+

[1626]

+Den 23^en1) songh men den 11^en Psalm int Engels op dese wyse: ut, mi, sol, fa, la, mi, sol, re, re, mi, sol, sol, fa, sol; ut, mi, sol, fa, la, mi, sol re; mi, fa, mi, re, re, ut.

 

De schouwen, soomen seght, syn hoe crommer hoe beter.

+De reden is, omdat de locht door de crompte so wel niet en kan naer het vier getrocken werden ende also den roock neerslaen. Twelck blyckt in de mynen, die onder de aerde crinckel ende wynckel gemaeckt worden, ende dan heft het buscruyt eer een huys omhooghe dant door dat cromme gat uytvlieght. Men siet oock dat de stoven so wel branden, ende is omdat se door een nauwe buyse in de wyde schouwe gaen, also dat de locht door het stoockgat veel gereeder aent vier kan; ende al ist +dat in de camer, daer een stove staet, de locht seer gemindert is, so treckse evenwel al sterck na het stoockgat toe om de gereetheyt wille. Het vier, dat in de stove is, dringht door het yser van de stove in de kamer; ende hoe legher van locht de camer is, hoe lichter het vier daerin raeckta) ende maeckt de camer heeter; deselvighe oock al wat vervullende dat de locht te beter int stoockgat kan, doch so niet of de deure open staende, so salder noch veel van buyten in kommen, daer de locht koudt is ende veel dichter ende meer gepranght. Derhalven een gecrynckelde ende gewynckelde schouwe en sal niet licht roocken, als oock die van langherhandt wyder ende wyder oploopt, als vooren2) ergens geseydt is.

Jan. 1626.

 

+Den 16^en Psalm is decimi modi, want de woorden, op U betrouw ick, ende Ghy hebt Heer O, ende Doch en kompt uyt, konnen een octave hoogher gesonghen wordenb) gelyck dickwils gebeurt oock in ander psalmen. Ende den toon en is daerom niet verandert, want somtyts en kan men een note dry of vier so hooghe of so leeghe niet halen. Twort ordinaris gedaen.

In den 35^en Psalm behoort men de noten van den eersten regel te singhen ut ut re +mi re ut mi ut. Want den halftoon wort genoech bekent uyt de mi, ende waerom en machmen dat so wel niet doen als la fa la? So ist danc) genoech om den halftoon gewaer te worden, datmen ofte fa ofte mi hoort. De reden datmen niet en behoort hier onder de ut te gaen is, omdat al de consonantien boven de ut syn ende den halftoon, dieder onder is, en mach den heelen regel niet regieren, maer behoort de reste te volgen, synde maer een byvoechsel; ende so doende en salmen in den volgenden regel geen veranderinghe hebben. Ende de ut is hier de principale note ende en wort

+ maer fa genoempt als sy onder haer consonantien maeckt. Dus gaet het oock met den laetsten regel: mi re ut mi re ut mi re.

[5 januari 1626]

+D. Jacob Lansbergius1) seyde my dat het gewasschen lynwaet, dat te drooghen hanght, in de vorst bevriest, gelyck de waerheyt is: het bevriest eerst ende daernaer bevriest het drooghe. Hy meynt dat de locht, van alle vochticheyt ontbloot synde, door de vorsta) het ys uyt het lynwaet by cleyne beetkens na sich treckt.

Ick segghe daertoe, dat dan de warmte die het ys noch by hem houdt, eerst uytvliecht doordien dattet lanckx den doeck so dunnekens verspreydt licht, ende so raeckt het wech in formâ pulveris subtilissimi, quem minimus calor superveniens | propter mutabilitatem aeris per noctem et diem, imò in singulis horis, ambit et propter exiguam corporeitatem solvit etb) secum rapit intra crassum aerem ob frigus etiam graviora ferentem, in formâ procul dubio vaporis.

 

+Een schip dat het geschut boven heeft, vercrenght seer in storm, want de wint slaet het aen een syde, ende het schut wilt oock derwaerts, omdat het topswaer is, maer den ballast tracht recht neerc). Also croockt het schip, ende het houdt buyght.

 

+Om een keerse altyt even hooghe te doen branden, maeckt een holle buyse. langher dan de keerse is, ende daerop een candelaer. Dese buyse steeckt in de pype van eenen grooten candelaer, so hooghe de voorschreven buyse lanck is, vol waters, also dat de buyse maer 2 of 3 duym int water en synckt ende effen in de pype past teghen het waggelen. Twelck geschieden sal indien het water 2 duym hooghe in de buyse gegoten synde, ontrent so swaer is als de heele buyse met den candelaer daerop, ende, als 't gewichte van de keerse daerop staet, effen so diepe sinckt als de keerse lanck is. Also vercrycht men in een keerse, dat in de lampe gepresen wort.

Tot Middelborch, den 5^en Jann. 1626.

 

+De sprake in kouten of predicken blyft altyt in ééne quantiteyt. Dan deen persoon spreeckt ende preeckt wel eenighe tooner hoogher of leegher als een ander; oock op een tyt hoogher als op eenander tyt, oock als hy kyft, bidt, blyde is, droeve is, etc. De veranderinghe, dieder valt in een periode, is maer in de qualiteyt (de rascheyt ende traegheyt is elckeen openbaer). Somptyts heeft hyd) een stercke stemme, ende men seght: hy verheft syn stemme. Dat geschiet, alsmen de organen des monts gestreekt stelt om geludt te geven ende dan moet men oock stereker wint geven om daerdoor te geraken, want men sluydt de wech meer toe - niet dien wech, daerdoor de wint gaende, desen of dien toon geeft (want gelyck het met een fleute gaet, so gaet het hier oock mede, te weten, alse haer wyde behoudt, al blaest men deen

+ tyt wat styver als dander tyt, so luydt sy wel stercker, maer en gaet daerom niet hoogher) namentlick de kele, maer de plaetse in dewelcke het geluydt gemaeckt wort, te weten den mont.

+Men sal oock bevinden alsmen in facet synght, datmen op deselfde hooghdea) wyder gaepen moet nadien men dan loslaet het gespan des geluydts. Men kan in facet oock hoogher toonen halen, dewyle het gewelt des geblaes niet weerhouden en wort doort geprangh der leden des geluydts. Men kan int facet so leeghe niet synghen, dewyle de mont niet gespannen en staet; ende denb) aesem vlieght door die wyde kele sonder gehoort te wordenc). Dit alles kanmen best proeven, alsmen int synghen altyt een ende het selvighe woort, syllabe, of vocael, gebruyckt, opdatter hit maer slechs één simpel geluydt en sy, int wekke men lichtelicker alle differentien bemercken kan.

+Als men veselt, so doetmen de kele so wyt open, datter soveel wint seffens door-vlieght dat de kracht van de borst gheen geluydt en kan maken, dat klynckt, al staet hetd) gestel des monts daertoe vast. Maer het veselen is een leegher stemme dan des diepsten bas, die de persoon halen kan; derhalven en konnender gheen toonen, hoogh of leegh, int veselen gedistingueert werden.

De syllabe, daer een emphasis in is, die en gaet | niet hoogher als de andere, maer wort wat stercker gepronuncieert. De laetste syllabe van een propoost, schynt eenen toon te dalen, daermen aen merckt, dat het propoost ten eynde is; ende wort oock wat sachter gesproken.

Daer is dan te aenmercken longitudo, latitudo, profunditas, celeritas, daerdoor de sterckte gecauseert wort alser oock veel wints seffens uytkompt ende de organen des geluydts gespannen staen.

Fig. 33.

+Van den worptop hoe sy overeynde staet alse draeyt, hebbe ick vele geseydt fol. 171), doch achte, dat dit niet onnoodich en sal syn daerby te doen.

Den worptop sy abcd, op beyde syden evegelyck; of ist geenen worptop, laetet slechs yet syn, dat op d draeyende, overeynde staen kan in de locht.

Het is openbaer, indien d op de grondt niet en staet, maer den top hanght aen gf aent centrum gravitatis e ende draeyt op bd, datse in deselfde postuere blyven sal ende inclinatie, daerse nu in hanght, hoe rasch den dray oock sy. Want ihdc is in al gelyck ihab; ende daer is geen reden,

+ waerom b meer na g gaen soude dan naer k, dewyle dat de syde icdh niet meer lochts en raeckt int drayen dan hiba. Maer als d op de aerde vast staet, dana) kan men wel verstaen, dat de macht, die door den dray aen hiba gedaen wort, door het raken aen de locht grooter beweginghe geeft dan aen hicd, doordienb) dat hiba verder vant vastpuntc) d staetd) dan hicd; ende derhalven wort aen den lancksten arm met even macht meer gewelt gedaen. So moet dan b nootsakelick opwaert na g gedronghen worden, als den top so rasch drayt dat dit verschil van stooten teghen de locht de swaerheyt, die in die inclinatie is, overwint. Hiermede en wort de gront aen d niet verlicht, maer al den drangh blyft daerop gelyck te vooren eerse draeyde, want de locht raect aen deen syde soveel als aen dander in respect van db; ende het centrum e blyft even swaer ende alleen op d rustende. Hebbe oock hetselvighe also bevonden, den worptop in een schale drayende ende overeynde staende, of inclinerende, ende woegh niet meer dan alse stille lach sonder drayen.

Waert dan dat de top oock in b vast ware, gelyck in d, so soude hieruyt volghen, dat het ooghken, daer b in drayt, boven al den last lydt. Oock waert dat den top van verscheyden materie ware, te weten acd van loot, ende acb van houdt, ende datse hinghe aen e ende drayde, ende e ware noch het swaerheytsmiddelpunt, so soude abc veel grooter syn dan acd ende eic, derhalven veel grooter dan aehe); ende ihab <soude hebben> meer superficies dan ihdc. So Oock behaf) grooter <syn> ende eveswaer, dan ende met, iedcg). Ende dewyle heba opwaerts druckt, teghen de locht slaende, ende iedc nederwaerts, beyde tot rysinghe van b na g, ende dat eibh) ende ehd, diet contrarie souden doen, beyde vermindert syn, so volcht dat self in gelyckstofsware materien b na g rysen sal.

Vide ut posterior cura etiam inter scribendum priora emendare coneturi). |

 

Laet nu abc den top syn, de punt daerse op draeyt sy a, den drayas sy ae, de


Fig. 34

perpendikel cd, also dat den tolk) op de aerde licht, al drayende, of dicht daeraen.

Ick segghe, dat hy rysen sal, also dat ea de hangende of perpendikel syn sal, dewyle efdb teghen het eynde des arms drynght, te wetene ef; ende cfa, even groot synde, teghen het begin fa. Jae waert dat den top op ae, aen fc hanghende, draeyde, so soude cfa neerdruckende, so veel doen tot het oprechten van ab, als efdb opstygende.

Hieruyt kan <men>l) sien wat toppen door de experientie best gemaeckt syn, tot kennisse van an-

+der dynghen, die wat te bedieden hebben; want men moet vant gene, dat bekent is ende geringhe, gaen tot het onbekende ende treffelicke.

Maer als alles recht gaen soude, so en moet men niet sien de grootte van fca ende fdbe, maer van de linien ebd ende ca, daerdoor de superficies doort drayen gemaeckt worden, die teghen de locht stooten. Neempt nu eens een pylaer met onder een puntjen om op te drayen, ende besiet hoeveel het scheelt van een ander forme om wel te drayen, ende merckt dan uyt de voorgaende stellinghe de reden daervan doort meerderen ende minderen vant stooten teghen de locht tot oprechtinghe van den as. Sult bevinden, dat in een pilaerforme, die drayt ende begint te vallen, dat de cracht van oprichten subitelick ende strackx veel begint te minderen, sodat terstondt de swaerheyt meester wort. Also mach men de forme veranderen, afdoende ende toedoende, tot datmen siet dat de beste getroffen is door de voorss. reden. Ende die sal oock so door experientie bevonden werden1).

[14 februari 1626]

+Den 14^en Feb. ginck ick van Halverweghe tota) Dort moede ende besweet wordende; ende daer kommende ende myn water makende, wast niet gecoloreert.

De reden daervan is, dat het roeren der leden, buyten aent lichaem staende, hare vapeuren ende geesten uytpranght door het subtilieren. Ende also werm ende ydel makende, vloyen de vapeuren ende spiritus uyt de aren ende arterien daerna toe, met sich nemende het subtylste des bloets, dat sich gewent is te menghen met het serum. Ende daervan sweet men, het aensicht wort root, ende het water dat de nieren stille ligghende, trecken, en heeft dat niet by sich, ende <is>b) daeromc) niet met allen root of gecoloreert.

 

+Onderweghe stonter opt velt eenen hoven, daer een boerinne in bieck, welcken hoven was met stroodack gedeckt.

Waerdoor my in den sin quam, dat de koude eygentlick gheen ἀντιπερίστασιν2) en maeckt, dewyl sy niet anders en is dan een privatio ignis; maer datse geseydt wort int menschen lichaem te repercutieren, omdat het vier ende warmte, die aent vel is, in de koude materie of substantie, die op het vel geleydt wort, treckt, dewyle die koude materie ydel is van wermte ofte van vier, ende daerom bequaem om te ontfanghen, dat ontrent sich licht ende raeckt. Ende also heeft de huyt minder ende treckt toe eerst boven, ende daerna noch meer warmte verliesende, dieper ende dieper; ende also stoot ende pranght dese tsamentreckinghe des huyts ende vleeschs de humeuren na binnen toe.

+

Andersins souden de boeren hare | ovens wel ongedeckt laten, waert sake dat de koude het vier per antiperistasin binnen joegh. Maer dewyle sy het contrarie door de experientie bevinden, dewyle de steenen gheen gevoelen en hebben om sich toetetreckena) gelyck de huydt, ende daertoe oock te hart syn, om de gaetkens te minderen, ende dat de koude die poros niet vervullen en kan om het vier binnen te houden, maer dat het vier te meer uytvlieght, hoe kouwer den hoven van buyten is - so bevinden sy voor best den hoven met riet of stroy te decken om also de koude locht buyten te houden ende het vier binnen.

 

+Den top1), wiens middelpunt in den cirkel is a, inde pylaer oock a, drayt omb)


Fig. 35.

dc. Het stuck dab pranght da omhoghe ende eac druckt ac omleeghe. Maer dewyle da even is met ac, so en valt het verschil int opheffen teghen het neerdrucken so groot niet als in den voorgaenden dryhoeck, in denwelcken de linie ef veel cleynder is dan fa, ja het stuck egb pranghtc) geheel opt uyterste puntjen, gelyck hier oock doen de linien, int drayen een superficie makende dgf. Maer den cirkeltop is noch beter dan den pylaertop, omdat syn dgf een grooter proportie heeft teghen syn fb dan des pylaers. Ende hoe dunder den pylaer is, hoe ergerd).

Ook staet te considereren, dat gf in den pylaer, boven teghen de locht slaende, soveel niet en doet als gf naer advenant, als is gd perpendiculaer teghen dc; want het stooten kompt van boven, ende het stooten op gf van tersyden, perpendiculaer op da.

 

+Hypothetici syllogismi, in quibus subjectum bis non repetiture), omnes sunt cryptici et facillimae reductionis si antecedens aut consequens convertantur, ita ut subjectum bis sit repetitum. Exempli gratiâf): Si homo est animal, quoddam animal loquitur. Converti hîc debet antecedens, fietque propositio: Si quoddam animal est homo, quoddam animal loquitur, quod reduciturg) ad cathegoricum, ut Si Petrus est homo, Petrus est animal, non minùs faciliter.

+

+Hoe de seylsteen heet yser na hem treckt, is de wonderlickste sake, die ick weet van de dynghen, diemen hier met ooghen siet gebeuren, ende geloove dat de rechte reden daervan ons seer voordelick syn soude tot ondervindinghe van vele saken.

Het trecken en kompt, na myn oordeel, met de nature niet overeen, want dewyle daer niet en geschiet sonder rakinge1), hoe sal dat vlammeken, dat uyt de seylsteen vlieght, niet lichter het yser van hem stooten? Daerom en vinde ick noch niet beters dan dat ick hier ergens2) geschreven hebbe, te weten, dat de gaetjens vant yser bequaem syn om het vlammeken te ontvanghen, twelck in de gaetjens vliegende, daeraen blyft hanghen. Daeraen hanghende blyft het noch vlammende ende vlieght oock wederom na den seylsteen, gelyckt met nat buscruyt geschiet, dat men papecullekens noempt, hetwelck teghen eenich lichaem geworpen synde, cleeft daeraen ende vlampt dan vandaer. Dit vlammen also tusschen den seylsteen ende het yser geschiedende, jaeght nootsakelick de locht een weynich uyt de weghe, also dat | in de linie tusschen dat puntjen des seylsteens ende het puntjen des ysers, daert vlammeken aengehecht raecta), meest van de substantie van dat vlammeken is, hetwelcke veel beter op de gaetjens vant yser ende van de seylsteen respondeert dan de locht dede, also datter van die syden gheen geprangh en geschiet. Daerom de buytenste syden van de seylsteen ende t'yser van de locht gepranght werdende, ende gheen teghenstandt vindende tusschen tween (dewyle de materie, die tusschen beyden is, in beyde gedronghen kan worden), so druckt de locht den seylsteen ende het yser na malkanderen.

Dit vlammeken is de spiritus van den seylsteen, dewelcke gestadich daeruyt vlieght gelyck een keerse die brandt, ende muskeljaet die de roock altyt van hem geeft, totdat al de geest van binnen wech gevloghen is; dan en treckt hy niet meer, gelyck oock den muskeljaet, in de open locht ligghende, ten laetsten synen reuck oock verliest. Desen spiritus, uyt den seylsteen kommende, en is so dun niet of sy en kan in noch kleynder deelkens splyten, gelyck sy doet alse, teghen het yser steutende, daeraen cleeft. Desen geest vliecht also gelyck se uyt den seylsteen kompt, ende gaet oock so sitten int yser, also dat het yser oock gelyck een seylsteen wortb) voor een cleynen tyt; ende het kan wel gebeuren dat het yser bequamer is om dat vlammeken te ontfanghen dan den seylsteen selve. Ende also macht waer syn dat Baptista Porta seyt3), dat het yser lichter getrocken wort dan een seylsteen van deselve swaerte.

Dat de contrarysyde des seylsteens het yser wechstoot, geschiet door het teghenstooten van dat vlammeken, hetwelck met syn contrarysyde nergens erger ende moyelicker deur en kan dan doort yser of door de contrarysyde van eenen anderen seylsteen, also dat het vlammeken, daer noch deurgaendec), noch aen en kleeft, maer

+ steut tersyden uyt, of na onderen of na boven; ende also lydt het yser alleenlick van het stooten des spiritus, dewyle het niet wederom gejaeght en wort, tensy een weynichsken dat recht wederom steut, twelck niet te bedieden en heeft (by het voorgaende, dat geseydt is aen ende in het yser te hanghen ende vandaer te vlammen). Ende also en is de locht tusschen het yser ende seylsteen niet ledigher dan aan dander syden; worden derhalven na een niet gepranght, maer de kracht des stootens vant vlammeken doet alleen syn gewelt.

Den seylsteen dryft naert Noorden1) omdat het aertryck mede een seylsteen is diepe van binnen onder de aerde, dewelcke syn vlamme uytsendende, so komptse oock tegen onse seylsteentjens, stootende die eynden van haer, daer het vlammeken niet op en past, totdat onsen seylsteen licht in sulcken gestaltenisse, in dewelcke des aertsryckx seylsteen is. Dan en beweechtse die niet meer, maer de vlamme vliechter aen alle kanten even gemackelick ina) ende deur, etc.

Dat de locht nederwaerts gepranght wort is ergens2) geseyt te kommen van het vier dat gestadich uyt der aerden boven de locht vlieght ende, daer geduerich brandende, jaeght syn vlamme na beneden. Dewelcke de locht ende alle dynghen van haer rontsom stootende, douwt het al tot een centrum. |

[28 maart 1626]

Den 28^en Meerte 1626b).

Hippocrates, Περὶ φύσιος παιδίου3), pag. 30, 30, dicit: Πάντα γὰρ ὁκόσα θερμαίνεται, πνεῦμα ἀφίησι, καὶ ἕτερον ψυχρὸν κατὰ τοῦτο ἀντισπᾷ, ἀφ᾿ οὗ τρέφεται.

+Ratio haec est. Impositâ ollâ clausâ igni, spiritus calidus per rimas, fistulam vel poros insensiles exit, non tantùm quia locus nimis plenus est, sed etiam per mobilitatem ignis, qui nunquam quiescens, aliquâ viâ erumpit, tum ob poros aeris et aliarum rerum, qui illum facilè recipiunt, cùm sint majores particulis calidis. Ignis igitur humores vel aerem attenuat, ijsque conjungitur et cum ijs facit primùm ut vas non capiat vapores. Necessè igitur est erumpere, sed ob id non ingreditur alia substantia, quia vas duntaxat exoneratur supervacaneo.

Secundò ignis cum humore semper movetur in vase, ita ut tum in hoc, tum in illo sit loco, et speciem praebet plenitudinis, etsi plenum non est vas, eo modo quo pruna, vel aliud, celeriter versum oculis, apparet continuum, cùm saepè unus duntaxat est punctus in circulo coloratus. Sic etiam in vase igni referto. Et si non est omninò plenum, tamen propter motum celerem tàm fortiter latera interiora vasis comprimuntur et sustentantur ab igni contra incumbentem extrinsecus aerem quàm si

+ corpore alio immobili impleretur. Haec necdum causantur attractionem, quia plenitudinis ratione ignis erumpit.

Tertiò, cùm jam interiora et exteriora fuerint in aequilibrio, id est, cùm aer incumbens, aequipollens compressioni internae causatae per ignis mobilitatem, necdum tamen ignis quiescit, sed pergit moveri, et ubi fortè porum apertum nactus fuerit non quaesitum (sed inter movendum oblatum, cùm non sit corpus ad quod reflectatur)a) foras pergit, atque ita proportio interiorum ad exteriora minuitur, per aeris exterioris ingressum replenda. Qui exteriora vasis fortiùs comprimens, cogitur intrò per quemvis locum apertum; etiam illum, per quemb) vapor exiverat, imò exit, ita ut saepè vapor exeuns occurrat aeri ingredientic), ac fit quod Hippocrates dicit ἐλίσσεται περὶ τὴν τομήν. Sic spumant ligna viridia igni apposita, quia vapor exeuns miscetur cum aere ingrediente. Paulò aliter exit aqua vitae simulac ingreditur aqua elementaris, nempe aquà vitae se in vase non movente, sed per gravitatem aquae elementaris ingredientis expulsâ et ad altiorem locum expressâ per motum plagae Democriti1).

 

+Scripsi antè2) eum qui medicinae exactè operam est daturus, debere diligenter legere Hippocratem, Galenum et Fernelium, quaeque in alijs auctoribus viderit a tribus illis non animadversa, annotare cum ijs, quae ipse fuerit meditatus. Ita plenum systema formabit. Fernelius enim, etsi totam medicinam conscripserit3), multa tamen quae in Galeno fusè habentur, contraxit, ita ut nonnulla minùs altè in intellectum immittantur. Galenus etiam, etsi multò fusior est Hyppocrate, taeduit tamen repetere quae Hyppocrates multis verbis explicuit. Omnes autem malunt proprias meditationes distinctè et accurratè conscribere quàm alienas, atque ita posteriores multa eleganter fusiùs explicata omittunt, ut proprijs inventis locum praebeant.

Sic post sacram Scripturam legatur Calvinus et compendium quodvis ad theologiam. Ad historiam unum de cujusvis temporis rebus gestis, eruntque tempora instar locorum communium, in quae ea, quae alibi praeter haec leguntur, possint inseri.

 

+Hipp., Περὶ φύσιος παιδίου, pag. 37, lin. 204), dicit de insititijs ramis: ἀφίησι ῥίζας ἐς τὴν γῆν, διὰ τοῦ ἐν ᾧ ἐνετέθη, καὶ ἐπαυρίσκεται ἀπὸ τὴς γῆς ἕλκων τὴν ἱκμάδα; non enim aliter putat ἑτερόκαρπα εἶναι τὰ ἔντεθα τῶν δενδρέων5) cùm ejus judicio omnis generis humor sit in terrâ.

Ipse verò antè6) de mutatione harum rerum scripsi elementa in omnia mutari, et

+ humorem trunci ab insititio ramo in suam naturam verti propter diversam insititij particularum intrinsecarum posituram. Quomodo enim ramus in summo arboris maximi insitusa), tantas radices deorsum mitteret? Non videtur author vidisse semen avenae ex pendulob) cucumere, sui generis herbam producere etc.

Non minùs accuratè | examinanda etiam videntur quae paulò antè1) tam multis +verbis de caliditate terrae dixi tempore hyberno. Ac explorandum an butyrum sub terrâ hyberno tempore liquidiùs reddatur quàm aestate2). Nullo enim modo tactus humanus hoc dijudicaverit, cùm ipse homo mutetur, et aquam calidam, cui aliquandiù assuevit, meliùs ferat quàm multò minùs calidam, ei repentè oblatam. De his multa antè ex alijs occasionibus.

 

+Hippocrates, Περὶ φύσιος παιδίου, pag. 32, 1. 133): φυσώμενα γὰρ διίσταται ξύμπαντα κατὰ συγγένειαν. Quod similitudine confirmat.

Multa autem sunt quae videntur comprobare similia ad similia concedere4).

Primùm igitur Statica. Ea enim quae in liquorem immittuntur, vel ipsa sunt partes liquidi ab invicem non valdè dissidentes gravitate, spontè, secundùm ponderis differentiam, altiora vel inferiora petunt et media. Ergo gravitas primò distinguit inter res diversas, sed secundùm perpendiculum tantùm.

Secundò concussio. Haec enim ea, quae quiescerent, movet et solvit conjuncta, ut ad locum proprium tendere possint, et praeterea similia similiter movet. Nam sive ad latera, sive sursum, aut deorsum, aliquid movetur, quaedam diutiùs in eo motu perseverant quem a concussione acceperunt; et quidem similia pondere, formâ etc. aequali tempore in eo motu perseverant. Necessariò igitur in eundem locum concutiuntur, de quâ re antè5) multis disserui, ubi propter concussionem probavi etiam anchoras ferreas, sub arenâ latitantes, sursum in apertum produci. Animadvertite etiam quo pacto purgantes aurifabrorum pulveres, vasa aquâ repleta concutientes, aes et similia ad manum suam in unum locum cogant.

Tertiò calor perpetuò glissens et commovens, particulasque separans pro diverso gradu, et vehementiâ modo hoc, modo illud magis promovet; sed necessè est similia ab eodem gradu similiter moveri.

His igitur tribus modis varié concurrentibus, verisimile est nihil dissimile dissimili conjungi. Adde quod plures modi ejusmodi vel alij animadverterint vel certè etiam, nobis nescientibus, in naturâ latitare possint, qui, ut eruantur, omnes summâ ope niti debemus, ut hoc principium, tam necessarium ad omnes rerum omnium mu-

+tationes mente accuratè percipiendas, exactè cognoscatur et firmissimis argumentis confirmetur.

 

+Magirus, Physicae Libro 2, thesi 91) dicit: ‘Cùm coelum percipiatur aspectu, ideo materiam habeat necesse est’a).

Contra hanc thesin cùm opponeret, Carolus Sculerus2) dixit: ‘Quod videtur, habet materiam secundùm Magiri sententiam. Ac benè quidam, nam verba praecedentiab) constituunt enthymema; quod ut constet, debet addi major propositio quae etsi non est directè a Magiro posita, non minùs tamen cogitur eam defendere quàm si totidem verbis in thesi eam posuisset. Nisi enim ea vera est, non sequitur quod concludit. Posito igitur in thesi enthymemate, subintellecta altera praemissarum non minùs est pars theseos quàm quae posita <et>c) aequè ab auctore defendenda’.

 

+De hooghe schouwen worden voor de bested) gehouden. De reden daervan hebbe ick vooren ergens3) met veel woorden nedergestelt.

Onder andere, een vaste reden is dese, dat de locht boven koelder is dan beneden, ende so vol dampen niet; daerom gaet de locht altyt van onder na boven, want hetgene warmst is, gaet opwaerts ende hetgene volst ise) wort altyt gepranght in tgene, dat leeghst is. Maer waer de onderste lucht alleenlick warmer dan de bovenste, so soude de bovenste alsowel nederwaerts kommen als de onderste opwaerts, gelyckt gebeurt alsmen in een schotel vol brandewyn een glas vol waters omkeert ende so daer in laet staen: men siet so wel het water nederwaerts trecken als den brandewyn opwaerts. Maer omdatf) de locht onder oock vol dampen is, so treckt al slechs opwaerts, dewyle daer altyt nieuwe dampen uytter aerde opkommen, ende rysen tot int opperste van de locht, vanwaer sy als reghen seffens wederom nedervallen, sonder de locht boven het opperste van de schouwen te verdicken,| dat yet te bedieden heeft; daerdoor der meer lochs na beneden gaen soude als na boven, al ist dattet wel gebeuren kan in een seker soorte van mist etc., van boven beginnende, dat de locht van boven na beneden meest treckt. Ende dan moeten al de

+ schouwen roocken, die door een ander gelegentheyt, vooren ergens verhaelt, dat niet en overwinnen; doch gebeurt seer selden.

Men siet oock altyt1) dat de vlamme van een keerse, gehouden aen een buyse of gadt, die in de schouwe kompt (al en brandter gheen vier in de schouwe), datse altyt ter schouwen waerts intreckt. Ende waert dat mense boven aent opperste van de schouwe hielt, dan soudese sonder twyffel vande schouwe wech trecken.

+Dit soude men konnen neffens het Drebbeliaensche motus perpetuus setten, synde een ander manniere om een eeuwich roersel te maken. Want laetter eenen toren hol syn, van onder tot boven wyt genoech, daerin sal de locht altyt van onder na boven trecken, als geseydt is, maer onmerkelick, gelyck dit oock noch min merckelick is in de open locht. Maer maeckt onder, dicht aende aerde, een solderinghe, daermede den toren van onder gestopt sy, met een kleyn gadt van een vuyst of voet groot in de solderinge, so sult ghy het trecken door dat gat eerst voelen. Want de locht in den wyden toren blyft even wel na syn vermoghen opwaerts treckende; maer dewyle datter maer één gat en is, daer vanonder nieuwe locht ende damp in kommen kan, in de plaetse vant gene dat na boven getrocken is, so moet by dat gat een groot geruysch syn. Stelt daer yet aen, dat door de windt drayen kan, tsal door tgene gehoort is, altyt drayen sonder oyt stil te staen; Doch dit en sal gheen eenparich of gelyckvormich roersel syn, dewyle de locht onder ende boven deen tyt meer, ende dander tyt min, verschillen etc.

 

+Hippocrates, Περὶ ἑπταμήνου, pag. 44, lin. 212): ἦν γὰρ τοῦ πρώτου λογίστη μηνὸς πεντεκαίδεκα ἡμέρας etc.

Fortassis in hoc negotio Hippocrates intelligit menses mulierum, id est, si mulier conceperit 15^o die post menstrualem purgationem, primus mensis tantùm est 15 dierum; si antè, plurium, si post, pauciorum. Idem dicatur etiam de ultimo mense, ut omnes inter primum et ultimum sint integri. Id, quamquam a nemine observatum viderim, videtur tamen cum mente Hippocratis respondere, qui etiam in gestatione mentionem facit decem et undecim mensium. Ea quoque mulierculis est vulgaris et facillima ratio supputandi, nempea) ab eo tempore, quo ultimum menses fluxerint, et secundùm ea tempora quibus solent purgari. Singulis etiam talibus mensibus procul dubio in corpore earum magnae fiunt turbae et mutationes propter conatum mensium movendorum. Ita tempora partûs erunt distincta et certa, fundamentum suum sortita à menstruis purgandis, quorum ratione cognitâ, nemo de accidentibus gravidarum dubitaverit.

 

+Non est verisimile in his regionibus ab alijs, non Latinis, posse scholam erigi in

+ quâ pueri non barbarè, <sed>a) ut Romani olim loquerentur. Dum enim unâ eâdemque horâ aut die eandem rem Belgicè et Latinè efferunt, sermonem Latinum ad vernaculum accommodant, et phrasium latinarum, ab ordine et verbis vernaculis dissidentium, difficultatem non ferunt, cùm de eâdem re sermonesb) duo diversis modis efferendi sint. Verbum verò verbo explicare ijs facillimum. Ut autem quis discat Latinè loqui, oportet eum solum cum pluribus, Latinè tantùm loquentibus, versari et sui sermonis ad tempus oblivisci. Hinc fit quòd illi, qui ex Galliâ reduces, optimè Gallicè loquunturc), nonnihil de elegantiâ sermonis vernaculi remiserint.

[3 mei 1626]

+Den 3^en Mey 1626 seyde ick teghen cosyn1): Indien de Remonstranten (gelyckse doen) eenen Contraremonstrant moghen raden by haer te kommen, blyvende die hy was, so en moghen sy vice versa niet laten op deselve voet by de Contraremonstranten te gaen, omnibus caeteris paribus. Maer de Remonstranten en blyven van ons niet uyt conscientie, maer op hope van eens heel meester te syn | ende dan haer verdraechsaemheyt te wercke te legghen, twelck sy anders niet doen en konnen. Ende haer religie bestaet daerin om de Christenen byeen te brenghen, twelck niet geschieden en kan dan alser sulcke meester syn gelyck sy.

 

+Hipp., Περὶ νούσων, βιβλ. β´d)2): ᾿Αντιάδες. - ἡ κεφαλὴ, ἐκ τοῦ σώματος ἕλκει. ἕλκει μὲν ὅταν <δια> θερμανθῆe).

Hoc videtur contrarium phaenomenis instrumenti, per quod temporum temperies deprehenditur. Hic enim frigefacto capitello, humor ascendit.

Respondeof): Etsi caput nostrum osse inflexili non minùs quàm vitrum circumvallatur, sunt tameng) in eo venae, arteriae, etc. flexiles. Calefacto igitur cerebro, procul dubio exprimitur humiditas inter vasa sita; vasis verò ampliatis prae calore, sanguis (qui nequit rarefieri) non implet totam venam. Necessè igitur sursum exprimi in locum eum vacuum humorem reliqui corporis. Quantum verò aeris est in capite, tantum rarefit, unde loca circa ossa et in cavitatibus suum humorem exonerant, accedente etiam vasorum loco augmentato, ita ut ab ijs loca caetera etiam comprimantur.

Eodem modo vesica, humore plena si igni admoveatur, orificio ejus in aquam immisso, eam attrahet, quia humor in eâ nequit tendi; calore verò subeunte tendit et deducit vesicam, ita ut locus in eâ foret vacuus, nisi aqua ingrederetur. Nec obstat quòd calor in vesicâ possit dici locum eum vacuum, quem ipse fecerit, occupare,

+ nam calor rarus est; ac etsi nonnihil loci occupet, totum eum tamen nequit replere, multique inter particulas caloris pori vacui sunt, quos aqua subit; mobilitas verò et successio indesinens vesicam deducit. Non tantum quidem aeris locum calidum ingredi potest quantum caperet idem frigidus, sed etiam locus calidissimus nonnihil aeris admittit. Vides non minus caloris esse in aquâ, oleo, ferro calidis quàm in locis solo calore refertis, ita ut corporeitas ferri parum possit ad minuendum calorem. Is enim in ejus poris tam densè se insinuat, ut ab ijs maximum caloris sensum exhibeat; aer verò, cùm facili negotio rarefiat ob levitatem, non potest ignem condensare, uti aqua etc., quae gravior concidens, suos poros non patitur ab igni extendi et majores fieri. Vesica haec non sita) omninò plena humore, ut non possit ampliùs ingredi; sed ita plena ut latera ejus in humorem concidant, ut subeunte igne possint attolli et vesica magis aperiri, ut fit in venis capitis, quae rarò summè plena sunt, nec nisi cum summo valetudinis periculo.

+Sic quoque intelligantur omnia membra calefacta attrahere. Sic quoque intelligamusc) ubique in omnibus visceribus (ubi omnia scatent vasis et poris lateribus comprehensisd), quibus naturam vasorum representant) nutriri et augeri. Hinc manifesta est facultas attractrix; concoctrixe) patet in calore concoquente; auctrix in ductilitate partium. Retinetur si aptè extensa pars maneat; expellitur excrementum a parte punctâ, per spiritum cerebri, ut antè1) audivimus. Excidit attractum ob partis debilitatem, id est humiditatem nimiam; expellitur praeproperè ob siccitatem, quâ statim, calore disperso, pars resilientibus lateribus contrahitur et considit.

Per hoc inventum quis poterit contrario modo attrahere et exprimere quàm fit instrumento Drebbeliano? ac fortassis utroque totam naturam rerum imitari.

Sequamur modo ingeniosè naturam invitantem.

 

Calor igitur2), ex quodam loco venae cavae ad caput ascendens, ibi venas dilatat contiguas. | Calor etiam attrahit, tum cùm locus hic magis caleat alio; sic hypocaustum attrahit aerem ex areâ frigidâ. Caput, calido vapore refertus, attrahit ex reliquo corpore frigidioref); inflammata manus, aut alia pars, rubet attrahendo sanguinem. Dolor attrahere dicitur quiag) eo a sentiente corpore et puncto multa expelluntur. Sclopetto in domo soluto vel pulvere pyrio accenso, dicuntur vitra intrò cadere, non foras, subitò viz. aere attenuato et spiritualiter per exiguos poros undique dilapso, in cujus locum aer externus cogitur.

 

+Qui cupit facere tubos oculares, per quos quàm remotissima videat, duo debet observare.

+

Primum, ut punctus concursûs longè post vitrum fiat. Nisi enim id fiat, nulla erit proportio inter rei distantiam et partem circuli in quama) puncta illa incidunt, rei partes representantia. Sed cùm rei remotissimae omnia puncta ferè perpendiculariter radientb) in vitrum, tota res in exiguum locum post vitrum cogetur; si verò puncta concursûs longissimè post vitrum fiant, puncta rei visibilis singula, punctum concursûs longè post vitrum facientia, inter se aliquam distantiam oculis perceptibilem et remotioni rerum proportionatam sortientur.

Secundum ut quàm plurimi radij vitro priore excipiantur. Quod fiet non per unum vitrum magnum (quod necessariò magnam circuli superficiem facit), sed per multa vitra ad invicem secundùm eandem planitiem posita, ita ut eorum puncta, ad Solem oppositorum, in idem incidant. Sicut antè alibi1) notavimus.

 

+Sane heet men in Zeelandt soetemelck, die gesoden is, ende alse lauw geworden is, daerin gegoten wat keerenmelck ende omgeroert ende wel toegedeckt, waerdoor de soetemelck sanderdaeghs al styf is, byna gelyck room.

De reden datse so wort is dese. De keeremelck, synde een gedeelte van soetemelck, te weten daer de boter uyt is, gaet haer vermenghen met syns gelycke, ende also worden de minima homogenea vergroot ende swellen ende bersten, also datse scheyen, te weten de verscheyden substantien die aeneen syn, separeren. Welcke repagula, los gemaeckt syndec), de warmte, die vant vier des heerts in de melck gekommen is, treckt alleynskens uyt; ende vast synde aen de natuerlicke warmte des melckx (inhaerens calor dictus), so trecktd) die nu, los synde, door de voorss. separatie mede uyt, ende de wey gaet byeen, ende de dicke substantie oock; ende de sane wort inderdaet koudt van complexie als haer innerlick vier ten deele verloren hebbende. Welck innerlick vier, alst allenskens uyttreckt, door den tyt ende warmte des weders alleen, so wort de melck suer, ende blyft so dunne als te vooren, de voorss. warmte, door kleyne poros uytgetrocken synde.

Maer alsmen die over tvier hanght, so kappeltse, dewyle het repagulum der substantien, te weten de warmte, ten deelen wech is, also dat de compositie so vast niet en is als te vooren. Maer alsmen de soetemelck, al te warm synde, met keerenmelck tot sane maken wilt, so kappeltse oock, de innerlicke hitte door het haestich uyttrecken der warmte al te subitelick ende copieuselick uytvliegende. Ende alsmen in de voorss. soetemelck te veel keernemelck giedt, so kappeltse oock, de substantien te seer scheydende ende te verde van malcanderen, doort indringhen van soveel keernemelck, gerakende. Als de voorss. soetemelck niet warm en is, so en kompter geen sane van, want de homogenea syn te seer gesloten, also datter de keernemelck niet wel in en kan dan van langherhandt, waerdoor de soetemelck suer wort ende blyft dunne.

+

So is dan de sane het middel tusschen kappelen ende suer syn. En is al seer koudt in de maghe. |

 

+Abraham1) den timmerman seght dat al de torens, sowel te landewaert als in de steden, die hy gemeten heeft ende gesien, hebben het metselwerck viermael so hoogh als de breette van een syde des quadraets des toorens. Ende heeft oockc) altyt hooren segghen, dat mense so maken moet. Seght desen Rotterdamsen toren also oock te wesen, te weten de hooghte vant steenwerck tot aent nieuwwerck is effen viermael teghen de breette of dickte des toorens.

Fig. 36.

De reden hiervan duncktd) my dese te syn, omdat 4 in de helft gesien - twelck de ooghe (ex antè2) demonstratis) gemackelick doet - is aen wedersyden 2. Twelck is dobbel aen de breette, sodat al de lenghten egael ende tot gelyckheyt vant oogh gebracht werden, twelck fray is ende d'ooghe vermakelick: de dichotomiae) is aengenaem.

Also maeckt men oock een pedestael ende andere dynghen fray int oogh. abde sy het pedistael, ab gelyck bc, ende ac gelyck ad, also dat alles tot den basis ab tot gelyckheyt gebracht wert, want ten is den ooghe niet seer swaer van be af te nemen bc gelyck ab, ende ac te gelycken met ad.

 

+Psalm 33, 2: Lofsinghet hem, op den psalter van thien snaren, dats primi modi, te weten rebus gravibus accommodatus, qui interdum tono altiùs ascendit ad sublimiora indicanda, aliquando tono inferiùs descendit. Chordae sunt: ut, re, mi, fa, sol, la, mi, fa, sol, la; chorda infima primi toni re, suprema sol, media la. Ascendit interdum cantus ad la, et descendit usque ad ut; non ulteriùs, quia infra ut est falsa quinta cum fa, et supra la est falsa quarta cum eâdem fa.

 

+Om schepen te maken, die wel seylen, staet te considereren, dat het vooren, int water kommende, niet en mach plat syn, want dan hoopt het water int seylen daerteghen op ende is soveele gelyck of het schip soveel dieper ginck als het water boven syn waterpas aen het voorste plat opgehoopt wort. Maer alst vooren scherp is ende van langherhant triangelswyse breeder ende breeder wort, so wort dat water, dat (alst schip vooren plat is) vooren alleen soude kommen ende tschip stutten,

+ verdeylt aen alle kanten ende tschip vaert int seylen hoogher doort ophoopen des waters ronsom, sodat het schip vooren ryst, soverre als het water opgehoopt wort, dat is tot aen het breetste.

Tschip moet vant breetste naer achter oock scherp kommen, want nadien de put, diet schip laet, moet gevult worden, so ist goet, dat het water neffens tschip daer subitelick intreckt, voornementlick van boven na beneden. Daerom moet het schip achter, na onder toe, subitelick scherpe afloopen. Daerdoor salt achter syn water verliesen ende int seylen achter dalen, twelck veert maeckt. De platte bodemen seylende laten oock eenen put, dewelcke oock tendeele van onder den bodem gevult wort, het water van alle kanten, also wel van onder als van ter syden ende van achter, na den put loopende. Ende so stoot het teghen het achterste des plat booms ende heft het van achteren op, twelck quaet is.

Ende niemant en moet dencken dat indien men het schip vooren so maeckte dat het sonder te seylen so hooghe uyt het water rees in respect van achter, dat het dan goet syn soude, wat fatsoen ment oock gave. Want dan soudet evenwel veel waters int seylen konnen breken, maer het moet int seylen kommen te reysen, opdat het int seylen, oft styf seylt of traegh, niet meer waters en breeckt, of teghen meer waters en stoot, deen tyt of dander tyt, wat niet veele en verschele van 't stille ligghen. |

 

+Silvius, de Cephalalgiâ sanguineâ in Ratione suâ medendi1) dicit multum juvare ex alto aquam aut succos illidere sincipiti.

Imò, inquam ego, magis haec juvabunt, si ex siphone in sinciput exprimatura). Eo enim modo quo matula ex mictu eo loco calescit qui fortiter permingitur intrinsecus, calore per stannum penetrante, sic etiam per cranium virtus medicamenti protrudetur in cerebrum. Quo modo etiam alia membra corporis alterari poterunt, eâdem re quoque ad repellendum etc. usurpatâ.

[18 juni 1626]

+Den 18^en Junij seyde my Stampioen2), dat de groote mast in de schepen ordina-

+ris achterwaerts overhelt, ende gaf reden, omdat dan de windt in de seylen wayende, het schip vooren beter doet lichten.

Wy ondersochten of een schipa) niet beter seylen en soude alst seyl int opperste van den mast stondt dan aen benedenste. Is geseyt, ja, want het opperste des masts, verst van het swaerheytsmiddelpunt des schips synde, so wort de mast boven gemackelicker na vooren geboghen, het onderste des schips achterwaerts ende wat opwaerts rysende, den dray gheschiedende op het swaerheytsmiddelpunt vanwaer tot het onderste des schips maer eenen cleynen arm en is. Het opperste dan des masts na vooren gebogen synde, ende hetselvighe van den wint also gehouden wordende, so valt het onderste des schips na het perpendyckel, ende het schip gaet voort. Maer het seyl aent onderste des masts staende, so is dien arm tot het swaerheytsmiddelpunt cleyn, ende kan van een cleyn windeken niet versedt worden. Hiertoe achteden wy dat het buyghen des masts oock helpt, dewyl het t'opperste des mast te verder uyt syn perpendyckel brenght.

 

+Dewyle datter soveel sieckten kommen doordien men stil is ende niet en doet, ende veel sieckten oock gebetert worden door exercitie ende oeffeninghe (de kinders spelen haer gesondt ende de ambachtslien wercken)b), so behoorde voor de studenten ende leeghgangher yet te sync), dat haer mede het voorss. voordeel dede. Het dansen soude daertoe goet syn, want daer valt veel occasie voor om dat te doen, int leeren ende in alle geselschappen. Maer dat niet synde, so soude het caetsen daertoe vel dienen, doch dat is in Vrancryck wel gebruyckelyck, maer hier niet. Hier is alle sulcke dynghen afgeschaft, omdatter allom genoech te werken is ende weynich adels. Wat raet dan? De leeghgangers moeten hier deerlick syn of soberlick leven.

 

+Men seght dat 100 tonnen schuym een tonne biers maeckt, maer den 20^en Junij hebbe ick een deel schuym van lubs bier laten bier worden, ende bevonden dat 25 tonnen sulck schuym wel een tonne biers maken.

[15 juli 1626]

+Den 15^en Julij 1626 wert ick van mynheer borghmeesterd) Puyck1) ontboden,

+ dewelcke my een model toonde, waermede hy, ende eenighe van Dort, meynden het motum perpetuum te hebben, waer sy oock octroy van de Heeren Staten versochten1).

Het was vooreerst een groot radt2), gelyck een bodem van een groote tonne, ende drayde op eenen langhen as, doch dicht aen het een eynde. Aen de circumferentie ronsom waren kimmen gemaeckt, gelyck de kimmen van een tonne, doch rechthoekigh op het radt; op dese kimmen, een weynich boven het perpendyckel, dat uyt het centrum des voorsz. radts valt, stondt een ander kleyn radt, twelck int groot werck gemaeckt moest werden van eenen swaren ronden steen, gelyck eenen platten kaes. | Welckers kleyn radts of spille ruste, verre van haer af, eerst op een vast punt, doch dicht aent cleyn radt, in een klove, also dat de spille de grondt niet raken en konde, maer het cleyn swaer radt steunde op de kimme vant groote radt.

Al de hope van dese inventeurs licht ina) desen ronden swaren steen, staende op deb) onderste kimmen van het groot radt, wat hoogher met syn center ende onderste syns perpendikels dan het perpendyckel des grooten radts. Want daer staende, so moet het door syn swaerheyt na de alderleeghste plaetse der kimmen rollenc), gelyck een steen, die in den boort van een rondt licht, dat vast staet; maer nadien dit groot radt niet vast en staet, maer drayen kan, ende het kleyn radt oock, ende styf druckt op de kimmen, so drayt het groot radt om, als het kleyn radt nederwaerts pooght, ende het kleyn radt oock, totdat beyde haer perpendyckels ineen kommen.

Maer de inventeurs hebben de as of spille in een klove gestelt, opdattet nimmermeer op de leeghste plaetse raken en soude, want sy verstonden wel, dat het dan al stille staen soude. Evenwel maken sy, dat het stille staet door de klove, want den as, door des cleynen radts center gaende, in de clove synde, maeckt, dat de swaerte deses radts niet doen en kan; want ten kan niet nederwaerts, vast gehouden synde

+ in de clove. Ergo selve niet beweget werdende na beneden, en kant het groot radt niet doen drayen, ende het cleyn radt en kan in sichselven van sichselven op die plaetse meer alsa) op een ander niet omdrayen, want int radt en is d'een plaetse der circumferentie niet swaerder dan dander.

a is het center van het groot radt, b van het cleyn, ad het perpendikel des grooten radts, bc des cleynen, soeckende nederwaerts met adb) te vereenighen. Maer de clove e houdt het cleyn radt in die plaetse.

Fig. 37.

Hoe kan dan de swaerte van b, daer gehouden synde, het groot radt van a doen draeyen? Ende de circumferentie van b en kan niet beter dan van selfs drayen op een ander. Ergo alles sal stille staen, ende en geeft in dat regaert gheen voordeel in eenich werck. In somma de burghmr. verstondt, dat ick wèl seyde, ende gaf te kennen, dat hyt soude laten varen, nu siende dat het gheen goede uytkomste hebben en soude1). Vide pag. sequentem2).

 

+Ontrent een jaer of so geleden is my diergelycke oock bejegent ten huyse van Jan Weymans3), alwaer eenen Paulus4) hem vermadt meer waters omhooghe te brenghen dan van noode was om soveel wederom op te halen; ende also soudet motus perpetuus wesen. Ik beloofde hem 6 gulden omt eens te moghen sien, wel wetende dat het onmoghelick was.

Hy maeckte het instrument van twee waterraderen, het eene grooter dant ander. Het kleyne wiert gedrayt vant water, dat van boven daerop viel, ende het groote, aen denselven as staende, drayde daer oock mede om ende brocht water op. Maer ten hadde gheen goet effect, als reden was, al assevereeerde hy dat hyt goet gemaeckt hadde van een teljore, doch konde niet waer syn. In somma, dewyle het

+ schamel lieden waren, baden sy my, dat ick voort instrument 2 gulden geven soude, ende hebbet so na my genomen. |

 

+Als men met het hooghende ende leeghende water per machinam Heronis een altyt sprynghendea) fonteyne maken wilt, gelyck vooren ergens1) geleert is, ende alsb) daer ter plaetse het water niet veel en hooght, ofte al hooght het vele ende men wilt meer water ende eenparigher omhooghe kryghen, so en salmen gheenen grooten back maken, want het bovenste van dien back, daer de locht in is, byna so hoogh synde als het hooghste water, en sal van dat water gheen persinge kryghen ende daer het water uyt den tweeden back, vol water synde, niet persen, waerdoor een groot deel van den lochtback ende de waterback onnoodich sullen syn, in den lochtback boven veel lochts ende onder in den waterback veel waters blyvende.

Daerom salmen van de kaye af tot in huys toe een veroone maken, een voet hoogh ende 2 voet, of soveel als geleghen valt, breet, ende sal lichter sterck gemaeckt konnen worden ende ter gelegener tyt tot een waterloop dienen. Ofte, wiltmen op een plaetse blyven, mach men veel sulcke baxkens hier ende daer byeen ende ineen kommende maken; men salse maken, dat het ordinaris leeghwater rechs onder den grondt kompt, also datse alle getye effen ledich loopen; so sal de persinghe alst water hooghst is, krachtich syn. Anders, somen dat niet en doet, so machmen in den derden back, daert water in ontfanghen wort, verscheyden solderinghen maken ende het eerste water op den oppersten solder laten vallen; ende alst daer op een seker hooghte gekommen is, so mach door een houdtken, daerin dryvende, of yet anders of een ander fatsoen ken, een gadt in de buyse op de tweedec) solderinghe kommende, geopent worden, daer het water op de tweede solderinghe valt, ende so voorts leegher ende leegher, dewyle de kracht hoe langher hoe minder wort, omdat de locht in den ondersten back boven synde, minst geperst wordt ende t'water, in den tweeden back synde ende leeghe geworden, meest cracht van doene heeft. Ende ten laetsten, alst water op de leeghste solderinghe op een seker hooghte gevallen is, salmen t'so maken dat dan t'water van al de solderinghen ineen komtd), om bequamelick te doen opereren.

Mynheer Puyck2), als ick hem het voorsz. instrument openbaerde, op conditie dat hy 't maken soude, tselvige verstaende, behaeghdet hem seer ende wilt maken.

 

+Die souderen maken het yser, daer se mede souderen, heet, ende dan legghen syt op de souduere, dewelcke smelt, ende hanght aen het heet yser gelyck groote druppels water, sonder af te vallen.

Hiervan en sie ick anders gheen reden dan dat de hitte aent yser de locht vertee-

+rende, ander locht daerna toe gepranght wort, dewelcke de gesmolten souduere (dewelcke oock door hitte aeneenhanght) dicht aent heet yser dringht. Pag. 31).

[22 juli 1626]

+Vide pag. precedentem2). Den 22^en Julij seyde my burghmeestera) Puyck3), dat de meester vant voorgaende werck4) (twelck op syn kosten in de brouwerye van Kauenhovenb)5) nu onder handen was) hem geseydt hadde, dat dien steen door den draey niet lenen en sal teghen de schene oft yserken, ende dierhalven geen naecksel aldaer syn.

Ick antwoorde, dat het eveleens is, want daer moet macht syn, die dien steen daer van houdt; ende die macht sal het peert moeten doen, twelck effen soveel syn sal als t'gewichte van den steen, ergo gheen voordeel.

De borghmeesterc) ontboot den meester, dewelcke scheen noch een ander fonda- | ment te hebben, segghende: ‘Eenen grooten slypsteen gaet so gemackelick, alse in de ganck is, gelyck eenen kleynen slypsteen’d), twelck ick bekende, maer seyde: ‘Dat is in de locht ende daer deselvighe kracht teghen druckt als int slypen geschiet. Want men en doudt het mes niet styver op eenen grooten steen als op eenen kleynen. Maer als eenen grooten steen een radt om doet loopen in viermael selfs om te gaen, ende eenen kleynen in 16 mael selfs om te gaen, so sal dat drucken van de swaerte der steenen teghen het radt effen so doen gelyck oft met kammen ginck’^d) Twelck de meester ontkende. Ick seyde: ‘Soot so niet en is, so mach men den steen noch viermael grooter nemen. Indien dan desen grooten oock so gemackelick gaet, so salmer noch viermael soveel werckx mede doen, ende also in infinitum, ergo motus perpetuus, ende men sal veel meer swaerte boven kryghen dane) men van doene heeft om te drayen’^d).

De meester seyde dat se octroy hadden voor 15 jaren, indien een man soveel doen kan als dry paerden6); desen meulen sal met één peert soveel doen als te vooren

+ met dry peerden, so hy seght1). Ick seyde neen, bleeffer by, ende was versekert, dat het niet syn en soude. Ratio enim dictat. Siet fol. 2422).

 

+Dits model, twelck ick van bleck hebbe doen maken ten versoecke van burghm^r


Fig. 38.

Puyck3), om een eeuwigh springende fonteyne in syn huys van wyn, roosewater, etc. te doen gaen, door middel van het wassende ende leegende water4).

In A kompt het vloetwater, in B is het roosewater. De wint wort doort vloetwatera), in A kommende, door c in B geperst, waerdoor het roosewater door d in F loopt (de distantie van de backen A ende B mach so groot, wyt ende hooge syn als men begeert). Dat loopt dan door g int lampet E. Maer alst water leegh wort, uyt A vertreckende, so wert de wint uyt B wederom in A getrocken, andersb) soude het water in A hoogher blyven staen dan in de haven. Maer B ledich werdende (Eni is aeneen, ende t'lampet), so trect dien back door d so styf, dat de kleppe t toegaet; ergo uyt F en kan geen locht in B kommen. Ende dewyle daer wat in kommen moet, so trecktsec) door p de clappe r op, ende het roosewater van i door r ende p ende d in B. Ende tvloetwater wederom kommende, ist op een nieuw.

Als het water in de tobbe of in de haven so hooghe staet als het onderste van den

+ back B, ofte eenen voet boven het opperste van den back A, so sal het water uyt B in de buyse d boven de back B gaen staen een voet hooghe ende de dickte van den back A, want het ryst effen soveel alst hooghe is. Maer als den back B half ledich geloopen is, ende het water in A halfweghe de locht uytgeperst heeft, so moet men rekenen, dat het havenwater maer een voet hooghe en staet ende de dickte van de halven back A. Ende dewyle het water in B oock half uyt is, so scheelt het persen de dickte van de twee halve backen, ende dan en kan het water maer een voet boven den back B gedronghen worden van de | selfde havenhooghte, want de hooghte van den halven back A en can maer het water van B rechs aent opperste van B persen. Considereert nu oock, dat de buysen in B niet dicht onder ende boven en raken; dan men mach maken, dat het niet veel en scheelt.

 

+Pag. 3 antè1). De voornaemste oorsake waerom dat de souduere aen het soudeeryser hanght, is omdat het yser vertint is, ende de souduere, half tin synde ende gesmolten door de hittea), mengelt sich met het tin aent yser, ende hanght daeraen (gelyck vooren ergens2) geseyt is) gelyck de waterdroppels aen houdt of ergens anders aen, de hitte, dieder in is, het tin of water clevende makende. Want ys sal nergens aen houwen.

 

+De pachten maecken veel deughnieten ryck3), omdat deghelicke lieden niet frouderen en willen. Om te maken, dat in de keerse-pacht de deughnieten niet meer voordeel en hebben dan de goede ende conscientieuse lieden, so behoorden de Staten te tellen alle de menschen die in alle steden ende dorpen syn, ende daer keersen moeten branden. Als, by exempel, te Rotterdam soudender moghen syn 20000 ende t'Amsterdam 1000004); so salmen dan Rotterdam het vyfde deel doen geven in de keerspacht vant gene dat Amsterdam soude moeten geven, nadat de bedeelinghe gemaeckt soude syn van tgene men nu van de pacht kryght. Dit gedeelde moest de magistraet jaerlix onder de keersmakers distribueren: dietb) meest verkocht, meest oplegghende; twelck <men>c) sal vernemen door getuychenisse der keersmakers van malcanderen ende verclaringhe van gebueren etc: Ende men sal datd) voor dat jaer de keersmakers na de uytsprake doen geven.

Meughelick, dat sy tjarent meer of min neeringhe hebben, maer opdat niemant en klaghe, dat al de lieden, die hier wonen van dese keersmakers keersen en halen, maer vele van buyten ende dat sommighe steden in keersneeringhe andere te boven

+ gaen, so salmen een pacht stellen op de keersen, die van buyten in kommen, dewelcke dea) keersemakers alhier sullen besorghen, ende tgene daervan kompt, onder malcander na proportie vant voorsz. bedeelen. Ende de pacht der inkommende salmen so stellen, dat de onkosten van de collecteur daer ruym van sullen moghen.

[6 augustus 1626]

+Siet fol. 195b)1). Desen 6^en Augusti 1626 hebbe ick geproeft tgene ick vooren van de verrekyckers bedocht hadde. Ende hebbe eerst door experientie bevonden, dat de brillen op verscheyden plaetsen staende, teghen de Sonne haer vergaerpunt op één plaetse niet en konnen brenghen; maer hoe men die draeyt ende keert, de lineac) refractionis blyft deselvighe.

Fig. 39.

De reden leert het oock, want cd een lens synde, ef een strale, die valt byna recht op cd, so is daeromd) de refractie fg oock byna recht. Maer ab een lens of glas van een oudt mans bril synde, ende ef de strale blyvende, die valt oblique op ab, waerom de linea refractionis oock obliqua is: fg teghen ab ende blyft deselvighe, hoe men t'glas oock keert. Ergo de glasen vaneen staende, so en kan t'vergaerpunt van


Fig. 40.

d'eene opt vergaerpunt van dander niet vallen, teghen tgene staet fol. 195 a^b).

Maer soomen dese dynghen doen wilde met een parabolische spieghel, dan salt konnen geschieden, ja veel beter als door refractie, want de reflectie en verliest gheen radios, maer brencktsee) al in één punt. Men kan die oock grooter maken dan <met>f) brillen ende veel radiosg) vervanghen. Als men dan verscheyden <spieghels>h) byeen sedt, wiens stralen al in p vallen, wat en sal men al niet konnen doen? l is het punt, dat gesien wort, hki ende mon de spiegels. Siet fol. 2452). |

 

+Den 6^en Augusti hebbe ick de proeve sien nemen van de meulen met de steen, fol. 2403) staende, ende hoorde dat ick allom berucht was van met assurantie geseydt te hebben, dat se niet deughen en soude, ende dat mynheer Puyck4) my geloofde, ende tselvighe op verscheyden plaetsen geseydt hadde.

+

T'is, segghe ick, desen dach geproeft, ende alsoo het na de brouwers1) sin niet en ginck, is hetselvighe moudt in een ander brouwerye gebracht om op de ordinare wyse gemalen te worden met hetselvighe peert, dat maer een half uere onderentusschen en ruste, ende de steenen waren plompt (twelck, seyden sya), brenght swaerte by, als men tgraen even wel wil breken, ende schyndt met reden te bestaen, dewyle ment gemackelicker met een scherp mes snydt dan met een plompt). Ende men heeft bevonden, dat het moudt daer wel so wel rasch gemalen wert, het peert min aerbeydt dede, ende langher herden konde, also dat d'een seyde: ‘ick houde my aent oude’b), d'ander: ‘ick en wilde myn landt niet inhueren, omdat ick hoopte, dat ick soveel peerden niet van doen hebben en soude’^b); den brouwer, daert werck staet, seyde: ‘Morghen sal icker met den hamer op bonsen ende afbreken’^b).

Dat is alles toegegaen gelyck ick geseydt hadde, te weten, dat het soveel moyelicker soude gaen als het naecksel bedroegh van de raders, kammen en staven, dieder meer waren als ordinaris. Ende dat bewees ick door reden als boven. Eerst, eer ick wist hoet kommen soude (alleenlick dat een peerde soveel soude doen als op andere meulens drye)c) segghende teghen mynheer van Berckel2), dat hy burghm^r Puyck aensegghen soude, dat het niet deughen en sal, want Godt maeckt alleen levende raders of perpetuum motum. Daerna teghen burgh^r Puyck, omdat de steen (wiens swaerte hy seyde de cracht doen moest door syn nederweghen) van den dray van d'ander wielen opgehouden wert, ende daerom syn dalende kracht verloor. Ende teghen de meester inventeur selve3), ter presentie van den burgh^mr voorseydt, als den meester seyde, dat een groote slypsteen so gemackelick te bewegen is als een kleyne, dat dit in de locht waer is, maer niet als met de steen eenich radts omgedraeyt wert; want al en syn aen den steen gheen kammen, nochtans het drucktd) teghen het houdt, also dat de steen niet en schuyft <ende>e) is ghelyck kammekens, dewyle int houdt ende steen pori syn; ende sy gaen beyde omme, gelyck offer kammen aen waren.

Ende teghen al, die my daervan aenspraken, seyde ick: | ‘dit werck en kan niet goet syn, na des meesters segghen selve, want hy seght, dat hy wel te vooren gemeynt hadde hiermede het motum perpetuum te procureren, maer hadde nu bevonden, dat het niet syn en konde daermede, maer slechs soveel konde doen met

+ + een peert als tevooren gedaen was met drye’. Hierop seyde ick aldus: ‘Tgene dat met één peert soveel doen kan als ander meulens met drye, dat kan met 1000 ℔ soveel doen als anders met 3000 ℔, maer met de 3000 ℔ kan men meer gewichts op kryghen dan 2000 ℔, ergo met 1000 ℔ in dese nieuwe meulen kan men oock 2000 ℔ op kryghen. Maer men heeft hier maer 1000 ℔ van doen om wederom 2000 ℔ op te kryghen, twelck soomenta) van boven laet kommen, so blyfter noch 1000 ℔ boven, ende twerck blyft altyt gaende. Twelck is teghen des meesters segghen: ergo na syn segghen selve, en salt werck niet deughen’b).

Ende als ick borghmeester Goeree1) by desen niewen meulen brocht, seyde ick terwylen sy noch gemaeckt wert: ‘Kompt siet, mynheer, tgene hierna niet meer te sien syn en sal’^b), waerop den brouwer seyde: ‘Wy hebben beter hope’^b). Doch de uytkompste heeft dit al geopenbaert.

 

+Den toren van Rotterdam2) is boven, so verde het nieuw werck kompt, de ooghe niet vermakelick, ende het schyndt te cleyn te syn teghen het steenwerck, dat van oudts gestaen heeft3). Daerom hadden sy behooren, eer men het werck begon, uytschryvinghe te doen, dat een yghelick syn advys schriftelick inleveren soude. Dat hadde sonder kost konnen geschieden, alleenlick een prys voorstellende dengenen, wiens advys gevolcht wert, ende de sake alderbequaemst uytleyde ende verclaerde; twelck, behalven het vermaken, datter dickwils valt, verbeteren ende verfrayenc), wel gevonden soude geweest hebben int gemack des wercks ende profytelicken aenlegh.

Hadde dat gedaen geweest int stoppen van de riviere van Breda4), soudet daermede so gegaen hebben? Wat profyt ende sterckte soudet konnen geven int fortifieeren van sterckten ende steden? alsoock int colligeren van imposten, accynsen, licenten ende andere dynghen, daer eenich belangh aen is.

[15 augustus 1626]

+Den 15^en Augusti ben ick by mynheer Puyck's5) prauwen geweest, ende gesien, dat syn reden voornementlick was om te maken, dat se groot seyl konden voeren.

ab ist schipken, ce, gh, dt balcken, daerover 20 voet uytstekende, waeraen cd ende ef holle balckxkens ende lichte syn, omdat het noch aen d'een syde noch aen dander

+


Fig. 41.

syde niet omvallen en soude; maer al gaet het schip aen de syde, so wort het gestut door die holle houters als door blasen.

De tweede figuere toont dat noch beter, want daer syn twee prauwen aeneen met balcken gemaekt, samen seylende, die so staende, ymmers niet omvallen en konnen. Sy hebben wel 300 ellen seyls gevoert, ende seylden geweldich rasch, doch niet dan teghen windt, so my ende Stampioen1) docht. |

 

+Aent gene, dat hier geplackt staet2), is te sien, hoe dat, om een dinck so groot te sien alst beneden gesien wort, niet en moet geprocedeert werden na proportie van de hooghte, de linien alle uyt een center des ooghs getrocken synde; want de ooghe heeft eenighe grootte, waerdoor sy, de distantie kennende, als vooren3) geseydt is, maeckt oock haer gissinghe van de grootte.

Fig. 42.

a)b)

+

Dit is den kandelaer, die tusschen de Noort ende Suydt-deuren hanght, gehanghen door Abraham, de meulemaker1), die de voorseyden aengeplackte proportie door mynen raedt gevolcht heeft. Want al en schynen alle de clooten ende distantien op alle plaetsen der kercke, den standt genomen synde, niet gelyck te syn (want dat is onmogelick)a), so schynen sy nochtans gelyck te syn alsmen staet op de voornaemste plaetsen der kercke ende verre genoech daervan.

 

+Stampioenb)2) seyde my in Augusto, dat als hy op de reyse naert Noorden was, een reghenboghe scheen; ende de maets riepen: ‘Siet, siet, men siet het landt achter de regenboghe’c). Seyde oock dat hy sins dien tyt altyt daerop geledt hadde ende also bevonden, besluytende daeruyt dat den regenboghe uyt het landt of water van onder moest spruyten.

Ick antwoorde, dat dit my vermaeckelick was te hooren ende souder op letten, so haest als icker eene sach. Doch soveel ick dit verstondt en dunckt het my so heel teghen reden niet, want, seyde ick, het gaet na de nature van de holle spiegels, in dewelcke de schouwen of schynsels tusschen den spieghel ende d'ooghe staen, als blyckt in eenen schoonen lepel. Nu de wolcken ligghen hol ten aensien van ons. Dan salder breeder op letten.

Dese bedenckinghe soude een occasie konnen syn om te ondersoecken de distantie van de wolken. Want als den regenboghe nader by ons is dan dese of die plaetse, die sus of so verde van ons staet, so sal men konnen rekenen hoe verde de spiegel; dat is de wolken, van ons syn, daer van de reflectie sulcken schyn gevet. |

[16 augustus 1626]

+Also ick gisteren, den 15^en Augusti, Stampioen voorstelde om te ondersoecken in het Drebbeliaensche instrument3), hoemen de duymen soude moghen verminderende maken opdatd) de koude ende hitte altyt soude <syn>e) in proportie met rysen ende dalen des waters in de buyse4), so begeerde ick dat wy souden soecken te weten de manniere vant verdicken ende verdunnen des lochts, dewyle sy int beginsel door een kleyne koude gemackelicker verdicktf) wort dan daerna, alse qualick meer kan geperst worden door een grooter. Also gaettet oock met het spannen door de hitte.

So ist, dat ick vandaghe voor myn deel dit volgende daertoe bedocht hebbe:

Waert dat de locht altyt eenparichlick verdickt of gespannen wiert, so soude het water in de buyse (die gesupponeert wort allom van gelycke dickte gemaeckt te

+ wesen, of daertoe gereduceert) altyt op ende neer gaen na de proportie van koude ende hitte, gelyck of men alle uere een nieu instrument int water stelde, evengroot met het eerste. So dan het eerste eenen duym geresen is, ende het ander so gestelt is, data) het water in de buyse effen so hooghe is als het baxken, indient dan noch al kouder wort totdat het water in dit tweede instrument oock eenen duym hoogh staet, so sal men weten dat de koude, sins dat het eerste instrument gestelt was totdat het water daerin een duym hooghe was, ende van dat het tweede instrument gestelt was totdat het water in syn buyse een duym hooghe stondt, evenveel vergroot is. Maer het water en sal int eerste instrument dese tweede reyse geenen heelen duym geresen syn: daerom moeten de duymen in één ende hetselvighe instrument hoe hoogher, hoe kleynder syn.

Maer waert, dat de locht na proportie van de koude verdickt wiert, so soudet water int eerste instrument oock eenen duym geresen geweest hebben, want den ondersten duymb) is niet lichter voor eenen duym als den thienden duym voor thien duymen. So moet dan de locht, om den thienden duym te verhooghen, met thienmael soveel kracht gedouwen werden dan om den eersten duym waters in de buyse te kryghen, alwaert dat de locht op den thienden duym, soveel syn natuere aengaet, so gemackelick geperst konde werden alsc) op den eersten. So moet men dan rekenen dat het thienmael kouder geworden is, terwylen dat den thienden duym rees, dant wiert doen den eersten duym rees. Dits dan also wel te berekenen, alst te berekenen is wat kracht datter op verscheyden hooghten op eenen bodem rust.

+Maer om te weten hoe de locht gepranght wert, dat sal men eerst door experientie


Fig. 43.

soecken door dit voorstaende instrument1), gietende door het buysken een pinte waters, ende besiende, hoe hooghe het water int buysken staet, ende dan noch een pinte ende besiende hoe hooghe het dan staet, ende so voort2). So sal men sien, dattet door de eerste pinte soseer niet gehooght en sal syn als door de tweede, ende door de derde pinte salt water hoogher staen dant door de tweede pinte dede. Dan de tweede pinte teghen de eerste, dat is de distantie int buysken tusschen de eerste pinte ende <de>d) tweede, sal kleynder syn dan tusschen de tweede ende <de>^d) derde, etc.

Ende daerdoor salmen konnen rekenen de kraght, die de koude d'een of dander tyt doet, welckee) rechte proportie van koude eenighe maenden ende jaren geobserveert hebbende, ende daerby de sieckten ende de^d) vruchten3), soude moghen een groot voordeel doenf) tot prognosticatie.

+

+Daerom mach men volgens de manniere van de fortune te doen drayen, vooren geseydt1), eenighe raderen appliceren, door dewelcke men wete, hoe langhe <de>a)


Fig. 44.

hitte of koude geduert heeft, wat proportie van vermeerderinghe <er is>b), hoe dickwils die verandert is etc. | Maer omdat hetgene vooren ergens2) gestelt is, moyelick is om doen, so soude men in den back, daer de buyse inkompt, int water een blockxken, potken, of yet dat dryft, laten hangen. Want dewyle het water in den back hooght ende leeght naerdat het water in de buyse op ende neer treckt, so sal oock den block int water rysen of dalen; ende also den anderen block oock, dewelcke, met een touken over eenen as of wiel loopende, so sal daermede drayen alle, dat men wilt, alst slechs licht drayt, ende daer niet swaers aen en hanght.

 

+Ten is niet vrempt dat Drebbel3) een klavercyne met de hitte van de Sonne doet spelen4), want men kan het korpus van de klavercyne, van de personage, die speelt ende vant gene, daer se opsit ende de clavercyne op staet etc., al hol maken van dun bleck of koper dicht toe, ende op de voorsz. manniere daerdoor water optrecken of opstooten door de hitte van de Sonne, dewelcke veel vermach op so veel lochts als in de clavercyne, personage, stoel, kiste, etc. gaen mach, dewylec) daer veel lochts is, daer is de vergrootinghe oock groot. Siet pag. seq.5).

 

+Controversia est inter philosophos an Luna, aquam Oceani per fluxum et refluxum maris ducens, vim suam intra aquam mittat, ita ut aqua per eam intumescat atque ob id ad decliviora moveatur; an vero aqua ad) Lunâ magneticè attrahatur6).

At an mare intumescat facili negotio probabitur si ollam immensae magnitudinis, in orificium tenuissimum desinens, aquâ impleatur. Si enim in orificio aqua nunquam effluere aut subsidere deprehendatur, concludemus aquam non intumescere quia Lunae vis singulis diebus bis non minùs hanc quàm Oceani aquam ingrederetur. At ejusmodi vasa nunquam audivi repleta; nunquam audivi aquam suam sponte eijcere. Unde verisimilè est aquam non recipere in se radios Lunae, eo modo quo aer recipit radios Solis et caloris. Si enim radij humoris, à Lunâ egredientes,

+ aquam humidama) redderent, non minûs eleganter et commodè ad prognosin humiditatis et siccitatis per ejusmodi vasa immensae magnitudinis exploraretur aquae ejus ascensus et descensus. Oporteret atuem vas esse immensae magnitudinis et tenuissimi oris, quia totum mare Mediterraneum nihil potest ad hunc humorem aquae, sed solus Oceanus, qui infinitè propemodum major est aquis Mediterraneisb).

[21 augustus 1626]

+Den 21^en Augusti heeft my Abraham Vernat1) verhaelt, dat Taurentius2) onlanckx te Rotterdam by den ridder3) synde, so consulteerden sy onder malcanderen ofse my ontbieden souden om met desen Taurentius te confereren, doch mynheer (so sprack Abraham, meynende Taurentium) seyde; ‘Ten geeft nu gheen pas’c). ‘Hem was, seyde Abraham, van UE. geseyt, ende hadde al verstaen, dat ghy hem langhe gesocht haddet, wetende dat ghy al nauwe alles ondersoeckt ende niet licht met beuselinghen te payen en waert. Want vreesded), dat hy met U varen soude ghelyck vóór myn vaders doot4) (seyde Abrahám) met myns moeder broeder, die hem so beschaempt maeckte, dat myn vader ende al dieder by waren, sins die tyt niet meer van hem hielden, maer verfoyden’^c). In somma ick verstondt sekerlick uyt Abraham, dattet (ghelyck ick altyt geseydt hadde) theologie was, daer hy de lieden mede verlyde ende perfectisterye. ‘Hy maeckt, seyde Abraham, die hem gelooven, byster ende dul.’ De rycke Coppens5)e) tot Haerlemf) heeft hy byster gemaeckt endeg) syn broer Giljame niet min dan dul ende sot. Hy hadde

+ voorseydt, dat de vader van de Ver | nats op syn dootbedde berouw hebben soude, dat hy hem, Taurentius, so qualick bejegent hadde ende syn kindreen vermanen hem te eeren; maer juyst ist contrarye geschiet.

Desen Taurentius hebbe ick langhe gesocht te spreken, verstaende uyt Philibert Vernat1), ridder, dat hy alles wist in philosophie, waertoe elckeen, so doende als hy gedaen hadde, wel kommen konde; doch uyt alle circumstantien versekerde ick my, ende seydet teghen myn vrienden, dat hy Davidjoristerye of diergelycke dreef. Socht hem derhalven te confronteren, van sinne synde hem in rebus philosophicis te examineren, ende daeruyt van de reste perfecter te oordeelen. Ick was eens drymael aent huys van den ridder, daer hy, Taurentius, aen tafel sadt (doch den ridder en was niet thuys), maer ick en mocht hem niet spreken.

 

+Dit is een dobbel radt, hetwelck op i aen d'een syde hoogher, ende aen dander


Fig. 45.

syde leeger, by beurte, geboghen kan werden. Als mab leegher is, so schuyft de touwe fke naer a toe, ende de touwe glhb) naer c toe. Nu naedien den cirkel ontrent a grooter is dan ontrent c, so sal tgewicht e meer doen konnen dan t'gewicht g, al synse beyde even swaer, ende also sal e drayende, g opweghen ende omhooghe brenghen; ter contrarien, als cdnc) wat leegher is dan mab, so sal e van g opgewoghen worden om deselfde redens wille.

Alsmen dan doort gene opt voorgaende sydeken2) staet van het Drebbeliaens instrument maeckt, dat, alst kouder wort dan te vooren, mlb nederwaerts helt, so sal dat dobbel radt drayen, twelck men sal moeten appliceren aen een uerwerck, dat pertinent gemaeckt is ende licht drayt, So sal het uerwerck (gaende door het gewichte e) wysen hoe langhe het weder in dien staet geweest is. Ende alst warmer weder wort, so moet ment so maken, dat dan cdn leegher getrocken wort, ende also stellen dat (al ist dat het werck door g contrary omdrayt) evenwel, door een raderken meer aen die syde te stellen, het uerwerck eveneens drayt als te vooren, waerdoor men weten sal, hoe langhe het weder warm geweest is. Twelck beyde also synde, so salt een uerwerck syn, dat van selfs altyt gaetd), sonder t'gewichte op te stellen, twelck van een ygelick langhe gesocht is. Maer men moet toesien dat dit dobbel radt nimmermeer paralleel met den horisont en staet, maer dat den as mn op een punt ruste, ende niet en hanghe, ende also altyt op d'een of op dander syde

+ na behooren nederstorte ende nimmermeer en kan blyven staen, gelyck de weeghkonst leert. Want andersins souden de gewichten e ende g evenveel vermoghen, haer touwen int midden van haer raders op even groote cirkels ligghende.

Dit uerwerck is gelyck alle andere, die door veranderinghe des weders rasscher of tragher gaen, also dat de tyden niet recht ende effen gelyck en konnen syn; ende het kan gebeuren, soomen niet en rectificeert, dattet in langhen tyt wel eenen heele dach schillen soude, indien mer niet na en saghe. Daerom salmen diergelycke hieraen hechten, dat door de koude ende warmte van dach ende nacht gaet. Want al ist dat op eenen dach d'een uere het water wel altemets hooghe staet, de uere daerna leegher, ende | een uere daerna wederom hoogher, waertoe het eerste uerwerck gemaeckt is, so en kanta) evewel int alderheetste van den dach niet kouder syn dan int alderkoutste van de nacht voorgaende of naest volgende, waerdoor perfectelick het getal der daghen met het uerwerck sal konnen geweten werden.

Ende oft noch so quame datter by ongelucke sulcken kouden dach geviele ende sulcken warmen nacht daernevens, so kanmen dat rectificeren door de watergetyden alle 14 daghen, want die houden den loop van de Mane, die moeste geschieden door de manniere rechs vooren1) verhaelt van de eeuwich sprynghende fonteyne, in dewelcke men een maenuerwerck stellen kan. Want ist dat het water de Mane volcht, so vindt men den loop van de Mane door hoogh ende leeghwater.

Daerenboven kanmen door het voorsz. Drebbeliaens glas de jaren rekenen, nadien datter gheen winter en kan gevonden worden, wiens alderkoutsten tyt warmer


Fig. 46.

is dan den alderheetsten tyt in den somer. Waerdoor men een instrument maken kan, dat maer eens des jaersb) en roert, gelyckt voorgaende eensc) smaens ofte 14 daghen, ende het ander eens daeghs. Ende het eerste kan alle uere veranderinghe krygen tot beweghinghe.

 

+Dese bystaende forme is het diarium Drebbelij tot beter bequaemheyt gebracht, dewyle ick rechs vooren2) getoont hebbe, datter meer kracht moet syn des weers om het water te doen rysen alst opt hooghste gekommen is, dan alst maer en begint te rysen, ende dat dit groote inegaliteyt in duymen brenght.

Om dit te voorkommen, soveel dese sake

+ aengaet, so sal men het langh buysken, alst noch heet is, rontsom een columnaer yser buyghen om also slanghrinckront te maken. Hoe grooter of dicker yser, hoe beter, want dan en sal het water niet veel hoeven te rysen ofte daelen, ende evenwel evenveel weeghs gaen naer advenant der koude of hitte in den bol.

 

+Siet fol. 2421). Om eenichsins te maken, dat een glas syn stralen refringeert op één punt, ende datmen niet wel sulcken grooten cirkelradt terdeghen maken en soude konnen, so mocht men het glas slypen op een pladt yser, of dat wat bultich ware, ende by sticken ende punten dat slypen, dat het op één punt strale, door de proeve aen de Sonne. Ofte men mochte het middelste brockxken slypen gelyck men nu doet (synde seer kleyn, dewyle de reste bedeckta) wort met een schutselken, daer een gaetken in is) ende dan eenen platten rynck, daer dit brockxken in past, oock also slypen, dat de stralen op hetselvighe punt kommen; ende daerom noch evenb) soveele alsmen wilt, dewyle die rynghen, eerse geslepen worden, konnen na de rondicheyt geboghen worden, also dat de stralen, daerin vallende, eenen grooten hoeck maken byna optc) eerste punt, twelck doort slypen soude konnen effen gepast werden. Ofte men mocht <van>d) brilglasen etc., alrede geslepen synde, het middelste, ende <van>^d) sommighe de randen uytsnyden, naer datsee) op malcander pasten; ende daertoe d'een wat hoogher, ende dander wat leegher settenf).

 

Men soude2) oock het glas konnen in rynghen snyden eerment sleep om geen verloren moyte te doen, gelyck men hier siet. Daer de stipkens in staen is maer glas, de


Fig. 47.

reste is gat. Door dese manniere salmen een | verrekycker konnen maken, dewelcke de saken niet grooter eng) representeert dan de ordinareh), dewyle hier niet geseydt en wort van de buyse te verlenghen, oft tensy datmen hierdoor bequaemheyt verkryge om het hol glasken dichter aent vergaerpunt te stellen dan ordinaris, ofte om de buyse bequamelick te verlenghen doort tusschen stellen van een glasken dat vercleynt. Maer dei) sake blyvende int gesichte even groot als sy door de ordinare verrekyckers doet, sal soveel klaerder ende distincter, ja haer cleynste deelkens soveel meer openbaren alsser meer stralen van in de ooghe kompt.

Nu dank) een brilglas, also gesneden synde dat het middelste, een ¼ van eenen duym groot, daeruyt valt, dat dan, segghe ick, dit middelste int midden van de

+ buyse gestelt worde als a, den eersten rant gelyck bb, den tweeden gelyck cc, den


Fig. 48.

derden gelyck dd, den vierden gelyck ee. Want bb, cc, dd, ee syn al ronden met gaten, daeruyt dea) middelstucken gesneden syn, d'een grooter als dander. Dat dan al de stralen op f kommen sullenb) als de voorsz. stucken bequamelick gestelt syn, ende f so verde staet, dat a daer bequamelick in strale (want f is het hol glas), dat kan (boven de reden genomen uyt de bollicheyt vant slypen ende de incidentie der stralen alsoock de refractie)c), bewesen worden door experientie, dewyle dat een brilglas, teghen de Sonne gehouden synde op een bequame distantie, syn stralen des middelpunts in één punt vertoont; maer houdt ghyt wat verder af, of naderby, so siet men, dat het schynsel ryncwys is, betoonende, dat dit dan de rechte distantie is voor de uyterste deelen des brilglas om haer stralen te vergaderen.

Ende oock soudemen (als vooren1) geseydt ende herseyt is) veel brilglaskens neffens malcanderen konnen setten; ende nadien geseydt is, dat haer vergaerpunten niet opeen kommen en konnen, so mocht men de stralen, nadat se den bril gepasseert syn, teghen een spiegelken laten schynen, ende also naer eenselve punt alle toewysen. Maer dan soude apparentlick de gesiene sake sowel dobbel in onse ooghe schynen alser veel brillen souden syn, twelck de sake niet verklaren en soude. Ende so mochtet oock wel syn met de holle spiegels, tot ditselfde vooren2) van my gebruyckt.

 

+Naerdien dat de brilslypers de glasen niet wel cirkelwys slypen en konnen, voornementlick alse groot syn, te weten een gedeelte van eenen grooten cirkel, maer dat se schier by gissinghe doen, waerdoor dat het gebeurt dat de stralen niet dicht aen één punt en vergaderen (wetende nochtans dat in een stick van eenen grooten cirkel het vergaerpunt nootsakelickd) altyt wat grooter moet syn), so hebbe ick bedocht, datmen soude konnen wat waters storten op een plat dinck tusschen een cirkelken van yserdraet; want dewyle het water niet strax over het yserdraetkene) en vliet, so en licht het niet waterpas, maer bultachtich, welcken bult in een groote cirkel kleender is. Waernaer men sich mach reguleren ende laten dat schelleken water bevriesen ende maecken daervan een buyse so lanck alsmen wilt. Of wiltmen na den winter niet wachten, so mach men de buyse perpendiculaer setten, ende het water

+ daerop gietende, een sterre alleen doorsien; of een liquer daerop gieten, dat terstondt styft ende deurschynende blyft, als witte clare gomme of diergelycke |.

 

Als men in tubo oculari een bol glas, te weten vitrum convergens, stelt tusschen het oogh ende het vitrum divergens, so sullen alle dynghen kleynder schynen.

De reden is, omdat de middelste stralen, die te vooren op de tunica aragnoides tsamen quamen, nu daervooren tsamen kommen, also dat de ander stralen rontsom +de middelstea), die achter de aragnoides tsamen quamenb), kommen nu daer recht op concurrerenc). Indien men dan een bol glas int midden uytholde, de groote van een spelhooft of wat meer; na behooren, so souden door dat gat de middelste stralen blyven gelyckse waren, te weten te samen kommen in tunicâ aragnoide, ende die te verre tesamen souden gekommen hebben, sullen nu door het vitrum convergens,


Fig. 49.g)

daertoe passende, recht op deselvighe tunica konnen gebracht werden, ergo meer stralen van deselve sake in de ooghe <kommen>d) dan te vooren, gelyck men hiernevens sien kan:

a is de ooghe, fg het eerste bolglas, de het hol glas, bc het laetste bol glas. De stralen iae) ende la kroken in fg ende in de wat van een, doch so niet of sy vergaren in a; maer de stralen ha ende ka souden door de twee glasen in tf) vergaert hebben, maer nu door t'glas bc, dat convergens is, gaende, kommen sy oock in a te gader.

Ofte men soude een bol glas met een grooter gadt moghen stellen tusschen het hol ende bol glas in de midden van de buyse, ofte op sulcken plaetse al passende, dat de stralen, die doort gat vallen ende derhalven maer door twee glasen int selve punt vergaderen daer de stralen, die door dry glasen vallen, vergaderen; so langhe het gatich glas hoogher ende leeger stellende totdat het so is.

[30 september 1626]

+Hieronimus Syrturus in suo Telescopio1) dicit in tubo oculari convexam lentem, in medio debito loco positam, non quidem visibilia majora reddere, sed multò vividiora et clariora2).

+

Ratio est, meo juditio, quia hoc medium vitrum radios eos, qui longiù