over de vlamme van een keerse vysten ende dat die veeste dan vlamt, gelyck arpeusb) ofte buspoyer.

+Hoe compt het, dat men een rondt stockxken, als is een keersspidt etc., soo gemackelyk niet recht overdwers in tween | snyden en kan als wat noes snydende? maer men sal met één snee een stocxken noes doorsnyden dat men dweers (id est transversum et ad angulos rectos longitudinis) niet en sal konnen doen, daer nochtans de sneede, die noes is, veel langer is.

De reden moet syn omdat het hout vol harde draykens, id est fibris, loopt, waerdoor dat het soo licht om klieven is, dewyle datter tusschen die draykens lancx hene sachte substantie loopt, daermede die harde draykens gelyck met vleesch becleedt syn. Alsmen dan overdweers snydt, soo compt het één drayken terstont op het ander te rusten ende het tweede op het derde, alsoo dat se malcanderen ondersteunen ende het opperste en kan niet genoech buygen om te breken; maer als men noes snydt, soo staet het punt des oppersten draets van het punt des tweeden draets,

+ daer den eersten draet toegedruct wert, veel verder van een, omdat al die draykens paralleel loopen. Ende soo moet het drayken meer buygen eert tegen den anderen draet rusten kan als men noes snydt, dan als men dweers snydt.

Daerenboven, soo is een hardt drayken, oft oock eenich dinck, dat buygen can, veel bequamer om gebogen te werden ende buycht veel meer, allsser de buygende cracht perpendiculariter, dat is dweers, op druckt. Want dan geeft elck deelken in de lenghde wat toe, aen beyde syden even veel, ende hoe langer dat dan het gebooghde is, hoe grooter booge het maeckt ende buyght verder sonder breken. Maer als men daer noes op druckt, soo en kander schier anders niet toegeven ende mede buygen dan het deelken, daer de cracht opa) douwt. omdat de reste naer haer eynde gedruckt worden; ende men weet wel, dat die draeykens in de lenghde niet ingebogen en konnen worden, maer haer materie light in de lenghde soo dicht op een, dat se door douwen niet korter worden en konnen. Daerom seght men oock: ‘Een houtken over ende draeght des werelts ende’b). Soo dan, hoe noesser dat men snydt, hoe min dat de draykens mede buygen willen, ende laeten dat kleyn deelken, daer het mes op kompt, schier alleen buygen, twelck dan terstont een groot deel van een circomferentie van een kleyn circelken maeckt, ende de deelkens worden verder uyt haer plaetse geperst eerse den anderen draet raken; ergo, soo doende, breken sy seer lichtelyck.

+Men moet weten, dat het buygen wel dec) grootste oorsake is, dat een dinck breeckt, want dan raeckt elck <deelken>d) uyt syn voorige plaetse. Dat is de oorsake, dat een sage, rasch over ende weer gaende, soo gemackelyck die draykens breeckte) ende een mes sonder drucken, al ist al heel scherp, en kan niet veel snyden; een byle houdt yet onstucken door de rasheyt van op die draykens te vallen: eer dat het buygen in de lenghde meedoenf) kan, soo is dat deelken, daer de byle raeckt, alreede te veel gebogen ende breeckt. Daerom en kan een grootg) gewichte op verre na soo veel niet doen als dat rasch slaen. Ende dat een scherp dinck beter snydt dan dat plomp is, <is>h) ner | gens anders om dan omdat het plaetsken ofte deelken, daer de persinge op kompt, dan kleynder is ende terstont meer uyt syn plaetse kompt, ende de kracht van persen kompt al op dat kleyn deelken ofte plaetsken; maer een plomp mes, soo veel plomper alst is, soo veel meer houts ende materie raeckt het ende moet al seffens medenemen.

+Si quis cupiat cum ratione horologia solaria omnis generis describere1), ponat sibi imaginando ante oculos globum materialem aut ipsum μακρόκοσμον, horisonte, meridiano, aequinoctiali, zodiacoi) etc. distinctum, eamque superficiem, cui adjungetur horologium, habeat loco horisontis, ac videat quantum polus mundi ab

+ hoc plano distet. Quo viso, utatur horisonte etc. materiali, non aliter ac si ibidem habitaret. Id est: sit horison materialis sphaerae, jam exstante loco plani horologij, polumque huic accommoda secundùm rationem, quâ animadvertisti eum se habere ad planum horologij, quod mente tuâa) globo ipsi accommodaveras per planum meridianum tuum per zenithb) - ad angulos rectos secans si futurum sit horologium murale Austrum spectans exactè, per planum congruens cum meridiano tuo si futurum sit Orientale aut Occidentale - constituaturque centrum mundi aut globi in hisce horologijs superiùs punctum styli erecti, ex quo circulus in chartâ ducatur qui respondeat aequinoctiali (est


cad sitc) quadrans, a centrum mundi, ab stylus, eb et gb umbraed)
Fig. 2e)

enim id horologium eorum, qui sub aequinoctiali habitant), à cujus singulis gradibus ducatur recta per centrum, id est per supremitatem styli infra centrum. Cum reliquâ suâ parte locat hoc pacto1):

Eâdem omninò ratione altitudinem Solis supra horisontem eliciemus ex umbrae et styli longitudine, erigendo hoc dicto modo quadrantem circuli.

Declinans, declivum, aut declinans et declivum, non aliter parabitur, si tale planum globo applicetur, vel mente vel re ipsâ, et distantia poli ab eodem sumatur, sive eâ meridianâf) sive alio quovis circulo metiatur. Quâ habitâ vulgari modo procedendum ac loco hujus plani horison materialis usurpandus.

+Non aliter quoque scies, datâ Solis altitudineg) meridianâ et poli supra horisontem, quaenam sit Solis altitudo quâvis horâ et vicissim. Datâ | altitudine Solis extra meridiem (quae per styli umbram antè est inventa) scies quota sit hora diei.

Imaginandus est circulus per corpus solare et utrumque polum, ac videndum quomodo ejus planum secet horisontem. A polo autem demittantur duae perpendiculares, unam in lineam meridionalem, alteram in eam, quâ planum horisontis secat circulum imaginatum. Praesupponenda etiamh) distantiai) Solis in horisonte à meridiano.

Sit primum dbcea) horisontis planum, a centrum mundi, bc angulus, id est dis-


Fig. 3b)

tantia meridiani ab à circuli imaginati per Solem et utrumque polum concursu cum horisonte in parte septentrionali. Deinde sit abce meridianus, d polus, perpendiculares dg in ab et df in ac; at gf conjungit utraque haec puncta estque necessariò perpendicularis ad ac. Sit tertiò dbce circulus imaginatus per Solem et utrumque polum sitque fc perpendicularis à polo e (qui modo erat d); erit ergo ec circuli imaginati pars à polo usque ad horisontem. A polo verò usque ad Solem distantia non variat, ergo nota est distantia Solis ad horisontem eodem circulo, videlicet qui ducitur per utrumque polum et Solem.

Cùm intendissem primò quaerere distantiam Solis ab horisonte in circulo qui ducitur per polos horisontis et Solem, idc) non praestiti. Hîc tamen hoc observetur: Si planum plano erectum sit, quale hîc est planum dgf, constans perpendicularibus duobus à polo in duas horisontis lineas, polus est d. Hoc, inquam, planum erectum est plano horisontis abc; dico, si df sit perpendicularis ad ac et dg ad ab, etiam gf perpendicularem esse ad ca.

+Ex refractione stellarum, cùm prope horisontem sunt aere puro, colligitur aeris globum non esse immensum ita ut nullam haberet rationem ad Terrae magnitudinem. Terra enim tum foret ubique instar centri, ideòque non fieret refractio, sicut non fit cùm stellae zenithd) nostro sunt propinquiorese). |

+Syllogismi hypothetici, etiam quatuor terminorum, possunt reduci ad cathegoricos uno vel duobus syllogismis, cùm veritas conditionis è terminorum ipsorum consensu emergat, ut Si homo est animal, Petrus sentit reduciturf):

+

Probatur minor.

At si termini nihil faciant ad rem, sed veritas pendeat ex connexione integrarum propositionum, hi conditionales non possunt reduci ad cathegoricos. Sunt enim non plures duobus terminis, quia axiomata non patiantura) membra sua dividi, ita ut membra ad rem quid faciant. Ut: Si David non servabitur, diabolus gaudebit; Si ego ducam uxorem, concio habebitur. Haec enim sunt similia unius termini axiomatibus, ut:

Si nox est, lucet; at nox est; ergo lucet.

Hic quidem possit reduci adjectione verbi ‘jam’b). Sed ita et praecedentes possunt <reduci>c). At id non quaerebatur, quia magis nugari videtur.

+Qui sub tropicis habitant, majore aestu premuntur illis qui habitantd) sub aequinoctialie), cùm Sol in eorum zenith versatur, idque duplici de causâ. Cùm enim Sol est in tropico, solstitium est, pluresque dies moratur circa idem punctum quàm cùm est in aequinoctiali; inde enim celeriter vel ad Austrum vel ad Septentrionem deflectit. Secundò, cùm in tropico existens, minorem circulum diurnum describat quàm in aequinoctiali, necesse est circag) illorum zenithh) plura momenta versari singulis diebus quàm circa horum, quoniam, ut dixi, eodem tempore differentes circulos describit.

+Cur in montibus non est tantus calor aeris atque in terrâ, cùm dicam omnes radiosi) omninòque omnem calorem hinc ascendere? adeò ut tot radij supremum quàm infimum aerem transeant.

Respondeok): Quial) in infimo aere tardiùs ascendunt, in supremo celerrimè, eo modo quo lapis in aere cadendo semper acceleratur; tum etiam quia^l) in contactu Terrae radij ante reditum ad coelum necessariò quiescunt: sic enim omnem) corpus, velut pila à muro repulsa, in puncto contactûs nonnullo temporis momento quiescetn), nam quies semper est inter duos motûs contrarios ejusdem corporis2).

+Occurrit mihi nudiustertiùs Liber Psalmorum Andreae Spethe1) constans latinis

+ versibus secundum rythmum Germanicum concinnatis, et Theodori Bezae Psalmorum Gallicorum1) numeris musicis accomodatis.

In hisce animadverti cum voluptate longas brevesque syllabas optimè notis ipsis convenientes meisque de hac re meditationibus non parum astipulantes. In paucis enim videtur contra eupho | niam peccare eamque in genere procurat in manûs depressione longam syllabam locando, in sublevatione brevem. Sicubi autem tres integrae notae occurrunt, in fine mediae brevem subjungit, quamquam interdum hîc et alibi peccat contra euphoniam, at rarissimè. Videtur autem et saltûs in tali negotio et brevioris longiorisque notae etiam ratio habenda, praecipuè si verba cantilenis magis coloratis, id est diversioribusa) notis constantibus, sint applicanda.

Quando duae syllabae breves se invicem sequuntur, Spethe eas indifferenter notis applicat; sic et cum magis et longisb) agit. At vide ejus Psalmum 110, ubi non benè, ut maximè patet ex versu quinto ejusdem Psalmi.

[11 maart 1620]

+Ick brack flus een stuck ys, dat uyt mynen regenback getrocken was. Dit stuck hadde een uyre twee ofte dry op de banck gelegen. Ick bracker sonder moyte veel schelferen af ende die schelfferen in noch cleynder schelferen, also dattet scheen datse schier vaneen vielen. Maer dese schelferen, cleyn wordende van de lenghde ende dickte van een vinger ofte duym ofte oock grooter, soo bevondt ick se soo hardt, dat ick se met myn handen niet breken en conde, twelck een teecken is, dat de hitte des waters, int vriesen binnenwaerts getrocken synde ende vandaer wederom vertrecken moetende, haerselven dwers door het ys eenen wegh gemaeckt heeft, makende int ys strepen, gelyck int houdt syn, alsoo dattet alom niet even dicht en is, maer vol van fibren, gelyck aderen des houts, want dit ys hadde syn aderen al eenen wegh heen loopende gelyck int hout, twelck geschiedt is omdat de hitte al eenen wegh uytginck, want de superficies vant water vriesende, soo moet de hitte al boven uytvliegen, alsoo dat de fibrae altesamen paralleelc) worden2). Dit alles stempt overeen met hetgene, dat ick vooren overlange3) van het dryven des ys int water geschreven hebbe.

+Den 11^en Meerte, alsoot den 7^en begonde sterck te doyen. Desen winter heeft 3 of 4 merckelycke vorsten ende doyen gehadt.

+Gal., εἰς τὸ Περὶ διαίτης ὀξέων νοσημάτων, fol. 89, lin. 424): τὰ ἅλμυρὰ ξηραίνει μᾶλλον τῶν δριμέων, εἰ καὶ μὴ παραπλησίως ἐκείνοις θερμαίνει.

Cujus rei physica ratio ut reddatur, statuendum est in sale ignem contentum faciliùs à corpore reliquo separari, ubi se aquae immiscuit, aut potiùs ubi aqua se sali insinuavit, faciliùs, inquam, salis ignem separari quàm piperis, etsi in pipere sit abundantior, sed per aquam non à subjecto suo separa | bilis. Quando autem ignis se cum aquâ ad minimas usque particulas conjunxit, fit vapor, qui cùm sit aere levior, ascendit. Asta) is vapor est invisibilis ob raritatem ac aqua ab igni attenuata, cum per minimos quosque vasis poros comitatur.

[15 maart 1620]

+Den 15^en Meerte anno 1620 stilo novo.

Over een dach ofte twee creegh ick van vader1) eenen brieff, in denwelcken hy my schreef, dat Drebbel2) in Engelandt een schuyte gepractiseert heeft, daermede hy onder ende boven water varen kan als hy wilt3). Hetwelcke ick op dese ofte diergelycke maniere gepractiseert te wesen imaginere:

ABCDb) is de schuyte, CDHIc) eenen dichten back, daerin D is een buysken, twelck van in den dichten back tot int water kompt, daer de schuyte in dryft ende wort toegesloten met een krane. Alsmen nu wilt, dat de schuyte sincke, soo gaetmer van binnen in ende men sluyt alles seer dichte toe, twelck niet en verhindert van den asem te konnen verhalen omdat de schuyte groot is, also datse niet besonders warm en kan worden van onsen aessem, ende oock omdat de locht van natuyren gedrongen ende geopent kan worden, soodat de wermte of oock eenigh ander accident, van ons cleyn lichaem komende, int respect van de schuyte, de locht so veel niet en dilateert of constringeert of sy can noch wel veel meer verdragen. Alsmen dan in de schuyte is, soo doet men de krane D open ende laet het water door dat buysken in komen. Nu al ist dat den back DHIC heel dicht is ende datter geen locht uyt en kan om het water daer in te laten, soo is nochtans de schuyte soo swaer, dat se, begerende | te syncken, door haer swaerte het water door het buysken

+ D dringht ende de locht in den back DHIC wort geperst, princepalyck soo se heel


Fig. 4.

groot is. Dit water dan, in den back synde, soo sal de schuyte syncken, indien se soo swaer gemaeckt is, dat <sy>a) maer effen soo veel waters van doen hadde om te syncken.

De schuyte gesoncken synde, soo ghy se wederomme wilt op doen komen, soo doet de krane D toe ende pompt door de pompe E sooveel waters uyt als ghy kondt, de pompe alsoo gemaeckt synde, dat ghy groot gewelt doen kondt. Dit water uytgepompt wordende, sal van den back G in een steeckepompe FC loopen, waerdoort met eenen heel uyt de schuyte gesteken sal worden, waerdoor den back DHIC wederom leegh worden sal ende de locht gerarifieert ende derhalven de heele schuyte veel lichter.

Om hiervan de reden terdegen met bescheyt te verstaen, soo maeckt u een dicht


Fig. 5.

backxken als ABCD ende daerin een buysken EF tot byna op de gront. Laet het bacxken soo swaer syn, dat het bykans int water dryvende te gronde gaet, dat is dattet niet veel en schilt oft ten synckt. Gieter oft perster dan een deel water in door EF, twelck geschiedenc) can al en gaeter geen locht uyt, omdat de locht gedrongen kan worden. Wie sal dan niet gelooven of het bacxken sal syncken dewyle datter sooveel waters in gekomen is, datter te vooren niet in en was1)? Het is wel waer, datter evenveel lochts in blyft alser te b)

+ vooren in was, maer de locht en maeckt yet niet licht door synselven, maer doordien dat se veel plaetse beslaet, waerdoor in het water een groot gat gemaeckt moet worden, twelck niet gemaeckt kan worden als de heele schuyte lichter is dan het water, dat in dat gadt kan. Maer hier en wort de schuyte niet grooter, al kompter van onder water in, alsoo dattet gadt, dat int water gemaeckt moet worden niet grooter en moet syn dan te vooren ende het water, datter in gekomen is, maeckt de heele schuyte swaerder aise van te vooren was; ergo soo moet se noodtsaeckelyck syncken, twelck men lichtelyck in dit verschreven bacxken proevende, bevinden sal.

En wat aengaet de schuyte, alsmen se maken moeste, mena) soude wel een bequamen middel practiseren om het water in ende uyt te krygen: den middel, die ick stelle, en is maer demonstrationis ergo.

[21 maart 1620]

+Gal., εἰς τὸ Προγνωστικὸν α´1), fol., id est pag. 122, 402): διὰ τὴν ἀῤῥωστίαν ἀποκρίνεται τι συνεχῶς ἀόρατον ὑπὸ σμικρότητος ἔξω τοῦ δέρματος ὡσανεὶ λεπτομερῶν ἀποῤῥεόντων χυμῶν. Et paulò post, pag. 124, 243) dicit Hippocrates: ἢ δακρύωσιν ἀπρο | αιρέτως.

Ratio curc) imbecillitas excutiat vapores et humores corpus extenuando, haec mihi videtur:

Robur virium nihil aliud est quàm spiritus copiosus in omnibus partibus nervosis, à principio, ubi hic spiritus creatur, perpetuò dimissus, qui suo ingressu et praesentiâ eas distendit ac dilatat, non aliter quàm antè alubi4) dixi spiritum, è corde in tunicas arteriarum dimissum, diastolen causari, quo etiam modo penis arrigitur. Hoc pacto igitur, nervosis omnibus partibus spiritu hoc confirmatis, densatisque et extensis, fiunt pori, ventres et cavitates, quibus humores et vapores continentur ampliores capacioresque, eoque retineut non solùm contenta, sed etiam attrahunt extrinsecus (aut etiam ab interioribus, alijsd) mollioribus, aut quibus successus alijs <partibus>e) corporis patet)f) humores et vaporem in suas capacitates fugâ quam dicunt vacui. Quando vero hic spiritus deficit, partes omnes nervosae concidunt porique coarctantur, vaporesque, humores et calores contenti magis comprimuntur (unde fit ut dormientes magis concoquant humores, scilicet spiritu pauco è cerebro quiescente emisso), compressig) igitur ob spiritûs inopiam, id est ob imbecillitatem. Si haec imbecillitas sit ingens, valdè concident et expriment è poris

+ suis vaporem et humores, imò et calorem, qui compressus fortior fit seque humoribus miscens, è corpore avolat.

+Hic ille est spiritus, per quem uterus semen attrahit, embryonem novem mensibus retinet et tantâ violentiâ excludit; omninòque idem est substantia cum eo per quem incedimus, ambulamus, id est qui musculis motum suum praebet, estque communis omnibus humani corporis membranis, quae omnes suo modo sentiunt per eos spiritûs; per eosdem aversantur aliena et attrahunt retinentque homogenea, ad quod partes hae nostri corporis, etiam naturales, utuntur vice instrumentorum omnis generis, tunicis et fibris.

Ne igitur existimemus eas partes duntaxat sentire quas intelligimus sentire, id est quaruma) sensum animad vertimus, sed statuamus multas esse sensiles partes, quarum sensus nullo modo intellectum nostrum ferit, alias verò quarum^a) sensus animum tangit obscurè, quae tamen non minus, imò nonnunquam acutiùs, sentiunt ijs partibus, quarum ^a) sensus a nobis animadvertitur. Sic ipsum cerebrum interdum sentit nobis nescientibus, ut in epilepsiâb) etc.

+Gal., Hipp. Προγνως.,1) pag. 133, lin. 432): τὸ δὲ πῦον ἄριστον λευκόν τε καὶ ὡς ἥκιστα δυσῶδες.

Ratio hujus rei est quia indicatur calorem nativum valere. Calor autem nativus est spiritus, aut potiùs ignis, ab omnibus partibus per totum corpus means, quo maximè abundant partes solidae. Eae enim sunt sedes calidi nativi etsi videantur frigidiores quaedam: id enim fit ob singularem ignis connectionem, eo modo quo et saebum frigidum est cùm totum sit ignis. Si quis igitur humor exciderit extra vasa, spiritus is agit in eum. Quia verò is nihil aliud quàm ramentum solidarum partium, mutat id in quod agit in suam naturam, eo modo quo ipsaec) partes sanguinem, quo nutriuntur, sibi assimilant. At is spiritus est albicans et boni odoris: tales enimverò sunt partes unde decessit; id enim videtur unicuique | viventi boni odoris, quod sibi maximè est simile. Ergo et pus fit album et boni odoris.

+At cùm in ipso humore, extra vas effuso, insit quidam proprius calor, necdum a partibus subactus ideòque alîus coloris et odoris, fit ut is humor putrescat, nam calor hic, agens in suum humorem, particulas humoris disponit non secundùm dispositionem particularum humani corporis, quia ipse calor est alienus et in suis minimis particulis alterius figurae quàm calor nativus. Unde fit ut et humoris subacti particulae aliter disponantur ab hoc calore quàm disponerentur a calore nativo. Sed sicut omne simile nos delectat, sic omne dissimile et mali odoris <displicet>d). Ergo is humor foret mali odoris si à proprio duntaxat calore subigeretur, quod fit cùm calor nativus est paucus. Sed etsi is abundat, non potest tamen humorem

+ omninò sibi assimilare quia etiam proprius humoris calor nonnihil agit. Non enim is a spiritu nativo potest planè debellari, ut fit in partium nutritione, quia in partium nutritione paucus humor uno tempore assumitur subigendus et assimilandus. Humor verò extra vasa inflammationem excitans, unitus est; spiritus autem duntaxat superficie tenus primo globulos subigendos contingit. At multoties1) audivimus superficiem parvi corporis ad suum corpus majorem proportionem habere quàm superficiem magni corporis ad suum. Major igitur est proportio caloris praeter naturam ad calorem nativum, contingentem superficiem humoris inflammantis, quàm proportio caloris praeter naturam ad calorem nativum, contingentem pauculum humorem assimilandum in nutritione. Erit ergo pus medium quid inter nobis simile et dissimile. Humores autem in vasis interdum plus, interdum minus absunt à partium naturâ pro ventriculi et jecoris constitutione bonâ aut malâ, ideòque etiam interdum plus, interdum minus naturalis et praeter naturalis caloris continent. Cùm multum calorem praeter naturam, id est parum subactum a visceribus, contineat, difficiliùs a nutriendis partibus conficiuntur et ijs assimilantur, indeque, inflammato scilicet jecore, hydropes oriuntur, ut, ait Hipp. apud Gal., fol. 135, 192): ὁκόσοισι δὲ ἀπὸ τοῦ ἥπατος οἱ ὕδρωπες γίνονται etc.

+Fit interdum ut oratores et philosophi medium argumentum ponant, cujus altera pars est affirmans, altera negans. Exempli gratiâ:

Omnis homo est animal et nullus eorum est insensilis; at nullus lapis est animal et omnis est insensilis; ergo Nullus lapis est homo, in Cesare et Camestres3). Sic oratorum omnia verba syllogismis includi poterunt adjungendo et reliquis terminis suas affectiones. Saepenumero enim vis major in conjunctis argumentis elucet, praesertim si singula per se sint debilia, videturque sic orator fortiùs argumentare quàm philosophus, singula sejungens; at si hic et ea conjungat, non magis illo videbitur jejunus. |

+Gal., εἰς τὸ Προγν. ῾Ιππ.4) β´, 138, 8b)5): τὰ πυκνῶς διαχωροῦντα συμπτώματος λόγον ἔχει, τὰ δὲ διὰ χρόνου πλείονος ἀθροώτερα πολλάκις ἀγαθῆς ἐκκρίσεως γνωρίσματά ἐστι, τῆς φύσεως ἀποτιθεμένης τὰ περιττά.

Nec mirum, nam spiritus virium, de quo supra1), fortis existens, dilatat cavitates quantum possit, ac quamdiu non gravatur multitudine aut malignitate, retinet supervacanea. Quamdiu, inquam, capacitates parvo negotio possunt dilatari; dilatare autem faciliùs est spiritui quàm expellere, quia illo solo influxu solito fit aut paulò abundantiore. Hoc verò est aliud genus actionis. Nihil autem suam pristinam actionem mutat nisi ab aliquâ causâ cogatur. Ubi igitur natura coepit expellere, pergit expellere et cogit etiam vicina ad expulsionem quia ea comprimit. Compressa autem et student se erigere (qui est motus expulsionis) motu tremulo et occurrunt materiae contentae ab eâque ad expulsionem stimulantur cùm antè ea adhuc potuissent ferre; ergo, cùm natura se incipit purgare, pergit se purgare, estquea) haec ratio communis omnium purgationum criticarum. Sumptomatimb) verò supervacanea sponte suâ e cavitatibus deciduntc) cùm natura nequeat ob debilitatem cavitates dilatare aut fortiter expellere, ideòque frequenter haec et pauca simul excidunt.

+Gal., pag. 139, 11d)2): γλίσχρον πολλάκις ἐπὶ τῶν πλεῖον ἤδη τεθερμασμένων γίνεται.

Dictum enim saepiùs3) ignem, ijs quae non evaporant inhaerentem, ea conglutinare. Sic aqua tenacior est glacie ut in guttis videre est; saebum calidum frigido.

+Gal., εἰς Προγ.4), 144, 315): ἀφρὸς γίνεται κατὰ τὴν θάλατταν εἰς πολλὰ καὶ σμίκρα μόρια θραυομένου τοῦ ὕδατος.

Rectè sanè, nisi paulò post6) diceret spumam nihil aliud esse quàm multas parvas πομφόλυγας, <ad>e) quod, etsi non omninò absurdum est, sciendum tamen aerem et aquam purissima sibi invicem posse adjungi, nullâ bullâ factâ, si in minimas particulas secta sint: tum enim aqua aeri vix praeponderat cùm eae particulae proximè accedant ad exilitatem atomorum quae omnes ejusdemf) sunt gravitatis si sint ejusdem magnitudinis. Praeterea, superficies habent in hisce aquae et aeris parvis particulis magnam proportionem ad suam corporeitatemg). Cùm igitur superficiebus sibi invicem applicentur et corporeitateh) quodque ad proprium locum secedat, sequitur connexionem in parvis rebus esse validissimam fitque ex aere aqua, terrâ igni purissimis, in minimasque sectis particulas, corpus omne mixtum continens elementa, arctissimè conjuncta. Patet igitur in parvis rebus parum | asperitatis quâ connectantur, plus valere quàm in magnis multum asperitatis, quamquam nihil prohibeat minimas etiam res esse aequè asperas majoribus.

+Gal., εἰς τὸ Προγν., pag. 150, 31): Οὔτε γὰρ ἐὰν εὔπεπτον ᾖ τὸ νόσημα, δι᾿ ἀποστάσεως, ἀλλ᾿ ἤτοι δι᾿ ἐκκρίσεως λυθήσεται etc.

Nam via quae peccantes humores extra venas ducit, est difficilior eâ, quae ducit ad aliquam partem debiliorem. Illa enim debet per ἀναστόμασιν aperire venas, ut possint humores excidere, haec verò duntaxat est in venis ipsis loci mutatio. Si igitur humor est tenuis, coctus, id est εὔπεπτος, exprimitur quidem a parte obsessâ ad alias debiliores, verùm eae debiles eum non admittunt; comprimitur igitur humor undique et ob tenuitatem planè extra venas et totum corpus excidit. At si is sit tenax, nituntur nihilominus debiliores partes receptioni resistere, sed cùm non possit humor tenax extremitates venularum aperire easque potiùs occludat, necessè est partes debiliores succumbere et a fortioribus victae, humorem noxium recipere, ubi cùm jam humor moratur, locum debilitata) ipseque acrior evadit ac ejus nonnihil è venis in carnium capacitates excidit.

+Gal., ῾Ιππο., Προγ., γ´, 154, 342): Οὐ δύναται crisis ὅλῃσιν ἡμέρῃσιν ἄριθμεῖσθαι ἀτρεκέως, οὐδὲ γὰρ ὁ ἐνιαυτός τε etc.

Fortè hîc Hippocrates mensem lunarem dividit in quatuor partes aequales, adeò ut primae septimanae finis incidat in tempus postmeridianum, secundae in 14^tam ante meridiem, tertiae in 20^<mam>b) post meridiem, quartae in eam horam, quâ mensis lunaris finitur, quod et nos, alubi3) credo, existimavimus faciendum. Nonnunquam tamen morbi accidentia crisin antevertunt, horam maturare faciunt aut tardiorem efficiunt. Fortè et nonnihil ipse dies et nox possunt in crisibus, aliaque dieic) tempora alijs aptiora sunt, quod quoque horam crisis posset immutare; aut, si mavis, dicamus quod diximus de febribus intermittentibus4), unamquamque rem suam maturitatem suo et proprio temporis spacio consequi, eo modo quo poma, pyra, pruna, nuces, foetusd) etc. peculiare temporis spacium ad maturescendum et augmentationis suae modum complendum separatim requirunt. Postremò vivendum an non, ut ine) intermittentibus, sic etiam in continuis febribus paroxismi singuli habendi loco dierum, cùm pauci sunt morbi quin suam exacerbitatem habeant.

+Gal., εἰς ῾Ιππ., Προγ., γ´, 160f), 535): ᾿Αλλ᾿ ἐὰν μὴ φθάσῃ ἡ φύσις ἐκκρίνασαg) τὴν οἷον τέφραν τῶν ὑπεροπτηθέντων χυμῶν, etc. |

Nascitur hinc febris intermittens idque forsitan hoc modo:

Calor, id est ignis omnis spectantium humorum, expiravit, cinis verò relictus est

+ in venis quia nequebat cum calore, qui ei non satis arctè erat junctus, exire. Is cinis tum post conjungitur cum altero igni aut calore, non illo quidem per se maligno, sed tamen, cum hoc cinere conjunctus, totum spatium positum acquirit compositum, ut sit putridum febremque excitet, quando dierum quorundam intervallo cinis et calor omninò conjuncti sunt et ad maturitatem pervenerunt, interdum celeriùs, interdum verò tardiùs pro naturâ cineris; atque ita differt quartana à tertianâ et quotidianâ intermittentibus. Verùm singulis paroxismis calore se à cinere separante, et extra corpus pulso, nonnihil istius cineris unâ rapit, eo modo quo sal aquae mixtum, si aqua perpetuò evaporetur et nova addita iterum exhalet, salis nihil addendo, tandem omne sal evanuerit. Quò autem hic cinis est gravior minusque firmiter mixtus calori, eòa) minus singulis exacerbitatibusb) unâ avolat, atque ita febris fit diuturnior.

Haec de quartanâ proposita poterunt omnibus intermittentibus congruere.

Den 21^en Meertec).

[31 maart 1620]

+Sic vel similiter morbi recurrunt et fiunt ὑπόστροφαι. Ratio autem cur non sint plura quàm tria genera intermittentium febrium, est quia minima naturalia non sunt infinita, quod Lucretius multis probat1); id est cinis hic non constat talibus particulis, quae perpetuâ sectione aut mutatione possintd) diversam figuram accipere, sed, inquit Lucretius, atomorum diversitas est finita. Sic etiam cineris humorum partes possunt duntaxat in tres formas diversas variare et disponi, eo modo quo non est media creatura inter hominem et bestiam et quo non intersunt infiniti fructûs inter pomum et pyrum.

Ad haec non est inficiandum posse esse, imò reverâ existeree) in nobis ipsis, humores ejusmodi qui bonos humores in suam naturam convertunt, eo modo quo ignis oleum vertit in ignem fitque ex micâ ignis magna flamma oleo praebente materiam. +Talis humor imprimis est atra bilis, quae, cùm saepè in initio est pauca serpens, undiquaque valdè augetur; mitiores verò ejusmodi humores serpunt quidem ulteriùs, sed natura eorum plus debellat et excutit quàm illi sibi adjungunt. Quin et dicitur in praedicto cinere febrium tale quoque virus latere, quod in initio quidem +plus in suam naturam convertit quàm natura domat. Sed cùm id, quod conversum est, non sit tantae malignitatis quàm erat convertens, tandem a naturâ planè superatur et morbus per quatuor sua tempora finem sortitur, eo modo quo homo primùm crescit et deinde senescendo moritur. Aut, si mavis, statuatur humor conversus ejusdem malignitatis cum convertente, sed non omnia in venis esse convertibilia, | unde non minus sequetur, consumptis omnibus convertibilibusf),

+ morbi finis. Aut potiùs dicito utrumque concurrere, videlicet malignitatem et materiam convertibilem pedetentim deficere.

+Gal., εἰς τὸ Κατ᾿ ἰητρεῖον1), α´, 669, 322): Τὰ πρὸς αὐγὴν ἐκ τῶν παρεουσέων πρὸς τὴν λαμπρότηταa) τρέπειν τὸν χειριζόμενον.

Twelck sonder schade van de sieckten soude konnen geschieden met sulck eenen bril daerdoor men sien kan dat een vloo eenen steert heeft4). Men soude oock veel dingen in de sieckte sien, die men nu niet en siet, ende soude veel baten.

+Gal., εἰς Προῤῥ., ά5), 179, 66): οἱ παλμώδεες δι᾿ ὅλου, <etc>.b).

Ventusis, qui est materia palpitationis, tam crassus est ut nequeat poros corporis nostri pertransire. At cur non semper generatur aliquis tam crassus spiritus cùm sint diversae naturae ea, quae commedimus? Unusque et idem calor. Cur igitur is quaedam non minus subigit, quae videlicet difficilioris sunt concoctionis, et ita palpitationem continuò excitat?

Respondeoc): quia solummodo talia ingerimus quae usu edocti sumus a nostro calore posse attenuata poros penetrare. Sunt tamen nonnulli quibus sunt <pori>d) minores et calor imbecillior, valdè huic morbo obnoxij.

Ick hebbe den Rector7) gegeven vyff stucken van 11 gl. ende 4 stuyvers, desen 31^en Meert 1620 tot Utrecht8).

[3 april 1620]

+Te Dordrecht, den 3^en April.

Baptista Porta, Lib. I, cap. 8, Magiae naturalis9) dicit Lunam crescentem esse humidissimam, decrescentem verò calidissimam.

Cujus reie) ratio est meo judicio, quòd Luna è radijs Solis jamf) emergens, parùm lucis ad nos dimittit, integrique haemisphaerij lunaris vapor, qui est humidus purè, absque lucis mixturâ ad nos perveniat; tandem verò, quò plus lucis acquirit, eò plus etiam caloris affertg).

Sed cur decrescens calidior est crescente cùm utraque aequaliter lucem Solis recipiat?

Respondeoa): quia Lunae pars, | Soli adversa, semper fit calidior quamdiu Sol suos radios in eam emittit. Infiguntur enim radij corpore Linae eo modo quo antè1) dixi eos Terrae infigi eique adhaerescere. In plenilunio igitur pars occidentalis haemisphaerij lunarij illuminati et a nobis visibilis, est calidissima, quia diutiùs lucem Solis passa est, viz. ab incrementi principio usque ad plenilunium. Decrescente autem Lunâ, ea pars occidentalis primùm obscuratur, at nihilominùs manet aliquot dies adhuc fervida ob praeteritum calorem, qui ei per 14 dies continuos a Sole fuit administratus. Vapor igitur ab eâ parte primùm obscuratâ, dimittit ad nos naturalem quidem Lunae humiditatem et solitam, sed adhuc vehementi calore mixtam, eo modo quo ferrum candens ab igne remotum, aliquandiu acerrimum calorem reddit. Reliquae interim partes Lunae mediae et orientalis fiunt indies calidiores dum Luna decrescit, adeò ut decrescens multò calidior sit plenâ.

Observatio igitur calons Lunae optimè respondet rationi, cùm crescens Luna duntaxat tantum caloris quantum habet lucis, decrescens verò et tantum reddit quantum habet lucis et adhaec id, quod in obscuratâ parte caloris remansit; quod forsitan vero usque ad novilunium extenditur, ubi, cùm omnis lux sit ablata, si quis calor restet, est ex fervore praecedente. Quòque magis diminuitur calor, eò magis augescitb) humiditas propria ejusquec) qualitas.

Crescens igitur ‘humectat et calefacit, humectans magis; dum plena aequè calidum humidumque habet’d) inquit Porta2). Ut etiam novilunium ob easdem rationes aequè calidum humidumque habet.

+Baptista Porta existimat3) vocem posse in fistulis concludi, ita ut, apertis ijs aliquot dies, vox reddatur sincera et sicut erat antè prolata.

At fallitur maximè. Nam cùm vox nihil sit nisi particulae aeris motae, procul dubio quiescente aere etiam vox perit. Quis enim credat particulas vocis in fistulam immissas, etiamsi fistula exactè sit clausa, aut etiam aer magis paulò quàm pro naturâ compressus, reliquo aeri non commisceri ete) ad pristinam communis aeris formam redire? Aut si hae particulae vocis sincerèf) conserventur omninò, quis nihilominùs crederet, apertâ fistulâ et aere se secundùm naturam suam extendente, eas particulas eo ordine et modo et ad eandem plagam excuti, quo prolatae et non impeditae pervenissent? Nam aer et particulae vocis, transitu prohibitâ, resultant et confunduntur. Imò etsi non resultarent, non tamen intelligo quî aeris expansio omninò eo modo fieret ut vox eo modo ferretur quo lata fuis | set non impedita: intermedia enim

+ haec quies aufert motûs continuitatem, quae est maximi momenti in omni motu, sicut alubi1) demonstravimus.

Middelburgi.

+Ars memoriae forsitan valet ad celeriter ea ediscenda quae libris continentur, sed ad familiaria colloquia multum impedimenti affert eia), qui eam ijs vellet applicare. Nam si velim memoriâ tenere ea quae dicta et facta sunt in convivio aliquo, cui intefui, fatuum foret velle ea ad locos meos reducere, cùm ipse is locus, id est cubiculum, mensa, apposita, personae etc., jamb) imaginationi firmiter inhaereant ob realem praesentiam meam. Unde fit ut queam omnium recordari si ea quae interfuerunt, localiter imaginando ad memoriam revocem; multò saltem meliùs quàm si de novo haec ad locos artificiales referrem.

[20 april 1620]

+Adrianus Metius in syn Fondamentale onderwysinge van de Sterreconst, Lib. I, aen de derde nota2), seght: ‘Dese afdoolinge sal over 100 jaer precys op het eerste Peert afgeroeyt werden’c).

Dat is sooveel of hy seyde: ‘De Noordsterre, den Noordpool ende het eerste Peert van den Grooten Wagen sullen dan in een grooten ende rechte linie staen’^c). Twelck soo niet en is, want het eerste Peert en loopt niet alleene proprio motu, maer de Noordtsterre oock. Dan, alsmen weet, dat de motus octavae sphaerae geschiet in die cleyne circkelkens, die om de puncta aequinoctialia loopen, soo kan dit mogelyck wel precys alsoo syn binnen 100 jaer. Hierop mach men nader letten, beter moet hebbende.

+Een oorsaecke van veel erreuren is, omdat men, yet frays daeruyt getrocken hebbende, het een verdriet <acht>d) de fraeyicheyt te laeten loopen door het verwerpen van het erreur.

Als by exempel: De ossen sien alle dingen veel grooter dan de menschen om de dickheytwille van de cornua ende de humeuren; ende dat geschiet, seggen eenige, omdat de menschen haer groot schynen soude ende van haer ontsien werden door +Gods providentie. Dat luydt soet ende wort geerne voor waer gehouden. Daer nochtans alle dingen haer naer proportie ende advenant grooter schynen, alsoo dat sy-

+selve oock grooter syn naer haer meyninge dan se ons schynen, waerom souden se voor de menschen | meer vervaert syn dan off sy oogen hadden gelyck wy?

+De bleeckers van Domborg1) bevinden door experientie, dat de duynen tegen regenachtich weder meer waters lossen endea) andersints, dan te vooren.

De reden hiervan soude konnen syn, omdat de locht, dan vol dampen synde, sich door der dampen fynicheyt tot in het binnenste van de duynen toe insinueert ende, aldaer synde, de vochticheyt, die in de duynen is, perste door de enghte der plaetse. Maer om meughelyck beter te seggen, sosal de reden liever syn, omdat de warmte sich binnen in de duynen insinueert ende, sich aldaer vermenghende met de vochticheyt, maeckt dat die meerder plaetse behoeft ende perst alsoo de vochticheyt dat se uytgedruckt wert. Dese persinge ende vermenginge geschiet niet alsoo off daer een plasse met water lage, maer in singulis poris.

+Wat aengaet de insinuatie van de wermte, daervan is vooren ergens2) gesproken ende geseydt de reden, dat het niet altyt en regent alst warm weder is, ende datter moet syn een besondere gelegentheyt tusschen de vochtigheyt ende de wermte des lochts, daerdoor oock verclaert wiert de oorsake, van mist ende dau etc. Maer de insinuatie wort ergens3) geleert door het exemple van een swellende deure.

Ende dewyle het dickwils regent, niet uyt de natuyre van de plaetse daer men is, maer den regen kompt van elders gedreven, soo is bekent, dat de duynen maer meer water geven als de substantie ende materie des regens oock uyt de duynen gesogen ende getrocken wort, ofte ten minste als de gelegentheyt soodanigh is, dat de vochticheyt der duynen mede op gaen soude indien se soo vast ende diepe met het sandt niet vermenght en ware. Want dan niet konnende gansch in damp veranderen ende opvliegen door het impediment des deckendens sant, soo wort nochtans de vochticheyt, door de vermenginge des viers meerder plaetse vereyschende, <gedruckt>b), ende perst de reste vochticheyt, die onder ende noch dieper light; dewelcke geperst synde, wyckt na buyten toe ende doet de duynen water geven. Maer alst regent, soo en geven de duynen terstont niet meer waters daerom, want de regen en valt maer boven op het sandt ende heeft tyt van doen om in te drincken | totdat hy de ander vochticheyt genaeckt.

Te Middelborgh, den 20 April4).

+Den2) 20^en April stilo novo, dat is vandaghe, anno 1620, synde Paessemaendach, ben ick, Isack Beeckman, getroudt met Catelyntje de Cerf, jongeluyden allebeyde, te Middelborgh in de Nieuwe Kercke; sy was oudt 19½ jaer3).

[9 mei 1620]

Den 9^en Mey te Middelborgh.

+Eergisteren sach ick in de duynen te Domburch4), dat het sandt al met groefkens lach, een handtbreet van een, dewelcke groefkens waren paralleel ten naestenby teghen elckanderen ende perpendiculaer teghen den windt, also datter den wint rechthoeckich op viel.

Om hiervan de reden te soecken, so moet men eerst weten, hoet kompt dat het water oock also met baerkens ende baren gedreven wort door den wint. Waert sake dat den wint juyst altyt paralleel met den horisont dreef, so en soude de zee gansch niet verroert werden, want de substantie des wints en soude het water niet genaken maer rechs daer soetelick over dryven, omdat het water oock paralleel met den horisont licht; daerom ist seker dat den wint een weynich noes van boven nederwaers valt. Nochtans desnietteghenstaende, hoe kompt, dat het water geroert wert, dewyle de wint op elck deelken des waters even styf schyndt te dringhen?

Ick antwoordde, dat de wint, gelyck oock de locht, kan gedenseert ende gerarifieert werden, dat is alse opt water valt ende daertegen stoot, so wort se door den drangh van den volghenden wint ineen gedronghen. Dese densatie ende rarefactie gaet al bevende toe, gelyck een snare, die davert, waerdoor het gebeurt, dat de wint op het een deelken des waters altemet meerder drangh maeckt dan op het ander; ende so haest alser een kleyn voorken in het water gemaeckt is, so wort het terstondt grooter, want de wint, die op een effen lichaem lanckx het lichaem henen schuyfde, +die wort nu in dat groefken gehouden ende maeckt den drangh grooter. Ende het gaet hiermede gelyck met eenen stock, die overeynde staet: al en schynter gheen reden te syn, waerom dat se vallen soude alse eens recht staet, nochtans, omdat se de minste veranderinghe kryghende terstondt tot het vallen geheelick geneyght wort, so ist onmogentlick dat se een ooghenblick overeynde kan blyven staen. Also gaet het oock met dese baren des waters. Want so haest alser een kleyn groefken int water kompt, so wort de wint daerop krachtiger ende pranght het water aldaer noch meer; ende de groeve wort grooter ende de bare verheft sich so langhe totdat de swaerte van het water der bare swaerder is dat het door de kracht des wintsa) omhooghe kan gehouden worden; maer de bare sackt neder als de wint, niet meer konnende het water verhooghen, sich relaxeert ende, gelyck vooren geseydt is, gerarifieert

+ wort, al bevende. Daervan kompt het, hoe stercker de wint is, hoe hoogher ende grooter baren, tensy dat het water seer ondiep is, want dan raect de persinghe des wints terstondt de grondt, die niet beweecht en kan werden, ende also verdwynt de kracht des windts ende de baerkens syn kleyn; ende hoe kleynder die syn, hoe dichter sy nootsakelick aeneen staen.

Wat aengaet de baerkens van het sandt, die waren te Domburch een hantbreet of soo hooghe. Het sant der baerkens was geheel drooch, maer rechs daeronder wast vochtich ende hart. Daerom maecte de wint daerin een groefken tot op het hart sandt, ende door de ondiepte waren de santbaerkens so smal omdat de macht des wintsa) teghen het harde sant geconsumeert wiert sonder dat te konnen beweghen. Oock en waren de sandtbaerkens niet hooghe opgehoopt, maer leeghe ende effen. Daerom waren de baerkens juyst so hooghe dat se niet te veel verwaeyt en konden werden; souden nochtans hoogher geweest hebbenb) door de kracht des wints in de groefkens, hadde het sandt niet verwayt konnen werden. Ergo de baerkens waren middelmatich hooch.

+Also Daniel Nota1), geassisteert van Gelande de Groote2) ende mynheer de Vriese3), dewelcke men seght, dat borghe presenteerden te blyven voor een tonne schats over het voorgestelde werck van den voorsz. Daniel Nota - twelck was een inventie om de Middelborghschec) haven te diepen - also hy, segghe ick, de heeren voorwierp, so heeft hy die ter examinatie gestelt, midts conditie, dat de heeren hem souden beschyncken voor syn konste met sesendertichduysent gulden indien sy dese syne inventie, nieuw synde, int werck leyden ende dat se een gewenst effect opereerde. Op dese belofte | heeft hy de heeren, met samen Dominicus Melckebeke4) ende andere daertoe geroepen synde, het model daervan getoont.

+ Doch Dominicus Melckebeke heeft sich teghen dese inventie geopposeert, also dat de heeren, syn inventie latende, eenen ordinaren wech van havenen te diepen voorgenomen hebben in te gaan. De inventeurs, dat siende, so hebben sy de inspecteurs van onwetentheyt beschuldicht als van waterwercken gheen recht oordeel konnende stryckena)1).

Dit is gebeurt juyst op dien tyt, dat ick te Middelburch getroudt was, waerom Daniel Nota op my begeert heeft tsynent te komen ende syn inventie te besichtigen. So ben ick dan den 9^en Mey by hem gekommen, alwaer hy my de geheele sake volkomentlick geseydt heeft, met de objectien van Melckebeke, dewelcke indien hy ter goeder trouwen verhaelt heeft, so blyckt claer genoech, dat Melckebeke die dynghen niet verstaen en heeft, gelyck ick selve ook wel weet, dat hy in de rechte nature van het waterwicht niet seer geoeffent en is, maer Daniel Nota toont metterdaet, dat hy er beter verstandt van heeft. Ergo, tot meerder bewys, so bat my Daniel Nota, dat ick sanderdaechs tot Gelande de Grooten's kommen soude om het modelleken te sien; hy souder mynheer Cats2) ende noch eenighe andere byhalen.

Dit geschiede Sondaechs3) omdat ick s'Maendaechs na Utrecht gaen moeste, gelyck ick oock dede. So quam ick dan aldaer ende daer quamen 17 of 18 van <de>b) treffelickste liefhebbers van Middelburch. Daer toonde hy ons hoe dat een weynich water so sterck teghen eenen staenden bodem drangh als een groot water, dat even hooghe was; twelck hy toonde met een scheefwicht alsoock met staende bodemen van leder, twelck alles generaelick ende vastelick van Simon Stevyn in syn +Waterwicht4) bewesen ende betoont is. Het principaelste, dat hy ons toonen wilde, was

+ dat eenen back vol waters, so lanck synde als de haven breet is, ende so dicke ende hooghe als het water hooghe is, nerghens teghen steunende, alleenelick also gestelt datter van onder of ter syden den back gheen water doorloopen en konde, oft, sooder wat doorliep doordien dat hy niet dicht genoech en was tusschen de gerren, daer de back teghen het sas kompt - dat men dan den bodem met groeven maken soude, opdat het water, doordringhende teghen den bodem niet persen en soude ende den back oversulckx opheffen. Sulck eenen back toonde hy ons dat teghen het water in de haven staen konde ende op een leegh water de haven vol waters houden. Dit so synde mocht men in den back so groote sluysen maecken alsmena) wilde om met de geheele haven, een myl lanck wesende, te schueren na Rammekens ende na Arnemuyden toe.

+Dit is inderwaerheyt also: den back sal wel blyven staen ende het water van de haven alleene, sonder ander steunsel, wel teghenhouden, maer dat enb) kompt maer op het slepen ende naecksel aen, te wetenc) omdat den bodem teghen de grondt, so breet alse is ende so swaer, leent, ende en kan niet lichtelick verschoven worden, gelyck oock het selde gebeuren soude, waert dat den back vol steen ware; als oock waert dat den back, vol waters synde, op wielkens stonde ofte met eenen gladden bodem op een gladde grondt, so en soude sy gansch niet blyven staen. Also dat al syn preuven van de persinghe des waters teghend) de bodemen buyten propoost syn ende hier niet en dienen om syn segghen te bevestigen, al syn se goet, gelyck geseydt is. Evenwele) en loochene ick niet of eenen waterback is hiertoe bequamer dan eenen steenen, omdat het <water>f) gemackelick uyt ende in kan gelaten werden.

+In somma, dese inventie en sal niet goet syn in de haven van Middelburch, omdat men niet lichtelick eenen back en sal konnen maken, die syn eyghen water kan draghen van hondert voet lanck ende 20 voet hooghe, op welcke objectie niemant en gist; ende is nochtans seer gewichtich: let op de waterschepen, die opt lant sitten. So sullen oock de baren ende de wint in de haven woelende, het gewichte teghen den back seer vermeerderen, ende de syden daervan doen breken, of sy moetg) wonder sterck syn, die naest het leeghwater staet |.

[21 mei 1620]

+T'Utrecht den 21^en Mey, legens Gal., Περὶ ἀνατομικῶν ἐγχειρήσεων, βιβλίον α´1).

Dubitant quidam an existimandum sit ovum tempore priùs esse pullo aut pullum ovo2). At si quis teneat animalia sponte suâ nata esse ex materiâ insensili, ut ait Lu-

+cretius1), necesse est pullum ovo priùs esse. Cùm enim materia in ovo quiescat +dum formatur pullus, nullâ ratione concipi potest quî tam convenienter membris et articulis distingui potuerit. At pullo extra ovum in patulo aere nascente ex molli aptâque materiâ, caepit se pullus ab initio paulatim movere etiam antequam articuli erant ossei et realiter distincti, eo quidem motu obscuro, sed quo tamen potuerint articuli lineis et fracturis distingui, dum obscurè, inquam, crura contrahit reliquaque membra secundùm suae compositionis naturam flectit. Naturâ veròa) augmentum partium moliendo, crevit animal, seipsum indies secundùm usûs varios, eos tamen obscuros, movendo, alimentoque se necessario ad usûs illos accomodante, cùm alio pacto nutrimentum reciperet fractura quàm reliqua pars, quoniam et motus in ea nutriendi modum variat. Sic aliter nutrimentum recipit id quod quiescit, aliter ea quae sibi invicem alliduntur innumeraeque et incognitae nutriendi varietates oriuntur ex libero hocb), quamvis obscuro motu, partibus singulis sibi ipsis secundùm usûs suos consulentibus. Ubi verò jam formatus est pullus, non difficulter concipitur ex ejus semine, formam pulli intrinsecus continente (cùm ab omnibus forsitan partibus defluxerintc) parvis quibusdam corpusculis, quos vocant spiritûs) potuisse in ovo absque motu pullum formari. Idem dicatur et de reliquis animalibus.

+Gal. Περὶ χρείας μορίων, α´, pag. 372, linea 422): βαλανείον τῇ μὲν ὑγρότητι τὴν ἐκ τοῦ θάλπους τέγγει ξηρότητα.

Imò etiam ipso calore moderato. Apertis enim poris uniuntur exteriora, id est aqua balnei, cum humoribus intrinsecis ceditque calord) nimius humorum, in aquame) non tam calidam expressus, eo modo quo aqua frigida mixta calidae, partem ignis abundantioris à calida recipit ob exactam unionem.

Den 21^en.

+Quod modò diximus3) de prioritate pulli, motu obscuro in patulo loco nascentia animalia sibi suas formas praeparasse, non ita est intelligendum ac si omnes omninòf) motûs exeruissent necdum perfectè nata, sed duntaxat multorum motuumg) futurorum principia, secundùm quae, ubi membra formam accepere, fit animal aptum ad plures motûs quos postea cognoscit ab ijs formis posse edi. Si autem ad aliquem motum natura aptum fiat cui nullum est membrum praeparatum, utitur ijs membris quae habet, quàm potest commodissimèh) usuque ad hunc motum ita sua

+ membra conjungit et accommodat, ut ignores potuisse commodiùs membrum ad illum motum perficiendum creari.

+Ad haec forsitan contigit primum animal ejus generis, id esta) eam gallinam quae absque ovo extitit, non tam perfectos motûs edidisse atque sequentes, quas haec postea exclusit. Multa enim membra, quae primâ creatione obscuro hoc motu non exactè poterant futuris motibus accommodari, usu atterendo animal jam perfectiùs polivit dum motibus omnibus sufficerent; atque ita longo tempore omnibus naturae hujus motibus satisfactum fuit, semine semper emendata et aptata motibus novis membra referente, adeò ut indies perfectiora animalia nascerentur, donec, inquam, tandem unaquaeque natura suos motûs omnes organis commodis absolvit.

Eâdem horâ.

+Quâ ratione movent musculi membra tam violenter? Potestne cerebrum tam fortifer spiritum per nervos exprimere in musculos ut adeò tendantur? Non videtur, sed ubi cerebrum modicâ materiâ titillaverit musculum, concurrunt omnes partes humani corporis et exprimunt suos spiritûsb) diriguntque eos perc) nervos et fibras ad musculum qui moturus est membrum. Haec spirituum expressio non fit ope nervorum et musculorum tanquam instrumentis, sed, cùm musculis etiam sua vis naturalis inest, contrahunt se naturaliter, eo modo quo omnes partes naturales opem ferunt parti dolenti et quo modo stomachus reliquaeque partes ἄνευ προαιρέσεως expellunt noxia. Concurrunt autem omnes musculi humani corporis ad hunc musculum tendendum, quia aliter nequit membrum moveri quod mens intendit movere, fitque id quia omnia sunt communi naturâ, spiritu, vijs sibi mutuò conjuncta, adeò ut uno moto etiam reliqua moveantur quodam modo.

+Haec expressio fit insensibiliter et meo judicio primùm confusèd), adeò ut movendum membrum, si saepiùs moveas, usu expeditiùs moveatur. Si enim digitus aliquisab | ineunte aetate fuisset immotus, jussus eum extemplo movere, non posses, sed aliquoties à motu aberrando, tandem ipsum moveres dubitanter, donec usu et frequenti exercitio, assuefacti forent musculie) omnes celeriter suos spiritûs in eum musculum exprimere qui digitum hunc moturus est. Absit autem ut hanc expressionem negemus quia fit nobis ignorantibus. Sic etiam manûs nostrae, multa opera consuetudine doctae, perficiunt nobis, ne minimum quidem animum ad ea opera advertentibus.

Eâdem horâ.

[27 mei 1620]

T'Utrecht den 27^en Mey.

+Gal., Περὶ χρείας μορίων, β´, pag. 391, 24a)1): ἧττον ἐξαρθρώσεσιν ἁλίσκεται τοῦ κατὰ τὸν ὦμον ἄρθρου τὸ κατὰ τὸν ἀγκῶνα ἄρθρον.

Fortassis dicat aliquis, quia eo tempore quo adhuc mollia erant corpora et secundùmb) motûs varios mutabilia etiam adultorum, quia, inquamc), primo hoc tempore motûs tales non erant in usu, quibus illud membrum luxatur; cùm ergo non contigerit illo motu, vel obscurè vel manifestè, moveri illi articulid), non etiam potuit acquirere varietatem aliquam nutritionis quam ejus motus dispositione nactus fuisset. Jam verò, cùm ossa totaque corpora induruerunt, etsi hic motus usu veniat tempore, ete) objectis novis acquisitus et usurpatus, non potuitf) commodam nutritionem nancisci quam posteris communicasset.

+Haecne tibi videntur impia? Absit, dicamus verò Deum Adamum ita creasse ut ubique naturales causas adhibuerit, idque fecisse momento quod naturae concesserat efficere longo tempore, ut hac vi in nonnullis animalibus uteretur.

Adhaec mirari potiùs convenit Dei sapientiam qui naturae primordia, minimaque corpuscula ex nihilo creata, talem figuram dederit ut ex ijs non quidvis possit nasci, sed ea duntaxat quae convenientia toti universitati futura erant. Atomorum igitur, ut ait Lucretius2), figurae sunt finitae idque ex finitisg) formis et speciebus rerum rectè probat; at nos harum figurarum in atomis causam Dei providentiae attribuimus, quâ callus camelo in ventre natus est qui non nisi longo post tempore in usum venit, hominibus videlicet id animal subigentibus: nam ijs atomis concurrentibus ex quibus camelus constat, id callus non potuit non nasci. Sunt igitur quaedam quae ante usum exstitere et ab obscuro hoc motu non provenere; attamen eadem necessariò ex positâ materiâ talia facta sunt.

[31 mei 1620]

Den lesten Mey.

Gal. Περὶ χρείας μορίων γ´3).

+Regula de Omni et de Nullo hoc modo implicitè in secundâ et tertiâ figurâ continetur:

Nullus lapis est animal; omnis homo est animal; ergo nullus homo est lapis.

Nam quia nullush) lapis est animal, etiam nullum animal est lapis, ideòque quae continentur sub animali, non possunt esse lapis, sicut nec ea quae continentur sub

+ lapide possunt esse animal. Sic

Omnis homo est animal; omnis homo est bipes; ergo aliquod bipes est animal.

Nam cùm omnis homo sita) bipes, etiam aliquod bipes est homo; ergo quoniam omnis homo est animal, etiam omne id est animal, quod sub homine continetur. At aliquod bipes continetur sub homine. Implicitè igitur regula de omni hîc continetur, quia in ‘omnis homo est bipes’b) implicitè continetur: ‘aliquod bipes est homo’^b).

Ex hujus rei intellectu pendet omnis reductio syllogismorum ad primam figuram, de cujus utilitate aut inutilitate jam non disputo. Ut igitur hanc regulam minimo negotio elicias, confer utrumque terminum medio, ac vide quis sub medio contineatur, aut sub quo medius, aut cui medius non convenit. Implicitè dicitur in his figuris haec regula contineri quia non immediatè apparet, sed post conversam alterutram propositionem etc.

+Vader1) heeft my heeten ondersoecken of de lenghde in waterloopen door buysen niet en schaet, dat is te segghen, alser 1000 voet lenghte buysen ligghen van 2½ duym, geleydt synde met verstandt soot behoort, ende dat den uytloop 10 voetc) leegher is dan den inval, ofte alser een myle weeghs sulcke buysen ligghen, oock wel geleydt, ende den inval oock maer 10 voet hoogher dan den uytloop - vader wilt dan vraghen of men door den kortsten loop niet eer 1000 tonnen waters en soude konnen gieten dan door den lancksten wech, dat is te segghen of het water door de myle weechs niet tragher loopen en sal; dat is te segghen, sooder aen byder beginselen backen staen, daer men water in pompt, met gelycke pompen ende gelycke kracht, of den back van den lancksten wech niet over loopen en sald) ende den back | van den kortsten wech niet, maer <dese>e) het ingepompte water konnen swelghen ende den lancksten wech niet2).

Het schyndt aen verscheyden experientien, dat het so is, want al en is het gat van eenen houten trachter, die men op de brouwerstonnen sedt, niet wyer dan onse buysen, so en worden de trachters nochtans niet overgepompt ende men bevindt altyt dat de kortste lenghde van waterloopen beter loopen dan de langhe, als by