[1619]

[24 januari 1619]

Descartes offrit encore à Beeckman, pour ses étrennes de 1619, le Compendium Musicae qu'il avait composé à la fin de 16181). Plus tard, vers 1626, Beeckman fit copier l'original par le copiste de la main gothique qui avait déjà transcrit les documents précédents et il l'inséra dans son Journal, où la copie occupe fol. 163recto-178verso. Comme nous l'avons déjà remarqué le copiste avait mis en haut de la première page en haut: Rend Isaco Beeckman, sans mentionner le nom de famille de l'auteur; en effet Beeckman avait appris ce nom précisément au moyen de cet écrit (cf. t. I, p. 257). Aussi Beeckman ajouta-t-il avec un signe d'intercalation après René: Du Peron sive Des Chartes, et mit-il encore ensuite à la marge gauche: Musicae Compendium des Cartes. En supprimant le texte de l'écrit, dont on a plusieurs éditions (cf. t. I, p. XXXVIII avec la note 2), nous reproduisons ici seulement la fin très personnelle:

Jamque terram video, festino ad littus, multaque brevitatis studio, multa oblivione, sed plura certè ignorantiâ hîc omitto. Patior tamen hunc ingenij mei partum ita informem et quasi ursae foetum nuper editum, ad te exire, ut sit familiaritatis nostrae mnemosynon et certissimum mei in te amoris monimentum: hac tamen, si placet, conditione, ut perpetuò in scriniorum vel Musaei tui umbraculis delitescens, aliorum judicia non perferat. Qui, sicut te facturum mihi polliceor, ab hujus truncis partibus benevolos oculos non diverterent ad illas, in quibus nonnulla certè ingenij mei lineamenta ad vivum expressa non inficior; nec scirent hic inter ignorantiam militarem ab homine desidioso et libero2) penitusque diversa cogitante et agente, tumultuosè tui solius gratiâ esse compositum.

Bredae Brabantinorum, pridie Calendas Ianuarias, anno M.DC.XVIII completo.

René Descartes à Breda, à Isaac Beeckman, à Middelbourg.

24 janvier 1619

[9 februari 1619]

Copie de la main gothique déjà mentionnée et inserée dans le Journal, fol. 287verso.

Et acceptae et expectatae mihi fuerunt tuae litterae3), gavisusque sum primo intuitu cum Musicae notas inspexi: quo enim pacto et memorem mei clariùs ostenderes? Aliud autem est quod etiam expectabam et praecipuè quid egeris, quid agas, ut valeas. Neque enim scientiam solam, sed te ipsum mihi curae esse debuisti credere; nec ingenium solum, etiamsi pars sit maxima, sed hominem totum.

Quod ad me pertinet, desidiosus meo more, vix titulum libris, quos te monente scripturus sum, imposui. Neque tamen me ita desidiosum existimes, ut planè tempus inutiliter conteram; imò nunquam utiliùs, sed in rebus quas ingenium tuum, altioribus occupatum, haud dubiè contemnet et ex edito scientiarum coelo despiciet, nempe in picturâ, architecturâ militari et praecipuè sermone Belgico, in quoa) quid profecerim, brevi visurus es; petam enim Middelburgumb), si Deus sinat, quadragesimâ ineunte4).

Quod ad tuam quaestionem spectat, ipse solvis, nec meliùs potest. Unum autem est quod, opinor, non satis meditatèa) scripsisti: nempe omnes saltûs in unicâ voce


A 80, C 108, D 240 ab 80 ad 108 est quarta cum uno schismate

fieri per consonantias exactas1). Distet enim nota A à notâ D intervallo unius quintae; necessariò distabit à C spatio unius quartae non perfectae, sed quae deficiat uno schismate, ut demonstratur ex numeris appositis2); quibus si utaris, facillimè cujuslibet toni exactam quantitatem invenies. Neque dixeris debere potiùs inter A et D esse quintam imperfectam, ut A, C sit vera quarta et exacta; meliùs enim dissonantia adverteretur in tonis qui simul emitti debent, quàm in ijs qui successivè. Quos existimo, saltem in vocali musicâ et mathematicè eleganti, nunquam ab uno consonantiae termino ad alium immediatè pervenire, sed vehi suaviter per omne medium intervallum; quod impedit ne unius schismatis exiguus error distinguatur3). Idque meb) notasse memini in ijs quae de dissonantijs antè scripsi4); ad quae si diligenter advertas et ad reliquam meam Musicam, invenies omnia quae de consonantiarum, graduum et dissonantiarum intervallis annotavi, mathematicè demonstrari, sed indigestè et confusè nimiumque breviter explicata.

Sed de his hactenus. Aliàs plura. Interim me ama, et certum habe me Musarum ipsarum potiùs quàm tui obliturum. Sum enim ab illis tibi perpetuò amoris vinculo conjunctus.

Bredae, 9^o Kal. Feb. 1619.

DU PERRON5)

(Het opschrift was)6)

A Monsieur

Monsieur Isaack Beeckman, Docteur en medecine à Middelb.c).

[31 januari 1619]

Registre des bans proclamés dans l'Eglise réformée de Middelbourg (1611-1620), p. 471 (cf. ci-avant p.24).

.......................................

Den 31^en Jannuarij 1619

+Jacob Beeckman, weduwnaera)1), van Middelburgh,

Janneken van Ryckegem, jongedochter, ooc van Middelburgh2).

Testes:

Dat de bruidegom weduwnaer is, getuyght Abraham Bekeman, de vader, ende syne moeder Susanna4); ende consenteren int houwelyck.

Dat de bruyt een vrye jongedochter zy, sonder ouders ende vooghden5), tuight Guilljiome Cobrysse6), alsoock hare moeye Janneken Somers, weduwe van Hans Schyn7), ende verwillighen ooc int houwelyck8).

René Descartes, à Breda, à Isaac Beeckman, à Middelbourg
26 mars 1619

Lettre copiée en écriture gothique et insérée au Journal, fol. 288recto-288verso.

Licebit saltem, opinor, vale mittere per epistolam, quod tibi discedens dicere non potui9). Ante sexb) dies huc redij, ubi Musas meas diligentiùs excolui quàm unquam hactenus. Quatuor enim à tam brevi tempore insignes et planè novas demonstrationes adinveni, meorum circinorum adjumento10).

Prima11) est celeberrima de dividendo angulo in aequales partes quotlibet12).

+ Tres aliae pertinent ad aequationes cubicasa), quarum primum genus est inter numerum absolutum, radices et cubos, alterum inter numerum absolutumb), quadrata et cubos, tertium denique inter numerum absolutumc), radices, quadrata et cubos1). Pro quibus tresd) demonstrationes repperi, quarum unaquaeque ad varia membra est extendenda propter varietatem signorum + et -; quae omnia nondum discussi, sed facilè, meo judicio, quod in unis repperi, ad alia applicabo2). Atque hac arte quadruplo plures quaestiones et longè difficiliores solvi poterunt quàm communi Algebrâ; tredecime) enim diversa genera aequationum cubicarum numero3), qualia tantùm sunt tria aequationum communium, nempe inter 1 et o + oN, vel o - oN, vel denique oN - o4). Aliud est quod jam quaero de radicibus simul ex pluribus varijsf) nominibus compositis extrahendis5), quod, si reperero, ut spero, scientiam illam planè digeram in ordinem, si desidiam innatam possim vincere et fata liberam vitam indulgeant.

Et certè, ut tibi nudè aperiam quid moliar, non Lullij Artem brevem6), sed scientiam penitus novam7) tradere cupio, quâ generaliter solvi possintg) quaestiones omnes quae in quolibet genere quantitatis, tàm continuae quàm discretae, possunt proponi. Sed unaquaeque juxta suam naturam: ut enim in Arithmeticâ quaedam quaestiones numeris rationalibus absolvuntur, aliae tantùm numeris surdis8), aliae denique imaginari quidem possunt, sed non solvi, ita me demonstraturum spero, in quantitate continuâ, quaedam problemata absolvi posse cum solis lineis rectis vel circularibus; alia solvi non posse nisi cum alijs lineis curvis, sed quae ex unico motu oriuntur, ideòque per novos circinos duci possunt, quos non minus certos existimo et geometricos quàm communis quo ducuntur circuli; alia denique solvi non posse nisi per lineas curvas ex diversis motibus sibi invicem non subordinatis generatas, quae certè imaginariae tantùm sunt: talis est linea quadratrix, satis vulgata. Et nihil imaginari posse existimo, quod saltem per tales lineas solvi non possit, sed spero fore ut demonstrem quales quaestiones solvi

+ queant hoc vel illo modo et non altero, adeò ut penè nihil in Geometriâ supersit inveniendum. Infinitum quidem opus est, nec unius. Incredibile quàm ambitiosum, sed nescio quid luminis per obscurum hujus scientiae chaos aspexi, cujus auxilio densissimas quasque tenebras discuti posse existimo1).

Quod ad meas peregrinationes attinet2), nupera3) fuit felix, eòqe felicior quò visa est periculosior, praesertim in discessu ex vestrâ insulâ. Nam prima die Vlessigam redij, cogentibus ventis; sequenti verò die, perexiguo conscenso navigiolo, adhuc magis iratum mare sum expertus, cum majori tamen delectatione quàm metu. Probavi enim me ipsum et marinis fluctibus, quos nunquam antea tentaveram, absque nauseâ trajectis, audacior evasi ad majus iter inchoandum. Nec subitanei Germaniaea) motûs institutum meum mutarunt, tamen detinent aliquandiu4). Non enim ante tres hebdomadas hinc discedam, sed spero me illo tempore Amsterodamum petiturum, inde Gedanum, postea per Poloniam et Ungariae partem ad Austriam Bohemiamque perveniam, quae via certè longissima est, sed meo judicio, tutissima. Praeterea famulum mecum ducam et fortasse comites mihi notos; quod scribo ne pro me metuas, quia diligis. Pro certo autem ante decimum quintum Aprilis hinc non discedam. Ipse videris utrum ante illud tempus à te possim habere litteras; alioqui enim accepturus non sum fortè à longo tempore. Quod si scribas, de Mechanicis nostris5) mitte quid sentias et utrum assentiaris mihi.

Cogitavi6) etiam, Middelburgo exiens, ad vestram navigandi artem7), et reverâ modum inveni quob) possem, ubicunque gentium deferrer, etiam dormiens et ignoto tempore elapso in meo itinere, ex solâ astrorum inspectione agnoscere quot gradibus versus Orientem vel Occidentem ab aliâ regione mihi notâ essem remotus. Quod tamen inventum parum subtile est, ideòque difficulter mihi persuadeo a nemine hactenus fuisse excogitatum, sed potiùs arbitrarer propter usus difficultatem fuisse neglectum. In instrumentis enim ad id utilibus, unus gradus major

+ non est quàm duo minuta in alijs instrumentis, ad altitudinem poli indagandam; ideòque tam exacta esse non possunt, cùm tamen etiam Astrologi minuta et secundas, atque adhuc minores partes, instrumentis suis metiantur. Mirarer profecto, si nautis talis inventio videretur inutilis, in quâ aliud nullum occurrit incommodum. Ideòque scire vellem exactiùs utrum simile quid non sit inventum; et si scias, ad me scribe: excolerem enim confusam adhuc in cerebro meo speculationem illam, si aeque novam suspicarer atque certa est.

Interim me ama, vive feliciter et vale. Adhuc a me litteras accipies ante discessum.

Bredae Brab., 7^o Kal. Aprilis.

Tuus si suuus

DU PERRON.

(het opschrift was:)1)

A Monsieur

Monsieur Isaac Beeckman Docteur en medecine, in de Twe Hanen by de Beestemarckt2)

à Middelburgh.

René Descartes à Breda, à Isaac Beeckman, à Middelbourg.
20 avril 1619

Journal, fol. 290verso. - Copie faite environ 1626.

Nolui hunc nuntium ad vos mittere sine litteris, etsi jam multa scribere non vacet. Sed peto saltem ut <per>a) hunc, qui famulus est meus, ad me rescribas: ut vales, et quid agis, utrum in nuptijs adhuc3), sed jam non alienis4), sis occupatus? Hinc discedam die Mercurij proximâ5), statim atque istincb) nuntius ad me redierit. Plura scripsi ante tres hebdomadas6).

Vale et me ama.

Bredae Brabant., 12 Kal. Maij 1619

Tuus aequè ac suus

DU PERRON

(het opschrift was:)1)

A Monsieur

Monsieur Isaac Beeckman, in de Twee Haenen by de Beestemarckt

à Middelb.

René Descartes, à Bréda, à Isaac Beeckman, à Middelbourg
23 avril 1619.

Copie de la main gothique dans le Journal, fol. 290recto.

Accepi tuas litteras penè eâdem die quâ scriptae sunt, noluique hinc discedere quin semel adhuc epistolâ duraturam inter nos amicitiam renovarem. Ne tamen jam aliquid à Musis nostris expectes; jam enim peregrinatur animus, dum me ad viam die crastinâ ingrediendam accingo. Adhuc incertus sum

quo fata ferant, ubi sistere detur2).

Nam belli motûs nondum me certò vocant ad Germaniam, suspicorque homines quidem in armis fore multos, praelium fore nullum. Quod si ita sit, interim in Daniâ, Poloniâ et Hungariâ spatiabor, donec in Germaniâ vel tutius iter nec a militibus praedonibus occupatum, vel bellum certius possim nancisci. Si alicubi immorer, ut me facturum spero, statim tibi polliceor me Mechanicas vel Geometriam3) digerendam suscepturum, teque ut studiorum meorum promotorem et primum authorem amplectar.

Tu4) enim reverâ solus es qui desidiosum excitasti, jam è memoriâ penè elapsam eruditionem revocasti et à serijs occupationibus aberrans ingenium ad meliora reduxisti. Quod si quid igitur ex me fortè non contemnendum exeat, poteris jure tuo totum illud reposcere, et ipse ad te mittere non omittam, tum ut fruaris, tum ut corrigas. Ut nuperrimè5) de eo quod ad te circa rem nauticam scripseram6), quod idem, quasi divinus, ad me misisti: eadem enim est tua illa de Lunâ inventio7). Quam tamen quibusdam instrumentis facilitari posse arbitrabar, sed perperam.

Quod ad caetera quae in superioribus8) me invenisse gloriabar, verè inveni cum novis circinis, nec decipior. Sed membratim non ad te scribam, quia integrum opus hac de re meditabor aliquando, meo judicio novum, nec contemnendum. Jam autem ab uno mense non studui, quia scilicet ingenium illis inventis ita

+ exhaustum fuit, ut ad alia, quae adhuc quaerere destinaveram, invenienda non suffecerit. Sufficiet autem ad memoriam tui perpetuò conservandam.

Vale.

9^o Kal. Maij 1619

Tuus aeque ac suus

DU PERRON.

(het opschrift was:)1)

A Monsieur

Monsieur Isaac Beecman, in de Twee Haenen, by de Beestemarckt,

à Middelborgh.

René Descartes, à Amsterdam, à Isaac Beeckman, à Middelbourg
29 avril 1619

Copie de la main gothique dans le Journal, fol. 289recto.

Nolo ullam ad te scribendi occasionem omittere, ut et meum erga te effectum atque recordationem nullis viae occupationibus impeditam, demonstrem.

Repperi nudius tertius eruditum virum in diversorio Dordracensi, cum quo de Lullija) Arte parvâ2) sum loquutus: quâ se uti posse gloriabatur, idque tam feliciter ut de materiâ quâlibet unam horam dicendo posset implere, ac deinde, si per aliam horam de eâdem re agendum foret, se plané diversa à praecedentibus reperturum, et sic per horas viginti consequenter3). Utrum credas, ipse videris. Senex erat, aliquantulum loquax, et cujus eruditio, utpote à libris hausta, in extremis labris potiùs quàm in cerebro versabatur.

Inquirebam autem diligentiùs utrum ars illa non consisteret in quodam ordine locorum dialecticorum unde rationes desumuntur; et fassus est quidem, sed addebat insuper nec Lullium nec Agrippam4) claves quasdam in libris suis tradidisse, quae necessariae sunt, ut dicebat, ad artis illius aperienda secreta5). Quod illum certè dixisse suspicor, ut admirationem captaret ignorantis, potiùs quâm ut verè loqueretur.

Vellem tamen examinare, si haberem librum; sed cùm tu habeas6), si vacet, examina, quaeso, et scribe utrum aliquid ingeniosum in arte illâ reperies. Tantum ingenio tuo fido, ut certus sim te facile visurum qualia illa sint, si quae tamen

+ sint, omissa illa puncta ad aliorum intelligentiam necessaria, quae claves vocat. Atque haec ad te scribere volui, ne unquam de eruditione tecum non loquar, quia postulas. Quod si idem à te exigam, ne graveris, si placet.

Hodie navim conscendo, ut Daniam invisam; ero aliquando in urbe Coppenhaven, ubi à te litteras expecto. Singulis enim diebus hinc eo naves exeunt, et licet hospitij mei nomen ignores, tamen ita diligens ero ad inquirendum utrum ad me qui nautae litteras ferant, ut amitti in viâ <non>a) facile possint.

Cura, quaeso, reddi statim litteras meas his adjunctas Petro van der Mereck1). Nec tamen plura, nisi ut me ames et sis felix.

Vale.

Amsterodami, 29 Aprilis 1619.

Tuus si suus

DU PERRON.

(het opschrift was:)2)

A Monsieur

Monsieur Beecman, Docteur en medecineb)

à Middelb.

Isaac Beeckman, à Middelbourg, à René Descartes, à Copenhague.
6 mai 1619.

Copie en écriture gothique dans le Journal, fol. 289verso.

Accepi tuas litteras inclusasque tradidi Petro van der Marckt3), sicut ad me scripseras. Quanquam autem nihil est quod tibi respondeam, ut tamen scias me tuas accepisse, haec pauca addidi.

Scribis4) te Dordraci doctum hominem reperisse, quem tamen postea nolis doctum dici ob unicam cognitionem artis Lullianae, quam prae se ferebat. Rogas me ut Commentaria Agrippae diligenter evolverem atque claves quas vocabat senex tuus, expiscarer, quibus ars illa aperitur ab Agrippâ aut ipso Lullio, arti huic non adjunctas, ne quis temerè ejus peritus foret; adeò enim fidis ingenio meo, ut me, si quid in hac arte lateat, non possit latere volentem diligentiùs Commentarijs incumbere. Ac certè tibi obtemperarem, amico meo non vulgari, nisi temporis angustia id prohiberet. Vereor enim ne tam diù possis morari àc)

+ Coppenhagen, cùm litterae saepiùs in viâ diù haereant antequam ad locum quo missae sunt, perveniant.

Ad haec, nisi mihi plané exciderit quod ante aliquot annos hac de re conceperam ex superficiariâ lectione horum Agrippae Commentariorum1), non sunt claves hae longè petendae; ex ipso enim Agrippâ, si nuper voluisses2), ipse ad-amussim eas percepisses. Nam omnia quae sunt3), dividit in generales locos, hosque singulos iterum subdividit in alios, adeò ut nihil rei cogitari possit, quin in hisce circulis generaliter et specialiter non contineatur; tandem diversorum circulorum locos sibi mutuò per litteras conjungit. Atque ita, quâvis re propositâ, per combinationem omnium terminorum protrahi poterit tempus dicendi ad infinitas paene horas; sed necesse est dicentem multarum rerum esse peritum, ac diutiùs loquentem multa ridicula et ad rem parum facientia dicere, ac demum totaliter phantastam fieri totamque mentem adeò characteribus litterarum affigere, ut vix aptus sit ad solidi quid meditandum.

Haec hac de re sufficiant, nisi tu aliud quid velis. Det Deus ut aliquamdiù unâ vivamus, studiorum campus ad umbilicum usque ingressuri4). Interim valetudinem tuam cura atque esto prudens in toto itinerea) tuo, ne solam praxim ejus scientiae quam tanti facis, videaris ignorare. Memento mei tuaeque Mechanicae conscribendae5); soles enim promissis tuis examussim stare, praesertim ijs quae litteris mandasti. Utinam ijsdem et tempus credidisses! Versaris jam in urbe praecipuâ ejus regni; vide ne quid sit scientiae quod non examines, aut vir doctus quem non convenias, ne quid boni in Europâ te lateat, aut potiùs ut rationem tui ad reliquos doctos intelligas. Ego valeo.

Pridie Nonarum Maij 1619, stylo novo.

Venit huc è patriâ tuâ Gallus quidam elegantissimas artes publicè professus, fontes perpetuò ab eâdem aquâ salientes, bellica, medica, rei familiaris augmentum in pane multiplicando, cùm ipse foret rerum omnium egenus. Hunc conveni et examinib) subjectum; omnium rerum ferè ignarum comperi, etiam eorum quae profiteretur. Itaque hîc rem non faciet estque ad borealiores relegandusc), ubi crassa ingenia deceptionibus magis patent.

Tuus ut suus

ISACK BEECKMAN

(het opschrift was:)1)

A Monsieur

Monsieur René Du Perron

estant in Denemarcken

Coppenhaghen.

port.

[29 juni 1619]

Registre des bans proclamés dans l'Eglise réformée de Middelbourg, 1611-1620; cf. ci-avant p. 24.

Den 29^en Junij <1619>

+David van der Muelen, jonckgesel van Domburch,

Florensken Cherf, jongedochter van Nipkercke2).

Testes:

Louwys van der Meulen ende Françoise, syn huysvrouwe, vader ende moeder van de bruydegom3), verwylligen int huwelick van haren sone.

Ende van de bruydswege getuycht Catelyntjen5), weduwe van Jacob le Cherf, moeder van de bruyd, dat sy vrie jongedochter sy, ende consenteert dat sy trouwe. Segt ooc, dat de voochden daerin verwillygen6)

[15 november 1619]

Vroedschapsresolutien der stad Utrecht: 1619 et 1620. - Utrecht, Archives municipales.

Lunae, den 15^en Novembris 16197).

....................................

Verhaelde voorts de Heere Pensionaris8), dat op de aenneminge van den rector9) hem aengeseyt was te willen ommehooren ende vernemen naer een bequaem man, die men als conrector soude moogen gebruyeken, ende dat hy dienvolgende daertoe voorsien ende verschreven hadde een jongman van in de dertich jaeren van Middelburch, genaempt Ysaacus Beeckmannus, daervan by drie destincte certificatien van de predicanten van Middelburch voorschreven10) sulcke loff, eer ende pryse, soe in godtvruchticheyt als geleertheyt in verscheyden faculteyten, wort naegegeven, gelyck de Vroetschap uute lecture van dien mede hebben vernomen, dat geen beter tot conrector soude connen worden gevonden. Alsoock van gelycken van hem getuycht Dominus Bursius11), mede predicant in

+ Zeelant, die jegenwoordigh alhier by leeninge in den kerckendienst gebruyckt wort1).

Verhaelde voorts de Heere Pensionaris dat Simeon Wytfelt, lector quartanorum insgelycks versocht omme tot conrector, gelyck over twaelff jaeren2), te moogen werden geemployeert. Alsmede Dominus Plaudanus van Gorinchem.

Maer op alles well geleth ende sonderlinge op de excellente certificatien vanp D^o Beeckmanno, heeft de Vroetschap verstaen, dat de Heeren Scholarchen3) metten selven sullen hebben daerop te handelen. Doch op rapport.

[17 november 1619]

Résolutions du Vroedschap d'Utrecht, 1619 et 1620. - Cf. ci-dessus p. 62.

Woensdach, den l7^en Novembris 1619

Dede de Heere Pensionaris rapport van het besoigne gisteren by de Scholarchen met D. Beeckmanno gehouden4) uyt aennemen van syn persoon tot conrector ende lector tertiae classis5), ende dat sy met hem versproocken waeren (opt behaegen van de Ed. Vroetschap), dat hy soude becleden ende doceren tertiam classem in sulcke boucken als voor desen daer zyn geleert ende noch naerder goetgevonden sullen worden6); dat hy oock by sieckte off absentie van den rector derselver plaetse mede sal hebben te bewaeren, ende dat op een jaerlycksche gagie van vyffhondert gulden.

[29 november 1619]

Résolutions du Vroedschap d'Utrecht, 1619 et 1620. Cf. ci-dessus p. 62.

Manendage, den 29 Novembris 16197).

....................................

Verhaelde de Heere Burgemeesteren, dat de conrector deze zyne dienste opt behagen van zyne ouders aengenomen hebbende, hy verclaert hadde dat zy daertoe niet conden verstaen, ende sich daeromme weder naer huys soude begeven ende tot nu toe was opgehouden. Maer want men by de aenneminge belooft heeft, indien zyn ouders daeraen misnouchgen hadden, hy evenwel soude dienen totdat men van een ander voorsien was - daermede hy noch tevreden es - dan geerne

+ dese wyntertyt in tertiâ classe soude doceren Sphaeram1) - soe is sulcx gerefereert aen de Scholarchen2).