De Aristarch van 't Y
|
| Woord vooraf | vii | |
| Inhoudsopgave | ix | |
| 1 | Inleiding | 1 |
| 1.1 | Opbouw van deze studie | 1 |
| 1.2 | Stand van onderzoek | 2 |
| 1.3 | Doelstelling en afbakening van het onderzoek | 5 |
| 1.4 | Waarderingsgeschiedenis van de Proeve | 6 |
| 1.5 | Waardering van de moedertaal | 11 |
| 1.6 | Taalreglementering | 12 |
| 1.7 | Taalkundige werken 1650-1730 | 16 |
| 2 | Balthazar Huydecoper | 23 |
| 2.1 | Biografische schets | 23 |
| 2.2 | De veilingcatalogus | 26 |
| 3 | De Proeve van Taal- en Dichtkunde (1730) | 31 |
| 3.1 | Inleiding | 31 |
| 3.2 | Nederlandse vertalingen van de Metamorphosen (1532-1700) | 31 |
| 3.3 | Vondels vertaling in druk en herdruk (1671, 1703, 1730) | 32 |
| 3.4 | Het voorwerk van de Proeve: inleiding | 37 |
| 3.5 | De opdracht van de Proeve | 39 |
| 3.6 | Het voorwoord van de Proeve | 42 |
| 3.7 | De aantekeningen bij Vondels Herscheppinge | 43 |
| 3.8 | De voorwaarden voor de drukker | 45 |
| 3.8.1 | De eerste voorwaarde | 46 |
| 3.8.2 | De tweede voorwaarde: de titelprent | 47 |
| 3.8.2.1 | Inleiding | 47 |
| 3.8.2.2 | De graveur | 47 |
| 3.8.2.3 | De gravure | 48 |
| 3.8.3 | De derde voorwaarde | 56 |
| 4 | Huydecopers taalkundige en methodologische uitgangspunten | 59 |
| 4.1 | De ontwikkeling van Huydecoper als taalkundige | 59 |
| 4.1.1 | De triompheerende standvastigheid (1717) | 59 |
| 4.1.2 | Achilles (1719) | 60 |
| 4.1.3 | Edipus (1720) | 64 |
| 4.1.4 | Corneille verdedigd (1720) | 66 |
| 4.1.5 | Arzases (1722) | 69 |
| 4.1.6 | Hekeldichten en brieven van Q. Horatius Flaccus (1726) | 70 |
| 4.1.7 | Achilles (1728) | 72 |
| 4.1.8 | Samenvatting | 74 |
[p. X]
| 4.2 | De werkwijze van Huydecoper | 74 |
| 4.2.1 | Inleiding | 74 |
| 4.2.2 | Werkwijze | 75 |
| 4.2.3 | Helderheid en eenvoud | 87 |
| 4.2.4 | Samenvatting | 88 |
| 4.3 | Huydecoper: normen voor goed taalgebruik | 89 |
| 4.3.1 | De ‘gronden’ van het Nederlands | 89 |
| 4.3.2 | Gebruik (consuetudo) | 95 |
| 4.3.3 | Achtbaar gebruik (auctoritas): Vondel en Hooft | 97 |
| 4.3.4 | Ouden (vetustas) | 99 |
| 4.3.5 | Metaplasmus | 109 |
| 4.3.6 | Tot besluit | 110 |
| 5 | Grammatica | 113 |
| 5.1 | Inleiding | 113 |
| 5.2 | Definitie en indeling | 113 |
| 5.3 | Stof | 114 |
| 6 | Spelling en letters | 117 |
| 6.1 | Orthographia | 117 |
| 6.2 | Littera | 118 |
| 6.3 | Aantal letters | 118 |
| 6.4 | Nomen | 119 |
| 6.5 | Figura | 121 |
| 6.6 | Potestas | 122 |
| 6.7 | Status van spelling | 123 |
| 6.8 | De spellingprincipes van Huydecoper | 124 |
| 6.8.1 | De regel van de etymologie | 124 |
| 6.8.2 | De regel van de differentiatie | 126 |
| 6.8.3 | De regel van de beschaafde uitspraak | 126 |
| 6.8.4 | De spelling van buitenlandse namen | 127 |
| 6.9 | Bespreking van afzonderlijke letters: inleiding | 128 |
| 6.10 | Klinkers | 129 |
| 6.10.1 | A | 129 |
| 6.10.2 | E | 129 |
| 6.10.3 | I | 131 |
| 6.10.4 | O | 132 |
| 6.10.5 | U | 132 |
| 6.10.6 | Y | 132 |
| 6.10.7 | Verdubbeling van klinkers | 134 |
| 6.11 | Tweeklanken en drieklanken | 135 |
| 6.11.1 | AA/AE | 136 |
| 6.11.2 | AAI/AEI | 137 |
| 6.11.3 | AI/AY | 137 |
| 6.11.4 | EI/EY | 138 |
| 6.11.5 | EU/UE | 139 |
[p. XI]
| 6.11.6 | IE | 140 |
| 6.11.7 | IEU | 141 |
| 6.11.8 | OE | 141 |
| 6.11.9 | OI/OY | 141 |
| 6.11.10 | OU | 141 |
| 6.12 | Medeklinkers | 142 |
| 6.12.1 | Zacht-scherp | 142 |
| 6.12.2 | B | 143 |
| 6.12.3 | C | 144 |
| 6.12.4 | D | 144 |
| 6.12.5 | F | 149 |
| 6.12.6 | G | 149 |
| 6.12.7 | H | 149 |
| 6.12.8 | J | 149 |
| 6.12.9 | K | 149 |
| 6.12.10 | L | 149 |
| 6.12.11 | M | 150 |
| 6.12.12 | N | 150 |
| 6.12.13 | P | 151 |
| 6.12.14 | Q | 151 |
| 6.12.15 | R | 151 |
| 6.12.16 | S | 152 |
| 6.12.17 | T | 152 |
| 6.12.18 | V | 153 |
| 6.12.19 | W | 153 |
| 6.12.20 | X | 153 |
| 6.12.21 | Z | 153 |
| 6.13 | Samenvatting | 154 |
| 7 | Etymologia (woordsoortenleer) | 155 |
| 7.1 | Inleiding | 155 |
| 7.2 | Lidwoord | 156 |
| 7.2.1 | Definitie - omschrijving | 156 |
| 7.2.2 | Aantal; Bepaald - Onbepaald | 159 |
| 7.2.3 | Geslacht | 160 |
| 7.2.4 | Getal | 161 |
| 7.2.5 | Naamval | 161 |
| 7.2.6 | Lidwoord versus telwoord | 168 |
| 7.2.7 | Besluit | 169 |
| 7.3 | Naamwoord | 170 |
| 7.3.1 | Definitie - omschrijving | 170 |
| 7.3.2 | Eigenschappen | 171 |
| 7.3.3 | Hoedanigheid | 172 |
| 7.3.3.1 | Zelfstandig - bijvoeglijk | 172 |
| 7.3.3.2 | Zelfstandig gebruikte werkwoorden | 174 |
| 7.3.3.3 | Zelfstandig gebruikte bijvoeglijke naamwoorden | 175 |
[p. XII]
| 7.3.3.4 | Eigen - gemeen | 176 |
| 7.3.4 | Vergelijking | 179 |
| 7.3.5 | Geslacht | 184 |
| 7.3.5.1 | Inleiding | 184 |
| 7.3.5.2 | Het aantal geslachten | 184 |
| 7.3.5.3 | De geslachtsbepaling van zelfstandige naamwoorden | 185 |
| 7.3.5.4 | Genus - sexus: het woord wijf | 188 |
| 7.3.5.5 | Huydecoper en de geslachtsbepaling van substantieven | 189 |
| 7.3.6 | Aard | 193 |
| 7.3.6.1 | Collectiva | 193 |
| 7.3.6.2 | Stofadjectieven | 194 |
| 7.3.7 | Getal en meervoudsvorming | 197 |
| 7.3.8 | Naamval | 200 |
| 7.3.8.1 | Huydecoper over het accidens naamval | 202 |
| 7.3.8.2 | De nominativus | 202 |
| 7.3.8.3 | De genitivus | 203 |
| 7.3.8.4 | De dativus | 206 |
| 7.3.8.5 | De accusativus | 206 |
| 7.3.8.6 | De vocativus | 207 |
| 7.3.8.7 | De ablativus | 207 |
| 7.3.9 | Verbuiging | 207 |
| 7.3.9.1 | Substantivum: nominativus | 207 |
| 7.3.9.2 | Substantivum: vocativus | 208 |
| 7.3.9.3 | Substantivum: ablativus | 209 |
| 7.3.9.4 | Adjectivum: nominativus | 209 |
| 7.3.9.5 | Adjectivum: ablativus | 211 |
| 7.3.9.6 | De verbuiging van al | 211 |
| 7.3.9.7 | De verbuiging van gesubstantiveerde adjectieven | 212 |
| 7.3.10 | Afleiding | 216 |
| 7.3.10.1 | Onscheidbare voorvoegsels | 217 |
| 7.3.10.2 | Scheidbare voorvoegsels | 219 |
| 7.3.10.3 | Afzonderlijke achtervoegsels | 220 |
| 7.3.10.4 | De afleiding van werkwoorden | 229 |
| 7.3.11 | Besluit | 231 |
| 7.4 | Voornaamwoord | 231 |
| 7.4.1 | Inleiding | 231 |
| 7.4.2 | Definitie - omschrijving | 232 |
| 7.4.3 | Eigenschappen | 234 |
| 7.4.4 | Geslacht | 234 |
| 7.4.5 | Persoon | 235 |
| 7.4.6 | Aard | 236 |
| 7.4.7 | Hoedanigheid | 236 |
| 7.4.8 | Verbuiging / Gebruik | 241 |
| 7.4.8.1 | Aanwijzende (Persoonlijke) voornaamwoorden | 242 |
| 7.4.8.2 | ik - wij | 242 |
| 7.4.8.3 | gij - gij | 243 |
[p. XIII]
| 7.4.8.4 | hij - zij - het | 244 |
| 7.4.8.5 | deze - dit | 247 |
| 7.4.8.6 | die - dat | 248 |
| 7.4.8.7 | deze (dit) - die (dat) | 250 |
| 7.4.8.8 | Betrekkelyke voornaamwoorden | 252 |
| 7.4.8.9 | Bezittelijke voornaamwoorden | 254 |
| 7.4.8.10 | Wederkeerende voornaamwoorden | 258 |
| 7.4.8.11 | Anderen, enigen, sommigen | 264 |
| 7.4.8.12 | Voornaamwoordelijke bijwoorden | 265 |
| 7.4.8.13 | De samenstellende delen | 266 |
| 7.4.8.14 | Het al dan niet splitsen | 268 |
| 7.4.8.15 | Personen - zaken | 268 |
| 7.4.8.16 | Zelf | 269 |
| 7.4.9 | Conclusie | 271 |
| 7.5 | Werkwoord | 272 |
| 7.5.1 | Definitie - omschrijving | 272 |
| 7.5.2 | Eigenschappen | 273 |
| 7.5.3 | Hoedanigheid | 273 |
| 7.5.3.1 | Persoonlijk - onpersoonlijk | 274 |
| 7.5.3.2 | Zelfstandige werkwoorden - hulpwerkwoorden | 279 |
| 7.5.4 | Geslacht | 282 |
| 7.5.5 | Persoon | 288 |
| 7.5.6 | Getal | 289 |
| 7.5.7 | Vervoeging (conjugatio) | 290 |
| 7.5.8 | Wijze | 307 |
| 7.5.9 | Tijd | 309 |
| 7.5.10 | Vervoeging (flexio) | 313 |
| 7.5.11 | Onvoltooid tegenwoordige tijd | 314 |
| 7.5.11.1 | Aantonende wijs | 314 |
| 7.5.11.2 | Eerste persoon enkelvoud | 314 |
| 7.5.11.3 | Tweede en derde persoon enkelvoud | 315 |
| 7.5.11.4 | Gebiedende wijs | 317 |
| 7.5.12 | Onvoltooid verleden tijd | 320 |
| 7.5.12.1 | Aantonende wijs | 320 |
| 7.5.13 | Wederkerende werkwoorden | 321 |
| 7.5.14 | Frequentatieven | 322 |
| 7.5.15 | Tot besluit | 324 |
| 7.6 | Deelwoord | 325 |
| 7.6.1 | Definitie - omschrijving | 325 |
| 7.6.2 | Eigenschappen | 326 |
| 7.6.2.1 | Genus | 326 |
| 7.6.2.2 | Tempus | 330 |
| 7.6.2.3 | Casus | 331 |
| 7.6.3 | Tot besluit | 331 |
| 7.7 | Voegwoord | 332 |
| 7.7.1 | Definities - omschrijvingen | 332 |
[p. XIV]
| 7.7.2 | Eigenschappen | 334 |
| 7.7.2.1 | En | 336 |
| 7.7.2.2 | Omdat | 337 |
| 7.7.2.3 | Opdat | 338 |
| 7.7.2.4 | Want | 338 |
| 7.7.3 | Tot besluit | 338 |
| 7.8 | Bijwoord | 339 |
| 7.8.1 | Definitie - omschrijving | 339 |
| 7.8.2 | Eigenschappen | 341 |
| 7.8.3 | Tot besluit | 345 |
| 7.9 | Voorzetsel | 345 |
| 7.9.1 | Definitie - omschrijving | 345 |
| 7.9.2 | Eigenschappen | 351 |
| 7.9.3 | Afzonderlijke voorzetsels | 356 |
| 7.9.4 | Tot besluit | 362 |
| 7.10 | Tussenwerpsel | 363 |
| 7.10.1 | Definitie - omschrijving | 363 |
| 7.10.2 | Eigenschappen - betekenissen | 364 |
| 7.10.3 | Tot besluit | 365 |
| 8 | Syntaxis | 367 |
| 8.1 | Inleiding | 367 |
| 8.1.1 | Samentrekking | 367 |
| 8.1.2 | Weglaten van voorzetsel | 369 |
| 8.1.3 | Facultatief om | 370 |
| 8.1.4 | Woordvolgorde | 370 |
| 8.1.5 | Negatie: geen versus niet | 372 |
| 8.1.6 | Genitivus versus omschrijving met van | 373 |
| 8.1.7 | Bijstelling | 373 |
| 8.1.8 | Ablativus absolutus | 374 |
| 8.1.9 | Congruentie | 376 |
| 8.1.10 | Heb komen versus heb gekomen | 377 |
| 8.1.11 | Deelwoordconstructie | 378 |
| 8.2 | Tot besluit | 378 |
| 9 | Een taaldespoot uit de pruikentijd? | 379 |
| Bibliografie | 387 | |
| Lijst van afbeeldingen | 404 | |
| Register van persoonsnamen | 405 | |
| Summary | 413 | |
| Curriculum vitae | 417 |
[losse ongenummerde pagina, π1]
Stellingen
Met het artikel ‘Een taaldespoot uit de pruiketijd’ heeft R.A. Kollewijn de aanzet gegeven tot de gebruikelijke twintigste-eeuwse belangstelling voor Huydecopers Proeve van Taal- en Dichtkunde (1730).
[N.a.v. R.A. Kollewijn, ‘Een taaldespoot uit de pruiketijd’. In: Taal en Letteren 16 (1906), pp. 1-29 en C.J.J. van Schaik, Balthazar Huydecoper. Een taalkundig, letterkundig en geschiedkundig initiator (1962), p. 2.]
2. Zolang er mensen zijn die zich beijveren voor een correct gebruik van de Nederlandse taal, zal ‘het muurtje van Huydecopers grammaire raisonnée’ niet worden geslecht.
[N.a.v. R.A. Kollewijn, ‘Een taaldespoot uit de pruiketijd’. In: Taal en Letteren 16 (1906), pp. 1-29, m.n. p. 29.]
3. Een uitspraak over Huydecopers karakter laat zich gemakkelijker afleiden uit zijn geschriften dan uit zijn portret.
[N.a.v. C.F.P. Stutterheim, ‘Taalbeschrijving en taalwaardering’. In: Uit de verstrooiing. Gesproken en geschreven taalkundige beschouwingen (1971), pp. 157-171, m.n. p. 157 en J. Daan, ‘Wat is een dialect? De betekenisnuances van dit woord in Nederland, bij Lambert ten Kate en in latere eeuwen’. In: Taal en Tongval 44 (1992), pp. 156-187, m.n. p. 183.]
4. Huydecopers Proeve van Taal- en Dichtkunde was voor het onderwijzen van ongeoefende schrijvers van meer belang dan Ten Kates Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitsche sprake (1723).
[N.a.v. J. Daan, ‘The relation between dialect and standard language in the Netherlands in the past as a key to the present’. In: Dialect and Standard Language. Dialekt und Standardsprache in the English, Dutch, German and Norwegian Language Areas. Seventeen Studies in English or German. Edited by J.A. van Leuvensteijn and J.B. Berns (1992), pp. 147-161, m.n. p. 153.]
5. Spelling is een kwelling.
[Vgl. L. ten Kate, Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitsche sprake (1723), deel I, p. 109.]
6. In het verhaal ‘Kersen eten’ uit de bundel Een kaart, niet het gebied (1994) van Hermine de Graaf is Jelle degene die Simon met een jachtgeweer heeft neergeschoten.
[N.a.v. een discussie met enkele docenten van het Emmauscollege in Rotterdam.]
[losse ongenummerde pagina, π2]
7. Met het gegeven dat de religieuze twisten tussen 1609 en 1621 kunnen worden aangeduid met de termen reformatie en contrareformatie, dragen de auteurs van de schoolmethode Nieuw Nederlands niet bij tot een goed beeld van de (literatuur)geschiedenis bij leerlingen van het voortgezet onderwijs.
[N.a.v. J. Schlebusch e.a., Nieuw Nederlands 4vwo-editie Groningen, 1993, p. 174.]
8. Wie beweert dat het Roelandslied een ridderroman is waarin de Britten worden aangevallen door de Angelsaksen, moet nog veel leren.
[N.a.v. een schriftelijke overhoring in 4 vwo over de middeleeuwen.]
9. Bij de oosterse vechtkunst karate krijgen de beoefenaars een band.
10. De stelling ‘Wie in staat is binnen tweeëneenhalf jaar een dissertatie te schrijven, is knap’ is dubbelzinnig.
[N.a.v. I.M. Weekhout, Boekencensuur in de Noordelijke Nederlanden. Een verkennend onderzoek naar de vrijheid van drukpers gedurende de zeventiende eeuw ('s-Gravenhage, 1998).]
Stellingen behorend bij het proefschrift van R.J.G. de Bonth, ‘De Aristarch van 't Y’. De ‘grammatica’ uit Balthazar Huydecopers Proeve van Taal- en Dichtkunde (1730), te verdedigen op 11 mei 1998 (Katholieke Universiteit Nijmegen).
