[1 januari 1633]
Te Dordrecht den 1en Jann: 1633a).
+Distinctè videre non eodem modo (quamvis vulgò aliter videatur) dici potest. Tota enim Luna videtur distinctè, item maculae ejus, toti montes, totae urbes, totae domûs, totae fenestrae, litterae, et tandem pulicum crines per instrumentum visorium. Et si instrumenta forent subtiliora et plus luminis per specula ustoria rei videndae applicarentur, etiam crinium istorum minimas forsitan particulas videremus2).
Distincta igitur visio fit secundùm rationem distantiae; idque dicitur distinctè videri cujus omnes radij in pupillam oculi incidentes, in tunicâ aragnoide in unum punctum conveniunt, quod ferè fit ab omnibus radijs parallelωs ad pupillam venientibusb). Punctum igitur in Lunâ, quod omnes suos radios ad pupillam directos sensibiliter parallelos emittit, tantum est ut totas regiones aequet. Illae igitur confusae videntur quia omnes earum radij in unum punctum post humorem cristallinum in tunicâ dictâ concurrunt, nam nulla unius puncti sensibilis est distinctio; sic urbs è longinquo visa ita ut duntaxat punctum repraesentet, non videtur ut urbs, sed ut punctum aliquod: a puncto quod ex silvâ aut monte provenit, different. At cùm tam propinqua est urbs ut domuum cacumina ad pupillam parallelωs veniant, non haec, sed urbs videtur. Adhuc propinquioribus lapides aedificiorum puncta fiunt visibilia per eaque toti muri, aut parietes, videntur. Sic litterae in pariete scriptae è longinquo non videntur, sed tres in rectum conjunctae, videntur ut linea; novem verò ut quadratum dispositae, videntur instar maculae. Pulicum membra singula ad pupillam parallelωs venientia, fiunt puncta visibilia per quae toti pulices videntur.
Myopibus ex longinquo haec puncta visibilia sunt majora, presbytis verò majora sunt puncta ex propinquo visa, ideòque his propinqua exigua videntur confusa, illis exigua longinqua. Qui ita sunt presbytae ut non nisi paralleli radij in tunicâ concurrere possint, ij omnia non majora quàm est pupilla oculi eorum confusè vident.
+Psal. 16 singht men te Dort in den 1en regel pro sol sol fa fa, sol sol re fa. Ende weet op dese occasie, als ghy wilt sien wat noten in desen of dien psalm eyghen syn, dat gy niet en moet meynen dat se al goet syn die tot noch toe vant gemeyne volck niet verbetert en syn, want veel psalmen worden tselfdea) gesonghen. Ende gy soudt voor goet, ende als eenen regel van de reste aennemen, dat quaet is, ende in familiaer gesangen wel verbetert sou werden. |
+Psalmo 36, versu nono, pro mi fa la sol mi fa mi canit vulgus in templis mi la la sol mi fa mi, naturâ illi suggerente consonantiam fa la huic modo, quo totus hic psalmus canitur, non convenire. fa la enim pars est modi, cujus finalis est re qui etiam est sol; psalmus verò est modi cujus finalis est ut qui etiam potest esse fa.
+8 of 9 daghen lanck voor den 23en Decemb. 1632 istb) te Dort so stille geweest dat niet eenen meulen en heeft konnen malen, ende by mans gedencken en ist voor desen so niet geweest, seght de kneght van den meulenaer. Ten regende doen oock niet.
Als men wilt dat het glas van twee verscheyden spheraciteyt sy, so slyptc) eerst het gansche glasd) op het becken sondere) het glas aent houdt (capulum vocant)f) vast te maken, want dan salt effen syn gelyck het becken. Ende daerna, capulo affixum, slypt parvo manûs ambitu totdat de kanten tot halfwege afgegeten syn, ende polyst het so samen; dan sal de midden wat holder syn dan de reste ende also sullen de radij best in één punt vergaderen. Men mach oock maken door instrumenten; ofte, gelyck vooren1) geseydt is, dat manûs ambitus exactè semper idem fit. So sullen de stralen van de kanten seker gaen.
Doch2) dit al is sulcken abuys gelyck of men docht dat een glas eerst op een vlack becken ende daerna op een holder geslepen, tot de vergaringhe der stralen in één punt wat goets doen sonde3). Doch beyde is contrarie. So ist oock al dat my dieshalven in den sin kompt. - 10en Jan. 1633g.
Want4) als het glas int slypen eerst aen de kanten afneempt, so wort het bolder alst van te vooren was; ende alst eerst in de midden afneempt, so wort het daer holder dant van te vooren was. Ibi radijh), per loca à centro remotiora, citiùs
+ quàma) antè concurrunt; hîc per loca circa centrum concursûs longiùs protendunturb). Quaerebatur autem ut per haec citiùs, per illa tardiùs concurrerent, ut ita omnes radij in unum omninò punctum convenirent.
Hieronymus Sirturus, partec) 2, cap. 22 Telescopij1) dicit majus aut minus specillum sive lentem, in eâdem formâ paratam, suscipere diversam figuram,
Ubi ille errat, quia non videt majorem lentem per extrema sua punctum concursûs propiùs lentem constituere quàm lentes minores quia hi centro sunt proximiores. Deinde nescit radios, per extrema transeuntes, superare illos qui propè centrum transeunt, quia triplò plures radij transeunt per eandem latitudinem; circulus enim duplum habens diametrum, occupat quadruplum spatium. Cùm igitur punctum propinquius a pluribus radijs constituatur, fit ut remotiùs obscuretur, id est negligatur. Idcircò forsitan praestabit loca circa centrum tegere, ne confundant punctum propinquius, nisi putes radios, proximè centrum parallelωs ferè incidentesd), illud punctum sub transitu illustriùs reddere. |
Int slypen van seer bolle glaeskens ist goet dat men het glas so groot neemt als men kan, gelyck vooren2) oock bewesen is van allerhande bolle glasen, omdat dan de oneffenheyt op so grooten gedeelte der sphere te niete gaet. Maer dan valt het glasken al te dicke. Om dan oock dunne te krygen, sal ment setten met cement int midden van een ander grooter glas ende die beyde so samen slypen, tsy dat het grooter glas in centro een gat heeft, daer het kleyn glasken in past ('twelck men meer of min uytwaert of inwaert setten mach)e), tsy dat men het kleyn glasken boven op het groot glas plackt, doch dan en sullen de kanten van het groot glas maer het becken raken. Aldus maeckt men het bol glasken so bol als men men wilt, ende oock so dunne.
[8 januari 1632]
Men kan wel eerst een glas slypen dat niet seer bol en is, ende hetselfde in een ander becken, dat holder is, slypen, halfweghe of so verde als men begeert. Dan sal het glas bestaen van twee soorten van convexiteyt, den randt bolder synde dan de midden. Doch dewyle men soeckt al de parallele stralen achter tglas in één punt te vergaderen, so is deze inventie effen contrary, want de kanten brengen de stralen al te vroegh byeen ende hierdoor vergaderen sy noch vroeger. Derhalven behoort men te maken dat het midden bolder is dan de kanten, twelck so wel niet te doen en is, want een bolder glas op een vlacker becken brengende, so raeckt het midden meest teghen het becken. Daerom moet men het midden met dun bleek of yet diergelycke besetten, so verre alst van noode is, ende het glas een weynich kantenf), also by beurte ronsom slypen, want het becken en kan
+ telckens maer van een linie des glas gerocht worden, twelck langh werck sal syn.
Men kan oock het glas, voornementlick als het groot ende vlack is, int midden wat ingeboghen setten; dan salt de hyperbole naerder kommen1). Maeckt het glas so geboghen vast dat het so blyft staen.
Ofte slypt u glas eerst op een holder becken, ende neempt dan eena) vlacker becken met een gat in de midden, ende set het op eenen drayenden asb)2), ende houdt u glas daer so teghen dat het midden altyt in het gat kompt. So sal het midden so bol blyven alst was, ende de randen so vlack alst twede becken. Also kont ghy een groot glas op meer als twee beckens slypen dat de delen naest het centrum altyt bolst syn.
Ofte neempt een tin becken, ende laet het op den asc) al drayende slypen. So sullen de kanten altyt meest afnemen omdatse meest raken, ende so wort het becken ende glas een hyperbole gelyck. Doch alst te veel aen de kanten door veel slypen afgenomen is, maecket dan wederom spherael, ende proeft elck geslepen glas. - 8en Jan. 16323). |
Nadien datter drymael meer stralen gaen door de kanten vant glas dan door gelycke breette ontrent het midden, so waert goet een groot glas maer halfweghe te slypen. Alsoo behoudt het best syn dickte ende tis eer gedaen dan of ment heel sleep ende het midden stopte. Ende omdat dese kanten niet te schielick en souden veranderen, dat is te segghen dat de kanten te breeder mochten syn sonder verscheyden vergaerpunt te maken, so sal men een vlacker becken daertoe gebruycken.
Ende omdat het kleyn ooghglasken in dese gelegentheyt heel dicht by het vergaerpunt staen moet (anders en souden die stralen daer niet invallen omdattet deel daerse door gaen moeten, maer so groot mach syn als de pupilla oculi)c), so moet men dat ooghglaeskend) geheel hol of (wil ment achter het vergaerpunt stellen) geheel bol maken.
Als men een geslepen glas, eer het gepolyst is, in schoon water nat maeckt, so siet men daer heel bequamelick deur. Ende soudent oock konnen gebruycken in een verrekycker sonder polysten, ware die klare vochticheyt soodanich dat se niet strax uyt en drooghde, als daer is deurschynende oly.
Dits een teecken dat het polysten niet en geschiet om de vuylicheyt, die in poris vast sit, uyt te wisschen, maer om de puntjens, die door het slypen alom scherp
+ uytsteken, af te wryven, want de stralen teghen de syden van die puntjens kommende, steuten af, ende verspreyden haer ongelyckelick, sonder deur het glas te gaen.
Een glas, even groot met een ander, dat op een vlacker becken geslepen is, en sal de species rerum exterarum in een doncker kamer so perfect niet doen konnen als het ander voorss. Want al ist datter evenveel stralen van elck punt van buyten kommende, in één punt opt pampier vergaderen, so ist evenwel dat die punten op het pampier so dicht byeen staen dat het ooghe daerin gheen onderscheydt en kan mercken, want al dat buyten een duym groot is, moet opt pampier maer een spellenhooftken beslaen. Daerom staen de deelkens daervan opt pampier te te dicht byeen, maer door een vlacker glas staen sy opt pampier verder vaneen. Daerom en ist niet vrempt dat de langhe verrekyekers de beste syn.
Een gepolyst glas en kan op een becken, daer anders niet op en is dan tripoly nat gemaeckt, niet voortgaen gelyck een glas dat maer rechs geslepen en is, omdat het gepolyst, sonder puntjes synde, al te dicht aen het becken kleeft, waerdoor het kompt dat het int voortsteecken sleept. Ende het ongepolyste rolt daerover, hoe fyn dat den amaril of tripoli oock sy. Oft1) ten ware dat men docht dat de puttekens, vol vette vuylicheyt synde, te lichter voort slyerena); welcke vetticheyt met doorpolysten, als met seepe, uytwast. |
Als men een glas met sulcke vochticheyt bestryckt die klaer ende deurschynich is ende niet haest op en drooght, ofte die so blyvende styf wort, so soude men sulcken glas konnen besighen eer het gepolyst is, ende daerdoor sien oft beter so is dan gepolyst, dewyle men vermoeyt dat door het polysten het glas die forme niet juyst en houdt diet opt becken gekreghen heeft. Ende so sal men sien wattetb) scheelt ende hoeveel het vergaerpunt door het polysten verder kompt. Ende of het vergaerpunt dan sulcken breette niet en heeft als gepolyst, dat is te segghen, of men het pampier dan niet juyster op een seker plaetse houden en moet etc.
Als men 't glas, sonder aen een houtjen ofte hanthaefkenc) (capulum vocant) vast te maken, slypt, so en kanment niet opheffen om op het sandt of amaril telkens te stellen, daer hier of daer een hoopken byeen is om die te beter te breken ende fyn te kryghen. Waerdoor kompt dattet hier ende daer onder het glas, dat byna geslepen is, gerakende, streepkens maeckt. Want al stoot het glas met syn kanten de groote sandekens meest altyt wech, so gebeuret evenwel, als het sandeken so heel groot niet en is, dat het onder het glas geraeckt.
Daerom machmen het glas, eer men het begint te slypen op syn vlack becken, eerst een weynich slypen op een geheel hol becken, dat de kanten een stroobreet afa) geslepen syn; so sullen dan als men opt vlack becken kompt, al de sandekensb) onder het glas gemaeckelick geraken, al en heft men het niet op, omdat de kanten van het glas het becken niet en raken. Ende so sal al het sandt gerocht wordende, fyn werden sonder eenighe over te schieten. Dus1) sal een gepolyst glas oock wel slyeren.
Nadien dat het vergaerpunt is achter het glas de lenghtec) van den <anderhalven>d) diameter van de spheraciteyt, als de stralen, door het glas gaendee), strax wederom in de locht kommen2), ende, als sy, int glas ofte water, so dick synde blyven vergaderen achter het begin vant glas de lenghte van den halven diameter3), so moet volghen dat een dicker glas op hetselfde becken geslepen, eer vergaderen sal als een dunder.
Dit kan dienen om het vergaerpunt beter byeen te brenghen, te weten als men op het midden vant geslepen glas een ander, aen beyde syden plat, plackt, omdat andersins de stralen doort midden verder vant glas byeen vergaderen. | db endef) ca syn twee stralen.
Fig. 52
ab de bollicheyt vant glas.
fh endef) eg is de dickte.
l daerse willen byeen kommen.
n daerse souden byeen kommen.
m daerse ymmers byeen kommen.
fi ende ek gaen so door de dickte.
bn ende an sooder geen dickte en waer.
Radij ergo db et ca, si nulla esset vitri <bhga>a) densitas, concurrant in nb) (quod quidem Keplerus1) totâ convexitatis sesquidiametroc)2) distare asseritd))e). At si totum spatium usque ad l vitro plenum foretf), concursus fieret in l; radij igitur, dum sunt in vitro, eodem modo se habent ac si totum iter tali corpore esset; exeunt ergo ad k et i. Inde verò sese ita habere videntur ac si primùm ex convexitate exirent, atque procedunt paralleli cum bn et an, unde fit ut necessariò concurrant in m.
Hinc patet magni referre ut crassities vitri sit aequalis. Si enim ag breviùs sit quàm bh, radius ca inter m, n et radius db inter m, l conveniet, si, inquam, bhg) longius sit quàm antè positum erat.
Als men een bol geslepen glas in den midden stopt, also dat de stralen maer door den rant ronsom gaen en konnen, so siet men dat opt pampier alle dynghen dobbel syn.
Dit en kan niet kommen uyt de gelegentheyt van de convexiteyt, want elcken cirkel moet juyst in één punt vergaderen, welcke punten alle commen in den ash) waerdoort kompt dat men het pampier voorwaerts of achterwaerts doen mach, ende men houdt evenwel opt pampier deselfde gedaente, want als ment naderby doet, dan heeft men de vergaderinghe van stralen des randts, ende als ment verder af houdt, heeft men die van de midden. Daerom acht ick dat dit geschiet als de platte syde niet wel geslepen en is, maer datse wat scheef staet. Let hier oock op de ongelyckheyt van dickte ende merckt wat se veroorsaeckt.
Die dan niet vyleni) en wilt, moet het glas op beyde seyden bol slypen ende dat solanghe totdat den uytersten kant allom afgeslepen is.
+Per lumen candelae videmur unicam litteram ex tam longinquo ferè spatio videre posse quàm per lumen Solis. Putamus verò aliter se rem habere quia littera è longinquo latet, at toti libri, homines, aedificia per lumen Solis videntur è longinquo; non verò per lumen candelae quia (ut antè alibi3) dixi) nimis attenuatur. Est enim parva proportio inter distantiam candelae à litterâ benè visâ etk) distantiam candelae à partibus libri, hominis, aedificiorum. |
Ferè dixi quia lumen Solis candelae lumine multò est defaecatuml). In flammâ enim candelae multi adhuc vapores insunt etm) fumi necdum inflammati, qui
+ non nisi, cùm longiùs digressum est lumen, separantur eta) consumuntur, tum videlicetb) cùm jam nimis tenuè est quàm ut per id videri aliquid distinctè possit.
+Qui igitur de nocte multis candelis ibiquec) urentibus litteram ferream (ne comburatur)d) illustraverit, eae) non minùs fortassè benè ob noctis ad oculum obscuritatem è longinquo per telescopium ac nudum oculum videri possit quàm de dief) procul dubio effecerit.
+Alsmen een concavum slypen wilt, so salmen in het midden van het becken een gat maken ende daerin het glasken met cement vast maken, sodat syn kanten met de superficie concava des beckens net overeenkommen, ende dan so voorts slypen gelyck vooren1) geseydt is dat men het becken schueren moet met een hangende gewicht aen eenen stock. Ende so doende salmen ten laetsten onder aen het gewicht wat laken ofte leer spannen, ende so met tripoli of potey polysten.
Dat de dynghen op het pampier door den randt van het glas meer dobbel schynen dan door de midden2), is omdat de refractie meer benaerdert verre van het centrum dan daer dichtby, in evenveel spatie.
Een geslepen glas, daer aen een kant of in de midden noch wat foilje aen is, alsmen dat gepolyst heeft, so bevinde ick dat men de keerse of de veynsters daerin perfecter siet aen de syde daer geen foli en is dan aen de syde daer de foilje is, daer nochtans de folie aen de spiegels gedaen wort omdat mer beter in soude konnen spieghelen dan of mer peck achteraen streeck.
De reden hiervan is omdat men in de plaetse, daer de folie is, twee keersen siet, waervan de eene is een reflectie vang) de opperbolle syde des glas, ende de andere van den binnenkant, te weten van daer de folie aen kleeft. Doch aen de kant, daer peck achter is, en is maer reflectie van de bovenkant, omdat de peck so niet en reflecteert ende dierhalve en isser geen confusie van twee dynghen seffens so dicht byeen. Want de vlamme van d'een keerse ontsteeckt de ooghe soseer, dat d'ander vlamme niet wel gesien en kan worden: de vlamme, die naest is, schynt donckerder dan die daerachter schynt te staen. Doch als men de keerse siet sonder vlamme, so schynt de naeste klaerst, want dan en isser die flickeringhe in de ooghen niet. Daerom, als men syn aensight spiegelth), so siet men verre veel beter daer de folie is, dan daer het peck is.
Merckt oock dat de naeste keerse dat schynsel is dat opt peck niet ghesien en wort. |
Nadien dat het glas somtyts ongelyck dick is ofte oock ongelick dicht, so salmen tot remedie daervan noch een ander glas daer oplegghen ende so langhe keeren ende wenden totdat men de plaetsen treft daer men se tegen aen legghen moet om daerdoor best te sien. Ende dan mach mense so teeckenen of so vast aeneen maken.
Als men een glas op een becken so nageslepen heeft dat den amaril heet isa), dan kleeft het so dicht daerteghen, dat ment qualick aftrecken kan. So oock, al ist dat mentb) onderaen den hangenden stockx gewichte plackt ende so slypt, waerdoor kompt dat het glas sich formeert juyst gelyck het becken is ende en kryght geen verbeteringhe doordat hanghen.
Daerom, als ment al hanghende slypen wil, so moet men het becken in voos hout of kurck maken, dat vol gaetjens is, want de openheyt van die gaetjens maeckt, dat het teghen het becken aen niet suyghen en kan. Meyne oock, dat men het ysere becken vol kleyne gaetjens maecke, die heel deur quamen, datter dan gheen suyghinghe en soude syn, want dan drynght de locht vanonder deur die gaetjens genoegh tusschen het becken ende t' glas, sodat het sonder kleven altyt rollen sal, hoe fyn den amaril oock is. Twelck oock dienen soude om het glas syn rechte forme te doen hebben, door dat aen den hangenden stock te kleven, al en ware het becken juyst niet net; want so synde en sal t' glas maer die plaetsen vant becken raken, die met het waggelende gewicht in één spheraciteyt syn.
Als men een bol glas in de midden met een rondt bleek stopt, also dat door den randt maer de radij in kommen konnen, so siet men op het pampier alles dobbel1), voornementlick als ment pampier wat dichter aen het glas houdt dan het vergaerpunt soude syn. Maer waerom schynt alles juyst dobbel ende niet dry, vier, etc.?
De reden is omdat de dynghen, die recht overende staen, haer stralen alder-dichts byeen werpen door de syden vant glas; want men snydt also van boven nederwaerts meer glas van de syden als van boven ende beneden, te weten, als de snydende linien evenverre vaneen staen. Confer cum his quae de circuli segmentis scribuntur. Daerentegen de dynghen, die buyten horisontael syn, snyden meer van boven ende beneden dan van de syden. Nu ist reden dat <dat>c), daer de stralen dights staen, best gesien wort; ende dat tusschen beyden is, soude oock wel gesien worden, waere dat deel van het glas, daer de meeste stralen byeen kommen, gestopt.
Men moet oock weten als men een randtglas ende een middelglas byeen voeght, beyde op hetselfde becken geslepen, dat het middelglas de dynghen opt pampier
+ grooter sal schilderen, omdat het verder af staet, ende so en konnen de stralen niet net overeen kommen.
Daerom moet het middelglas in een holder becken geslepen worden, so dat alle de glasen neffen aenstaen moghen in eodem plano: dan sullen aller randen stralen juyst met de middelstralen overeen kommen, ende hoe meer glasen hoe beter. | Ofte men mach op hetselfde becken het middelglas alio manûs ambitu slypen, ofte op eenen hoogheren dop placken als ment slypt, ofte een dicker glas daertoe nemen, ofte een ander glas daerop placken. Doch dit aeneen placken en kan geen veranderinghe geven als er noch eenighe locht tusschen hena)is, want dan is de refractie al gegaenb). Daerom soude men het een platte teghen het ander moeten placken met eenighe vochticheyt tusschen beyden, die deurschynich ware ende van deselfde consistentie, ofte dichterc), daer het glas van is ofte ten naestenby, nadat het dienstich mochte syn. Also kan men water, etc., tusschen beyden gieten als de kanten ronsom dicht aent glas syn, of1) men macht op een vlacker hout polysten.
Dewyle dat de grootste geslepen glasen de perfectste syn, ende onder dese died) de kanten geheel dun hebben, ende dat die niet wel gepolyst en konnen worden omdat die dunne kanten altyt teghen het laken steken (ende daer en is geen dickte om de kanten op een holder becken af te slypen)e), so mach men die groote glasen met de handt sonder dop geheel op slypen tot het polysten toe, ende dan de kanten ronsom afsnyden so verre alst van noode is om bequamelick te polysten. Want dan kan men se op den dop stellen, de kanten afslypen ende voorts doen gelyck met alle andere; ende so polysten datter niet of weynich afgae, ende also gheen of weynighe veranderinghe in de forme en geschiede. Dewelcke niet bysonders syn en kan als men het laken so leght dat de midden ende de reste tegelyck klaer worden, ende de dop ordentelick keert ronsom ende ten naesten by elcke reyse even veel streken geeft.
Willem Janss. Blauw2) braght my in den sin hoemen een bol, perfect ront soude drayen. Hy deelt op den drayboom de middellini, dat is den equinoctial, in vieren ende treckt met de passer, een vierendeel geopent, op den bol twee cirkels wiens polen in eenen selvighen axis door desen aequinoctiael gaen staen. So die
+ circkels juyst in één kommen, ist recht globeus; daer afwycken ist te dick, ende daer over malcanderen loopen, ist te dun.
Op het binnenste van droogh leer potey gestroyt, sal het glas, seght men, seer wel polysten.
De spiegels worden geslepen ende gepolyst met eenen langhen geboghen stock1), teghen de solder steunende ende op het hout, dat op de leye of schaelje licht, daer het glas met plaester aen vast is. Ende so treckt men het glas gins ende weer aen alle canten, ende den gebogen stock geeft allom toe ende perst. Daerom, hoe langer stock, hoe beter. Willem Janss. Blau2).
Men polyst de spiegels op laken.
Men soude moghen een wiel van houdt maken gelyck de mesmakers hebben, ende
Fig. 53.
daerop fyn amaril met oly kloppen, ende het glas, aen eenen stock hanghende, daeraen houden, als het drayt. So sal het glas altyt maer met één punt het wiel raken ende de bollicheyt kryghen volgens de langhte des hanghendens stockx, ende wacker gedaen syn met slypen ende polysten. Men soude oock dit wiel met leer of laken konnen overtrecken. |
[4 april 1633]
+Sennertus, de periodis febrium intermittentium3), prolixè satis disserens, non satis videtur explicare cur potiùs integris diebus quàm horis, aut alijs temporum partibus, periodi integrentur. Nam anticipatio et postpositio ita se habent ut dies integer inter eas sit medius, id est tàm multae sunt postpositiones quàm anticipationes. Explicandum igitur erat cur potiùs 24 horae quàm 30, 15 etc. inter illas medium sint.
Causa hujus rei ad noctis et dici vicissitudinem referri debere videtur. Maximè enim insignis haec est mutatio. Singulis diebus homo semel tot horas dormit, semel prandet, semel caenat, semel aut bis excernit, semel se vestit et vestes exuit, omnesque omninò ejus actiones cum die finiuntur et redeunt. Quid mirum igitur si interna etiam ejus opera integrorum dierum periodos habeant, cùm ab externis illis toto vitae tempore sollicitentur, et consuetudo voluntaria etiam sola interduma)
+ (ut illis qui certo tempore excrementa egerere consueverunt) ad naturam certâ horâ stimulandam sufficiat.
[3 april 1633]
+Den 3en April 1633, also ick smiddachs ende savons wat meer als ordinaris gegeten hadde, snacks daeraen also ick mynen eersten slaep uythadde (ende na gissinghe mocht het omtrent 2a) ueren syn in den morgenstondt, want ick worde meest altyt dan wacker)b) so docht my dat ick bescheelick voelde dat de spyse uyt myn maghe ginck na het gedermte, want het scheen alsof het onderste van de maghe opwierp ende het bovenste so gesloten bleef, dat ick weynich of geen geur in de mondt en voelde, maer voelde het nederwaerts schuyven van de chilus.
Waeruyt ick besluyte dat om het uyttrecken van de spyse uyt de maghe veel menschen in den nacht wacker worden; want daer is meer of min alteratie in die actie, ende blyven een uertjen of so wacker.
[2 april 1633]
+Also ick den 2en dito reedt tusschen Leyden ende den Haghe ende daeghs te vooren tusschen Amsterdam ende Haerlem voer, sagh ick dat het d'een uere schoon weder was ende d'ander uere hageldet of sneeuwdet. So oock daeghs te vooren binnen Amsterdam synde, sodat ick tegen Willem Janss1) seyde: ‘het gaetc) haghelen ende sneuwen ende den windt is Suydwest’. Doch den wint hadde te vooren langhe Noortoost geweest ende is nu desen 4en ditod) Westelick, doch seer kout ende <met>e) fraye sonneschyn.
+Ich sagh den voorsz 2en dito dat de witte wolcken stille waren ende de swarte van het Westen kommen, daeronder rasch aenkommende; so besloot ick dat de voorgaende daghen door den Noortoosten wint al de siltighe warmtenf) uyt onse locht na de see toe gewaeyt waren. Ende alser een wolcke uyt de see tot ons quam, die regen brenghen soude, so veranderde se in onse locht tot hagel of sneeuw, want sy en konde soveel warmte niet mede brenghen om de gansche locht warm te maken.
Ick giste dat de witte wolcken noch al van de Noortooste waren ende veel hoogher dan de swarte; want gelyck ick gistermorghen sach dat de Sonne den rym tot damp dede optrecken (ende dat omdat de locht, koudt synde, te beter het water, met de stralen der Sonne gemeynght synde, draghen konde)g) so achte ick dat die dynghen also ordinaris gebeuren. De locht is boven alderwarmst om reden voor desen2) verhaelt, daerna omtrent de aerde, ende int midden alder | koudts, doch also dat het midden sy soveel leegher dan het opperste, als het opperste warmer is dan het onderste, sodat de swarte wolken misschien maer 1000 voet hoogh waren ende de witte wel 10 000 voet.
+Als den damp begint op te trecken, so moet se voortgaen, omdat de locht daer hoe hoogher hoe kouder wort, tot datse so verre voorby het koudste is daer de locht wederom niet kouder en is dan ontrent de aerde. Daer blyft den damp dan hanghen ende vergadert daer byeen. Ende isser yet onder, dat noch warmer is, dat ryst noch hoogher, ende hetgene dat kouder wort, sackt neder tot aen het koudste; maer daer voorby synde, moet het tot op de aerde toe vallen in forme van hagel, of reghen, ofte van sneuw, of mist. Alst dan langhe Oostenwint gewaeyt heeft, so en kan den Westenwint niet eer warm weder maken dan alse soveel siltichheyt ingebracht heeft, dat de heele locht daervan na behooren vervult is.
+Mirum videtur Democritum existimare Terram ex atomorum confluxu provenire, cùm nullas unquam particulas ad Terram nostram accedere sentiamus, nisi quis Alpes ex coelo cecidisse crediderit, aut insulas (quae ab Antiquis subitò dicuntur natae), primùm in intermundio coivisse, postea veròa) a Sole motas usque ad nostrae Terrae activitatem, fortê fortunâ, in mare cecidisse. Casûs autem illius celeritas fecit ne quis unde venerint, animadvertere potuerit. Terra autem non antè inter intermundia ex collectione atomorum crescere et augmentari potest quàmb) atomorum talis fuerit confluxus uti in Terrâ nostrâ est seminum ex quibus crescunt arbores, etc. In seminibus enim apto loco positis, aliquid est quod motu suo recipit in se, quod sibi conveniens adjacet. Qui motus actum accipit à Solis vel alterius cujusvis corporis calore.
+Liactûs quos vocant Medici seu eclegmata, quibus ulcera etc. pulmonum curare tentant, usque ad ipsos pulmones non videntur pervenire. Asperae enim arteriae nimis sunt longae et circa finem nimis exiles quàm ut tam tenax humor ad earum finem pervenire et per earum oscula in pulmonem exire possit.
Idcircò danda opera est ut per fumos et vapores idem fiat. Hi enim cum aere mixti, totum pulmonem complere possunt, estque is proprium pulmonum ingrediens. Quia autem toubacum et alia accensa saepè nimis acres et densos fumos exhibent quåm ut eos pulmo absque suffocatione posset recipere, quaerenda sunt talia quae calefacta, duntaxat leves fumos edunt. Et si capsula tam exigua (qualis est aen de toubackpypen) huic rei non sufficiat, fiat tanta ut odor ex toto acervo exeuns, per exiguam fistulam in nares vel os receptus, intentioni tuae satisfaciat.
+De meester te Vyanen1) gebruyckte een droogh stoofbat om in te sitten tot genesinghe van de gebreken in de neuse.
+Het stof van witte steen, daer men de beelden afmaeckt, gelyck hier te Dordrecht aen het Groot Hooft staen, is so subtyl (hoorde ick in de schuyte segghen) dat het in een gesloten blase aen de solder hangende, treckt so vol dat se berst, ende so veel menschens leven verkort. Ende daerom en willen der vele sulcken steen niet wercken |
+Een mensche die eenen dicken buyck heeft propter venarum, mesenterij, aut si vis, lactearum obstructionem, moet nootsakelick veel eten ende drincken, want den meesten deel gaet voorby deur de dermen, sonder in de lever te konnen geraken door de verstoppinghe van den wech, die daertoe leydt. Ende de lever ende de reste gesont synde, trecken even staegh.
+Dat de swarichheden, die aent herte kommen, na de oxelen trecken ende die aen de lever kommen na de liessen, geschiet om datter geen ander deelen des lichaems en syn, die so seer ende so dickwils beweeght worden dan de armen ende de beenen ende op die plaetsen. Ende dat alle andere swaricheyt dan daertoe niet altyt en loopt, acht ick te syn omdatter misschien sulkenb) wech daernae toe niet en is als van het herte ende de lever.
+Die op een waghen, met syn ooghen toe, achterwaerts rydt, die schynt voorwaerts te ryden, omdat de peerden met horten treckende, ons hooft geduerich voorwaerts, dat is buckende, valt, doordien dat het onderlyf altyt eerst den waghen volcht. Danc) die so voorwaerts rydt, schint achterwaerts te ryden, gelyck oock voor desen1) geseydt is.
Het mos aen de boomen hebbe ick eergisteren int ryden gemerckt altyt int Noorden te groyen, omdat de warmte van de Sonne de vochticheyt aldaer so niet opdrooghen en kan.
+In Engelant steken de keersmakers een fyn yserken in de cathoen, omdat de cattoen rechtop, sonder te hanghen, soude blyven staen. So kan weynich cattoen sonder drayen styf staen ende de nachtkeersen branden langhe.
+ deselvighe genoeghsaem betuygende)a), so hebbe ick den 8en April 1633 bevonden dat syn pols 19 mael sloegh teghen mynen 20. Ende eenighe daghen te vooren dat het wel 3 of 4 polsen scheelde dat de syne tragher was.
Hinc concludendum videtur vel febrem posse esse absque frequentiâ pulsûs, vel phtisin absque febre. Verùm tum dubitabitur quae possit esse causa emaciationis, cùm ea in tabe oriri videatur a nimio et continuò carnes absumente calore, per arterias in totum corpus sparso.
Hanc igitur causam ego sitam esse existimo in particulis ex putrescente pulmone, mediante aere per cor et arterias ob similitudinem substantiae partes omnes corporis solidas vellicantibus, et intra earum poros ingrediendo solventibus. Verisimilè enim est particulas pulmonis solidas, putredine solutas atque ad minima homogenea redactas, unâ cum aere per laeves arterias in cor rapi atque inde totum corpus pervadere. Particulas verò illas eam habere figuram quae instar cunei solidas corporis partes frangat, non aliter quàm nomae, cancerb), etc. ejusmodi fermenta omnem circumjacentem carnem depascit et pestis materia vaporosa non corpus ipsum, sed spiritûs aut saltem tenuiora corporis nostri suo ingressu et mixturâ dividit, divisaque actiones suas exerere nequit. Atque illud est quod ab Hippocrate τὸ θεῖον dicitur, quia figuram hanc homogeneorum talium nemo facilè explicaverit.
Ulcus autem pulmonis frequentiùs phtisin causatur quàm partium aliarum, quia haec) partes illo aeris vehiculo versus cor et arterias carent. Nec tamen rarò etiam ex illis putrescentibus hectica excitatur, maximè verò cùm ob febres ardentes ipsius cordis substantia raditur |.
+Cibus qui in prandio comeditur, usque ad horam quartam vel circiter in ventriculo coqui videtur; post verò usque ad coenam per intestina volvi anum versus, atque interim ex hoc chilo hepar id, quod nutritioni est aptum, attrahered).
Attractio illa fit ut reliquorum omnium, per arteriarum motum. Hoc enim motu in systole succus, ex venulis in loca ab arteriâ concidente deserta, exprimitur, ut etiam antè1) significavi. Haec attractio fit <per>e) noctesf) diesque absque intermissione. At cùm homo vigilat, spiritus ex cerebro per nervos in musculorum membranas emissus, easque motitans, tendens, etc., eundem in modum etiam attrahit, uti jam attractio sit multò vividior et quasi duplex; cùm homo dormit, ea attractio remittitur utpote unicam duntaxat attractionis causam obtinens. Venis hoc modo exinanitis, etiam inanitur earum fons videlicetg) jecur, quo spatiola vacua acquirente, siccus ex intestinis per venas lacteas in eâ exprimitur. Venae autem illae tam sunt exiles ut in mortuo animali non appareant; et nisi
+ tam essent exiles, non tantùm tenuior pars chili, sed etiam crassior transfundi posset, quod in venis multos morbos causaretur1). Post septem autem, credoa), horas à prandio, chilus ferè ad intestinum rectum pervenit, ibique id incipit vellicare et flatus putrescendo excitare, ita ut non pauci, antequam decumbunt, secedere cogunturb); mihi verò et plurimis alijs, ob consuetudinen, non talem affert molestiam hoc simplex excrementum ut ante tempus matutinum exonerare cogar. Tum verò duplex excrementum suâ multitudine intestinum id aggravat, quod in eo est acre aut flatulentum; jam non tam laxè habitans, latera ejus ex propinquo pungit et tendit, nam coena tantundem ferè excrementi quàm prandium suppeditat. Cibus enimc) in coenâ sumptus, non tàm brevi tempore ex ventriculo excutitur quàm dum homo obambulat etc., sed, ut antè dixi, circa horam secundam, aut, cùm cibus est concoctu difficilior, circa tertiam noctis ventriculus sese exonerat.
+Qui autem post illam horam in lecto vigilat, ferè sudorem per universum corpus emitttet, quia attractio jam confertim fit ob accessum spiritûs in musculos, ita ut etiam tenuior pars chili per jecur et orificia venarum capillarium in carnes et cutem attrahatur, qui aliàs inter dormiendum per insensibilem perspirationen lentè solet exhalarid). De die verò, etsi eadem sit magnae attractionis ratio, non sudat homo, quia non tam calidè tectus est et novo semper aeri occursat. Post septem igitur 8 vele) 9 somnij horas, nihil ex intestinis venae ampliùs accipiunt, sed partes circa ventriculum exinanitae, alijs excrementis pituitosis implentur, atque ita vicinae illae partes sese exonerant in ventriculum et intestina. Tertia verò corporis regio per insensibilem perspirationem vacuatur usque ad prandium, quod nobis qui non ope<rantur>f) facillimum est ferendo. Qui verò ab horâ quintâ operantur usque ad | octavam, eorum carnes tam multo labore non tantùm ab excrementis liberantur, verùm etiam ipsae difflantur et consumuntur, ideòque illi horâ octavâ esuriunt.
+Cùm juvenis essem2), contigit ut hyberno tempore totas tres menses post coenam usque ad horam primam, aut circiter, noctis legendo studerem. Atque animadverti, postquam aliquamdiù sedissem, pedes frigere, post verò eos calere, tandem verùm iterum frigere, ac tunc ibam cubitum, ubi iterum calescebant, et dormiebam ferè usque ad octavam aut nonam. Sed finitis ijs mensibus, manifestò sensi mentem
+ esse laesam, nec de ijsdem quibus antè tam acutè disserere quibama), ideòque totius anni vacationem à studijs mihi indixi.
+Ratio cur frigerent pedes est quia cùm cibus in ventriculo coquitur, totius corporis calor eo tendit. Nam cùm cibus, in ventrem immissus, non sit tàm calidus quàm partes corporis circa ventriculum sitae, multae necessariò caloris particulae ex circumpositis partibus in poros cibi vacuos exprimuntur, multaeque ex arterijs, quae in partes illas immissae fuissent, in cibum aberant. His autem vicinis partibus hoc modo aliquantulum evacuatis, externae partes suum calorem (quatenus plus jam ejus habent quàm partes praedictae) in illas effundunt, ideòque, minus caloris solito retinentes, frigere videntur. Haec eo ferè fiunt modo quo antèhac1) glaciem fieri dixi circumpositâ nive sale mixtâ, circa vitrum aquâ plenum. Imò si lapidibus venter impleretur, etiam externae partes frigefierent.
+At cùm jam cibus coquitur, qui et ipse in se particulas caloris continet, eae <particulae>b) coquendo solvuntur <et>c) volitant primùm ex ventriculo per poros in totum corpus; deinde dum expelluntur tenuiora ex ventriculo (ut fit illis qui saepè à mensâ ad mingendum coguntur surgere) et, ut antè2) dixi, per hepar in extima corporis attrahuntur, non mirum est pedes incalescere. Ubi verò hi ignes superficiarij, in tenuiori ciborum substantiâ delitescentes, absumpti sunt, et jecur ipsos humores jam accipit (qui magis sunt consistentes et sanguini faciendo apti, et in jecore novum iterum calorem, accipiunt)d), idem iterum fit quod modo dum cibus in ventriculo coqueretur. Et si quidem cibi calidissimi in ventrem ingerantur, nihilominùs tamen eadem quae dicta sunt, contingent. Hîc enim calor statim per poros insensibiles secedit cùm non habeat a quo nutriatur; ignis enim foci eum introduxerat.
+Hoc instrumento poterit aliquis differentiam expirationis et inspirationis
Fig. 54.
examinare3). Nam a b aquâ repleto, siphunculum c vicissim aperi et claude, ad modum quo fit aegri inspiratio et expiratio. Idque continuò fiat, donec tota aqua effluxerit. Si enim siphunculus tubum claudit dum aeger inspirat, eum verò aperit dum aeger expirat, sitque numerus expirationum minor ante totalem aquae effluxum quàm tune, cùm in inspiratione siphunculus tubum aperiret, erat numerus inspirationum, patet inspirationem esse tantò tardiorem.
Poterit etiam aegri inspiratio et expi | ratio hoc modo conferri
+ cum respiratione hominis sani. Si enim in aegro aqua citiùs effluxit, ejus inspiratio vel expiratio esta) celerior, etc.
+Qui febre laborat quâ interiora ardere videntur, exteriora verò frigent, illis calor ille internus ex foco per poros ad stomachum etc. pervenit, non verò ex corde per apertos canales, arterias dico, diffunditur.
Proinde ut quis à tali febre liberetur, dabit operam ut calor per arterias egrediatur. Cùmque materia hujus febris in venâ ita est conclusa, ut ab eâ ad cor non sit manifestum iter, alterum excitabis calorem qui, per arterias in extima corporis dispersus, ad se etiam hunc latentem rapiet. Optimè autem calorem excitabis, si in lecto totum caput tegumentis operias, atque ita eundem ferè quem expirasti aerem, inspirando recipias. Sic totum corpus intus et extus calidum calorem illum latentem etiam discutiet et undique poros et vias aperiet quibusb) possit forasc) evolare.
+Sic qui sudare desiderat, vigilans quiete, jaceat toto capite ut supra opertûs. Sic enim tàm diù ferè sudabit quàm volet, et cùm satis, superque ejus judicio, sudatum est, primùm nares frigido aeri committat; deinde tegmina minuat; tùm genua attollat, etc.
AEquè existimandum hoc pacto interiora nimis reddi calida, cùm ratio et experientia demonstret sic externa potiùs calida reddi; imò, cùm venarum oscula etiam in ore et ferè ubique desinant, senties et sitim, sudore circa os exeunte, etd) omnes ferè squalorem, minui.
[23 april 1633]
+Gerrit Houben1) ende Monsr Saumon2) hebben desen 23en April 1633 eenen volmeulen gepractiseert, met denwelcken sy voorgeven door één peert soveel te sullen doen als met de ordinare volmeulens door 3 peerden3).
Van haren volmeulen is het groot kamradt, daer het peert onder gaet, gelyck desen bygestelden circkel, ronsom met rollen, uytstekende ontrent eenen voet lanck ende eenene)
Fig. 55.
halven voet dick, op de manniere gelycker hier 3 geteeckent staenf). D'een rolle staet na gissinghe wel 2 voet van d'ander.
Ick meyndea) dat haer intentie is door dese rollen het slepen ende wryven der tanden ende staven teghen een te verhinderen. Daer staet te observeren als een ordinaris kamradt wel gestelt is, ende dat met 10 pondt 50 pondt opgetrocken wort, of dan oock met 100 ℔, 500 ℔ opgetrocken kan worden. Ist so, so en groyt het wryven ende slepen niet dan naer advenant. Ende nadien het vast gaet dat de verhinderinghe van dit slepen int lichte niet en scheelt van 1 tot 3, so is haer intentie ongefondeert. Daerenboven so en verhinderen sy het slepen niet geheel, want also de staven int midden naest by het radt kommen, so slepen sy noch al lanckx de rollen heen ende weer, ende daerom maken sy se so lanck. |
Ten anderen so is het naecksel van de rollen te groot teghen haren asch. Daerom, ist goet datse voor hebben, so moesten sy geen rollen, maer wielkens maecken, dat is, hebbende eenen grooten diameter ende dunne ysere askens ende te anderen so moesten der hoe meer wielkens hoe beter syn, want dan moghense oock soveel smalder wesen.
+Caput mihi solet dolere post cibum durioris concoctionis, praesertim post esum piscis et super cibum illum vini liberaliorem haustum ingestum.
Ratio etiam rei est quòd fundus ventriculi mei frigidior est. Cibus igitur diutiùs in ventriculo haerens, corrumpitur; cùmque illum fundus nauseabundus conatur eijcere, eum non adjuvat stomachus, quia corrupti illius cibi nidore non delectatur, ideòque se non comprimit accedendo, sed potiùs aperitur fugiendo et retrocedendo. Aperto illo et longiùs ab hoc chylo distante, non potest is per pylorum exprimi, sed a fundo ventriculi duntaxat concutitur, atque ita tenuiores partes ejus. Vapores facti, adjuvante etiam vini levitate, per apertum aesophagum etc. caput replentb) ibique cerebrum et praesertim meninges, quibus ultimò occurrunt, vellicando vexant.
+Johannes Baptista Benedictus de Mechanicis, cap. 14, sub finem1), dicit:
+ in quibus (id est in lapidibus ex fundis jactis) impetus motûs impressus, naturali quâdam propensione rectum iter peragit. Et paulò inferiùsa) incedere per lineam rectam vocat inclinationem a naturâ tributam.
Verùm hujus rei ratio non difficulter reddi posse videtur, si illa, quae ante haec1) de tertio Terrae motu, quem trepidationis vocant, huic rei accommodaverimus.
Esto circulus ligneus klim, horisontaliter motus super centro A. Circumferentiae verò alius circellus ita affigatur ut nullo negotio
Fig. 56.
super centro suo moveri possit. Cùm igitur omnes circelli ekd partes eâdem vi moveantur, necessè est ut aequè celeriter procedant, nisi quid impediat; quod foret si circellus hic ita circumferentiae majoris circuli affigeretur, ut ipse quoque moveri non posset. Jam verò pars ejus d aequè magnum circulum describet quamb) centrum ejus kc), nec majorem describet e pars à centro A remotissima. At moto circulo klim versus sinistram et circello ad k non fixo, necessariò no (lignum circulo affixum)d) premet circellum cùmque d singulis momentis longiùs ab n removeatur, volvitur ad lignum no versus o. d enim etiam versus sinistram, e versus dextram moveri videtur, cùm reverâ axis de quiescat.
Cùm ergo ut motum semel pergat moveri, tria requirantur, viz. ut partes moti omnes aequaliter moveantur eodem quo coeperunt ordine et versus eandem plagam, quae tria in motu recto insunt. At circuli majoris partes interiores celeriùs moventur quàm exteriores, eaque pars quae Austrum versus movebatur, nunc versus Septemtrionem movetur, etc. In circello verò ea pars quae modo ante aliam movebatur, nunc eandem sequitur, quaeque versus Austrum, nunc ad Septemtrionem movetur; ut hic solum celeritatem, sic ille solum ordinem servat. |
+ quàm priùs. Quod tàm primo quàm millesimo circumactu fieri posset, nisi commodiùs motus hic pedetentim a manu factus cresceret, secundùm illud antehac1) toties repetitum: lapis e manu etc. emissus, non potest non perseverare in eo motu quem in manu existens habebat.
In Dortrecht, 15en Mey 1633.
+Idem in Disputationibus2), cap. 23): quaelibet duo corpora, gravia aut levia, areâ aequali, similique figurâ, sed ex materiâ diversâ constantia, eodemque modo situm habentia, eandem proportionem velocitatis inter suos motûs locales naturales, ut inter suamet pondera aut levitates in uno eodemque medio servatura4).
Contrarium tamen videbis in ijs quae primùm per aerem, deinde per aquam descendunt. Quorum enim unum corpus per aerem duplò celeriùs cadit quàm alterum, id in aquâ adhuc multò majorem proportionem habebit ad alterum. Imò fieri potest ut levius corpus innatet. Ratio est, quia si aufers medij densitatem quae unica est ab utrisque corporibus, nullo modo horum corporum proportio manebit. Ab inaequalibus enim aequale ablatum, facit quidem ut ea quae restant, sint inaequaliaa), sed eorum proportio mutatur, ita ut minoris ad majus proportio jam sit multò minor.
His adde quae de proportione inter corporeitatem et superficiem hîc spectantia antehac5) proposui. Quod Benedictus, capite 8o6), non animadvertit, cùm tamen ejus maximè interesse saepiùs a me demonstratum est7).
Sic capite 10o8). Nam non tantùm corpora ejusdem materiae, sed etiam materiae diversae <eâdem celeritate in vacuo cadunt>b), quia in vacuo superficierum non habetur ratio; ideòque non celeriùs cadet aurum quàm pluma9). Hinc enim ratio tantae velocitatis corporum lucis, etsi admodum exiguorum, deducitur.
Si hunc Benedictum antehac vidissem, multa meis meditationibus non inseruissem, quia hic multa habet, quorum ipse prior author esse mihi videbar.
+Mirum mihi videtur Baptistam existimare, ibidem cap. 341), rarius corpus interdum aptiùs esse ad lumen reflectendum quàm densius, exemplo nubium et aeris. Verùm etsi tota nubes, ut est mixta aqua cum igni, rarior sit quàm aer, particulae tamen aqueae ad quasa) propriè lumen impingitur, aere crassiores sunt, ideòque duntaxat ascendunt quia admodum multae particulae igneae, eas circumstantes, sursum vehunt.
+Multa Benedictus scribit animadversione dignissima, nonnulla etiam nonnihil corrigenda, quae mihi, obiter eum percurrenti, non vacat annotare.
In Epistolis2) tamen, pag. 3153), dicit ventum ideò accendere carbones, quia materiam excrementitiamb) quae eos circumdat, aufert |, quodc) parum aut nihil ad hancd) rem facit, sed, ut ante alubi4) scripsi, quia ventus, particulas ignis disijciens, intra poros carbonum trudit, atque ita velut aciculis aut cuneis poros separando, igniculos in ijs solvit.
+Si cavitates sint in Terrâe) infra aequilibrium aquae marinae5), cur eas aqua non impleret, cùm etiam per saxa et montesf) transudet aquae pluvia non tantae altitudinis ideòque nec tanti ponderis quàm ea quae istis cavitatibus circumstaret? Quodque non fieret uno anno, fieret mille annis, cùm poros in ijs esse vix quisquam negare audeat. Et metallum esse totam Terram, per quod aqua nunquam transire posset, priùs probandum foret quàm illinc aliquid inferretur.
+Albedo nihil aliud esse videtur quàm lumen ab exiguis corpusculis specularibus reflexum. Ideò vitrum in pollinem album redigitur, et aqua in homogenea sua constricta fit nix alba etc.
+Nicolaus Tartalea in suis Quaesitis, Libro primo, Quaestione tertiâ pag. 11, in medio in editione Italicâ in Venetiâ 1546g)6), dicit pilam, ex bombardâ explo-
+sam, eò rectiùs procedere quò celeriùs movetur, quia quò celeriùs movetur in aere, eò levior est.
At rationem non reddit cur potiùs levior fiat cùm celeriora) quàm cùm tardior est, nam undique, tam supra quàm infra, aequaliter aeri occurrit. Et si motûs celeritas in hac re aliquid faceret, debebat turbo puerorum, dum rotatur, in bilance minoris esse ponderis quàm cùm quiescit1). Videndum igitur an pila, dum volat, aequali tempore non descendat aequaliter motu gravitatis versus centrum, id est, uno minuto secundo unius horae dum horisontaliterb) movetur, per tantum aeris spatium cadat, per quantum, si motu hocc) careret, cecidisset2). Quod non difficulter experiri licet tormento in monte collocato et horisontaliter exploso, nam aliae explosiones motumd) versus Terram obscurant.
+Idem, Quaest. 4a3), putat secundam explosionem, versus eandem plagam et in eâdem elevatione, esse fortiorem primâ, quia aer versus eam plagam jam est motus4).
At debebat post secundam aut tertiam explosionem, cùm jam humor omninò evanuisset, idem experiri idque versus plagas contrarias. Aer enim nimis tenuis est et nimis citò ad statum suum revertitur, et nimis parva in eo per pilam facta est fovea, ut id quod dicit, mihi videatur verisimile.
+5ta Quaestione5), cur post multas explosiones ultima sit debilissima.
Comparatio ejus cum ventosâ non placet. Nimis parva enim videtur proportio hujus attractionis, tam exiguo in canali, ad vim pulveris. Sed malim hoc referre ad metalli per hunc calorem mollificationem, ob quam pulvere jam rarefacto, aliquantulum cedit, et idem patiture) quod corpora ex altof) in plumas, ligna, ferrum, etc. cadentia. Exigua enim cessio hîc multum demit de casûs vehementiâ. |
+Idem, Libro 2, quaest. 106), scribens de pulveris pyrij granulatione, non aliam causam reddit quàm ut commodiùs intra cavitatem sclopetig) influat. Cùm tamen alio atque alio modo per majores poros granorum majorum quàm per minores minorum flamma transeat, <mihi dubium restat>h), ita ut necessarium videatur determinare in varijs casibus quanta grana esse debeant.
+Multa antehac7) de corporum magnorum inter se connexione disserui et exis-
+timavi planetas quos vocant primarios, à stellis octavi orbis ad Solem cogi, Solem verò eos à se repellere, ita ut ibi, ubi vis aequalis est, necessariò haereant1). Etsi enim unus duntaxat est Sol, infinitae verò fixae, quae tamen propè illum sunt, plus ab illo unico quàm ab omnibus totius universi stellis patiuntur. Sol verò et ipse in eo quo nunc est loco, ab ijsdam fixis impulsus est, eo scilicet loco in quo omnes fixarum vires, simul junctas, aequè possunt ad illum de loco suo removendum; ideòque si potentia divina ad locum Saturni ferretur, naturâ manente ut nunc est, iterum ad eundem locum impelletur. At si in octavum coelum ferretur, fieri posset ut inter fixas in aliquem locum cogeretur, ipse verò suo effluxu etiam omnes fixas vicinas ex suo loco aliquantulum expelleret. Sole igitur in suo loco hîc fixo supra axem suum movetur, sicut antè alubi2) diximus, eâque circumvolutione omnes planetas primarios circa se rapit. Haec antehac saepiùs.
At quo pacto Luna semper Terrae, et planetae Medicei adhaereant Jovi, non memini me satis manifestè explicasse, nam cum Keplero attractionem magneticum3) hîc introducere tam diù non possum quàm sciam quo pacto magnes in vacuo ferrum attrahat, aut saltem quàm eum ibi etiam ferrum trahere certò certiùs intelligam.
+Interim igitur statuamus aerem non esse tam paucum ut antehac4) dixi, sed ultra Lunam extendi, omnesque igniculos ex Terrâ exeuntes, usque ad hujus aeris superficiem cum nonnullo humore ascendere. Cùmque supra aerem sit vacuum, ulteriùs ascendere nescientes, ibidem colliguntur, igniculosque suos undiquaque proijciunt, quo fit ut non tantùm homines etc. Terrae adhaereant (hi enim etiam ab igniculis mediae regionis, ubi sunt nubes, coguntur), verùm etiam ipsa Luna cum toto aeris globo Terram versus premitur, Lunaque usque ad Terram cogeretur, nisi tantum quotidie ex Terrâ effluviorum illam repelleret; homines verò usque ad Lunam pelli nequeunt quia nimis multam ignis supra caput eorum est.
Hinc cometae generantur cùm in superficie illius aeris tantum fumi collectum fuerit, ut Solis lumen per eum refringi debeat. Sic etiam ratio reddi poterit quo pacto motus Terrae annuus et diurnus simul juncti, | causae sint non tantùm fluxûs et refluxûs maris, ventorumque statis temporibus flantium, verùm etiam motuum Lunae qui cum maris motu conveniunt.
Nec putandum hanc aeris quantitatem nimis magnum esse cùm tantam tenuitatem habeat ut vix ulla inter eum et aquam reperiatur proportio. Nec mirum erit totum hunc aerem cum Lunâ mediante Terrâ circa Solem rapi, cùm Sol tam longè supra Lunam situs sit, ut vacuum inter hunc aerem et Solem adhuc tantum
+ sit, ut nihil phaenomenis haec meditatio sit ablatura. Nec magis necessè est hunc aerem propter motum Terrae circa Solem relinqui quàma) aer a nubibus nostris usque ad nos relinqui antehac ostensum est. Sed suprema pars aeris quae non scatet continuis exhalationum ibi subsistentium ventis, eodem motu movetur quo nostra aqua et ipsa Luna.
+Tartaglia, Libro primo dellab) Nova scientia1) primac) delle comuni sentenzed)2) dicit: quanto più un corpo egualmente grave verrà da grande altezza di moto naturale, tanto maggior effetto farà in un resistente.
Quod longè aliter a me supra3) est demonstration, ubi de puncto aequalitatis agebam; ubi enim ad illud punctum pervenit, pergit cadendo aequaliter. Sed in vacuo planè eo se habet modo quo hic putat, uti itidem antehac3) ostendi.
+Symon Stevyn in syn Weechkonst4) multò meliùs explicat quae Tartalia 8o Lib., prop. 5, primo Corollario Quaesitorum5) malè. Meliùs fortasse ratio trochlearume) hoc modo explicabitur quàm Baptista Benedictus, Mechan., cap. 216) eam explicat:
+Sit e affixum trabi; sicf) etiam l; reliqua sint pendula. Pondera ex i et p sint
Fig. 57.
aequalia; virtus verò quaedam ad r quae funem q sustinet. Haec virtus fert dimidium ponderis p; sic etiam e dimidium ponderis i, ast l sustinet utrinque dimidium. Si igitur ad r ponatur paulò major virtus quae sursum spectat, ascendet q, m, g; sed cùm k non possit descendere, ascendet etiam i. Funis verò no descendet quidem, sed cùm virtus ad r sit paulò major quàm dimidium ponderis ad p, facilè erit illig) attrahere funem per trochleam p ut pondus p etiam ascendat. Ergo utrumque pondus ad p et i simul ascendet per vim paulò majorem utrius quartâ parte. Hoc igitur modo quadruplum ferè tollet virtus.
+Cùma) mensis Martius sit frigidior pro proportione quàm Januariusb) (secundùm id quod Belgicè dicitur de Meert steeckt met syn steert; praeterea fingitur Martius dicere Januario si tuo loco essem, totum mare glacie constringerem, et Januariusb) Martio: si ego essem tuo loco, tam multi nata | rent quàm medio aestate; item: het steertje van den Mey, het beginsel van de somer; item den koelen Mey)c) cùmque post aequinoctiumd) vernale tanta differentia oriri non potest duntaxat quia adhuc multi1) igniculi ex praecedente aestate relicti sunt (multi enim intercedunt dies et jam frigidi quibus procul dubio relicti igniculi avolarunt)c), necessè este) rationem aliquam invenire per quam novi igniculi autumni potiùsf) quàm veris tempore restaurentur.
Ea fortassis est motus Terrae per zodiacum. Verno enim tempore polus arcticus praecedit, unde fit ut aer relictus illinc ad nos venire videatur, quia nos illi occurrimus; autumni verò tempore polus antarcticus praecedit nosque idcirco aeri qui aequinoctalem spectat, occurrimus. Cùmque omnis motus impetum diutiùs servat, fit utg) multò diuturnior sit fluxus ille post aequinoctia quàm ante illa incoeperat. Cùmque nonnunquam res haec aliter se habeat, praesertim in aliquot diebus aut septimanis, id fit quia extra ordinem halitûs, ex mari salso quod nobis ad Occidentem jacet, excitati, igniculos ex sale ad nos impellant; quo vento cessante, statim Septemtrionalis, vel Noortwest, aut Noortoost, revertitur.
+Si Luna posset emergere ex aere Terrae, jam foret planeta primarius. At quò magis accedit ad hujus aeris superficiem, eò vehementiùs et pluribus petitur igniculis, in ejus aeris superficie volitantibus; et quò magis accedit ad Terram, eò magis idem ab illâ patitur. Necessariò igitur manet in eâ utrinque distantiâ in quâ nunc est.
+Joh. Bap. Benedictus, Disput. cap. 22) ita de corporibus per aerem aut aquam cadentibus disputat ac si corpus, ejusdem cum aere aut aquâ gravitatis, eodem modo per haec media moveretur quo per vacuum. Verùm oportet etiam celeritatis rationem in pleno habere quae in vacuoh) habenda non est. In pleno enim, quò aliquid celeriùs movetur, eò pluribus eodem tempore corporibus occurrit. Hinc multa resiliunt ab ijs medijs quae per ea, si tardiùs incedere licereti), transirent. Hinc etiam fit quòd horisontalis motus etiam ab aere occurrente impeditur3).
+Sol eo modo quo Terram, etiam aerem, nubes, Lunamk) circa se rapitl). Igniculi
+ verò undique disijciuntur aeremque et omnia quae circa Terram sunt parte sui ad se, ergo ad Terram cogunt; totâ enim circumferentiâ aeris hujus volitant.
Hinc fit quòd ea quae circa Terram sunt, ibidem maneant. AEquè enim celeriter omnia a Sole rapiuntura), atb) quaec) motu Terrae diurno relinquuntur, hoc <raptum>d)illa à Terrâ non potest dimovere. Sed hoc facit ut Luna et cometae etiam singulis diebus occidant, quod non fieret si tam propinqui essente) quàm nubes. |
+Nubes non ultra dimidium miliaris à Terrâ ascendunt, quia ibi aer est densissimus uti antè1) dixi; hinc usque ad superficiem semper fit tenuior2). Quam tenuitatem causantur igniculi, à superficie summâ disjecti, qui tam multi sunt ut tam longè sensum sui afferant. Haec magnitudo aeris fortassis in causâ est quòd authores de vaporum altitudine ita variant, nam quò nubes est levior, eò potest esse altior, quae potentia durat usque ad summam superficiem, in quam igniculi ex Terrâ, non absque materiâf) aqueâ et terreâ, colliguntur.
+Joh. Bapt. Benedictus, cap. 103) dicit corpora ejusdemg) materiae, licet inaequaliah), aequali velocitate moveri in vacuo.
At dicere debebat simpliciteri) corpora quaevis, id est ejusdem materiae, diversae materiae, aequalia, inaequalia4) etc. Nam omnia corpora ultimò in atomos dividuntur, quae omnia sunt ejusdem materiae. Figura verò hîc nihil mutabit, cùm nulla sit resistentia. Quin etiam, etiamsi corpora in homogenea sua duntaxat dividerentur, nihilominus tamen aequalis ictus igniculorum, qui etiam homogenea pervadit, vel virtus promovens, quae omnes particulas simul et aequaliter movet, nullamk) potest mentibus nostris imprimere inaequalitatis differentiam, cùm in vacuo semel ita motum, ita semper pergit moveri.
+Quod idem, Disp., cap. 45), de vento dicit, id saepè verum est in subitaneis venti mutationibus, nam et ipse saepè animadverti in vicinis locis ventum esse diversum. Nubes enim ab aliquo loco aeris radios Solis avertens, fit ut igniculi ejus loco avolent, atque ita aer ibi condensetur, unde in loca vacua quae ibi forent, undique alius aerl) impellitur, unde ventus omnis flat versus illum locum. Hoc, inquam, fit eo tempore, quo ventus major hunc offuscans, aliunde non venit.
Nec negandum magnos etiam ventos, ubi integrae regiones ob vapores ascenden-
+tes etc., frigidiores fiunt, propter hanc causam spirare, ita ut ventus causa interdum sit frigoris, cùm ob aeris aut exhalationum rarefactionem producitur, interdum verò frigus venti, cùm fit propter aeris condensationem, uti jam dictum est. Illic fit frigus cùm ventus est Orientalis, quia igniculi aeris ad mare per ventum pelluntur, et calor, cùm ex mari salso ad nos igniculi veniunt, idque pro diverso regionum situa), mutatur. Sic etiam, si aer condensatur in parte à nobis Orientali, ventus ab Occidente nobis affert igniculos salis; si in Occidente aer ab Oriente veniens inb) locum illum condensatum, dum nos transit, secum rapit igniculos qui in nostro aere volitabant, vel potiùs noster aer versus Occidentem vadit ut locum ibi impleat et Orientalis in hujus locum succedit. Ast ubi Mediterraneus aer ob silvas, aut sulphureas exhalationes, calidior est aere maritimo, contrarium fieri debet. |
+Contra fluxum et refluxum Galilei1) per motum Terrae duplicem sol eo obijcere, hoc posito, oportere ut Sole versante in Cancro, ventus Orientalis sit maximus noctu. Tunc enim ibi motus diurnus cum annuo concurrit; Sole verò existente in Capricorno, idem de die fiat ob causam eandem. Quod tamen fieri non video. Da, Quintiliane, colorem2).
+Hoc modo fieri poterit een steeckpompe dewelcke door de buysen, die opgaen, het water steeckt, sonder datse door het suyghen eenighen last lyden. Hetwelck dient om steene buysen daeraen te maken, die het suyghen so wel niet lyden en konnen, omdat het cement lichtelick loswagghelt ende dan worter locht in de pompe getrocken.
De pompe sy a b. Daeronder staet een clappe i, dewelcke opengaende, het water van onder of van terseyden onder het dekselken in laet. Den suyger h, opgetrocken synde door den stock ef, so gaet het dexelken aen i open, ende den suygher h speelt tusschen i ende c. Ende het leer is boven aen dien suygher; ergo so en kan cd van dit suyghen geen last lyden, maer het water ryst al pompende in de buyse cd, so hooghe alst in de pompe getrocken wort. Maer aen denselfden stock ef is noch eenen anderen suygher, wiens leder onderaen de suygher is, dewelcke moet spelen tusschen c ende a; ende alsse neergaet, so stootse het water door c ende door d wegh. Ende welcke om die klappewille niet weerom en kan.
Fig. 58.
[22 mei 1633]
D'occasie hiervan gaf my den 22en Mey 1633 de huysvrouwe van den ontfanger
Fig. 59.
Mr Jacob de Witt1), die my vraeghdea) ofb) haer pompe so niet en konde gemaeckt worden dat het niet van noode en was het water eerst door de pompe lm op te pompen ende dan wederom neder te laten door een buyse, ende so voorts door nop in haer huys.
Ick vraeghdec) haer waerontrent sy dan de buyse pon in de pompe wilde in laten: onder de klappe, of tusschen de klappe ende de suygher, of boven alle beyden. Sy antwoorde: ‘boven de klappe ende de suygher’, twelck ick voor goet approbeerde, alst oock hier blyckt.
+Hieronymus Fabricius ab Aquapendente, cap. 2, parted) 3, de Aure2) putat cum Aristotele3) vocem non esse similem projectis corporibus4), quòd projectum illud, cùm unum assiduè sit, identidem assiduè fertur, et quia pondus in unum duntaxat locum cadere possit. Vox autem, inquit5), undiquaque spargite) sese, non secus ac si projectum pondus in partes frangatur innumeras, atque etiam se retrorsus dispertiat.
At haec, inquam, ita se habent per tremulum illum motum chordarum etc., ut antè saepe videre est; non tamen, uti ille requirit, ut | nullum punctum mathematicum, viz. aeris, quod vox illa, per corpuscula disjecta, non pervadat et non communicetur; sed duntaxat, inquam ego, punctum physicum et sensile, quod sufficit ad auditum excitandum.
+Idem, ibidem, cap. 3, dicens1) meatum auditorium ad facilem dilatationem sonia) esse factum, confert eum eum instrumento quodam quod ego non vidi unquam2), sed fieri tamen posse puto, si incidentes particulae vocis3) ita reflectantur per plures reflectiones ut omnes in unum ferè locum conveniant, uti aliquando de echo disserui4) etc. ‘Si aliquis (inquit Fabricius) ad orificium illius cannulae seu canalis loquatur, qui vulgò ciarabotana dicitur, tam remissè ut neque ipsemet, neque ullus qui propè sit vocem, persentiat, si alius aurem ad alterum canalis orificium admoverit, exquisitissimè omnia percipiet, quamvis longissimè distet.
+Idem, parte secundâ5) putat nervum auditorium non sentire sonum cùm non sit aereus, at malè putat aerem sentire. Nec aliter nervus auditorius ab ossiculis in aure aut similibus pungitur quàm tunica aragnoides ab igniculis, quam non credo esse diaphanam, ut ille putat, sed quia admodum est tenuis, talis videtur; quam si multoties plicaveris, videbis, credo, eam diaphancitatem multò aliter quàm in vitro multiplicato omninò perire. Differt verò auditus à visu, quòd ipsi igniculi per se tunicam aragnoidem intrando pungunt; sed particulae aereae movendo timpanum celeriùs, tardiùs, rariùs, frequentiùs, nervum auditorium afficiunt. Nihil hîc aliud spectandum quàm celeritas et frequentia et fortitudo aut si quid tale; quae in visu omni semper eodem modo se habent, sed igniculorum concursu et mixtione omnia in eo peraguntur quae in auditu non sunt, nec esse possunt.
+Idem, de Oculo6), parte 2, cap. 4b),7) quae de agno pascali narrat, nihil erat aliud quàm caro aptè fortassis putrescens, ita ut pinguedo ejus dissoluta pedetentim in igniculos abiret. Quod antehac scripsi me observasse cùm noctu vehementiùs molle saebum securi percuterem. Vide etiam quae de lignis putridis, mura etc. dicta sunt8).
+Idem, parte 3, cap. 109), probat Democriti dictum dicentis si vacuum totum esset, musca in coelo a nobis videretur10). Sed non videt angulum, a muscâ in oculo efformatum, fore nimis parvum, et nimis parum igniculorum seu lucis ad oculum pervenire quàm ut eum afficeret, cùm tantum distet musca et in totum sphaeram radiare debeat.
+Hippocrates, Lib. de Flatibus, dicit1) aerem seu spiritum sanguini permixtum, multas oppilationes causari.
Confer haec cum ijs quae de aere scripsi2) in fistulis aquaeductuum concluso. Is enim suâ naturâ implet loca superiora et separat aquam ab aquâ. Sic etiam in
Fig. 60.
venis sanguinem à sanguine. Sanguis enim in venâ ex parte deorsum vergente, eam partem implet; quicquid verò aeris est in sanguine, ascendit ac haeret ad a; ergo sanguis b d nequit misceri cum sanguine e c. Et si locus b c valdè premitur ob copiam sanguinis ibi accumulatam, vel ob acredinem ibi acquisitam, locus ad a vim | patitur, atque aer ibi condensatur. Compressione verò auctâ subitò expellit sanguinem e c qui vel extra venas, vel in alias vicinas, magno impetu exprimitur atque ibi morbos pro partis naturâ excitat.
Animus igitur his rebus adhibendus est, et observandum quid fiat in aquaeductuum ob aerem inclusum fistulis, vel hoc vel illo modo sitis, ut his similia in venis fieri certò concludere possimus.
+Hippocrates, Lib. 1 de Dieta, omnia dicit gigni ab aquâ et igni.
Confer haec cum ijs quae antehac scripsi3) de duabus qualitatibus tantùm positivis, quas vocavi ignem et aquam, humiditatem viz. et calorem, ita ut humiditas nihil aliud sit quàm aqua et caliditas nihil aliud quàm ignis; siccitas verò nihil nisi privatio humiditatis, id est absentia aquae, et frigiditas absentia ignis.
Ergo terra et aer nihil quatuor qualitatum, quas primas vocant, habent positivi, sed alia fortassis quae qualitates secundas dicunt. Aer enim condensari et rarefieri potest, id est majores et minores poros vacuos recipit; terra compacta est et fixa. Sic si quae alia sit materia, habet aliquid in figurâ et situ ab alijs diversum; solus verò ignis et aqua sunt materia caliditatis, humiditatis, et horum defectu frigiditatis et siccitatis. Terra et aer sunt humida cùm illis multum adest aquae, sicca cùm parum aut nihil; calida cùm adest illis multum ignis, frigida cùm parum ignis aut nihil illis inest.
+Hipp., Lib. 1, de Morbis, multis in locis dicit calorem attrahere4); Joh. verò Baptista Benedictus, Disputationum cap. 34, de Raro ac denso5), dicit attraccionem potiùs per frigus fieri.
Res autem se habet hoc modo:
Quando locus aliquis multum ignis continet, necessariò ejus aer et oleum1), quod in eo loco est, consumuntur. Aer ab igni disijcitur cumque eo avolat; locus igitura) tantò magis vacuus fit quantò plus aeris decedit, unde fit ut vicinus aer in eum locum, nullo prohibente, comprimatur, oleum verò et materiab) quae fieri potest ignis, attenuatur <et>c) semper aliquid ex eâ fit ignis. Minuitur igitur et oleum; et pori, in quibus id erat, fiunt vacui, unde fit ut vicinum oleum in eos, nullo prohibente, exprimatur. Ergo dum ardet res et calet, fit attractio quamdiù materia quae potest fieri ignis, suppeditatur. At in cucurbitis ubi talis materia praesto non est, tam diù fit attractio, donec omnis ignis per vitrum se cum corpusculis quae secum vehit, proripuerit.
+Hipp., Lib. 4 de Morbis dicit2): cibi quidem semper postridie per alvum secedunt.
Antehac verò ego scripsi3), cùm expertus non essem, eum cibum qui hodiè in prandio et coenâ sumitur, sequenti die manè excerni. At nunc in me hoc fieri video manè post diem sequentem, id est quod die Lunae comedi, id excerno die Mercuris manè4). Ergo nihil aliud in antecedentibus mutandum est quàm ut dicas excrementa uno die seriùs in alvo efficere quod ibi dicebam, interim verò in colo fortassis (certus enim necdum de eo sum) intestino versari. Accipe autemd) quae in me ipso nunc sum expertus. Sed verte duo foliae)5) |.
+Venti Orientales ortum suum habere videntur ex motu Terrae diurno, Occidentales ab aquis in Occidente nostro abundantibus, Septemtrionales ex motu Terrae annuo, Meridionales ex Sole, aeref) ibi interdum calore suo attenuante. Ergo Noort-oost quando Sol parùm potest in aerem Meridionalem et in aquas Occidentales, quod fit tempore hyberno. Cùm Sol verò in utrumque tantum potest ut motuum annui et diurni vires superet, ventus spiratg) Suydtwest, quod fit tempore aestivo. Ubi motus annuus, id est ventus à polis veniensh), parùm aut nihil sentitur, ibi ventus semper spirat ab Oriente, quod fit sub aequinoctali. Ubi aqua ubique dominatur, ibi ventus de die spirat ab aquâ versus continentem, quod fit in insulis in Oceano aut magno mari sitis.
+Si quis venas in manu aut brachio deorsum versus digitos fricet, videbit, sublato digito per quem fricaverat, sanguinem versus humerum sursum refluere; at si
+ sursum fricet, sanguis non refluet. Unde manifestò probantur in venis valvulae versus extremitates artuum clausae, ne motu, quo continuò vexantur, nimius sanguis versus digitos et pedes flueret. Qui enim lapidem manu proijcit, is sanguinem in venis eodem modo proijcit ex brachio versus manum, eoque procul dubio confertim volitaret.
+Vochtighe steenen ofte schalien, alse in een warme plaetse als een stove gebracht worden ofte op de vloer ligghena), alst warm weder wort, so wordense nat dat ment siet ende voelt.
De reden is, omdat het vier, te weten de warmte, also welb) ende meer in de steenen kruypt als int water, vervullende de gaetjens van de plavuysen, daer het water ingedoken sadt. So wort het water daeruyt gedronghen tot boven op de superficies van de steen of plavuysen of schalien. Ende al kompter oock veel viers door de warmte in het water, so en syn de igniculi strackx so vele niet dat sy het water in quantiteyt doen opdampen; maer de igniculi, die in de poros van de steen kommen ende daerin spelen, stooten het water uyt.
+Den steen wort heeter dan het water ende het yser heeter dan de steen; ende in universum, hoe meer lichaems op een plaetse, hoe meer viers of hitte daerin kan. Dits een teecken dat het vier geweldich kleyn, dun ende subtyl is, sodat de pori int water synde, so groot syn, dat de igniculi, aen de kanten daervan hangende, malcanderen noch niet en raken. So oock in de steen, ende daerom vervlieghen sy te haester.
Also moet men, of mach men oock dencken dat de pori of gaetkens van het glas so groot syn, dat het licht met veel deelkens seffens daerin kan, ende alsoo der niet en werckt dan dat teghen de latera pororum stoot ende reflecteert1). So volghtd) datter veel verloren gaen, die door het glas niet en geraken, conform haere convexiteyt ofte concaviteyt. Waerdoor D. des Cartes sustinue soude konnen geexcuseert worden, te weten hoe dichter glas, hoe meer licht, daerdoor gaet2). Doch daer soude wel sulcken dichten lichaem konnen bedocht worden, in hetwelcke de latera door het wederom steuten meer lichts souden doen verliesen dan de grootte van de pori; ende van daer af mach men segghen; hoe dichter hoe donckerder. |
+schieten in de Clundert ende te Willemstadt. De Clundert licht van Dorta) twee gemeyne Duytse mylen van 15 in een graet ende een halve myle,id est 2½ mylen1). Ende hebbe de vlamme effen 60 van myn polsen eer gesien datb) ick de slach hoorde2). Hebbe hetselvige 5 of 6 mael achtereen so bevonden.
De 50 van myn polsen maken 36 secunden van een uere; ergo als den blixem 24 polsen eer gesien wort dan denc) donder gehoort wort, so is de wolcke daer de materie in licht, een myle van ons3).
Op denselven tyt hoorde ick oock het canon afschieten te Willemstadt, twelck maer een ¼ myls, ja min, verder van Dort licht4); doch ick bevont het verschil van de vlamme ende slach meer dan 70 polsen, so my docht, somtyts al by de 80, doch en ben daervan so seker niet als van de Clundert, omdat het my daer so niet en geluckte dat ick so seker was dat het de slach van de voorgaende vlamme was, omdat se so dicht opéén schoten, ende ick en konde dat so wel niet onderscheyden. Evenwel twyffele niet van 70d) twelck volgens proportie te veel is5). Ten ware datter onderscheydt ware of de slach over landt of over water vloghe. Nu de Clundert licht meest over water ende Willemstadt meer over landt. So soude oock den donder, geen impediment hebbende in verschillen van de blixem, als naer advenant de vlamme ende slach vant canon lanckx den horisont. Sed hoc quaeratur.
+Salomomon de Cause) en sa Musique6), Partie premieref), Propos. 347) dicit Veterum musicam nostrâ minùs perfectam fuisse.
Rationibus ejus adde musicam turn fuisse novam cùm illi, quorum scripta de illâ re ad nos pervenerunt,vivebant. Id autem quod novum est, est etiam paucis cognitum, ideò etiam insolens, charum, multaque dicuntur et creduntur, quae ab alijs duntaxat audita sunt, qui saepè suos extra ordinem principibus eo nomine volebant commendatos. Imò nee mirum Graecorum nonnullos hyperbolicè ridendig) aut
+ loquendi gratiâ in re novâ mentitos fuisse, quod alij scriptores, veri aliàs at nimium creduli, excipientes, nobisa) pro vero tradiderunt. Nulli enim eorum scribunt se haec, quae referunt musicae artis miracula, vidisse.
+Haec igitur eodem ferè fiebant modo quo nunc de praestigijs daemonum et exorcistarum mentiuntur, quae tamen semel praelo mandato, nunquam obliterantur, sed indies poliuntur et itaque, velut per manûs descripta, posteritati pro veris obstruduntur, cùm tamen ipsi qui aliàs haec se vidisse profitebantur, post, cùm ad se redirent omniaque perpenderent, saepissimè coeperint dubitare, imò apertè videre suum errorem vel aliorum fallacias cognoscere, idque nonnunquam post menses, imò annos |1).
+Cùm Glareanus2) et Claude Lejeune3) modos musicos diverso nomine appellent atque huic sit modus primus qui illi undecimus, statui posthac eos appellare per ipsas notas; exempli gratiâb), modus ut est ille qui potest in tribus locis principalibus habere ut; sic modus re, modus mi etc. Nullus enim ita cum altero coincidit facillimèque eorum ordo perspicitur, ita tamen ut authentus hic non differat à plagalic).
+In psalmis modi ut aliquot psalmos examinans, vidi ferè ubique tonos majores cum minoribus confundi, id est, in eodem psalmo ut re nonnunquam est tonus major et minor. Sic re mi in hoc versu est tonus major, in illo tonus minor; imò interdum credo hoc fit in uno eodemque versu. Hoc colligo dum consonantias quae omnes exactae supponuntur, à consonantibus abstraho: relinquitur hîc tonus minor, ibi major. Pro consonantijs etiam habeo quando versus incipit à sol et desinit in re, etc., etiamsi per tonos et semitonia proceditur. Sic etiam distantiam inter ejusdem versûs altissimam et infimam notas.
+Psalmo 77, v. 3, tertia major est inter quatuor notas fa, mi, re, ut, idque factum est quia praecedentibus versibus ob cadentias ut factum est semitonium, estque re ut semitonium minus 25: 24d), quia re fa consonantia tribus illis versibus vigens, abstracta ab hoc ditono, restat 25: 24d), ut dixi.
+Psalmo 51, v. 2, populus canit mi fa pro integro tono, quia versu primo sol la et fa sol fuerunt toni minores. In eo enim versu est consonantia la mi et mi sol, ergo la sol est tonus minor. Et est sol re et re fa, ergo etiam fa sol est tonus minor. Si igitur fa sol la caneretur ut primo versu factum fuerat, dissonantia inter fa la audita fuisset, quae nunc populo canente est tertia minor.
Psalmo 28 canit populus versu 3 penultimâ notâ fa molle pro mi. Ne quinta minor audiatur quae foret inter fa mi la sol fa mi re, populus canit fa mi la sol fa fa mi, nec tamen effugit quartam majorem quae est inter mi la sol fa, quia haec mi faa) notae sunt minùs principales; at fa superius est magis principalis estque suprema et prima post consonantiam, ergo reliquae cum hac magis quàm cum mi consonare debent.
+In modo ut, cùm psalmus contineat consonantias supra proprias quae sunt ut sol, sol fa, ut mi, mi sol, in parte inferiore re sol et re fa non potest eum psalmum rectè ingredi ut fa, quia hoc modo ut re foret tonus major et minor, quod est absurdum in vocis mutatione et auditum turbat. Sic ut fa et re fa vicissim excludunt re sol. Et sic consonantiae aliae alias excludunt.
Hinc pendet singulorum modorum varietas quam antehac1) modos modorum vocavi. De eorum numero diligentiùs inquiratur. |
+Franciscus Patricius de Spacio physico2) dicit glaciem minorem locum occupare quàm aquam3). Item mel et oleum ob gravitatem per parva foramina vasis undique clausi, casura, pag. 63; ex ungue leonem ergo. De vacuis tamen spaciolis in aere non malè.
+Gaspar Asellius Cremonensis in Lib. de Lactibus4) ostendit in figuris formam venarum mesaraicarum multò majorem venis lacteis, ita ut mirari quis posset vias per quas nutrimentum defertur, esse majores ijs per quas defertur chylus.
Verùm ita per naturam fieri debuit. Indies enim novus chylus per lacteas transit suoqu