III Deux nosographies

Sous ce numéro nous donnons les relations de Beeckman sur les maladies de deux de ses connaissances, tous deux mortes de la phtisie, qui avait déjà frappé son frère Jacob et qui abattra lui-même. La première série de ces notes qui concerne un des beau-frères de l'auteur, fut commencée (comme nous l'avons remarqué ci-dessus p. 315, n. 2) à une page nouvelle (fol. 425verso), dont le reste, ainsi que les deux pages suivantes, fut laissé d'abord vide pour pouvoir continuer la relation au cours du temps. Ainsi l'ordre chronologique des notes fut interrompu. Ceci semble s'appliquer aussi à la seconde série de notes, consacrée au mal d'un ami intime de Beeckman, dont le début est mentionné ci-avant pp. 267-288. Tandis que le commencement de la présente nosographie occupe exactement (comme le fit auparavant la relation concernant Anna van den Corput, ci-dessus pp. 321-322) deux pages (fol. 436verso et 437recto), le reste fut mis quelques pages plus loin (fol. 439verso et 440recto), en interrompant même la phrase au bas du fol. 437recto. Ici nous faisons suivre ce reste immédiatement au commencement.

A.

Fol. 425^v

+Abraham Jansz du Bois, myn swagher1), à multo tempore manibus nonnihil fuit tremulis. Ante annum verò hydrope laborabat qui pedes praecipuè infestabat, ita ut duplò quàm solerent, crassiores existerent; signaque digitorum impressorum diutissimè manerent, interdum verò unâ nocte crura detumuerant, post aliquot verò dies hydrops pedum redibat.

Ex consilio medici usus est vino et similibus. Cùm verò paulò liberaliùs vino indulgeret, contigit temporis successu ut pedus et crura quidem sanata viderentur, sed cerebrum ita afficeretur ut tandem non absque periculo deliraret et jam supra modum manûs tremerent. Ab hoc morbo etiam duobus aut tribus hebdomadibus

+ liberatus, coepit tussire et sanguinem lentèa) tussiendo expuere, quae tussis, cùm indies incrementum sumeret, tabe laborare judicatus fuit. Ego existimo eandem numero materiam à pedibus ad caput ascendisse, indeque ad pulmones, eo mode quo antè1) Harvei inventum explicui.

+Laborans tabe non tantùm non tremuit ut ante morbum solebat, verùm etiam ille tremor qui à tam multis annis eum habebat, planè evanuit. Humore enim hoc novo ab irritatâ naturâ expulsa, unâ etiam vetus, id quod ibi haerebat excussum est; quod fortassis ob inveteratam malitiam, per venas et dextrum ventriculum cordis in pulmones irrumpens, molli huic visceri sese implicuit atque exulceravit.

Syn kleeren woeghen al samen 13½ ℔, sodat hy dese tyt alle daghe ontrent ¼ ℔ gelicht is.

Cùmque omnia fermè remedia hîc nullius sint momenti quia pulmones serò subeunt, praescripsit medicus, ex consilio meo, suffumigijs ex medicamentis vulnerarijs. Idque volebam quia fumus immediatè et in solos pulmones vadit.

Excernit per alvum bis de die idque duriusculum.

+Omnia in corpore foetida tabem excitare valent si perpetuò durant, sive materia foetoris sit in pulmone, sive in aliâ parte corporis. Cùm enim ubique sint venae, per eas foetor <transit>b) in dextrumc) cordis ventriculum, inde in pulmones, sinistrum ventriculum cordis et hinc per arterias in omnes carnes, quae hunc sentientes, excutere conantur qoque conatu simul etiam alimentum arcent atque idd) quod necdum satis affixum est, disijciunt. Hinc macies etc. materia hujus foetoris in vesiculis, non rarò in mesenterio et caeteris haerere videtur.

Hinc factum ut consulis Berkelij2) corpus contabescere potuite) absque febre, foetore ex pulmonibus, nullâ inflammatione laborantibus, continuò in cor transsumpto. Sic fratris mei Jacobi corpus emaciebatur ob exigua tubercula, nes admodum multa in pulmone passim nata. Quod vidi3).

+Affinis hic meus4) ante 1½ annum in navi Verianâ semel, nec ampliùs antè aut post, epilepsiâ fuit correptus. Quem ille paroxysmum, nec cùm inciperet, nec cùm desineret, ita non animadvertit, ut illis qui eum sustentaverant, non crederet, et necdum credit. |

Affinis hujus mei pulsus 28 Sept. 1633 pulsabat 36 vicibus, eo tempore quo meus 26 vicibus. Uterque. autem sedebat.

Men seght dat vare melck, daerin consolida gekoockt ende so ghedroncken, seer goet is teghen de teeringhe.

[17 oktober 1633]

Den 17^en Oct. was hy1) so swack dat hy seyde: ‘om gheen hondert gulden wilde ick my laten weghen’a).

Syn pols byna als vooren. Maer den 21^en scheen syn pols een slach of twee gerascht te syn. Ende hy was al swacker, ja so swack dat van het bedde opgestaen synde ende by de viere sittende, syn pols int eerste so swack sloechb) dat ick se niet tellen en konde.

[30 oktober 1633]

Hy is gestorven den 30^en Octob. 1633, ten 10½ ueren voor den middach. Syn laetste sieckte te weten morbus pulmonum, is gevaerlick begonnen in Julius voorleden, sodat hy ontrent 4 maenden gehoest heeft.

+Als hy stierf kreegh hy een geswel ontrent den appel van syn kele, so groot gelyck een ey, twelck syn moeder2) gesien heeft ende andere.

Verisimile est sputa ejus occlusisse laringem circa lingulam ob sputorum tenacitatem et virium imbecilitatem, ob quam ea excernere non potuit. Sed pedetentim circa loca superiora collecta fuere et fortassis etiam siccata, ita uti tandem, sputo tenaciore superveniente, totum hoc ostium clausum fuerit; spiritus tamen a pulmone concidente coactus et ab interno calore, ob oblatum refrigeruim reduplicato, multiplicatus, hoc quod diximus tuberculum in loco superiori, et fortassis ad cedendum aptiori, excitavit.

Paulò antequam moreretur, questus est spita sua admodum foetere. Quod fieri potuit a vomicâ in pulmone tunc ruptâ et ad excretionem excitante et excitatâ, quod potuit esse maturioris mortis causa. Nullus tamen astantium potuit foetorem, de quo quaerebatur, sentire.

Nadien hy den 5^en Sept. woegh 84½ ℔ ende den 28 Sept. 79c) ℔3), ende den 30^en Oct. gestorven is, so kan men ten naestenby afnemen wat hy woegh doen hy stierf, indien de proportie int afnemen gehouden is. |4)

B.

[17 januari 1634]

Fol. 436^v

+Den 17^en Jann. 1634 seyde my mynheer Van Berckel1), dat hy nu al 1½ jaer de teeringhe gehadt hadde. Ick plach van hem verwondert te syn dat men alle tyt sach dat hy magerder wiert ende gheen koortse aen hem en konde speuren, waervan ick erghens2) reden gegeven hebbe. Hy konde oock langher wandelen ende meer spreken, de teeringhe hebbende, dan ick gesont synde, sonder alteratie van syn pols ofte vermoeytheyt.

Ontrent een jaer geleden spooch hy bloedighe fluymen, maer over een maent 3 of 4 t'Amersfoort synde om syn gesontheytwille, spooch hy klaer bloet.

+Doctor Schudt3) aldaer gaf hem goeden moedt, bybrenghende een gelyckenisse van de ossen, dewelcke, geslaghen synde, bevonden werden in de longher eenighe aenwassen te hebben, die al overgroyt syn, syselve so wel te passe geweest hebbende, so vet ende van so goeden vleesche als andere, die dat aenwas niet en hadden, sodat die ossen van de teeringhe volkomentlick genesen syn geweest.

Seyde oock dat het bier, versch gedroncken, in een dronckers borst gevonden wert; ende oock dat sy eenen hondt, melck te drincken gegeven hebbende, ende de borst strax geopent, bevonden de melck in de longher, waerdoor hy bewees dat de medicamenten wel licht tot de borst geraken. Ex hoc fortè non minùs benè sententia Harvei de circulatione sanguinis4) probari posset.

+Cùm in phtisi quaedam partes in pulmone corruptae sint, quaedam omninò perierint, non mihi mirum videtur phtisicos tantum sputi eijcere. Multa enim per circulationem sanguinis per pulmonem transire debent quae, ab istis particulis corruptis, callo obductis etc., prohibentur. Ibi ergoa) stagnantia per tussim in formâ sputi necessariò eijciuntur, idque fieri potest sine febreb) cùm statim atque in pulmones recepta fuerunt, expuuntur.

Sic non magis mirum aegrotos ferè omnis generis tantum tussire et spuere. Ulcera enim et alij morbi necessariò per pulmones debent transire antequam eorum materia per urinas, faeces etc.c) planè extirpari queat.

+Fumus tobaci nutrit homines immediatè, cùm alij cibi primò in ventriculum, deinde in intestina, venas mesaraicas, jecur, venama) cavam, dextrum cordis ventriculumb) et venam arteriosam venire debeant antequam eousque pervenere, quo tobaci fumus primâ instantiâ venit. Ut mirum non sit animalia quaedam ventriculo et caeteris jam dictis particulis carere.

Dit volghende remedie wert hem1) gegeven van persoonen van grooten aensien:

Een handtvol marrubium, te weten witte marrubium, een handtvol longherkruydt, een weynich Venus-saet ofte steenrute, soveel men in 3 vinghers vatten kan; soder geen coortse en is, neempt geen Venus-cruydt. Dit moet opgesoden worden met een pint Rynschen wyn, een pint 3 guldens bier, so langh totdat de cracht uyt het cruydt is. So de persoon jonck is, wat meer bier dan wyn; | so hy hoest, moet wat gesuyckert syn, als ment drynckt. Het moet warm syn gedroncken, tweemael daeghs, smorgens ende naemiddachsc) ten 4 ueren. Acht daghen gedroncken synde, moet men wederom acht daghen syn sonder dryncken. Smaeckt seer bitter.

Volgt de ordinantie van Doctor Valentius2) hem gegeven:

♃ Rad chine ℥j3); maceretur 12 horas in aquae hordei secundae decoct. ℔ vj; deinde coquatur lento igne ad mediet. consumpt.; addendo fol. marrubij, scabiosae, card. benedicti, tussilaginis ān̄.4) Mj5); passul. mundat. ℥iij; Glycyrh. rasae ℥j. Colaturâ utatur ter in die calidè.

♃ Syr. e symphyto Fernelij6) ℥iij; mellis ros. ℥jß7). Misce sebat. saepiùs in die.

♃ Agar. tro. rhabarb. ān̄ ℥iß8), s. anisi cinamoni ān̄ ℥ß9); infunde per noctem in s.q.10) decocti pectoralis colaturae expressae. Adde mannae calabr. ℥j. Misce. F.s.: haustus11). Capiat manè tribus horis ante jusculum.

Beyde dese ordinantien heeft mynheer Van Berckel gebesight, died) D. Valentij seer langhe, maer alderlaest ende voornementlick een ordinantie van D. Schut t'Amersfoort12), die hy naest Godt syn genesinghe ofte onderhout toeschryft.

Desen D. Schut rade hem seer weynich of niet te spreken, hetwelck mynheer

+ Van Berckel seer neerstich, soveel als syn conditie toeliet, onderhielt, want hy is seer gereet van spreken ende veel van woorden ende ernst.

[21 februari 1634]

21^en Feb. 1634 schreef hy my, dat syn dispositie noch al redelick is endeta) schickte sanderdaeghs na den Haghe te reysen in commissie1), alhoewel syn hoest nochal swack, teer ende benoudt was. Dat hy Donderdach te vooren wederom aent bloetspowen geraeckt was ende daerdoor wat verswact. Heeft den derden dach weder opgehouden, ende is sedert wederom op den been gerocht, ende alst goet weder is, gaet in de locht wandelen, twelck hem seer verquict.

+Reglement van Doctor Schut tot Amersfort:

Om de aengevanghen gesontmakinghe door Godes hulpe te vorderen, dient neffens het gestadich gebruyck van de voorgeschreven middelen (doch ic stelle die hierna2)) wel gelet opt gene sal volgen.

De Noordenwint is schadelick ten hooghsten, oock den Suyden, doch minder; den Westen is middelmatich, den Oosten ende Suydtoosten is seer goet. Den nevel is seer quaet, oock den regen, maer niet soseer. De nachtlocht staet ten hoogsten te myden. Een helderen dach, met goede wint, moet met matelycke3) wandeling waergenomen syn. Toornicheyt ende alle bekommernisse des gemoets is gansch quaet. Hert ende veel te spreken moet men vooreerst wat myden.

Voor dranck dient redelick goet bier van middelmatigen ouderdom. Goede rooden wyn is bequaem met fyne suycker; witte, milde, rype wynen syn redelick, oock goede piersemeyn. Alle rauwe wynen, alle heete wateren, syn seer schadelick.

Versch wittebroot, versch vleesch, hamelen, hoenderen syn goet. Versche eyeren syn het alderbeste; een panada is seer bequaem. Visch moet men myden, tenware post of baers. Doch weynich vyghen syn goet gebesicht.

Onder de speceryen is safferaen seer goet. Rosmaryn, salye ende hyssoop syn seer goet by vleeschsop of oock op bier, gehanghen in een pop.

Des avonts is best weynich gegeten, gelyck een weeck ey ofte twee. Gebraden vleesch is des avonts best, des middachs gesoden.

Voorts moet in alle menschelicke dynghen seer goede moet gehouden werden, verhopende door Godes hulpe alles ten besten. - D. SCHUT.

♃ Rad. consol. ℥j4); conservae rosar. ℥ij coque in sufficienti q. aq. plantag. ad ℔ j in b.m. Vaseb) benè obturato, bibat jus colatum.

♃ Amygd. dulc. mund. ℥jß; se. cucumer. ℥ß; papaveris albi ℥ij cum s.q. decocti hord. et rad. consolid. major. Fiat emulsio ad ℥iiij addendo sacch. albiss. ℥ij.

B. ♃ Syr. de tussilagine, de marrubio al. ān̄ äj; de symphito Fernelij ℥iiij. Misce dosis cochear. j; horâ quartâ pomeridianâ.

C. ♃ Myrrhae lect. oliban. ān̄ ℥iij, croci ℥ß. Fias pulvis ad doses xij. Sumat iturus cubitum in haustulo mulsi, duabus post coenam horis.

Dat Syne E. (namelick mynheer Berckel) uyt dit glasken (twelck onbekent is)a) des morgens nuchteren een lepel vol, so kout, sal innemen.

Ende na den middach, ontrent de vieren, sal Syne E. uyt het potgen, geteyckent met de letter ?, oock een lepel vol op de voorighe manniere gebruycken.

Ende des avons, ontrent twe ueren na den eten, als Syne E. gelieft sich tot ruste te begeven, sal Syne E. een poederken uyt dit doosken, geteeckent met de letter C, met een droncxken goede mede innemen.

Ende ditselve alle dach op de voorverhaelde manniere continueren, verhopende door Gots hulpe alles ten besten.

Door last van D. SCHUT.

UE. dienstwillige JOHAN SONS, apotheqare.

Hy heeft veel conserve van roosen gebruyckt, ende hout die voor seer goet. |

[22 oktober 1634]

Den 22^en October 1634 gaf Dr. Valentius hem een purgatie in, daerna een clysterye. Den 25^en vont ick hem heel swack. Daerna purgeerde Dr. Valentius hem noch met manna, ende den 29^en sette hy hem een suppositorium. Doe vont ick hem doodelick kranck te Delft.

Tot desen 22^en Oct. voorseytb) is hy so gestelt geweest dat hy altyt hope hadde van noch wel genesen te worden. Reysdec) van Rotterdam na Delft; na Den Haghe seer dickwils; ghinck in den Raet1). Droegh hem gelyck of hy niet sieck geweest en ware.

Een maent of 2 voor desen 22^en Oct. soogh hy alle daghe syn dochters borsten, ende voelde sich daermede int eerste seer wel, doch daerna en merckte hy niet dat het hem sonderlinck hielp.

+In Oct.d) 1634 quam ick te Delft, daer hy was, meynende hem wel te passe, ofte ten minsten redelick, te vinden, gelyck hy hemselven nu eenigen tyt bevonden hadde. Maer verstondt van syn huysvrouwe2) dat Dr. Valentius hem een purgatie ingegeven hadde, daerover ick seer versloegh, te meer omdat ick hem

+ van doen hadde om myn broeder Abraham1) te recommanderen aen het rectorschap van Rotterdam, ende seyde: ‘daermede hy nu daer sterven sal’a), mynselven fonderende op syn swackheyt. Want solanghe als hy weynich camerganck hadde, so en trock het herte niet veel uyt de leden ende hy bleef sterck, maer de dermen niet gevende, so is al de kracht der leden na binnen getrocken, synde calorem, igniculos, in humoribus latitantes. Binnen kommende, bevont ick dat hy palpitationem nervorum hadde in de handen.

Vyf of sesb) daghen daerna quam ick wederom, ende vont hem noch siecker. D. Valentius hadde hem eenighe clysteren gestelt ende met manna gepurgeert, so weynich, seyde hy, dat men het een kint ende kraemvrouwe ingeven mochte.

7 of 8 daghen daerna, te weten den 1^en Nov. 1634, is hy gestorven, een man van seer goede ende teere conscientie, myn getrouwste vriendt, die ick in Hollant hadde2).