[1628]

[9 februari 1628]

+Desen 9^en Feb. 1628 verhaelde my Doctor Nuysenborgh6), dat de lieden hier binnen Dort hem geseydt hebben, dat de spraecke ginck, dat de Rector (te weten ick) in de laetste ecclips der manen7) gesien hadde, dat wy dit jaer

+ dry steden verliesen souden, te weten Bergen-op-Zoom, de Graef ende Grol.

Dit stelle ick daerom hier om te toonen hoe licht dat yet geseydt wort daer niet van en is, also datter verscheyden lieden voor konstenaers gerekent syn geweest, daer sy der gheene van en waren, ende dat wel te gelooven is dat' van Democritus ende vele Oude veel dynghen geschreven is, dat sy noydt gedaen en hebben. Want ick en hebbe anders niet gedaen dan dat ick den ecclips met een verrekycker in praesentie van myn gasten ende weynich andere gekeken hebbe, sonder yet te prognosticeren, jae selfs diergelycke prognosticatie <te>a) doen verfoyende; is oock van geen verlies of van gheen steden mentie gemaecktb).

Dit moet ons, die philosopheren willen, dienen om hetgene wy door goede meditatien ondersocht hebben, niet te verlegghen om eenighe historische verhalen van dit of dat. Oock niet lichtelick gelooven tgene dat teghen alle reden strydt, voornementlick als het deur de tweede handt passeert. Jae, diet selve gesien ende gehoort hebben, en syn niet te gelooven, tensy dat se, van ons geexamineert wordende, door haere antwoorde betoonen, dat sy op alles wel geledt hebben. |1)

[27 februari 1628]

Den 27^en Feb. 1628.

+Ick hebbe vooren ergens2) aengeteeckent, dat in den 51^en Psalm, in den tweeden regel de woorden ‘goetheyt niet om volprysen’ anders in den voys gesonghen ende gespeelt worden dan sy staen. Niet gelyck andere psalmen, waervan men welc) sommighe in de kercke wat anders singht dan sy in de musycke staen; maer daervan segghen de meesters, dat se in de kercke qualick gesonghen worden, waervan ick oock ergens3) wat van geteeckent hebbe, my verwonderende, dat se in alle steden van een ygelick al eveleens qualick gesonghen worden, daer nochtans de fouten geen orden, noch gelyckheyt, en hebben, maer syn sonder eenparicheyt. Maer desen tweeden regel in den 51^en Psalm wort also wel van de meesters als van de gemeente anders gesonghen dan sy staet, te weten in stede van mi mi fa sol la sol la, singht mend) ut ut re mi fa mi fa of (quod eodem ferè recidit) fa fa sol la fa la fa.

+De reden hiervan duncke my te syn, omdat de laetste note op één na, om de cadentie wille staende tusschen twee unisonen, maer een halve toon leegher gesonghene) en wort dan die unisonen staen, al is haer plaetse eenen heelen toon van de unisonen verschillende, maer dit geschiet volgens de order ende gebruyck der cadentien. Nu de note, die rechs voor de unisonen staet onder de syllabe om,

+ staet mede op de plaetse, daer de laetste op één na op staet. Waert dan sake, dat men dese, die voor de unisonen staet, songhe gelyck se staet, so soude dat een leelick discoort maken teghen de laetste op één na, dewyle die strax daeraen gehoort wort, één note maer daer tusschen kommende; want de eerste soude een diese, of so, leegher syn dan de laetste op één nae. Daerom valt het van selfs, dat men de voys gewent synde, die note effen so hooghe synght als de laetste op één nae gesonghen sal worden; twelck so synde, so moeten de ander noten daeronder kommende, naer advenant vergroot worden, want daer en moghen gheen twee semitonia in een quarte kommen. Maer dat de laetste note op één na in de cadentie niet en mach so leeghe gesonghen worden alse staet, is omdat het gehoor stercker door de distantie van een semitonium (als synde grootter discoort) geprickelt wort om de soeticheyt van de unisonen te mercken, dan door eenen heelen toon; ende men raeckta) lichter van de semitoonb) tot de unisoon dan van den heelen toon, omdat de spronck kleynder is. Ten mach oock niet minder syn dan een semitoon omdat men geen minder distantie gewent is te hooren of te singhen, altyts ten minsten onder ons niet, of (si placet) in desen psalm niet. |

 

+De manniere om de clavercyne te stellen, rechs te vooren aen de ander syde1) gementioneert, en kompt niet overeen met hetgene dat folio 32verso2) staet om den orgel te stellen. Meyne nochtans dat het behoorde overeen te kommen ende dat het geschiet om de tertias majores te vinden, dewelcke bestaen uyt eenen grooten ende eenen kleynen toon. Want als men de eerste quinte wat leegher neempt ende de ander quinte daeraen oock wat leegher, ende dan van dese negenste note de octaef leegher, so isd) de eerste note teghen de tweede een tonus minor, want al verschillen beyde de voors. quinten maer een kennisse, also dat se gheen merckelicke veranderinghe ende soeticheyt en brenght, nochtans, als beyde dese verschillen opeen kommen, so ist wat merckelickx, hetwelck geschiet in de tweede note voors., te weten in g, dewelcke van f een tonus minor verschilt. Doch hiervan hebbe ick oock wat geschreven overlanghe3), een weynich tyts nadat ick het eerste van den orgel, folio 32 voors., ter handt kreegh. Ende nadien dit laetste op de clavercyne hiermede niet en accordeert, noch op gheen cleyne ende groote toonen gepast en kan worden, so houde ick het eerste voor goet ende achte dat het laetste (hetwelcke) generalicken seght, dat al de quinten leegher moeten syn) qualick gestelt is, ende het anderf) (hetwelck de eerste quinten leegher ende de ander hooger stelt) goet, want dan kompt na den tonus minor een tonus major, te weten tusschen g ende a, also dat f teghen a een tertia major maeckt.

+

Hiermede schyndt oock een weynich te stemmen Jaques Vredeman in syn Instructie der Musycke, pag. 381), daer hy onderscheyt maeckt tusschen eenen +grooten ende kleynen toon. Maer als hy seght2), dat tusschen ut ende re altyt eenen kleynen toon is ende tusschen re, mi altyt eenen grooten, hoe maeckt hyt dan als boven de la een mi kompta), gelyck ut re mi fa sol la mi fa? Want ut re is fa sol ende fa sol is hier eenen grooten toon; anders en soude mi sol geen rechte tertia minor syn, gelyck re fa is.

Antwoorde. Hy en seght niet, dat fa sol altyt een cleenen toon is, maer ut re, ergo daer ut re gesongen mach worden, is eenen kleynen toon. Maer hy seght oock, dat re mi eenen grooten toon is. Nu la mi is re mi, ergo oock eenen grooten toon, maer dese hooghste fa, indien se boven sich noch een note heeft, dat sal sol syn ende beyde gelyck beneden ut re. Maer dit is eenen kleynen toon, ergo fa sol oock, maer dan en kan dese mi sol geen rechte tertia minor syn. Daer siet men dat ut re oock wel een grooten toon moet syn, tensy dat men segghe, dat die consonantie van mi sol niet gesonghen en wort ende dat men liever een consonantie achterlaet dan datb) deselve notec) een verscheyden toon maeckt.

+My dunckt, dat men wel soude konnen segghen, dat het beneenste semitonium cleynder is dan het opperste, te weten het eene hebbende aen beyde syden eenen grooten toon, het andere aen beyde syden eenen kleynen toon. Want dan blyfter alleen te besien wat van de mi bekompt, die boven de la staet, want maeckt se met la eenen cleynen toon, so en is sol la mi geen rechte tertia major, als bestaende uyt twee kleyne toonen. Ende ist eenen grooten toon, so is de foute als vooren. Maer laet ons segghen, dat die mi veranderlick is, gelyck men siet, datter dickwil een ♭ by staet om eenen halven toon te worden, dat se also ten aensien van boven eenend) cleynen toon is, ende ten aensien van onder eenen grooten. Doch van dier- | gelycke veranderinghen van halftoonen, alsoock heele toonen, hebbe ick te vooren overlanghe3) heel wydtloopich geschreven, meynende dat elck lydeken of psalm een bysondere bedeylinghe heeft, makende also modos modorum.

 

Scripsi antè4) quo pacto quis possit facili negotio bassum cum reliquis partibus contra tenorem canere, videlicet si singulis modis suas notas assignaverimus, imò

+ omnibus modis easdem ad finalem notam et reliquas notas statuerimus consonantias. Sed quomodo hoc fiat, ibi vide.

+Nunc verò videtur eodem modo fieri posse lyra vel aliud quoddam instrumentum, in quo unico digito quis possit representare quatuor voces correspondentes. Nam pulso tenore possunt et reliquae tres voces, illi per continuitatem aut contiguitatem connexae, eodem pulsu moveri, quia eidem notae tenoris eaedem aliarum partium voces semper adhaerent. Hoc instrumentum non solùm foret novum, verùm id quod multo usu in alijs instrumentis debet fieri, hîc facili negotio parvo temporis in discendo <sine>a) dispendio representaturb); non quidem tam eleganter, verùm tamen satis jucundè. Potestque instrumentum generali motu modos variare, imò et alio motu ipsae consonantiae mutari, ut fit per tympanum in campanarum, horas indicantium, ante pulsum praeludio.

 

+Qui in studio aliquo parùm aut nihil adjuvantur, ita tamen parcè utuntur aliorum operâ ut gustatâ studij dulcedine ad illud spontè excitantur, ij, inquam, solent in viros doctiores evadere ijs qui quicquid in mentem venit, à praeceptoribus paratissimis audacter petunt. Nam hi nihil discunt quàm quod sibi venit in mentem, illi verò, dum scrutantur id quod nesciunt, multa alia coguntur legere et meditari, quae aliàs nunquam vidissent aut animo concepissent.

 

+Ick hebbe cosyn Gysbrecht1) hooren seggenc), dat hy een half myle buyten Bordeux (meyne ick) gesien heeft een steen, dewelcke bovenop een backxken hadde, gelyck een schotel, welck baxken altyt vol water was op de volle Maned), maer opt quartier so was het ledich.

Ick dencke, dat dit wat overeenkompt met hetgene ick ergens2) geschreven hebbe, dat de Mane van sich geeft eenighe vochticheyt, gelyc de Sonne warmte, beyde synde lichaemelick. Ende gelyck die hitte van de Sonne in de locht kommende, deselvighe opent ende verwydte), also dat se meer plaetse beslaen moet dan te vooren, dat also de vochticheyt van de Maene in het water kommende, hetselvighe dilateert ende opent ende oock meer plaetse doet beslaen.

+Om dit te weten oft so is, so sal men eenen grooten back vol waters nemen, wel dicht met een cleynen open buysken daerboven in staende, ende doen dien back vol waters tot halfwegen het buysken, hetwelc maer de punt van een naelde wyt

+ en is, ende besien oft water in dat buysken met de volle Mane hoogher staet dan in


Fig. 9.

de quartieren; so oock met de nieuwe Mane, ja alle daghe als de Mane ons Suyt of Noort is. Den back moet geweldich groot syn, want daer moet sulcken proportie syn tusschen den inhout van den back teghen de wyde vant buysken, als tusschen den Oceanus ende het hooghwater, dat in den Oceano gemaeckt wort, waervan men seght, dat het water aldaer weynich ryst, gelyck ick elders1) geschreven hebbe.

Aldus | kant syn, dat buyten Bordeus de schotel met het pylaerken alleen ge-


Fig. 10b).

sien is geweest, maer dat aen den bodem van de schotel deur het pylaerken ende so voorts onder de aerde verde wech, een buyse geleydt is geweest, aen welckens ander eynde eenen grooten back vol watersa) gestelt geweest is, in dewelcke, de Mane het water openende, datselvighe heeft doorvloyen deur de buyse tot in het schotelken.

+Dit kompt oock overeen met hetgene, dat D. Colvius my seyde, dat het te Venetiën een voet of twee vloydt2), twelck ick vooren3) geseydt hebbe te geschieden, omdat al de swellinghe van de Midlansche see daer eyndicht ende steudt; ende dewyle het water daer niet deurloopen en kan, so blyft het daer hoopen ende wort oversulckx gemerckt datter swellinghe is.

Het mach oock wel syn, dat buyten Bordeus onder de aerde een groot hol vol waters is, hetwelcke anders nergens uyt en kan dan door dat één gat. Als dan de Mane het water dilateert in dat hol, so moet het nootsakelick na dat open gat wycken, alwaer eenighe liefhebbers misschien een buyse aen gestelt hebben met een pylaerken daerover ende een schotelken daerboven aen vast. Dan meyne, dat ick hiervan wat te vooren4) geschreven hebbe.

 

+Qui in cerebro vel pulmone, imò aliquâ corporis parte, calore eget, is poterit fistulâ naribus appositâc), cujus altera extremitas latior ignem vel tangat vel appropinquet, ejus calorem excipere. Idque fiet absque oculorum et faciei molestâ

+ saepè calefactione, quâ affliguntur qui toto corpore vel capite se ad ignem collocant.

 

+* Tres diatessarωn species occasionem praebuerunt trium cantuum: b mollaris, naturalis et b duri; tres species sunt ut fa, re sol, mi la.

Ratio autem cur ut fa molle dicatur, est quia in scalâ Guidonis, quae procedit secundùm b durum, cùm ad b perventum est, canitur semper mi; at cùm toto cantu ibi canitur fa, vocant cantum b mollarem. Tum enim ibi prima species diatessarωn ut fa constituitur; ibi inquam, nam in alijs scalae locis non minùs ut fa reperitur quàm hîc, et in cantu molli non minùsa) b durum reperitur quàm in cantu duro dicto. Non igitur ita vocantur quia hic illo est durior, sed, ut dixi, quia hoc loco fa ponitur, quod in duro ibi non ponebatur, tantùm ad discretionem et distinctionem inter scalas diversas.

Cur autem ut fa dulces notae vocentur, re sol naturales, mi la durae, alibi1) diximus. Videmus verò differentiam manifestam, quia ut pronuntiatur sicut fa; haec enim semper sub se habet semitonium, ut verò potest illudb) habere. Supponitur habere, quia nihil infra est, ac in diminuationibus linguae semitonium potiùs quàm tonus videtur emergere, quia illud proximum est et ad notam ut idcirco facilior datur regressus. Mi supra se semper habet semitonium, cui la similis est, quia potest etiam supra se semitonium habere, imò semper habet, cùmc) non nisi unam notamd) supra se habet, idque ut magna quarta contra fa inferiùs videture). Re nec sol infra nec supra se habent semitonium, ergo binae hae similes sunt. Hinc, ut dicit Maillart2), quarta facillima est in canendo, id est faciliùsf) ut, fa quàm ut sol pronuntiamus. Cur autem ut fa dulce dicatur, mi la durum etc., vel antè quaesivi vel quaeram aliquando.

Sicg) ergo notae per se dulciores <sunt>h), cantus tamen non, nisi ad distinctionem. |

 

Om de grootte van een dynck pertinent te meten, so sal men eenen back maken


Fig. 11.

+gelyck BC, daer men het een of het ander in steken kan, dat men meten wilt ende een stopsel op dien back, dat men afnemen kan ende opsetten als Ai).

Als nu het dinck in den back is, sal men dit opperste daerop doen, also dat het dicht op den back sluyte, datter gheen water door de voeghe en kan, ende men sal dan dit samen vol waters gieten, twelck water te vooren gewoghen of gemeten is. Dewyle dan dat men weet hoeveel waters den back tot boven toe houdt, ende nu siet hoeveel der maer in en kan, alser het dynck, dat men meten wilt in is, so blyckt de groote van het dynck.

+

Dit wort so gestelt omdat hierboven het scheel een nauw buysken is, waerdoor men pertinent weten kan hoeveel datter in is. Want indien den back so wyt bleve als se isa), so soude men die eerst pertinent recht moeten setten, twelck lichtelick een weynich failjeren soude. Ten tweeden so moeten de kanten boven pertinent even hooghe syn, twelck mede licht wat schillen soude. Ten derden en kan men so pertinent dien back niet vol gieten: of daer is te weynich in, of sy loopt over. Ten vierden so ist water, dat breet is, in den midden wat bultich, dewyle het over de kandt niet stracx loopen en wilt, gelyck vooren ergens1) getoont is. Dit alles wort geschoudt in het kleyn buysken, twelck pertinent, sonder scheel, effen vol gegoten kan worden.

Dit soude konnen dienen om de statica medicina te helpen promoveren, want nu en weet Sanctorius2) anders niet te doen dan te weghen. Maer hierdoor kan men oock pertinent meten ende aen de differentie van grootte oordeelen van de gestaltenisse des lichaems, ende daerenboven so kompt het wel, dat het lichaem in gewichte niet en verandert, maer alleen in grootte, twelck oock verscheyden consideratien aenbrenghen kan; als oock dat de grootte deselvighe blyvende, de swaerte verandert, ofte beyde veranderende, de proportie, dieder te vooren was, tusschen beyde niet en blyft. De persoon in den back sittende, en lydt oock geen ongemack in een stove, als men hem met het hooft totb) boven aen het buysken doet staen ende als het water tot de mont toe gegoten is, dat men dan het buysken in een oogenblick vol giet ende dan strax het scheel aftreckt; want dan loopt het water af ende men weet evenwel de quantiteyt aen het overschot, dat in de kanne blyft, daer men uyt giet.

[15 maart 1628]

+Die synghen gewennen haer rimulam laryngis van passe open ende toe te doen, nadat sy hooghe of leeghe synghen willen. Te weten om hooghe te synghen doen sy 't nauwe toe; ende om leeghe, te weten bas te singhen, wyt open ende gewennen haer met eenen een sekere kracht te gebruycken om de locht uyt te brenghen tot sulcken openheyt, sulcken kracht ende altyt deselfde. Het is wel waer, dat men om den voorigen toon te synghen, de splete voors. wel wyder open doen mach als men naer advenant de kracht van te blasen vermeerdert, oftewel nauwer als men naer advenant die kracht vermindert (dewyle dat het traegh uytvlieghen des lochts een leeghe stemme ende het rasch uytvlieghen een hooghe causeert, also wel als de wytte ende nauwte van de splete of buyse, daer wy vooren3) veel van geseydt hebben), maer het soude seer moyelick syn die proportie so dadelick te vinden, waer-

+om het gebeurt dat de musculi door oeffeninghe gewent worden sich sus ende so altyt op eenen voet te comprimeren ende proportie te houden teghen de musculi, die de borst comprimeren ende de locht uytjaghen, also dat | sy één fatsoen ende +gestaltenisse houden, gelyck ick ergens1) geseydt hebbe van het spreken van verscheyden talen, hoe dat al de vouwen des mondts van jonckx aen, na den aert van die tale, die men gewent wort, geschickt worden, ende dat het moyelick is in den ouderdom een ander tale perfect te leeren, omdatter veel nieuwe vouwen ende rugae gemaect moeten worden.

Also gaet het oock met de musculi laryngis ende de kracht, dat is de musculi, die de borst comprimeren, passen daerop, ende hebben daerteghen oock geproportioneerde rugae of vouwen, doch, na myn oordeel, so sterck niet geseydt ende so vast niet als de musculi laryngis; want daer en hoeft maer wat meer krachts uyt het hooft te kommen sonder merckelicke veranderinghe der musculena).

Hieruyt ontstaet een ander mannier van gesanck, daer ick oock te vooren2) van geschreven hebbe, te weten in facet. Dit gebeurt als men niet hoogher synghen en kan met syn gewoonlicke stemme, so gaet men in facet synghen. So segghe ick dan, dat in dat fatsoen de rima voors. nauwer toegedaen wort ende de kracht vermindert, door welcke twee veranderinghen dit gesanck merckelick verschilt vant voorgaende, want het behoudt deselvighe hooghte ende leeghte, maer ten gaet so luyde niet. Men kan oock hoogher in facet synghen dan anders, omdat de kleyne kracht, die men gebruyckt om de locht uyt te persen, toelaet, dat de musculi laryngis machtich syn de rimam nauwer toe te houden dan als de locht, met sulcken kracht daeruyt vliegende, de rimam met gewelt opent, also dat de musculi laryngisb) die dan so dicht niet toe houden en kunnenc) als wanneer de blasende kracht minder isd).

Den 15^en Meerte 1628, also ick Casserij boeck de Organis vocis et auditus3), dat D. Colvius4) my van de weke geleent hadde, metter haest doorloopen hadde ende my occasie gegeven van dit aphorismus te schryven.

[29 maart 1628]

+* D. Colvius5) vraeghde my den 29^en Meerte 1628 te Dortrecht hoet quam dat een groot schip kleynder roer hadde dan een kleyn schip, te weten het deel,

+ dat int water kompt; want hy verstondt wel, dat de reste niet met allen en dede tot het regieren van het schip.

Ick antwoorde, dat hy letten soude wat een stercke windt datter altyts ontrent groote kercken is, alst maer een weynichsken en waeydt. Nu so moet men weten, alst schip stil licht ende het water oock, dat dan het roer sus of so gedraeyt werdende, aent schip niet en vermach, noch dat kan doen wenden of keeren, maer alst water sterck dryft voorby het schip, dat is so veel of het schip door de wint so sterck voortginck. Nu dan het water gelyckt ontrent het schip de wint ontrent de kercken, ende alser water teghen het schip kompt ende daer niet deur en kan, so moetet ter syden af lanckx het schip snuyven, ende hoe grooter het schip is, hoe meer waters datter opgehouden synde lanckx het schip heenen moet, twelck dan so veel te stercker vliet. Welcke kracht op het roer kommende, naer advenant soveel kracht doet teghen een kleyn roer als minder vloet teghen een groot roer. Ende nadien dat dickwils geseyt is, dat de superficien van groote dynghen kleyn syn ende dat het groot schip belet het water deur te passeren ende het lanckx henen snuyvena) representeert de superficieb) van het groot schip, so moet dit snuyven veel krachtiger syn dan het snuyven lankx een kleyn schip, veel meer dan naer advenandt dat de roeren souden syn.

Dan hiervan is te voren oock wat geseydt1). |

 

+* Ich hebbe vooren ergens2) geseydt hoet kompt, dat de jongers met een leerken


Fig. 12.

wel steenen uyt de straten trecken konnen. De steen sy A, het leerken BC, het touken, daer sy aen trecken, DE. Sy maken het vetleerken met haer spuyghsel nat ende plackent so plat teghen den steen ende trecken dan aen het touken opwaerts. Also wort het tusschen het leerken ende de steen hol, daer het leerken te vooren plat teghen de steen lach ende daer en kan gheen | locht in, omdat het spuyghsel de kanten van het leerken van binnen besedt ende het leer selfs is vetachtich; so isser dan van binnen wat ydels, also dat de weynighe locht dieder te vooren in was, sich moet verspreyden, staende wydt vaneen, gelyck men hier de stippelkens siet. Nu de lochtc) van buyten aldaer gheen tegenstant van binnen vindende, pranght het leer van ter syden soveel alst verdraghen kan ende doet het in syn ronde krimpen, also dat de ronde kleynder is dan se was; dat is te segghen waert dat men eenen draedt imagineerde tusschen de steen ende den uytersten randt van het leerkend) ronsom, die soude kleynder syn dan als het leerken niet getrocken en wort, maer dewyle het leerken niet so veel inkrimpen kan alst van noode is, ende

+ dat het so styf is, dat het door syn kleynte niet meer buyghen en kan, so en kan de locht van buyten dat niet meer inwaerts persen van tersyden. Maer waert data) de jonghen niet en trock, so soude de locht het leerken van boven nederwaert plat pranghen ende maecken also de capaciteyt van binnen nauwer; doch de jonghen blyft al trecken ende maeckt de capaciteyt van binnen altyt wyder. Daerteghen pranght de locht van boven ende ter syden het leerken so sterck, hetselvighe teghen de steen douwende, dat de jonghen dat van de steen niet trecken en kan, maer de steen die gaet selve uyt ende blyft aent leerken hanghen, want sy en heeft niet al haer swaerte, de locht also wel van onder als van boven teghen haer persende.

+So kan men oock wel imagineren, waert dat men een bacxken met het opene omgekeert teghen eenen muer of solder etc. sette, also dat de kanten glat waren ende effen teghen de muer of solder pasten, also datter niet één gaetjenb) en was; of, om beter te doen, dat men in de vloer een groeve maeckte, daer den randt vant backxken in stondt ende die groeve vol waters dede, sodat den randt een weynichskenc) ronsom met water besedt was, so soude men dat baxken wel gemackelick optrecken ende wederom neer in de groeve setten. Maer daer staende ende vast gehouden synde, indien men door een buysken in het baxken kommende, een deel van de locht uyttrock ende genoch uyt synde, het kraentjen daertoe gemaeckt synde, draeyde also dat het buysken gestopt bleef, gheen nieuwe locht daerdoor in het backxken konnende kommen, so kan men wel imagineren, dat men dat baxken van de solder of vloer niet en sal konnen trecken, maer dat men eer den block sal na sich trecken, na dat het baxken groot of kleyn is; want hoe grooter, hoe vaster het teghen de vloer kleeft, omdat mer meer lochts uyt kryghen kan ende de ydelheyt van binnen is te grooter1).

 

+Wilt ghy weten hoeveel hoogher het water in de midden van eenen wyden back staen kan dan aen de canten2), so spandt een drayken daer recht over ende gieter water in tot boven toe vol ende laet er dan van langerhandt stuckxken gout of yet anders in vallen. Want de droppelkens, daerin vallende, doent water te seer roeren ende over de canten loopen. So sult ghy siend) hoe veelt in de midden boven het drayken staet. |

[8 april 1628]

+D. Balbiaen3) seyde my den 8^en April, dat de oorsake dat ick myn glas niet dicht maken en kan tusschen het buysken ende de mondt met calck, die onge-

+blust is, ende wit van een ey1), geschiet omdat ick de kalck niet genoech en wryve ende fyn en make op eenen steen, gelyck men de verwe doet, want, seght hy, tusschena) de grove deelkens gaet noch locht deur - niet, meyne ick, tusschen het wit vant ey ende de stuckxkens calck, want het wit vant ey kleeft daer dicht aen, maer deur de broxkens selve. Dan daerteghen mocht men segghen, terwyl dat het cement dick geleyt wort, dat het een brockxken juyst over het ander niet en kompt.

Hy meyndt, dat den ongeblusten calck best tot cement dient, omdat se alderfynst is ende gewreven kan worden, jae dat al dat fyn met eenich liquer gemeynght synde, voor cement dienen soude konnen, selfs oock sandt fyn gewreven synde; oock aerde ende stof, alst slechs drooghe genoech gemaecktb) kan werden. Maer tgene fyn is ende swaer, dat dat het beste cement is, als lootwit ende bovendien meny, twelck veel lichaems heeft als van loot kommende ende seer fyn gebrandt is. Dit wilt hy gemeynght hebben met het onderste, dat is dickste ende droessemste van lynsaetoly, want, seght hy, het wit van een ey wort int water weeck.

 

+Als men wat subtylick sien wilt, so moet men dat sien door het licht, dat van tersyden kompt, want dat recht van vooren kompt, maeckt van de omstaende saken een reflexie in ons ooghen, dewelcke vervult synde met dat licht, en konnen het ander, dat sy principaelick sien willen, niet vatten. Want al istc) so groot alstd) andersins soude syn, so en kante) nochtans tunicam aragnoidem maer so pricken alst andersins pricken soude; maer die wort allom van ander dynghen ronsom oock geprickt, waerdeur sy dit pricken niet bysonderlick voelen en kan; ja selfs het licht van dander syde mede is te veel, want dat vertoochtf) dander syde van hetgene, daer men op siet, twelckg), al ist pladt, so stoot evenwel het licht teghen de asperitates aen die syde, die men niet sien en wilt, ende brenght ons int gesichte meer dan wy willen. Ende daervan en siet men dat men wilt, so wel niet.

Dit is licht te proeven. Want in een kercke etc., daer veel licht is, siendeh) op een vlecke of een effenheyt van d'een of dander plancke, sult bevinden, dat ghyt veel beter sien sult als ghy met u handt het licht van vooren ende van dander syde afkeert ende alleen van een syde daerop laet schynen. Sed aliàs2) plura de hac re diximus.

 

+Een glas, dat op beyde syden bol geslepen is, daerin sach ick vandaghe de veynsterglasen gelyck in een spieghel, doch dobbel, eens cleyni) ende eens groot.

+ Het groot schynsel was vant coleur daer de vensterglasen van waren; het cleyne was groenachtich, gelyck het voors. bol glas was. Dit was een teecken, dat het groot schynsel scheen van het oppervlack des glas, maer het cleyn van de superficie van dander syde, also dat de stralen van de veynsterglasen in het glas gegaen syn ende tegen dander syde afgesteut. Ende het schynsel was daerom groenachtich, omdat de stralen in het groen glas eerst ginghen ende dan weer uytquamen, want alle dynghen schynen wel groenachtich, die mer maer rechs deur en siet.

 

+Waerom kan eenen hondt op eenen wech syn meester door den reuck volgen, al is hy langhe te vooren wechgegaen in de kercke ofte daer meer volck byeen staet? Moet hy dicht aen de beenen ruycken, eer hy syn meester kennen kan?

Antwoorde. Omdat den reuck van syn meestera) gemenght wort met de reucken van d'ander lieden als den hondt wat verde af is; maer dicht by ontfanckt hy elckx bysonder. Op den wech is de meester^a) alleen. |

 

+Die de verrekyckers maken die en moghen tot het bol glas AB niet alderhande hol glas nemen, maer een, twelck op dat bol glas past. Twelck haer veel moyte


Fig. 13.

kost ende en konnent dickwils oock niet vinden, omdat het nauwe luystert. Voornementlick als sy een bol glas gemaeckt hebben om eenen langhen verrekycker toe te bereyden, dan en weten sy niet, wat voor een hol glas sy daertoe moeten nemen ende het verdriet haer al te veel hol glasen te slypen. Daerom remedieren sy dat met een diaphragma, dat is een schutsel met een cleyn gaetken daerin, waerdoor anders niet gaen en kan dan de middelste stralen, twelck wel de confusie beneempt, maer het laet al veel stralen verloren gaen, die andersins, waert dat het hol glas paste, in d'ooghen kommen souden1).

De reden waerom al de hol glasen op al de bol glasen niet en passen, is dese. Laet AB een bol glas syn, door twelck de parallele stralen E, F, G, I gaen ende al in één puntb) souden vergaderen. Doch F ende H, deur het hol glas gaende, vergaren nu in K; maer E ende I, dewyle sy schuynser op CD vallen, divergeren meer ende vergaren in L, hetwelcke confusie maeckt, dewyle d'een stralen van hetselve punt^b), dat men sien wilt, hier, ende d'ander

+ stralen daer vergaderen. Welcke confusie wel weghgenomen wort door het diaphragma, waerdoor de stralen E ende I afgesnedena) worden, doch, als geseydt is, die stralen gaen verloren. Om welcke te bewaren, so moet men een geproportioneert hol glas sien te kryghen, dat so vlack staet, dat de stralen E ende I oock in K vergaderen.

Maer om te weten of het hol glas te vlack of te hol is (want soo men dat niet en weet, so sal men niet weten wat te doenb) ende oneyndelick missen), so plackt een cleyn doncker pampierken op het rechte midden van het hol glasc). Daerdoor worden de middelste stralen F, G, H wechgehouden. Indien dan de buyse wat langer moet syn eer <se>d) perfect gesicht heeft dan se te vooren met het diaphragma of schutsel was, dats een teecken, dat de uyterste stralen voorder vallen ende dat het hol glas al te hol is, ende so voorts.

+Op die manniere soude men konnen een verrekycker maken oneyndelick verre alle dynghen representerende, indien men hierby voeght hetgene op ander plaetsen van dese sake hiervooren1) dickwils geschreven staedt. Men kan oock wel verstaen, dat hoe het bol glas vlacker is, hoe het hol glas oock vlacker, dat is min hol, dat is een gedeelte van een grooter cirkel moet syn; te weten, als het hol glas een gedeelte is van een grooter circkel, so moet het hol glas <dat>e) oock syn. Als men dan een verrekycker heeft, die goet is, al isse kort, men kan al proevende tot een langhe geraken.

 

+Balthasar van der Veen2) tot Gorckom meyndt, dat de sextiles aspectûs niet met alle en vermoghen, maer van de quadraet aspecten3) geeft hy dese reden.

A sy de aerde, B ende C twee sterren. De strale CE wort door de strale BE te-


Fig. 14.

ghen de Aerde aen gedout; so oock BD door CD. Daerom doense cracht aen D ende E.

Voorts en houdt hy nergens van dan van oppositie, conjunctie ende quadraten. Ende als de aspecten geschieden ten tyde dat d'een of dander in de horisont van eenich lant is, daer, seght hy, werckt sef) aldercrachtichst, | ja crachtiger dan alse in den meridiaen syn, om dieswille, dat dit landt den meridiaen met veel ander landen ge-

+meen heeft, maer elck landt heeft synen horisondt eygen. ‘Maer’, seght hy,‘den +derden man brenght de vreucht an’a). Als de Mane daerby kompt in een aspect, so sal de operatie geschieden als sy in onsen horizondt is, indien het eerste aspect niet eer voorby en is, ofte indiender een vaste sterre met de voors. twee in één aspect staet. So soeckt hy doort op ende neer doen van den meridiaen in wat landt de operatie geschieden sal, een van de sterren aen den horisondt blyvende.

Met dese speculatie alleen meynt hy al de cracht ende prognosticatie gevonden te hebben. Ick seyde: ‘Alst so ware, so behoorde men eerst al de aspecten van de vaste sterren met de Sonne te observeren ende te teyckenen ende daerdoor een generale prognosticatie van alle jaren te maken, op elcke maendt ende dach, want dat en verandert niet in onsen horisont. Dewyle de Sonne alle daghe eens in onsen horisont kompt, so moet men weten hoe sy gestelt was teghen alle vaste sterren, de vaste sterren teghen malcanderen eerst gerekent synde, want also sal men terstondt (als men weet, dat de Sonne teghen dese of die sterre so staet) oock weten wat respect sy met al de sterren heeft, die respect met die sterre hebben. Daerna sal men observeren hoet met de Mane gaet, dewelcke daerby kommende, maeckt, dat de cracht geschiede op dit of dat landt, want op die uere dat sy een respect heeft met de voors. sterren of Sonne, sal de operatie geschieden in dat landt, daer sy dan in den horisont is of meughelick oock een van dander’^a).

 

+* Ut per lumen candelae è longinquo legas, pone lentem convexam propè candelam, ita ut centrum concursûs et flamma candelae sint eodem loco. Videbis lumen candelae in infinitum proijci aut certè longè admodum. Tum eo loco quo legere vis, collige omne illud lumen in aliâ lente convexâ, quod totum jam concurret in aliquo puncto post lentem, in quo puncto liber ponendus est atque ita movendus, ut omnes litterae vicissim ab eo puncto illustrentur. Omnes enim radij a primâ lente usque ad secundam sunt paralleli, ideòque distantia parùm de ijs delibabit; in vacuo certè nihil, in aere quantum propter occursumb) radiorum ad aerem reflectitur.

Loco lentis etiam speculum concavum sumi potest, à quo omnes radij reflectuntur1); multi veròc) lenti convexae occurrentes, non transeunt, sed reflectuntur. Videndum etiam an hoc modo non tantùm candela aut lumen, verùm etiam res videndae quaelibet possint è longinquo representari.

 

+* Studiosis inferior pars ventriculi friget quia propter crebras meditationes omnes spiritûs ad cerebrum feruntur, quod calefactum, calefacit etiam stomachi superiorem partem per nervos sextae conjugationis, qui à cerebro exeuntd) ad stomachum; qualesque hi sunt in cerebrum, tales etiam sunt propter continuitatem in stomacho, talisque, ob viciniam et nervorum horum eo loco multitudinem, totus stoma-

+chus, id est superior parsa) ventriculi. Propterea paulò ante cibum sumendum, bibatur calidum actu vel potentiâ.

 

+* Quae prima in ventriculum ingeruntur, ultima exeunt, quia pylorus non in fundo ventriculi, sed superiùs locatus est. Idcirco eorum quae eodem prandio vel coenâ comeduntur, duriora primò comedenda; at cùm inter ingerenda tantum est intervallum ut priorab) exitura sint antequam posteriora ingeruntur, contrariò agendum; ac tum tantùm à potibus incipe coenam. |

 

+* Lucretius, Lib. 41) ad verba ‘Nunc age’2) dicit res exiguas per aerem celeriùs posse transire quàm majores. Quod manifestissimè refutavi per theorema de figuris isoperimetris3), in quibus minora corpora majores habent superficies ideòque impedimentis aeris occurrentis maximè obnoxia respectu suae corporeitatis etc. Vide praecedentia multa4).

Ibidem dicit5) lumen momento temporis transmitti. Quod antè6) falsum esse demonstravi cùm nihil corporeum momento temporis moveatur. Ubi etiam dixi nos nescire quamdiù lumen occupetur eundo ad nos, quia nullam mensuram lumine celeriorem habemus. Per mensuramc) verò intelligimus quantò tardiùs sonus ad aures nostras perveniat quàm lumen.

Putat idem7) visionem fieri per simulacra, quae vocat extimas corporum partes. Ego verò antè8) ostendi eam fieri per luminis reflectionem ad corpora quaelibet, repercussionibus apta.

Nec benè idem existimat9) videri quàm procul absint res per aerem intermedium. Sed <explicandum>d), ut ego, per luminis ab uno rei puncto penicillose) in pupillam oculi incidentes, quorum unusquisque per humores ad unum punctum in tunicâ aragnoide concurrit. Quo etiam refertur causa cur imago ultra speculum videatur; non verò sicut Lucretius vult10).

E tenebris videmus ea quae sunt in luce; non per aeris differentiam, ut vult idem11), sed quia visio est perceptio luminis à rebus reflexi.

 

+* Cùm Solis radij, in rotundas stellas incidentes, ad nos reflecti nequeant si spe-

+cularis naturae sint (nam ad unum punctum Terrae unus tantùm radius mittitur)a) idcirco certum est (quod etiam alibi1) insinuavi) radios solares corpus ipsum planetarum ingredi, aut potiùs circumfusam stellis materiam aeri et vaporibus nostris respondentem, eamque attenuando seque ei commiscendo, in omnes plagas spargere, atque ita ipsam materiam cum Solis radijs ad nos transmitti nosque adficere pro naturâ suâ, non aliter quàm ijdem Solis radij multos ignes et alia ex intimis Terrae visceribus educuntb) supraque aerem elevantc) atque inde ea undique sparguntd).

 

+* Mynheer De Brune2), bekommert synde over het groot gewelt, dat de see doet aen de Westcappelsche dyck in Walcheren ende de groote onkosten, die jaerlickx daeraen besteet worden3), vraeghde my4) of daer gheen anderen beteren raet toe en was dander nochtoe gebruyckt wort; ende sloegh voor van een vlodt te maken vóór dien dyck, vraghende oft wat soude helpen ende hoe groot ende op wat mannieren men dat maken moeste5).

Ick andtwoorde, dat het een seer goede consideratie was, gelyckende hetgene de waterdraghers doen, dewelcke in haer eemers houte teljoren legghen teghen het quabbelen ende overstorten vant water. Also, seyde ick, verscheydene) groote vloten vóór dien dyck geleydt synde, aen de landtsyde vast met anckers of andersins, also dat sy den dyck niet raken en konnen, so sullen de baren daeronder spelende, het vlodt niet konnen oplichten, omdat het so groot is, ende niet by deelkens gelyck het water, maer seffens opgelicht moet worden. Ende dat de baren oock niet seffens, maer by beurte en kommen, elcke bare niet craghts genoech hebbende om t'vlodt te lichten, waerdoor de baren nootsakelickf) daeronder sullen moeten verdwynen. |6)

+

[8 mei 1628]

+Nicolaes van Heyst, rentmeester te Siericksee1), seyde my den 8^en Mey, dat hy volgens de Instructie vant stellen van de orgels2) de quinten eerst perfect stelt, twelck hy hoort aent effen ende gelyck geluydt. Maer dewyle de Instructie leert, dat men de quinten wat moet oneffen ende niet perfect maken, so klopt hy de pypen so, dat de geluyden teghen een gaen, gelyck of se seyden wou, wou, wou, het een wou van het ander in tyt soveel verschillende als den eenen pols in arteriâ manûs van den anderen doet, ende dan ist wel. Maer so hy die dan noch wat ongelycker maeckt, so kommen die wouwen wel 5 of 6 mael dichter opeen; ende so hy die noch erger maeckt, so gaet het gelyck oft het ratelde.

Dit wouwen geschiet, omdat de geluyden van beyde de pypen van één wat verschillende, telcken wederom op één kommen te passen, ende hoe weynigher het één geluydt van het ander verschilt, hoe langher het is eer sy opeen kommen; dat is te segghen als d'een snare van dander maer een weynich en verschilt, so verschilt se de tweede wederomkomste noch maer een weynich, de derde noch wat, ende so voort totdat d'een snare eens meer over ende weer gewagghelt heeft dan sy behoorde, ende kompt dan weder gelyck se eerst was met de ander snare. Als by exempel om een goede ende perfecte quinte te maken, moet d'een snare tweemael over ende tweer gaen teghen de ander drymael, gelyck wy vooren overlanghe3) bewesen hebben; maer indien de hooghste een weynich te hooghe is, so sal se (mene ick) in 50 mael één reyse te veel overgaen, twelck de oore qualick mercken kan, ende is daerom niet seer onaengenaem ende maeckt daerdoor een wou, dander vyftich mael noch een ander wou. Maer als die snare noch wat hoogher staet, so gaet se alle 30 mael of so eens te veel, over, twelck nua) de behaeghelickheyt van de quinte begindt wech te nemen. Maer noch erger synde, so ratelt het ende is heel quaet, dewyle het nu niet meer en gaet gelyck 2 tegen 3, maer gelyck 17 tegen 18 of 20 tegen 21 of 10 tegenb) 11 etc., twelck al dissonantien syn, want instede dat d'een snare 3 mael behoort te gaen teghen de ander tweemaelc), so en passen de slagen maer in elf of 12 reysen ééns op één, of so.

 

+103 experimento Verulamij in Sylva Sylvarum4) dicit: ‘The cause of diapason is darck’. Ego verò (ut etiam hîc vides) multò antè5) videor eam reperisse. Crediderim enim Verulamium in mathesi cum physicâ conjungenda non satis exerci-

+tatum fuisse; Simon Stevin verò meo juditio nimis addictus fuit mathematicae, ac rariùs physicam ei adjunxit. |

 

+Syn eerste experiment van het seewater, dat door het sandt gaende soet wort, komt overeen met myn schryft, twelck ick eens1) overleverde aen mynheer Werckendet, borghemeestera) van Ziericksee2), waerin ick vertoonde hoet quam, dat het water in de bleeckeryen onderweghen Noortgouwe3) soet was ende datter genoech was om heel Sierickzee mede te dienen. Alsoock met myn speculatie waerom al het water in de grachten van de eylanden in Zeelant brack is ende altyt so blyven sal; want wat apparentie isser dat de aerde daer oyt versteenen sal? Alsoock met hetgene ick de brouwers te Middelborch gepresenteert hebbe om het water uyt de duynen in de stadt te brenghen.

 

+130: ‘It is certain that y^e voice is better heard in a chamber from abroad than abroad from within y^e chamber’, doch hy en geeft er geen reden van. Doch geschiet maer als er buyten meer getiers is dan binnen, want buyten worden dan de ooren vervult met ander geluydt, hetwelck na syn proportie tegen het geluydt, dat van binnen kompt, het gehoor van dat van binnen verhindert. Want alser gheen ander geluydtb) de ooren raeckt, dan hoort men hetgene, dat alleene raeckt, alderbest; also beletten d'een gedachte dander, het een gesichte het ander etc.

 

+205 meynt hy, dat men op eenen toren beter hoort ende siet, dat beneden is, dan beneden, dat boven is. De reden soude hiervan moeten syn omdat het licht ende de materie des geluydts lichter syn dan locht ende daerom liefst na boven gaen, van welck opwaerts trecken wy dickwils gesproken hebben4).

 

+220 meynt hy, dat water het medium kan syn des geluydtsc). Maer ick en kan dat niet gelooven, maer dat het water, van binnen met een tanghe daerin tegheneen te klappen of andersins, geroert synde, buyten teghen de locht bobbelt ende also de locht stotende, geluyt maeckt, ende dat het door syn dickheyt den bodem ende de syden roert, daerteghen door het roeren gestooten synde. Welcken bodem beweecht synde, beweecht oock de locht daeraen buyten.

+

+224 dat verscheyden dynghen seffens sonder confusie gesien konnen werden, maer verscheyden geluyden (exceptis consonantijs) niet seffens en konnen sonder confusie gehoort worden. Ende is niet, gelyck hy seght, maer omdat alle geluydt in de oore op deselve plaetse des gehoors opereert. Want het gadt is rondt ende crom, also dat het een geluydt gaet, daert ander gaet; maer elck penicillus van verscheyden dynghen, die men siet, valt op een verscheyden punt van tunica aragnoides. Daerom moet men het geluydt altyt het een naer het ander hooren, soude het significant syn.

 

+228 De reden, dat twee voisen of twee keersen niet eens so verre en konnen gehoort of gesien worden dan één alleen, en is niet gelyck hy seght, maer omdat elck deelken bysonder vlieght, gelyck offer twee elck een pyl schoten of eenen steen wierpen. Dan het gebeurt, dat <als>a) daer veel deelkens vlieghen, sommighe oock aen malcanderen raken ende samen een grooter corpus maken, hetwelck dan, deselve vlucht houdende, min van de locht verhindert wort. Twelck oock soude geschieden waert dat dryb) vliegende stee | nen, of meer of min, int vlieghen byeen rochten of achter malkanderen vloghen, want den eersten soude de locht breken ende den tweeden schier niet met allen van syn vlucht verliesen ende also ofte den eersten voortstootenc) ofte, so den eersten door het breken van de locht wat aen deen syde schoot of neerviele, so soude den tweeden evenwel noch voortgaen, ende voor den derden oock also den wechd) bereyden etc. Aldus moet men dencken dattet int geluydt ende int licht toegaet, de deelkens nu ende dan aeneen ende achtereen rakende, maer meest alleen vliegende; so en volcht het dan niet, dat twee eens so verre vlieghen souden als één.

 

+245 Tgene dat hy hier wil geproeft hebben in den echo, ofse reflexie lydt gelyck het licht, hebbe ick overlanghe te Siericzee al geproeft ende oock so bevonden, gelyck vooren ergens1) te sien is.

 

+Het ise) beter windt te hebben alst voortye is ende stilte alst tegentye is, dan stilte alst voortye is ende windt alst tegentye is.

De reden hiervan is omdat de wint in tegentye eerst moet het tye overwinnen ende ten tweeden voortgaen. Nu so kan het eerste van het ancker gedaen worden, sodat het gebeuren kan, dat de wint effen so sterck is alst getye, also dat het schip noch windt, noch verliest. Dit soude ymmer oock het ancker wel hebben konnen doen ende dan soude het goet geweest syn, dat de windt daervoor mochte wayen alst getye goet was, want dan soude het schip doort getye gelyck in stilte ende door den wint voortgaen.

+

+Wilt ghy weten hoe hooghe dat den donder geschiet, dat is te segghen de plaetse, daer de wolken syn, in dewelcke den donder ende blixem gemaeckt worden, so observeert door u pols of andersins met noch sekerder instrument1), hoeveela) eer men yet siet dan ment hoort. Als by exempel, ick neme, dat mynen pols 20 mael slaet nadat ick de blixem gesien hebbe, totdat ick den donder hoore. Laet dan een man een stick weeghs van u staen, die houdt kapt ofte (indien ghy meent, dat den blixem snelder vlieght dan het gesichte, id est species visibiles, quas vocant, quae tamen in instanti etiamsi falso videntur moveri) een muskedt afschiet ende telt hoeveel polsen datter slaen tusschen dat gesichte ende tghehoor. Synder effen 20, so meet die spatie; synder meer, laet hem naerder kommen; synder min, laet hem verder af van u gaen totdatter effen 20 syn.

 

+Om te sien of men havenen diepen konde ende platen verlegghen, hebbe ick mynheer De Bruyne2) een schriftken gegheven, daerin onder ander stondt dat hy soude vernemen offer eenighe schippers van over 50 jaren van jaer tot jaer aengeteeckent hadden de grootte van die platen, de vermeerderinghe ende verminderinge daervan, de ebben ende vloeden daerontrent, het hoogh ende het leeghwaters veranderinghe, de diepten ende ondiepten. Soot niemant gedaen en heeft, sal ment oude schippers vraghen ende tvoorseyde uyt haer mont opteyckenen, soveel als sy weten. Oock hoe de gronden tot verscheyden tyden waren: kleiich of sandich of aerdich etc. Ofte op te soecken oude perfecte caerten van Zeelant of van de plaetse, die men verbeteren wilt, ende een nieuwe te maken. |

 

+2743) Dat een gedraeyden rynck een sphaere gelyckt, is niet omdat de stralen daerdoor men siet, in de locht blyven hanghen, gelyck hy seght, maer omdat de impressie of prickelinghe van elck punt, dat men siet, de tunica aragnoides so prickelt, dat sy dat een tyt lanck gevoelt welck gevoelen is sien. Also gevoelt men langhe tyt als men styf gesmeten is geweest, of met een spelle gesteken, al en bloet het juist niet. Doch dat gevoelen en geschiet, noch en continueert niet sonder innerlicke beroeringhe van de humeuren of spiritus, dampen etc. van de partye; want so haest alst daer al stil is, houdt het gevoelen oock op.

+

+277 Dat men een dinck, dat self gheen licht in sich en heeft, niet sien en kan dan door rechte linien, noch gheen merckteecken daervan, maer wel van een keersse, Sonne, Mane etc., dewelcke sich wel openbaren datser syn, al en siet men se niet, dat en gebeurt anders nergens om dan omdat van het licht ongelyck meer stralen kommen, want dander dynghen en worden maer gesien per secundos radios, welckea) heel veele doort sprinkelen kommen van een eerste. Want een keerse, so kleyn als sy is, doet al tgene, dat in de camer is, verschynen. Ergo soveel kleynder als deb) vlamme is dan de kamer, of al dat men door haer siet, soveel krachtigher syn haer eerste stralen dan de tweede. So en ist dan niet vremdt, dat de eerste sich openbaren door de tweede. Maer dat men meynen soude, dat een straeltjen, daerdoor men een steen siet ende al syn oneffenheden, soude konnen so sterck teghen een ander steen of houdt vlieghen, ende sich daer in soveel deelkens verdeelen dat men dien anderen steenc) daerdoor soude konnen sien, is teghen reden. Want gelyck geseydt is, de proportie tusschen de eerste strale ende tweede is te groot. Het glas van een spiegel siet men, ende door die stralen, die daerop vallen, siet men oock wel ander dynghen, omdat in sulcke effene lichaemen de stralen des lichts byeen gehouden worden ende niet verspreydt, dewyle het gansche glas van één nature is, ende men en kan daerin geen verscheydenheyt sien.

 

+278 toont hy, dat hy de nature van de consonanten etc. niet en verstaet, ende alle instrumenten konnen so gemaeckt worden, dat se met malkanderen ende met de vois wel accorderen, al ist dat het een instrument ordinaerlick van d'een of d'ander natie of musicyns wel wat anders bedeeldt wordt dan een ander. Twelck kompt omdat <in>d) een monochordum op alle plaetse alle consonantien niet even wel en passen, maer worden in het een instrument hier, int ander daer toe gegeven, van welcke ongelyckheyt ick vooren breeder gesproken hebbe, ubi de modis modorum1) en op verscheyden plaetsen2) meer. Daerom siet men, dat onverstandt sympathias gebaert heeft, daermede bedeckende de onkennisse van de reden van saken.

 

+287 meent hy dat des voys wesen ende nature niet lichaemlick en is, om dieswille dat de stemme door veel instrumenten in de mont geformeert werdende, de echo nochtans, die die instrumenten niet en heeft, heele woorden nabootste); ergo, seght hy, so ist geluydt onlichaemelick.

Maer hy en siet niet, dat het wel mogelick is, dat elck deelken van de stemme, teghen een ander lichaem steutende, op dieselve manniere alst aenkompt, oock afsteuten kan, twelck de echo causeert, <ende blyckt>f) het gesproken woort of

+ sillabe in deselve order van geluydt aen de ooren te brenghen gelyck se andersins recht toe daer gerocht soude hebben.

+Daerom en volcht hier niet uyt, dat (gelyck ick vooren dickwils1) geseydt hebbe) het geluydt niet en soude syn deselve locht, | die in de mont was. Want elcke beweginghe des monts (twelck geschiet in elcke letter te formeren) beweecht niet maer een individuum of ondeelbaar stipken des lochts, maer een brocke om so te spreken; welcke brocke lochts in veel veselinxkens of deelkens doort gaen door de locht (die dit hoopken locht sowel klieft als sy het gespeut of vallende water doet) verspreydt werdende, so is elck deelken van de forme van die heele brocke. Als by exempel, als men het woordeken licht pronuncieert, de l wort eerst gehoort, ergo de mont beweecht haer tot het formeren van de l, ende al ist dat de i seffens schyndta) te kommen, so is nochtans de locht, die beweecht wort tot het formeren van l, voorengegaen; dan die van i, dan c, dan h, dan t, elck syn locht hebbende, doch aeneen hangende, d'een vooren, d'ander achter.

 

+295 Al dat het vier backt, seght hy, dat dissolveert den tyt, als in bischuyt. Maer hoe doet het den tyt? Niet door sich selfs, want wat isse? Maer omdat het bischuyt uytgedroocht synde, gatich wort, waerin de vochticheyt, die meest altyt in de locht is (meer dan in sulcke gedrooghde dynghen) treckt, ende vult de gaetjens, die voort backen vol waters waren. Ick segghe treckt, verstaende, gelyck altyt, valt daerin, ofte werter ingeperst doordien datter of de locht uyt kan of de gaetjens bequamer syn tot het houden van water, datter te vooren in was. Sulckx is een spongie.

 

+336 meent hy, dat water op yser gegoten of het yser nat gemaeckt synde, eer roest dan anders, omdat het de corste van het yser socht maeckt ende also de spiritus of geesten eenen wech maeckt om uyt te kommen.

Maer wat spiritus kommen der toch uyt? Hoe wort het yser socht van water? Ick hebbe vooren ergens2) geseydt, dat het water sittende in poris, dat is in de gaetjens vant yser, door de warmte uytvliegen moet, maer aent yser wat vast clevende als binne in de gaetjes gedroncken synde ende niet wel uyt konnende, opent daer door syn swellen het yser, also dat die pori, daer het water in is ende door de hitte, dieder ingemingelt wort, meer plaetse behoeft, grooter worden; ende dierhalven breken se open ende vallen van de reste van het yser, ende het water vlieghet met het vier wech. Dit geschiet in het oppervlack vant yser, want het water en kan niet diep in, noch en soude daer niet vermoghen omdatter soveel yser ronsom vast is.

+

De redenen, die De Verulamio1) geeft in de voorgaende experimenten, syn meest al twyffelachtich endea) verheyschen meer tyts om daerop te speculeren offer goede redenen van te geven syn, dan dat ick dit perfunctoriè ende metterhaest lesende, doen kan.

 

+341. Het en is niet vremt, dat coude alle dynghen bewaert van verrottinghe, dewyle ich vooren2) so dickwils geseydt hebbe, dat coude anders niet en is dan het afwesen van hitte of vier ende dat het vier, solanghe het vier is, in perpetuo motu is, de beweginghe synde de essentia ignis. Als dan een dynck koudt is, so en isser niet in, noch ontrent yet dat roert, ende daerdoor yet daeraf doet gaen. Maer als de locht warm is, so vlieght die wermte, dat is particulae ignis, teghen ende in alle dynghen daerontrent ende menght sich met de vochticheyt, ja oock wel met de drooghe dynghen, deselvighe separerende. Ende sommighe, die cleyn syn ende veel particulae ignis daer ronsom kommen te stooten, worden oock wel van die hitte wechgevoert. Ende so wort een dinck gecorrumpeert. |

 

+352,9. ‘Shining woods being laid in a dry roome within a sevennight, lose their shining etc.’, maer, seght hy in een kelder houdt het syn licht. Ende heeft geproeft, dat een stuck houdts, dat scheen, geleyt in een drooghe plaetse, verloor syn schynsel, ende daerna, wederom geleydt synde buyten in de locht, creegh syn licht wederom.

Dit experiment kompt overeen met hetgene ick allom3) geschreven hebbe, dat licht altyt is in eenighe afgaende substantie ende anders niet, daer gheen diamanten noch carbonkels niet verliesenb) ende schynen in heel duyster plaetsen; maer daertc) wat licht is, hebben sy reflexie ende haer effenheyt maeckt dat het licht daerop kommende, niet overal en sprinckelt.

Het voors. houdt vochtich wordende scheen, twelck beduyt dat dan de waterachticheyt geduerich door de warmte des weders uyttrock ende met sich brocht de silte of scherpe of olyachtighe verrotte substantie des houdts.

 

+Lucretius, Lib. 4^o, ‘quadratasque procul’4) etc., scribit rationem cur quadrata et angulata, è longinquo visa, rotunda appareant eamque verissimam et verè philosophicam reddit, nimirum quia simulachra per aerem eundo angulatos suos radios amittunt.

Verè, inquam, hîc philosophatur, nam anguli simulachrorum et omnium rerum faciliùs discutiuntur et franguntur quia ictibus maximè obvij sunt. Hîc enim atomi

+ angulorum cum paucioribus corpusculis conjunguntur. Iaea) enim atomi quaeb) in rotundi corporis sunt superficie, toti ferè corpori immerguntur, parvâ duntaxat earum particulâ extante et externis occursibus obnoxiâ. Quae verò in angulis sunt, magnâ sui parte extant totique anguli magnam habent superficiem ad suam corporeitatem et proportio aeris eos tangens, magnam habet proportionem ad angulos, majorem, inquam, quàm aer circa rotunda ad corpus totum; ideòque anguli ad aerem volatu suo allisi, facilè franguntur, praesertim in simulachris, ubi connectio est debilis, et ea quae maximè separatim volitant aeri occurrentes, multis sui particulis facillimè repelluntur et de rectâ via aberrant. Ubi verò multa praecedunt (ut fit in rotundis) posteriora latent post ea, nec alicui rei occurrunt. In angulis autem pauca praecedunt, praesertim in eorum summitate, quâ abrasâ id quod restat, summum est et ijsdem ferè periculis obnoxium. Ferè, inquam, quia faciliùs summum id deraditur quàm id quod restat, quia crassiùs, ideòque statim accuratum id in angulis visis perit; aliqua verò angularitas, etiam re ex mediocri distantiâ visa, apparet.

Verè igitur hîc, ut saepè, Lucretius. Ac tantùm à me dissentit quòd is simulachra ab ipsâ re essentialiter decedere existimat (quod alubi absurdissimum esse judicavi)1); ego verò ea fieri ex luminis radijs, corporibus illisisc) et ab ijs reflexis.

 

+Lucr., Lib. 4^o, ‘Atque ubi non longum spatium est’, etc.2). Ibi agit de voce, quae è longinquo non exauditur integra, quia per aerem eundo eique occurrendo accipit suarum partium aliam posituram, eo, inquam, modo, quo aqua ex fistulâ defluens ad aliquod spatium, lenis videtur, post verò turbata, quòd etiam indicat in posteriori parte color albicans. Ratio autem est quia cùm necdum multum aeris percusserit aqua, ab eo non valdè aut notabiliterd) finditur, post verò magis separatur et cum aere miscetur.

 

+Idem, ibidem, ad verba ‘quod superest’3) etc., ubi ostendit differentiam inter voces et simulacra visûs, videlicete) quòd voces audimus per obliqua foramina.

Ratio hujus rei est quia unica vox in ore finditur in multas <particulas>f) similes extra os4); radij verò visibiles perpetuò exeunt à re, et in oculo multi, diverso tempore ex puncto visibili exeuntes, conveniunt antequam fit visio. Id est: unicus sonitus spargitur in multos, unicus radius nequit videri nisi alij multi succedant et primo conjungantur atque veluti incumbant et in tunicâ aragnoide detineant. Cùm igitur aliquis radius ad locum quendam alliditur ac ab eo reflectitur, non <fit>g) | eo modo quo eum sequens radius reflectitur, quia hi duoh) invicem non adhaerent,

+ +ideòque unus alterius motum non sequitur, imò ne proximi puncti radiusa) huic quidem adjungitur, sed parallelωs duntaxat absque contactu cum primo radio effluit. Quare nisi solidum quod ab utrisque tangitur, sit laeve, ut speculum, diversi abeunt ad diversa loca; vox verò in ore formatur et primùm in ore omnia cohaerent; per aerem verò volitans finditur in partes similes, eo modo quo vitrum parieti aut Terrae allisum, in multas partes vitreas finditur, charta in multas particulas chartaceas scinditur. At si vitrum teratur in pulverem, charta contundatur, aquâ maceretur aut comburatur, vertuntur ob nimiam divisionem in partes non vitreas, +non chartaceas; sic etiam vox longiùs per aerem volitans, scinditur in tam multas particulas ut unaquaeque non habeat formam verbi prolati, id est eam particularum dispositionem quam totum in ore habebat.

Non est existimandum vocem in ore factam, esse rem dissimularem, qualis est homo, caput, manus etc., sed simularem, ut est nervus, aqua, cutis etc., quae tamen in se habet suas particulas suo modo compositas, dividique possunt in homogenea sibi invicem similia, alijs verò omnibus aliarum omnium ferè rerum dissimilibus. Sic aqua et vinum momento ferè commixta, statim spargi possunt per aerem, ita ut unaquaeque gutta constet ex aquâ et vino.

Cur igitur in ore ex aere non possit quid per linguam et palatum formari, quod sparsum in multas partes, eas partes et sibi invicem et toti homogeneas haberet, id estb) uniusmodi ubique poris, id est talibus qualibus minimum ejus homogeneum constat? Et etiamsi duo, tres aut plura minima homogenea cohaereant, non tamen aliam syllabam significabunt, sed eandem fortiùs et manifestiùs, non aliter quàm major pars vitri visa se et suam vitream naturam magis prodit quàm minor. Quò igitur tenuior est aer quàm aqua et terra (id autem alubi1) ostendimus ferè esse immensum), eò celeriùs formatur syllaba quàm vinum Hyppocraticum, vitrum, charta etc. Nec fortassè existimandum aerem ita simplicem esse ut ad diversam formationem rei nulla corpora satis varia in promptu sint, etiamsi unicus aer cum vacuo huic rei satisfacere posse videatur, cùm videamus ex unius formae lapidibus tam varia aedificia extrui posse tamque varios acervos fieri. Propter hanc aeris subtilitatem credendum est multò faciliùs verbi formam fieri quàm ex aere et aquâ spumam, sive componatur vox, uti diximus, ex aere solo, aut ex aere et igni, qui in eo semper est praesens et aere adhuc subtilior.

 

+Idem, Lib. 5, ad verba multaque tum tellus etc.2) dicit quidem hominum multa portenta creata fuisse in initio mundi, quae hoc vel illo defectu interierunt. Sed nulla ratio est curc) unum tantùm genus hominum potuerit durare et cur ubique terrarum, ubi animalia voce et mente praedita reperiuntur, tales sint quales nos

+ sumus; cur quibusdam non p...a) potuit facies innasci pectoribus; cur quidam non habent nisi unum pedem, alij caput monstrosum etc. Quae omnia poterant cum humanâ naturâ constare, quae cùm vel fateamur non esse, vel deprehensa sint fabulosa esse, certum est ab uno homine omnes homines originem duxisse.

 

+Qui celeriter verba sua pronuntiat non satis longè et clarè exauditur quia ictus linguae et oris in litterâ proferendâ, tam brevis est ut non nisi parum aeris afficiatur. Quod verô parvum est, in multas partes dividi nequit; duratio igitur in pronuntiando ad claritatem requiritur, per quam saepè duplum aut triplum aeris convenit, eo modo quo in tinnitu campanae aut nervorum recursibus soni multiplicantur. Imò hîe etiam totum corpus unius littérae majus fit quia in tardâ pronuntiatione partes oris se magis explicant et plus | aeris comprehendunt. Ut autemb) meliùs bassus audiretur, longiores notae illi a bonis musicis tribuuntur quia perfectiores consonantiae fiunt respectu bassi, quo latente imperfectiores (quod minùs jucundum) aures magis occupant; nunc verè maximè a perfectis occupantur, ut fieri conveniebat.

Praeterea sciendum est verba celeriùs prolata, ideò etiam è longinquo, difficiliùs audiri quia omnia quae per aerem violenter moventur (quale etiam est vox emissa, non minùs quàm lapis è manu emissus) pedetentim de celeritate remittuntc) quatenus singulis momentis aeri occurrunt, ut antè saepè audivimus1). Quando igitur duae syllabae in ore vix ab invicem distant tempore prolationis, necessè est eas longiùs progressas ac proinde tardiùs motas, adhuc minùs ab invicem distare et ferè coincidere: illa enim quae eodem tempore aequale spatium transeunt, ea longiùs ab invicem distant cùm celeriter quàm cùm tardè moventur. Quod etiam ex eo patet quia illa tandem perveniunt ad ἀκινησίαν atque ibi conjunguntur; quò igitur propinquiora sunt quieti, eò etiam sunt invicem propinquiora.

Confer cum his ea quae diximus de rebus per aerem cadentibus et de rebus in aquâ ascendentibus2).

 

+373 experimento Verulamij3) blyckt het, dat hy niet en verstaet hoet kompt, dat een lampe, die toe is, met een gadt onder aen de syde brandt, want hy meyndt, gelyck vele andere, dat de oly warm wordende, van binnen locht maeckt ende daerom nederwaerts can gaen. Maer waerom brandt dan die lampe, al waer dien arm een spysse lanck? Ende en siet men niet, dat de hoenderen uyt sulcke baxkens koudt water dryncken? twelck ymmer oock nederwaerts moet gaen, souden de hoenderen drinken. Doch de reden hiervan staet op een ander hiervooren4).

+

+382 kompt gansch overeen met hetgene ick vooren erghens geschreven hebbe van de peste1).

 

791 Aengaende hoe het kompt, dat een dynck, waervan het een eynde loot ende het ander eynde houdt <is>a), soo ment werpt met het houdt vooren, dat het omkeert ende het yser vooren raeckt, daervan meyne ick vooren2) beter reden gegeven te hebben.

 

+792 seght hy, dat een steen int water op een steen vallende, geluydt maeckt.

Dit schyndt te stryden teghen tgene ick allom vooren3) segghe, dat het geluydt komt van de locht, die de lichamen in haer naecksels raeckt ende dat het idem numero aer is, die in de ooren kompt. Daerom moet het syn dat de steen onder water, een ander steen rakende, het water in de aenrakinghe van sich stoot ende dit syn naeste water, ende also tot boven toe, alwaer het aen de locht dien stoot doet, so breet als het water geroert is, welcken stoot in de lochtb) de locht doet vlieghen, maer seer doof, als van water kommende, twelck een sacht lichaem is - sulck een nochtans dat niet en kan in de vlucht also gesmeten worden, gelyck oock houdt etc. niet en doet. Maer de substantie des geluydtsc) wort eerst gepraepareert als die dinghen aen de locht raken.

 

+824 Ick hebbe ergens4) geschreven, dat het water, daer vuylicheyt in is, als het Haerlemmermeer, de schepen min ophoudt dan revierwater. So soudet oock moeten syn met de locht, dat de vogels so wel niet vlieghen en konnen by de aerde, daer de dampen maken dat de lucht min is. Maer het scheelt veel of yet ergens tegen stoot of maer in en licht; ende opgaende dampen konnen meer draghen dan locht, vallende min. |

 

+De heeren doen sulcke groote onkosten aen de Latynsche scholen, waervan sy de vruchten selden selve genieten, waerom en doen se dan niet een weynich onkosten om haer borghers, die haer stadt nudt souden syn, te doen onderwysen in natuerlicke wetenschappen ende mathematische konsten?

Dit soude konnen geschieden, waert sake dat sy een vergaderinghe deden oprichten, in dewelcke met haer weten ingenomen soude worden alle die bekendt waren wat geoeffent te syn in mechanycke wercken ende andere konsten, alsoock die men oordeelde dat goet verstandt hadden ende apparent waren tot voordeel vant collegie in kennisse te sullen toenemen. Dit college soude bestaen in sulcken

+ getal alst de magistraet goet vinden soude ende na dat sy liberalicken daertoe contribueren souden willen. Want het moest so niet gaen dat die niet en compareerde de boete gave, dewyle een beuselinghe maken kan, dat men daeruyt scheydt; maer alle die compareerde ende syn devoir dede, behoorde dadelick te trecken eenen schellinck of meer. Het devoir soude syn, dat sy op geregelt pampier (om eens al de schriften byeen te moghen binden) haer gevoelen op de voorgegeven vraghe souden schriftelick inleveren ende daer laten ligghen, nadat syt opgelesen ende onderteeckent hadden1).

 

+Ick hebbe vooren ergens2) geseydt, dat de gewoonte een dynck fraey maeckt, dat is te segghen fraey doet heeten ende schynen. Dit blyckt oock uyt hetgene dat men met de penne schryft; want dat noempt men fraey schrift, tgene dat dick is daert dick moet syn, ende dun of fyn is, daer de letters so moeten syn.

Maer waerom moeten sy so syn? Omdat de penne, als men schryft, in de handt vast blyvende, door de splete, die se heeft, int trecken van linien der letters dese verscheydenheyt geeft, na dat het platte van de penne of de syden teghen het pampier kommen. Twelck alle menschen, eenderley penne gebruyckende ende die op eenderley wyse in de handt houdendea), nootsakelick eveleens doen; doch d'een houdt de penne wel wat aen d'een syde te veel, d'ander aen d'ander syde te veel, maer de meestendeel houdt se wel, doch wanckelbaer, also dat se somtyts de dickte van de letters hier maken, somtyts daer. Evenwel worden de letters meest op haer behoorlicke plaetse dick ende dun gemaeckt, dat is: telt hoeveel letters datter in alle schriften, hoe quaet dat se syn, op een seker rechte plaetse dick syn ende telt hoeveel datter op een seker onrechte plaetse dick syn, ghy sulter veel meer vinden van de eerste. Daer syn wel meer letters, die op de onbehoorlicke plaetsen dick syn, maer die onbehoorlicke plaetsen syn vele en de seker rechte maer één. Daerom moet men een seker onbehoorlicke plaetse setten teghen de rechte, niet al de onbehoorlicke plaetsen. Want waert dat een schrift altyt op een selve ongewone plaetse grof of fyn ware, ende dat al de schriften, die men siet, so waren, dat soude dan oock in dien deele fraey schrift worden. Daerom neempt (by exempel) het opperste van een letter, als byb) exempel van een o, ende besiet daerin tgene voorseyt is, sult het so bevinden. |

 

+Ick verstae, dat de leertouwers van de brouwers het leck halen, dat is hetgene dat van dec) moudt etc. drupt, alser al het bier af is, ende dat se dan in een tonne, daer veel verroeste nagels ende ander yser in is, dat leck gieten; al waert eenen tyt lanck op gestaen hebbende, dan verwen sy haer leer daermede, ende het worter van

+ swart. Maer het leer en soude dese verwe niet aennemen, waert dat het eerst niet wel doortrocken en ware van de huyvetters runne, want soo men een doeckxken daerin steckt, of yet anders, het en sal daervan niet swart worden.

Hiermede verwen de boeckbinders het leder synde kalfleer, dat sy over de borders trecken, gelyck ick gisteren int binden van desen boeck gesien hebbe. Ende den boeckbinder seyde my: ‘waert sake, dat men dit leer, eert geverwet was, met regenwater nat gemaeckt hadde ende dan eenen yseren hamer daerop gesedt, het soude op die plaetse, daer den hamer gestaen hadde, alleen swart geweest hebben’a). Twelck is omdat dit gerunnet is ende van runne wel vet doortrocken. Aliàs ratio quaerenda.

 

+866 seght Verulamius1), dat het in ster-licht kouwer is dan alser wolcken syn, ende schyndt onder anderen oock reden te geven, gelyck ick vooren2) gedaen hebbe, te weten omdat de hitte dan plaetse heeft om uyt te treckenb); andersins blyft se teghen de wolcken ende en kan oock, boven gesloten ende verhindert syndec), so haest niet optrecken, also dat de locht warm blyft totdat de Sonne des anderen daeghs wederom opkompt ende syn hitte of vier in de locht wederom schiet.

Daer seght hy oock, dat de locht altyt eenich licht in sich heeft, anders en souden de catten niet sien konnen. Ick hebbe vooren3) hetselve geseydt ende noch meer, te weten, dat dit licht noch kompt door de sterren ende de refractien ende reflectien des nachts. Niet datter in de locht eenich licht groydt, want niet en sal blicken noch peerel noch steen, daert heel doncker is, maer de katten konnen yet uyt haer ooghen schieten, dat licht maeckt, daer sy haer ooghen toe schicken, ende perpendiculariter wederom keert, daerdoor sy ende niemant andersd) dat sien en kan.

 

+869 Van t'gene dat de vyngers cruyswys overeen liggende, een bolleken dobbel presenteren, hebbe ick vooren4 de rechte reden, so ick meyne, gegeven, vergelyckende die met de stralen, die van een dynck in beyde de ooghen kommen.

 

870 Hy en verstaet niet, hoet kompt, dat de oude lieden van wat verre af beter lesen konnen dan van dichter by etc., gelyck Keplerus5) wel doet.

+

+879 Het uyterste van de schaduwen, seght hy, schyndt altyt te beweghen ende de reden daervan te syn, omdat de sierkens, die men in de sonneschyn siet, altyt uyt ende in de schaduw vlieghen. Want alser eenighe sich na de Sonne sus of so keeren, so schynt het, dat de schaduwe korter ende langher, smalder ende breeder wort; op d'een plaetse wat breeder, terwylen sy op d'ander plaetse schyndt te smallen. Want de reflectie van die sierkens synde dicht aen het eynde der schaduwe, blickt opa) de schaduwe ende maeckt se wat lichter aent eynde.

Dit en hebbe ick nergens geschreven; dan staet my so wel aen, dat ick nu myn gevoelen dus explicere. |

 

+889. De reden dat het water het glas vult als ment over een brandendeb) keerse stelt met den randt int water, en is niet attractie, gelyck hy meent, terwylen de vlamme noch niet uyt is, maer omdat de vlamme dan so heet niet en isc) als in dat oogenblick als het glas daerover stolpte; waerom oock de locht int glas dan al begint dicker te worden ende het vier door de onsienelicke gaetjens des glas te vertrecken. Maer als de keerse heel uyt is, dan dickt de lucht subitelicker ende het water ryst stercker. At hac de re aliàs1) scripsi latiùs.

 

+601 en 607 seght hy, dat het verschil tusschen dieren, planten ende metallen of steen ende diergelycke is, dat de dieren ende planten spiritus of geest hebben in gootkens, maer de reste hebben geest, die besloten is hier ende daer in gaetjens, also dat de geesten byeen niet kommen en konnen. Ten tweeden, dat de geesten van dieren ende planten gelyck ontsteken syn ende branden, maer de andere niet, al ist dat de substantie van hitte daerin dickwils grooter is, soo sy ontsteken wort, als in naphta ende aromatibus.

Het verschil tusschen dieren ende planten is, dat der dieren geesten noch bovendien in seker hollicheden vergaderen behalven haer aeren of gootkens, ende dat sy meer branden ende ontsteken syn dan der planten. Van dit branden hebbe ick vooren ergens2) breeder geschreven. Van de geest in de steenen is te ondersoecken, want die kan daer wel in syn, ende vacuum oock, dewyle dat geest veeltyts ondichter is dan styf lichaem, want water (twelck oock geest kan genoempt worden) is dichter dan houdt.

[19 juni 1628]

+Den 19^en Junij 1628 hebbe ick een clickerken gevonden, dewelcke men des avonts in de bedtsteden ende schutsels hoort, waervan sommighe wel verveert worden, want het clopt kleyne, dichte clopkens, sodat sy het spoockerye houden te syn ende voorboden van geluck, maer soo men die kompt te sien, so ist ongeluck, segghende, dat het cleyne mannekens syn met trommelkens aen haer syde; ende

+ alse gesien worden, so geven sea) dengenen, die haer siet, een oorbandt ende verhuysen.

Maer het syn korte, dicke wormkens gelyck een peerdeboone. Sy cloppen met haer hooft teghen het bordt. Ick nampt op ende steldet op een plancke, ende clopte met myn nagel eerst op de plancke, ende terstondt dede het wormken ook so. Het cruypt heel traech voort met voetjens.

Dit schryve ick omdat niemant en lette op dynghen, daer niet op te letten en is. Want indien ymant een ander bedrieghen wilde, hem wys makende, dat hy wat +bysonders ware, die soude sulcken beestkens in een doosken sluyten ende op een plaetse setten daert niet te vinden en was. Als hy dan ymant wys maken wilde, dat hy antwoorde creegh van synen geest etc. op al syn vraghen, so mocht hy den persoon in de camer brenghen ende alles toesluyten ende doncker maken met meer ceremonien om de sake te beter te doen gelooven, ende dan segghen: ‘Ick sal kloppen ende indien den geest oock klopt, dats een teecken, dat hy by de hant is ende my verhooren sal’c). Alst dan so gebeurde ende dat de persoon de nature van dese wormkens niet en verstondt, en soude hy niet beven? Daerom en laet u niet bedrieghen, noch en bedrieght niemandt, tensy om te leeren ende dan te openbaren. |

 

+704 seght De Verulamio1), dat een houdte pyl uytd) een musket geschoten, door dicker houdt gaet, daere) een bolleken van loot niet door gaen en kan. De reden hiervan seght hy te bestaen uyt het grootste secreet der nature, te weten de gelyckheyt van substantien, waerdoor houdt houdt treckt alst niet verhindert en wort door de swaerte, dewelcke geheel wech is als de pyl so rasch gedreven wort.

Maer dit en is maer beuselinghen, want het houdt en wort ymmers door syn swaerte niet verhindert door houdt te gaen, daert op licht? Maer de reden, waerom eenen pyl meer forse doet als een bolleken, hebbe ick gestelt in myn eerste lesse, die ick binnen Dort gedaen hebbe2), namentlick omdat den pyl door syn lenghte so swaer is alst loot, waerdoor sy niet licht en kan gesteut worden, ende dat sy door haer smalte weynich locht ontmoet ende meteenen daerdoor <gaet>f) ende haer scherpte maer teghen een kleyn plaetsken van het houdt gedreven en wort, twelck lichtelicker te doorbooren ende te overwinnen is dan met deselve cracht seffens veel houdts te genaken, twelck met de cloot geschiet. Besiet oock wat een cuneus of beytel al doen kan, daermede eenen pyl te gelycken is.

 

+Ick hebbe vooren ergens3) geschreven, dat het leven anders niet en is dan een

+ soorte van vier, hetwelcke geduerich, doch seer traegh, brandt, niet anders verteerende syn oly dan ons vier, dat men siet, syn oly verteert. Want het en schyndt niet, datter andersins een geduerich beweghen soude konnen syn, want alles is stil sonder roeren, behalven het vier, hetwelcke ick vooren1) geseydt hebbe maer so langhe syn wesen te houden alst roert ende op die manniere, diet pricken causeert, geattenueert ende verdunt wort; anders en ist maer oly of diergelycke.

Maer om te toonen (boven hetgene vooren geseydt is) hoe desen brandt so traghelick geschiet, so bemerckt hoe het in den reuck gaet. Want een dynck als muscus rieckt lieflick seer langhen tyt endea) men en merckt niet, dat syn gewichte vermindert; het is seker, dat de materie des reuckx alleynxskens verteert wort, gelyck de oly in eenb) lampe, maer als blyckt, veel tragher. Voeght hierby den seylsteen, die oock syn cracht kryght gelyck de vlamme, <vermeerderende>c) hetgene ontsteken is, ontstekende hetgene noch niet ontsteken en was. So vervlieght oock den stanck, maer eer se wechgaet, verweckt se eenen anderen stanck uyt de materie, die daertoe aldernaest bereydt is. Roock uytvliegende vermindert de materie in korten tyt veel, de vlamme noch min, den reuck noch min, de cracht als van de seylsteend) noch min. Ymant kan dit voorder ondersoecken ende bewercken.

[7 juli 1628]

+Johannes Kepplerus, Harmonices2), Libro 3, paginâ 14 (jam enim primùm, qui est 7 Julij 1628 eum accepi) quaerit cur chorda mota aliam intactam, sibi verò consonanter tensam, moveat. Ac ferè ea dicit, aut certè non admodum dissimilia ab ijs quae ipse de eâdem re antè3) pluribus verbis scripsi, ac nunc demum audio aliquem similiter mihi hac in re ferè philosophantem. Quid porrò facturus sit, videbo.

Ferè inquam. Dicit enim: ‘Cume) duarum chordarum fuerit eadem tensio, sic ut unisonum reddere possint, tunc sonus unius, id est species immateriata corporis chor-

+ dae, constitutoe in vibratione, delapsâ à suâ chordâ, | ferit chordam alteram.’ Etc.

Nunquam enim ego sonum vocaverim speciem immateriatam. Quî enim immateriatum movere possit materiatum? Cùm ipse dicat ibidem: ‘si quis boatum edat versus chelyn aut aliud cavum, eo boatu percutere id cavum ac facere ut resonent ejus omnes chordae’. Existimare enim boatum illum esse immateriatum et immaterialiter agere in cavum illud, non videtur tam acuti philosophi quem ubique esse se demonstrat Kepplerus.

+Vide quae de sono antè1) scripsi. Ne quis autem me reprehendat quòd consonantiam dixerim cùm altera chordam non moveatur primâa) et videatur dicendum congruentia; sed sciat me hîc duntaxat operam dare ut meipsum aliquando intelligam, non ut haec ita in vulgus spargantur: ea enim verba quae prima in mentem venere, posui ubique manu celerrimâ, post, si vivam, correcturus.

 

+Keplerus, Lib. 3, cap. 102) videtur ea dicere et porrò dicturus quae ipse in principio ferè hujus libri3) meditatus sum, unde etiam ibi ego excogitabam modos modorum a me vocatos. Ut enim Keplerus hîc quartae formas multiplicat propter tonos majorem et minorem, ita ego ibi sustemata harmonica propter eandem rationem multiplicabam. Vide ibi.

 

+Keplerus citat4) quidem Sarlinum, quem habeo in bibliothecâ meâ, et ex quo etiam nonnulla antè5) in his meditationibus notavi. Sed cùm scriptus sit idiomate italico, pauca duntaxat intelligo, atque ea tantùm, quae antè aliunde intellexeram, vel proprio marte meditatus fueram; quae verò nesciebam, ex eo non potui discere.

Alios musicos paucos vidi nec alios quàmb) eos, quorum vides in hoc libro mentionem factam. Soleo enim ex omnibus libris, quos alicujus facio et ex quibus aliquid proficio, aliquid semper notare, quia nullus unquam in omnibus mihi placuit; imò etiam honoris causâ nomino eos, ex quibus proficio, quod et cum praeceptoribus meis facerem, si ullos essem nactus: vides enim me etiam indoctos, imò pueros et mulierculas citare eorumque omnium mentionem facere. Nullos igitur praeceptores, nullos libros habui nihilque didici quàm quorum hîc aliquando mentionem facio. Quod scribo ne quis miretur, si fortè viderit me mihi ascribere, quod meum non est, sed ante me libris editum; aut ignorare quae in Sarlino etc. satis fortassis distinctè habentur.

 

+Necdum, quicquid Keplerus dicat6) de tertiâ majore, à quo b durum putat

+ initium sumere, aut de tertiâ minore, à quo b molle dicit inchoaria), persuaderi possum inb) his duobus cantuumc) generibus aliquid essentiale latere, sed potiùs



inventa esse ea nomina ad formas distinguendas, quibus in lineis musicis omnes duodecim modi possint exprimi. Nam in basso, ut hîc vides, potest cani modus primusd), tertius et quintus, qui sunt Glareani1) undecimus, primus, tertius, quorum finales sunt ut, quod potest etiam esse fa re, quod potest etiam esse sol mi, quod potest etiam esse la, qui tres desinunt in infimâ lineâ vel loco immediatè sub eâ vel supra eam. In b duro verò eodem modo canitur septimus, nonus, undecimus, id est ubi fa est, quod non nisi fa esse potest, sol, quod etiam potest esse ut, et la, quod etiam potest esse re. Et si notam supra lineam velimus infra locari, ut infima nota canatur infimâ voce, clavem deprimimus atque | ita satisfit omnibus modis, quos omnes incipere ab infimâ voce humanâ, imò ab altitudine vocis quâlibet, necessariume) omninò est.

Cur enim is, qui non nisi unam octavam canere potest propter vocis quoddam impedimentum, nequeat omnes modos canere? Aut cur quivis nequeat quemvis modum quovis altitudinis loco canere? In instrumentis quidem, ubi voces mutari non possunt, non omninò omnibus locis omnis modus potest cani, attamen semitonia quaedam ita interposita sunt (quae interpositio b molf) vocatur) ut ferè omnibus locis omnis modus possit incipere; differt enim tantùm duabus circiter tonis aut tribus.

 

+Idem, Lib. 3, cap. 142) de tonis aut modis deque 72 diversitatibus, confer cum his, quae de 72 modis modorum scripsi3). Quaeque scripsit hîc in ejusdem capitis ultimâ sectione, videlicetg) voces,’ expressâ pulsatione chordarum in memoriâ haerere’, confer cum ijs, quae ipse antè4) in eam sententiam annotavi et vicissim ab invicem lumen accipiant.

 

+Idem, Lib. 45) multa scribit de animâ mundi etc., quae omnia hinc orta sunt quiah) scientia vera animae tam est intricata et difficilis, non tamen meo judicio tam aliena ab hominum intellectu, ut nequeat unquam intelligi (hominis mentem semper excipio)i). Nec intelligere queo quo pacto idea milvi in pulli animâ innata sit, etiam cum notâ ejus fugiendi, quod ipse cum Scaligero6) affirmat.

+

Kepleri autem philosophia hac in re consistere videtur, quòd existimet influxûs stellarum apud nos nihil posse suâ vi, sed eo modo quo pueros solo visu aut nutu, canes baculo tantùm elevato, fugamus, etiam ea, quae hîc sunt, moveri a superioribusa); utque pueros nutus non laedit aut baculus elevatus canem non vulnerat aut consonantia in cerebro nihil loco movet, ita etiam radij stellarum sensum terrae et elementorum feriunt, qui tactus se effert, movet et versat per propriam vim pro affectu quo a radijs afficitur.

Hoc autem in animalibus verum esse nemo inficiabitur. Ac coepi ejus rei subinde rationes inculcare etsi ne mihi ipsi satisfaciant ob rei difficultatem; posito tamen hoc fundamento quòd species visibiles (quos radios solares ad baculum reflexos vocavi) ut et nutuum et consonantiarum soni, aliquid reverâ in nobis loco moveant, quod Keplerus non facit. Qui quomodo immateriatis rebus, non tantùm in animalibus, verùm (quod planè novum est) <etiam>b) in brutis, tam immensa corpora movere possit, ipse viderit.

 

+Den brilslyper hier te Dort1) seyde my, als ick hem een hol glasken gaf om daertoe een bol glas te kryghen om een verresiender te maecken2), dat hy al veel bolle glaeskens moet proeven eerder een op past, ende dat het oock so is als hyd) een hol glas moet soecken tot een gegeven bolle glas.

De reden3) is omdat de middelste stralen ontrent het centrum van het bol glas so seer niet en convergeren, dat is so seer niet innewaerts en krooken gelyck de uyterste, dewyle sy alle in één punt kommen moeten. So oock en kroken de middelste stralen van een hol glas so seer niet uytwaerts, dat is en divergeren so seer niet als de uyterste stralen doen. Daerom moeten de glaskens also op malkanderen passen, dat gelyck de middelste stralen vant bol glas deurt midden des hol glas passerende, de samenkomste, dat is concursum penicilli, maken in tunicâ aragnoide, dat so de uyterste stralen oock so doen. Anders wordender colores iridis gemaeckt ende alles confuuse) ende donckerlick gesien. |

 

+Als men door myn groot bol glas op het pampier alle dynghen, die buyten syn, int doncker so fraey siet, so siet ghy, dat het pampier moet staen op een seker distantie van het glas, anders en schyndt het niet distinct; maer die distantie en is

+ soodanich niet of het en mach wel een handtbreet verschillen, also dat het even fraey schyndt oft een handbreet verder of naerder is.

De reden van dese latitudo en is anders gheene dan omdat de stralen, die deur het midden vant glas gaen, of daerontrent, in een ander pundt vergaren dan die door het uyterst