Spraakleer van het Limburgsch Dialect.

§ 1. Het Zelfstandig Naamwoord.

I. Geslacht. De levende wezens zijn mannelijke of vrouwelijke (natuurlijk geslacht).

Mannelijk zijn: 1. Naar hunne beteekenis:

2. Naar den vorm:

Vrouwelijk zijn 1. Naar hunne beteekenis:

2. Wegens hunnen vorm:

Onzijdig zijn 1. Naar hunne beteekenis:

2. Wegens hunnen vorm:

Van vele woorden kan verder het geslacht niet onder bepaalde regels gebracht worden, eensdeels, omdat hunne vorming op geene regelmatige en vaste grondslagen rust, anderdeels, omdat de echt Nederl. woorden door geheel andere vervangen worden.

Hier volgt daarom een lijstje van woorden, welker geslacht niet overeenstemt met dat der Ndl. woorden, en die niet onder de opgegeven regels kunnen gebracht worden.

II. Getal.

Bij de vorming van het meervoud der zelfst. naam woorden gaat men in deze streken al vrij zonderling en willekeurig te werk. 't Mocht mij dan ook slechts ten halve gelukken, regels daarvoor vast te stellen. - Terwijl sommige Zs. nw. in het meerv. den klinker onveranderd laten en alleen den eindmedeklinker verzachten, waar zulks mogelijk is, verwisselen andere van vokaal, doch blijven ze anders gelijk aan het Enk.; eenige nemen eene s, weer andere en, waarbij de n echter zelden in de uitspraak gehoord wordt. Een klein gedeelte nemen er.

De in 't oog vallende overeenkomst met het Hoogduitsch zal niemand ontgaan zijn.

1. Meervoud gelijk aan het Enkelvoud, behoudens verzachting der eindmedeklinkers:

Hiertoe brengen wij de volgende woorden, die voor 't meerendeel niet vatbaar zijn voor vokaalverandering (Umlaut). 't Is natuurlijk geen volledige lijst, slechts eenige der meest gebruikelijke hebben wij aangehaald.

2. Meervoud met vokaalverandering (Umlaut).

Een groot gedeelte der Limburgsche woorden vormt het meervoud door verandering van klinker.

a. De gesloten a verandert in gesloten e:

Uitzondering: stad - steei. De eindmedeklinker d gaat meestal in i over.

b. De opene a wordt êê in de volgende en meer andere woorden:

Uitzondering: paad wordt pêêi, (zie onder a); nagel, negel; slaach, sleeg.

c. De klank ao gaat over in êû, b.v.

d. oa wordt eu:

e. Zachte oo, in open lettergrepen o, verandert in 't meerv. in eu:

f. ôô of ô gaat over in êû:

g. Gesloten o wordt ö:

Zachtkorte o wordt u, in:

h. ô wordt u:

i. oe wordt in 't meerv. uu:

k. ou wordt ui:

3. De woorden welke op el, en, em en er, benevens die, welke op eenen klinker uitgaan, nemen eene s in 't meervoud:

a.

Appel heeft Appele(n).

b.

c.

d.

e.

Hiervan zijn uitgezonderd de woorden met den klemtoon op de slot-ie, die en aannemen, als:

4. De volgende woorden nemen er in het meervoud:

III. Verkleinwoorden.

Alle zelfst. naamw., wier klinker vatbaar is voor verandering, veranderen in hun verkleinwoord van klank, hetzij het meervoud die wijziging al of niet heeft. Voor 't overige voegt men bij de z. nw. het achtervoegsel ke om het verkleinwoord te vormen. Eindigt 't substantief echter op k, g of gh, dan voegt men voor de welluidendheid eene s tusschen dit en het achtervoegsel, b.v. klok, klökske; stek, stekske; brögh, bröghske; ruik, ruikske; zak, zekske; boog, beugske.

De substantieven op t of d nemen je, als: tandj, tendje; lat, letje.

Voor een klinker of een der medeklinkers d, t, r of h voegt men meestal achter het verkleinwoord eene n.

Ziehier nogmaals een résumé van de klankwijzingen:

Naamvallen.

Omtrent het gebruik der naamvallen gelden dezelfde regelen als in de dagelijksche spreektaal in geheel Nederland. Het Zs. nw. blijft in alle naamvallen onveranderd, behalve in den voorop geplaatsten genitief: môôders möts, vaders piep. Voor 't overige wordt de 2e naamval omschreven of door het voorzetsel van of door een bez. voornaamwoord, b.v. den tore(n) van de kirk; de mins ziene stek (de toren der kerk; de stok des mans).

De datief is altijd gelijk aan den accusatief.

§ 2. Lidwoorden.

Aanm.: Wordt het substantief voorafgegaan door een adjectief, dan gaat de welluidendheids-n over op dat adjectief, tenzij ook dit met een der genoemde letters beginne, als wanneer en Lidw. en Bijv. naamw. eene n aannemen, b.v. einen rooien hondj.

§ 3. Bijvoegelijk Naamwoord.

Trappen van Vergelijking.

§ 4. Bijwoord.

§ 5. Telwoord.

De telwoorden zijn: ein, twee, drie, vîêr, vief, zes, (e als in 't Fransch messe), zeven, acht, negen, téin, ellef, twellef, dértéin, veertéin, vieftéin; - twintig, dertig, feertig, fiftig, sestig, seventig, tachetig, negentig, honjerd, - doezendj, miljoen.

De rangschikkende telwoorden worden als bijv. naamw. verbogen. Overigens leveren zij weinig verschil op met de heerschende taal.

§ 6. Voornaamwoorden.

I. Persoonlijke Voornaamwoorden.

1. Verbuiging.

2. Opmerking verdient het verschil in gebruik van den 2e pers. Enk. en Meerv. De eerste wordt alleen gebezigd in de zeer gegemeenzame spreekwijze; niemand echter zal het wagen een vreemdeling of een persoon, hooger in jaren of in stand met het Enk. doe of dich toe te spreken. Hetzelfde valt op te merken bij het gebruik van 't Enk. en Meerv. van de gebiedende wijs der werkwoorden.

3. Het wederkeerend voorn. zich wordt ook gebezigd, wanneer het wederkeerig elkander moest gebruikt worden.

Verbuiging van een Wederkeerend Werkwoord:

II. Bezittelijke Voornaamwoorden

1. De Bez. voorn. zijn: mien, ôôs, dien, êûr, zien en hêûr.

2. Tusschen haar en hun, wordt geen onderscheid gemaakt, evenmin als in de eigenlijke volkstaal in Holland, Gelderland, enz. In Limburg zegt men heur.

3. Verbuiging.

Bezitting Mann. Enk.

1, 3 en 4 nv. Miene, ôôre, diene, êûre, ziene, hêûre cent.

Vr. Enk.

1, 3 en 4 nv. Mien, ôôs, dien, êûr, zien, hêûr dochter.

Onz. Enk.

1, 3 en 4 nv. Mie (me), ôôs, die (de), êûr, zie (ze), hêûr bôôk (= boek).

4. Beginnen de Mann. Zs. nw. of de woorden, volgende op het beg. voorn. m.e., met eenen klinker of met een der letters d, h, r of t, dan gebruikt men eene slot-n, b.v. mienen appel, dienen hondj, zienen dokter, ôôzen dief, êûren raam (raam wordt m gebruikt), hêûren tieger (tijger).

5. Eigenaardig genoeg hoort men voor de Zs. naamw. vader, brôôr en zwaoger kortweg mie, die, zie, ôôs, êûr, hêûr. - Voor de Vrouw. Zs. nw. môôder en zöster (moeder, zuster) merkt men hetzelfde op.

6. Begint een Onz. Zs. nw. of ander op het Bez. voorn. (o.e.) volgend woord met een der sub 4 genoemde letters, dan bezigt men: mien, enz. b.v. mien hoes, dien döbbeltje, zien teufelke, enz.

7. Mann., Vr. en Onz. Meervoud.

1, 3 en 4 nv. Mien (dien, zien, ôôs, êûr, hêûr) cente(n), döchter, bêûk.

8. Zelfstandig gebruikt worden zij verbogen als volgt:

Mann. Enk.

1, 3 en 4 nv. De miene, den diene, de ziene, den ôôze, den êûre, den hêûre.

Vr. Enk.

1, 3 en 4 nv. De mien, de dien, de zien, de ôôs, de êûr, de hêûr.

Onz. Enk. en Meerv. der 3 geslachten gelijk aan 't Vr. Enk.

9. In plaats van de hoort men voor de Zelfst. gebruikte Bez. voorn. wel eens der gebruiken, zeker in navolging van de Duitschers.

III. Aanwijzende Voornaamwoorden.

1. De Aanw. Voorn. zijn: deze, dit, dè, die, det, gene en gunsche.

2. Deze en dit worden gebruikt om dichtbijzijnde voorwerpen aan te wijzen; de overige dienen tot aanwijzing van meer verwijderde dingen.

3. Voor 't Mann. geslacht Enk. bezigt men deze, uitgezonderd voor de bewuste letters (a, e, i, o, u, d, h, r en t) wanneer eene n wordt aangehecht. - Voor 't Vr. Enk. plaatst men deez, gelijk ook voor 't meerv. der 3 geslachten.

4. Dè gebruikt men voor een Mann. Enkelvoudig Zs. nw.; voor een der genoemde letters wordt het evenwel dêên. Voor 't Vr. Enk. en voor 't Meervoud der 3 geslachten gebruikt men die zonder verandering.

5. Dit en det blijven eveneens onveranderd en worden alleen voor Onz. Enkelvoudige Zs. Nw. gebruikt, terwijl gene alleen als tegenstelling van deze in plaatsaanwijzigingen wordt gebezigd. -Om den verst verwijderden persoon of de verst verwijderde zaak aan te duiden, bedient men zich van gunsche, b.v. Deze jong wiljt timmerman wêre(n), di dokter en de gunsche schoemêker.

6. In plaats van er of der (daarvan) hoort men meestal es. Op de vraag: Wievêûl geldj höbste? (Hoeveel geld hebt gij?) zal men antwoorden: Ich höb es gein (Ik heb er geen.)

IV. Betrekkelijke Voornaamwoorden.

1. Deze zijn: dè, die, det, b.v.

2. In den 2e nv. gebruikt men immer, zoowel voor personen als voor zaken woavan (waarvan), doch gescheiden.

3. In den 3e en 4e snv. bezigt men voor 't Mann. dè, voor 't Vrouw. die en voor 't onz. det. Voor 't Meerv. der 3 geslachten immer die.

4. Opmerking verdient, dat men in den 2e Pers. Enk. voor de welluidendheid eene s plaatst tusschen het Betr. en het Persoonlijk Voorn. doe, b.v. De zin: ‘De man, wien (De vrouw, wie - Het kind, hetwelk -) gij dat gegeven hebt, is vertrokken’ wordt in dit dialect weergegeven door: ‘De mins, dêêstoe (= dè doe met welluidendheids-s) det gegeven höbst, is vertrocht,’ of voor 't vrouwelijk: ‘De vrouw, diestoe (= die doe met s) enz.’ of voor 't onzijdig ‘Het kindj, destoe (= det doe met s) enz.’ - De t wordt nu scherp door den invloed der s.

5. Ook gebruikt men in den 3e nv. woaaan (waaraan), doch gescheiden voor alle geslachten, personen en getallen.

6. De 4e nv. is gelijk aan den eersten.

Opmerking: Dikwijls wordt een betr. voorn. geheel overtollig gebezigd, gelijk ook elders in de spreektaal, als in: Hêûre mins dé kumpt mörge(n) (Haar man komt morgen).

V. Vragende Voornaamwoorden.

Deze leveren weinig moeielijkheden op. - Naar personen vraagt men in den 1, 3 en 4e nv. met wîêm, in den 2e nv. met wîêmes; naar zaken met waat. Beide blijven onveranderd. - In plaats van welke, bezigt men in 't Enk. waat vêûr eine (dit laatste woord te verbuigen als het lidwoord van eenheid). - Wil men naar personen of zaken (in 't mv.) vragen, dan gebruikt men: waat vêûr of enclytisch waatver, bv. waatver buim ligghen dao (welke boomen liggen daar)? Waatver jonge(n)s rîên det (welke jongens zijn dat)?

VI. Onbepaalde Voornaamwoorden.

1. Als onbep. voorn. worden gebruikt: me of eine (men), îêmes (iemand), mêmes (niemand), ein, gein, get (iets, wat), niks (niets), -îêder, îêderein, mennig.

2. Van deze worden alleen verbogen ein en gein als 't Lidwoord van eenheid en mennig als 't Bijv. naamwoord.

3. In plaats van men voor onbepaalde of onbekende personen gebruikt men zuj of ze, bv.: Ze höbben dezen nacht bie de börgemeister gestolen (Men heeft enz.).

4. Voor iets, wat of een weinig hoort men ook wel îêt of get.

§ 7. Werkwoorden.

1. De onvoltooid verleden tijd der zwakke werkwoorden wordt gevormd door achter den stam dje te voegen. Denzelfden uitgang voegt men ter vorming van het tegenwoordig deelwoord achter het werkwoord.

2. De Aantoonende Wijs wordt bijna zonder uitzondering gebezigd in plaats der bijvoegende wijs. Toch hoorden wij wel eens zeggen: Ich wooi, det gè het ens zéigt (zoogt) voor: Ik wenschte, dat gij het eens zaagt. - De Onv. Teg. tijd, Bijv. wijs der hulpwerkwoorden zijn en hebben nogtans zijn in gebruik en zullen ter plaatse aangegeven worden.

3. In de Gebiedende wijs Meerv., neemt het werkw. eene t. Dit meervoud wordt ook gebezigd, wanneer men spreekt tot personen, wie men achting en eerbied schuldig is en is dus in dit geval de beleefdheidsvorm.

4. Vervoeging.

Hulpwerkwoorden.

Sterke Werkwoorden.

Van elk der in de volgende lijst voorkomende sterke werkw. is opgegeven de 1, 2 en 3e Pers. Enk. en de 2e Pers. Meerv. van den Onv. Teg. tijd (1 en 3 Pers. zijn gelijk aan de Onbep. Wijs), 1 Pers. Enk. van den Onv. Verl. tijd (de andere Personen gaan regelmatig), de Gebiedende Wijs Enkel- en Meervoud, alsook het verleden deelwoord.

Lijst van sterke werkwoorden.

De werkwoorden bêjen, borsten, bewêgen, buigen, houën, lachen, schuven, snoeven, stieven, en schrikken (bidden, bersten, bewegen) buigen, houden, lachen, schuiven, snuiven, stijven, verschrikken) worden steeds regelmatig zwak vervoegd.

Men zegt steeds zich béjen, zich biechten voor bidden, biechten en zich vergeten gebruikt in plaats van zich vergissen.

Het voorvoegsel ge der verleden deelwoorden wordt zeer dikwijls weggelaten. Zoo zegt men: Wao höbste det kregen. (Waar hebt gij dat gekregen). Ich höb dêên rink vonjen (Ik heb dien ring gevonden). Wao is hè bleven (waar is hij gebleven).

§ VIII. Voorzetsel.

De voorzetsels na en naar luiden beide steeds nao.

Tegen vergezelt de ww. sprêken en zegghen: Hè spriktj nîêt mee tegen mich (hij spreekt mij niet meer); hè zacht det tegen mich (hij zeide mij dat).

Het ww. rôôpen wordt gevolgd door op: Jan rîêp op mich (Jan riep mij).

Vêûr (voor) vervangt soms om in de beteekenis van ten eind: Ich ben gekomen, vêûr dich det te zegghen (Ik ben gekomen, om u dat te zeggen).

§ IX. Voegwoorden.

Wanneer (als voegwoord) en indien worden altijd vervangen door wan of as.

Toen wordt wel eens toe, maar doorgaans door wie vervangen, b.v.: Ich kwaam, wie hè ewech ging (Ik kwam, toen hij wegging).

Na den vergrootenden trap gebruikt men nooit dan, maar as.

Opdat wordt steeds verkort tot det (dat).

Ziehier nu nog eenige voegwoorden met het Nld. woord er achter: dao boete(n) (daarenboven), nîêt allein - mer ouch (niet alleen, maar ook), mer (maar), êvel (evenwel), echter is in 't geheel niet in gebruik), det (dat), doe of toe (toen), ouch (ook), seer (sedert), terwiel det (terwijl), ook hoort men wel eens in de wiel, zoo gauw as (zoodra).

Grathem, 23 Nov. 1883.

A.M. MERTENS.