[p. 156]
Het tweede deel, tweede bedrijf
tarisius-
Noch ommegang, noch dienst, noch klachten, noch gesichten769
770
Vermurr'de oyt het hart van myn beminde Nichte.770
Van teere kintsheyt af tot heden op den dagh,
En weet ick, dat sy my oyt vriendelijck ansach.772
Doch 't sint Florendus hier ten Hove is gekomen,
Heb ick haar batsicheyt veel strengher noch vernomen.774
775
Haar Moeder my (wat ist?) wel hartelijck bemindt,
Als ick veracht, ghehaat werdt van (myn lief!) haar kindt.
Al myn eerbiedicheydt, noch myn ootmoedigh spreecken,
Kan van haar stalen hart, gheen lieflijck woordt ontsmeecken.778
Sy lieft den Vremdelingh, met Minnelijck ghelaat,779
780
En 't suer ghesicht, helaes! sy my op off'ren gaat.780
Een tweeder-hande spijt moet ick Tarisi lijen,781
Doort oorloch vande Min, en vande jaloesijen.782
Al valt de Minne my onlijdelijck en wreedt783
De quade Arch-waan, doet my noch meerder leedt;784
785
Sy gheeft myn hart gheen rust, gheen vrede myn ghedachten,
Sy doet my 't gheen ick vrees hier inde nacht verwachten.
Te weten, dat haar lief! haar bóómgaart hoogh beklimt,787
[p. 157]
De voor-proef van myn anghst, doet dat myn harte krimpt,788
Mijn lichaam trildt van vrees, myn mondt gaat klipper-tanden,
790
Het felle swaart, dat sijcht my uyt de slappe handen.790
't Is best dat ick weerom na myne wooningh treck.
Wat port u blóóde mensch! Tarisi zydy geck?792
Den boelder van u lief, die moet ghy't so verleeren,793
Dat hy om 't minne-spel, niet weder hier en keere.
795
Ghy hebt haar gunst, tot hem, vermerckt: al sweechdy stil.
Van't lijf, hy meester is die't hart heeft tot zyn wil.796
Ghesellen duyckt hier neer, wy sullen hem beklippen,797
So ghy Florendus siet, en laat hem niet ontslippen.
frene
Prinsche de dinghen zyn voordachtelijck bereydt,799
800
De paarden zyn ghesaalt, 't gheselschap ons verbeydt,800
Buyten de stede by de hóóghe-steyle Linden,801
Heb ick bevoorrewaart den ander weer te vinden.802
florendus
Ach Frene! lieve vriendt, myn sorghe boven al
Is dat Gryane noch niet vaardich wesen sal.804
805
Het voor-spoock beelt myn hart veel vremdicheyts te vueren;805
Ick vreese ons yet quaadts 't voornemen sal verstueren.
frene
Jaaght om dees ydelheydt u selfs gheen bangheydt aan,807
't Schijnt dat de duyst're nacht u heel is toeghedaan.
[p. 158]
Schreumt ghy myn waarde Heer? dits teghen u natuure,809
810
Ghy hebt myn bloodicheydt wel weten te bestuuren.810
Hier zyn wy voor de muer
florendus
Wackere Frene stout wilt u doch manlyck weeren.814
griane-
815
Hoe swindelt my myn hooft? myn ooghen sien al groen,815
Wat moghense myn man! myn lief Florendus doen?
kardin
Ach sy besterft als Loodt, en wit als Linnelaken,817
Wat sullen Suster wy nu met Gryane maacken?
lerinde
Myn broeder helpt my Mevrouwe op het bet,
820
Loopt int ghedranghe, siet! siet! wat Florendus let.
[p. 159]
Help! help! Tarisius die 't hooft is opghehouwen,821
Van 't volck Florendus, die het Hof beróven wouwen.
keyser uyt-.
De droeve bootschap van myn ancxstvluchtighe knapen,823
Verwreckt my uyt de dóót, vant stil, en sorgh'lóós slapen.824
825
Ick heb ter nauwer nóót het kleedt om 't lyf gheschickt,825
Vermidts 't gheruste hart so schielyck wert verschrickt
Doort staagh en naar gheroep, van gillen en van schreuwen,
De vaack stoof uyt 't ghesicht met al het huyvrich geeuwen,
Want ick schoot uyt myn slaap doort ysselyck rumoer,
830
't Grillighe Hofghesin, was strax in rep, en roer,830
Myn Lyf-wacht seer verbaast na wapens schichtich vloden;831
'k Heb tot gheleyde haar in alder yl ontboden.
Myn hert van gramschap swelt, myn bloet stycht uyt de teen833
Tot in myn kroese kop, tot in myn swacke leen.834
835
Ay snóóde Dochter stout! onkuysche quade Deeren!835
Hoe dorst ghy dencken doch, u Vader so t'onteeren?
Griane, die my hebt dees valsche treck ghespeelt,837
Ick sweere by myn kroon dat het seer weynich scheelt,
Dat ick u hóóft, en 't lyf niet scheyde van malkandren,
840
En stelle u ten tóóch, ten schrick van alle and'ren.840
[p. 160]
griane met haar nachtmantel.
Myn Heer, ick bidde u, betuegelt uwen tóóren:
Verdoemt my niet, of wilt myn onschult eerst anhóóren,842
Myn Vader hebt ghedult, want heb ick u misdaan,
De wreede straffe sal in u believe staan.844
845
Maar soo'ck onschuldich ben, oorloft my oock myn voordeel,845
Besoetelt niet dyn króón met een onsuyver oordeel.846
keyser
Ach onsalighe, swycht! u vruchteloos onschult847
In desen kercker swart, ghy voorts vernachten sult.
Ick sal u sotheyt hier met kommer doen uytsweten,
850
Ick sal u leeren so u selven te vergheten;
Met eener die met my heeft loghentaal gheswetst,851
Daar boven noch myn Neef so schandelyck gequetst,852
Flucx fortse Ridders kloeck, wilt u knaphandich reppen,853
Florendus (dien Droch) de wegh te onderscheppen:854
855
Ick gaa besichten voort, myn Susterlingh zyn noot,855
De banghe bootschap my doet vreese voor zyn doot.856
[p. 161]
Als ick wraackgierich eysch, 't godloose bloedt der Ong'ren?858
Ick sal Gryane nu gaan halen uyt den hóóp,
860
Of blyven by ghebreck daar selver inde lóóp.860
Ick wil t'onwaard' gespuys vermorslen met myn tanden,861
En slingeren 't ingeweyd om dees myn wreede handen:862
Want siet een Rasery, vol dolheyt, quaat, en woest,863
Als een buldrende wint door myne leden roest.864
865
Wat koude vreese heeft my uyt ghevecht ghedreven?865
Had ick mijn trouwe ernst verseghelt met myn leven.866
Helas! Griane lief, ons opset mach niet schien,867
De wan-hoop tuycht myn hart u nimmermeer te sien.868
frene
Hoe raasdy dus myn Heer? volbrenght ghy 't sot verkiesen,869
870
Ghy sult Gryane en u selven oock verliesen.870
Ick sweere t'past u niet, te dryven dese rouw,871
Die sulcken heldt niet voeght, maar wel een weecke vrouw.872
Toont u manhaftigh hert in u droefheyt te decken.873
Laat ons, laat ons ter vlucht nu na ons volck gaan trecken,874
[p. 162]
875
Wy sullen senden, (soot u haacht) een knecht, die al875
't Verloop na ons vertreck ons over brieven sal.876
florendus
Ach Frene, ach! ghy spreeckt als een die niet en smaackt877
Myn harts-verkank'rend leet dat myn dus droevich maackt.
Wat mach myn moedigh hart het leyde leven baten,879
880
Als ick myn waarde lief, moet inde noodt verlaten?880
Die Eeuwelijcken sal een dóódelyck ghequel,881
Met pijnen wederstaan, om my dat weet ick wel.882
Ick sweert! ick liever wil de móórt an my uytvoeren,883
Eer ick ghedulden souw het dringhende beroeren,884
885
Dat my zal pranghen sterck, so dick, en menigh werf,885
Als ick 't God'lyck aanschyn of haar bywesen derf,886
En als ick missen moet, haar lieffelyck ghebieden.
frene
Nu gaa wy, o myn neef! nu, wacker, 'tmoet gheschieden:
So ghy verhoeden wilt u liefs bedroefde staat,889
890
Oft anders ghy sult zyn een oorspronck van haar quaat.890
florendus
Sal ick myn hartsen-lief verlaten dan so schandich?891
frene
Ghy en u lief syt doot, vertreckt ghy niet knaphandigh.892
[p. 163]
florendus
Ach armen wat verdriet! 't hart twyffelt wat het wilt,
frene
Tis langh ghenoech myn Heer! u schóóne tydt verspilt.
florendus
895
Ach, straffe Frene! hoe zyt ghy my so vyandigh?895
frene
Liefd ghy haar leven Heer? soo maakt u stracx uytlandigh.896
florendus
Ick volch u trouwe raad, God betert! dat is gangh,897
Om beters-wil, uyt noot, God laat u leven langh.
binnen.
keyserin uyt-.
Hoewel de Keyser was so heftich seer verstuert!
900
Zyn harde ziel wiert dweech, als hy myn sach betruert.900
En ick my nederwierp voor zyn Majesteyts voeten,901
Myn vrouwelyck ghebet zyn gramschap wat versoeten:
Doch haar verlossingh ick gheensins verkryghen kost,903
Maar haar te vanghden heeft hy traachlyck my vergost,904
905
Hy knorde binnens monts, met heymelyck ghepruetel,905
Doch gaf ten laatsten van de toren my de sluetel.
Ach! dat myn tengher kindt soo teeder opghevoedt,
In een so strenghen plaats besloten wesen moet.908
[p. 164]
Dat quelt dit Moeders-hart, met druck, en mede-dóóghen,909
910
Waar van ghetuyghen zyn myn waterighe óóghen:910
Al bevend wert myn stem, door 't nocken gants verstopt,911
't Geluyt smoort inde keel myn schreyend' harte klopt.
Griane, kindt! ach! ryst vande koude aarde,
Myn Dochter; wilt u niet mis-moedigh verontwaarden,914
915
Over dyns Vaders straf, en hevicheden fel;915
Die 'k hope door den tydt noch te versachten wel.
Hoe wel des Keysers moet met toren is ontsteken,917
Ick sal zyn gramschap wel bemurwen, en verspreken.918
griane
Vrou-moeder weest gegroet, van u ellendigh kindt:919
920
Die ghy hier buyten schult, in swaare kluysters vindt.920
Doch t'wylt myn Vader lust dus hart my te kastyen,921
Ick bent ghenootsaackt dan verdraachelyck te lyen.922
keyserin
My wondert dochter wat u hebben mach beweecht,923
Dat ghy de mutse dus op deze vreemde kreecht?924
925
U selven ghy vergeet, lichtvaardich doort versmaden,
Van Vaders opzicht goet, en myn voorsichtich raden:926
En bruyckt door wulpsche min een sinneloose daat,927
Die dapper bits bestryt, dyn eer, en hooghe staat.928
Ghy hebt Florendus 's nachts d'incompst van 'thof gaan gunnen,929
[p. 165]
930
Dees schantvleck sult ghy, siet, nimmer afwasschen kunnen.
Tarisij Ridders hem bespronghen noch terstont,931
Hy keefter twee ghedoodt, en mijn Neef seer ghewont,
Die tot zyn ongheluck het quaat sach dat hy duchten,933
Den batschen schellem ons door duysternis ontvluchten.934
griane
935
Mevrouw, my is tot nu dit onbekent gheweest,
De sinnen van 'tvernuft die keven in myn geest.936
Een yder ried om strijdt, wat Vader mocht bewegen937
Om sulcken grammen daad? an eygen kindt te plegen.938
Maar nu ick dese daad met Reden gauw door-kyck,939
940
Is het geschiet, helas! tot myn groot ongelyck:940
Want my was onbewust of hy heeft voorgenomen,941
Of yemandt anders om in onsen Hof te komen.
Waart dat my eenigh mensch naar hem gevraget hadt,943
Ick had geantwoort: dat hy ware uyter stadt.
945
Volgens den oorlof, die hy nam van ons al t'samen.945
Wat kond'ick (slechte maaghd) van zyn we'er keeren ramen?946
Och of God wilde dat den Schellem die eerst riep,947
Stack inde dichte Aard, thien lange spietsen diep.948
Of dat hy inden grondt der Hellen waar versoncken,949
[p. 166]
950
So waar hem na zyn werck vergeldingh oock geschoncken.950
Vermits dat hy dit stuck schuyft op dees ionge Prins,951
Die mogelyck de schult te geven is geensins.
Den Vak'rigen Loer heeft scheemrich mis-gekeken.953
Want waar't den Vorst geweest, hy had den bloedt door-steecken;954
955
Gelyck hy waardigh was, 'kvergeeft hem nimmermeer,955
Die met so vuylen vleck bezoeteldt heeft myn eer.
Dan 'tschiede so het wil, de dóódt die ick gevoele957
Sal enden, eer yet lang den druck daar ick in woele.958
Daarom so bid ick; dat myn Vader, noch dat ghy
960
U niet bekomm'ren wilt, om eenen man voor my960
Te vinden, hy sy wie, of van hoe hóógh gesproten.961
Angaande 'tVangen-huys daar ick in ben gesloten,
Van alle vrueght ont-erft, ontbloot van lieve lust,963
Nochtans ick sweert! dat ick dees eenicheyt, en rust964
965
En oock myn Vaders dwangh, veel liever wil verdragen,
Dan al de Vryheyt soet, die my niet kan behagen.
By ongeliefde Ga, t'onrecht verdacht benyt,967
Wat heb ick ionge Bloem ter werelt grooten stryt?
[p. 167]
De wilde op-roer snel, die iachtich op ons quam,972
Geboodt hem dit te doen, dits vande zaack de Reden.
Vaart wel, en hoopt in God, nu Dochter zyt te vreden.974
975
Vaart wel myn Kindt! Vaart wel, myn eygen Vleys en Bloet,
Ick sal des Keysers Hart, en Kiezel-steen Gemoet976
Met wiecke tranen blanck, en weemoedige klachten,977
Door Vrouwelycke kunst, ontlaten en versachten.978
keyser-
Is al myn Keysers macht vermolsemt, en verniet?979
980
Is al de vreese wegh, die sy heeft voor haar Vader?
Sy is de straffe waardt, al waar sy noch veel quader!981
Myn licht quaadt-aardigh Kint, te vele ionst geschiet.982
Wie sal gehoorsaam nu na-komen myn gebiet?983
Als my myn Dochter stout met moet-wil gaat versmaden,984
985
Die door eer-loose lust, hoocheyt, noch Eer ontsiet.985
Daarom Me-vrouw vertreckt, vertreckt u myn Eegade.
Gesanten, ick vermerck dat uwe Ambassade987
Een lang uyt-stel vereyscht, tot ryp-sinnigh beraadt.988
Groet uwen Koningh; seght zyn Vorst'lycke genade
990
De gulle Waarheyt, van dees snelle op-loop quaat,990
Maar als die door den tydt geslinght is, en besaat,991
Sal ick zyn Majesteyt de Tydingh laten weten
[p. 168]
Van 'tvreed'lyck slissen van myn seer beroerde staat.993
In wat Rust-rycken Ryck heb ick dus lang geseten?
tarisius
995
Ach! myn Heer Keyser, wilt vergeven en vergeten,
Der Jonge-Lievers brueck, int stichten van op-roer?996
keyser
O neen! myn gramschap is te seer op haar gebeten,997
'tGerechte dringht my aan, dat ick de saack uytvoer.998
tarisius
Myn eygen volck Heer was oorsaack van 't rumoer.
1000
En vande Nederlaagh, die alhier is bedreven,1000
Na dat de dóóde bloets de Prinsche dieft op swoer,1001
Sy stonden haatlyck noch na zyn geliefde leven.1002
Dies bid ick efter u dat ghy't haar wilt vergeven?1003
Want die zyn lyf beschermt int minste niet misdoet.1004
1005
Sy hebbent wel verdient, die daar zyn doodt gebleven.
[p. 169]
1010
U hooch eel-hartigh stuck, en ingeboren duecht,1010
Vermach in my het geen ghy selve wenschen muecht.
Ick schenck u wederom Gryane tot een Vrouwe,1012
Sy sal met wil, of niet, u door myn toedoen trouwe,
Al weygert sy dus snar, hartneckigh, en eenrints,1014
1015
Dan dat sal wel vergaan, sy is noch vry wat kints.1015
De ionckheyd, en de jueghd die doen ons vaack beginnen,1016
Het geen wy metter tyt ons schamen in de sinnen.1017
tarisius
Ick weet u danck myn Oom; Hooch-waarde Edel Heer,
Ick kan dees weldaad gróót vergelden nemmermeer.
1020
Want siet, myn goede wil verselt geen starckte machtigh,
Dan doch myn danckbaar hart sal't altyts zyn gedachtigh.1021
[p. 170]
't Alderspitste kloeck opset // hy belet,1028
En ontreddert veel aanslaghen.1029
1030
't Gheen de loose werelt gist // dickwils mist,
En wert buyten waan bedroghen.1031
Het schrander schepsel met verdriet // voelt en siet
Al zyn nietigh onvermoghen.
Die van 't gheluck ghetroetelt is // als een visch,1034
1035
Die het aas slockt in zyn wanghen,
En verleckert door de kauw // maar blijft gauw,1036
Ande scharpen Anghel hanghen.
't Ghestoolen beetjen suycker-soet // keert in roet,1038
Ja in hondert duysent smarten.
1040
d'Onsichtbaar hoop door valsche schijn // pijnt met pijn,1040
Die verliefde jonghe harten.
Het aldersoetste soet begin // vande Min,
Manghelt sich in rou ten lesten,1043
Denckt o mensch! in u ghemoet // wat Godt doet,
1045
Dat gheschiet tot uwen besten.
Al make wy hier een voorslagh, men vermagh1046
Gantsch niet sonder Godts ghehenghen,1047
Wat baat o listigh harte stil // u de wil,
Als ghy die niet kon't volbrenghen?1049
1050
An dese twee bedroefde Lien // mooghdy sien:
Een af-treck ghemaalt na 't leven.1051
Vant vernuft, en 't vlugh ghedacht // maar de macht,1052
Ons de lieve Godt moet gheven.
[p. 171]
Florendus die ken-schuldigh vlucht // hoopt en ducht,1054
1055
Met een yverich verlanghen,1055
Gryane die bedroefde Vrouw // sit met rouw,1056
In een Kercker swaar ghevanghen.1057
Ghy Prinschen groots verheven hoogh // dit vertoogh;1058
Wilt met reden over wicken.1059
1060
Hoe de vruecht die hier wat schijnt // so verdwijnt,1060
Als de blixems lichte blicken.1061
-Tarisius: met vs. 769 begint het eerste toneel van het tweede bedrijf.
769ommegang: geregeld samenzijn; dienst: dienstbewijzen. Hierbij moet wel gedacht worden aan dienst, zoals die ook in de minnelyriek voorkomt; gesichten: blikken; in de ogen kon men lezen wat in de ziel omging.
770vermurr'de: vermurwde, stemde zacht.
772En weet ick, dat: weet ik niet, of.
774batsicheyt: trots; zo ervaart Tarisius haar afwerende houding; vernomen: ervaren.
778ontsmeecken: afsmeken.
779lieft: toont haar liefde.
780op off'ren: toewijden (ironisch).
781spijt: leed.
782Doort oorloch vande Min: door de strijd die de liefde mij aandoet.
783onlijdelijck en wreedt: ondraaglijk en hard.
784quade Arch-waan: boosaardige verdenking.
787haar bóómgaart hoogh beklimt: haar hoge (n.l. door een hoge muur omringde) lusthof binnenklimt.
788doet: maakt.
790sijcht: ontvalt gaandeweg.
792port u: drijft u aan.
793Den boelder van u lief: de minnaar van haar die gij lief hebt.
796lijf: lichaam.
797beklippen: betrappen.
799voordachtelijck: wel overlegd; bereydt: in gereedheid gebracht.
800gheselschap: gevolg.
801hóóghe-steyle: hoog opschietende.
802bevoorrewaart: bepaald.
804vaardich: gereed voor de reis.
805voor-spoock: voorteken; beelt myn hart enz.: voorafschaduwt in mijn hart veel onaangename dingen.
807ydelheydt: beuzelarij; wijst terug naar voorspoock.
809Schreumt ghy: zijt ge bang.
810bloodicheydt: vreesachtigheid; te bestuuren: in bedwang te houden.
812bockt: buk.
813onteeren: te schande maken.
814Wackere Frene stout: dappere, kloekmoedige Frene.
-Griane: bij vs. 815 begint het tweede toneel van het tweede bedrijf.
815Hoe swindelt my: hoe duizelt mij; myn ooghen sien al groen: het wordt mij helemaal groen voor de ogen.
817sy besterft als Loodt: zij verschiet van kleur en wordt loodgrijs.
821Help! Help! enz.: de verzen 821-822 kunnen niet door Lerinde gezegd worden. Zij is met Griane bezig, binnen. Ook Kardin kan deze woorden niet zeggen. Ze moeten buiten de muur gesproken zijn door een wachter, of door een van Tarisius' mannen.
-Keyser: bij vs. 823 begint het derde toneel van het tweede bedrijf.
823ancxstvluchtighe knapen: in angst vluchtende pages.
824Verwreckt my uyt de dóót enz.: de slaap werd gezien als ‘naemaeghe vandedoodt’ (Hooft, Geeraerdt van Velsen, vs. 128), = ‘consanguineus Leti sopor’ (Aeneïs VI, vs. 278). Ook bij Seneca, Hercules furens, vs. 1061, 1069 ‘Somne ... frater durae languide Mortis = Slaap .. kwijnende broeder van de harde dood’.
825gheschickt: geslagen.
830't Grillighe Hofghesin: de ontstelde hofhouding; strax: weldra.
831verbaast: verschrikt; schichtich: vlug; vloden: snelden.
833Myn hert van gramschap swelt: boosheid deed het hart opzwellen; het zond bloed en spiritus uit om tot actie over te gaan.
834kroese: driftige.
835Ay snóóde Dochter enz.: zie Inl. blz. 49.
837dees valsche treck ghespeelt: zo lelijk te pakken heeft gehad.
840stelle u ten tóóch: zet u te kijk.
842Verdoemt: veroordeel; onschult: pleidooi voor mijn schuldeloosheid.
844sal in u believe staan: zal aan uw goeddunken staan.
845oorloft my oock myn voordeel: sta mij ook mijn beloning toe, het tegendeel van straffe (vs. 844) n.l. dat ik vrij uitga.
846oordeel: vonnis.
847Ach onsalighe enz.: Ach, ongelukkige, zwijg! met uw tevergeefs betuigde onschuld zult gij in deze duistere kerker de nacht doorbrengen.
851met my heeft loghentaal geswetst: mij leugens heeft zitten opdissen.
852schandelyck: schande brengend.
853Flucx fortse Ridders kloeck: fortse is zelfst. n.w. Vlug (baart) geweld, dappere ridders; knaphandich: dadelijk.
854Droch: bedrieger; de wegh te onderscheppen: de pas af te snijden.
855besichten: in ogenschouw nemen; voort: vervolgens; myn Susterlingh: de zoon van mijn zuster.
856banghe bootschap: angstaanjagende tijding.
-Florendus: bij vs. 857 begint het vierde toneel van het tweede bedrijf.
857Mach: kan; lust-gretigh: begerig naar lust.
858Ong'ren: Hongaren.
860by ghebreck: als het mij mislukt; inde lóóp: in de aanval.
861onwaard': verachtelijk.
862't ingeweyd: de ingewanden.
863Rasery: een kortstondige furor die de mens buiten zichzelf brengt; dolheyt is de langdurige furor, de krankzinnigheid; de komma's wijzen erop dat vol dolheyt, quaat, en woest gecoördineerd zijn en bepalingen bij Rasery.
864roest: vaart onstuimig en ongecontroleerd door.
865koude vreese: vrees en droefheid doen de spiritus en de natuurlijke warmte zich terugtrekken naar het hart, waardoor het lichaam koud wordt aan de periferie, in het gelaat treedt bleekheid op.
866ernst: is bijw. bij verseghelt, met inspanning van al mijn krachten; Had ick enz.: de zin is optatief.
867ons opset nach niet schien: ons vaste voornemen kan niet gerealiseerd worden.
868tuycht: verklaart nadrukkelijk; myn hart is meew. vw.
869Hoe raasdy: wijst terug naar vs. 863, hoe gaat gij als een krankzinnige tekeer; 't sot verkiesen: wijst terug naar vs. 859.
870verliesen: te gronde richten.
871rouw dryven: grote droefheid bedrijven.
872Die sulcken heldt enz.: in overeenstemming met de visie op de geslachten. Zie Inl. blz. 40-41; weecke: zwakke.
873Toont u manhaftigh hert enz.: laat zien dat ge uw moedig hart in uw droefheid weet te vrijwaren voor schande.
874ter vlucht: ijlings.
875soot u haacht: als gij 't goedvindt.
876't Verloop: n.l. van de gebeurtenissen.
877smaackt: ervaart.
879het leyde leven: het mij tegenstaande leven.
880waarde: hooggeëerde.
881een dóódelyck ghequel: een kwelling die de dood nabij komt, nl. onbevredigde liefde.
882met pijnen wederstaan: met angsten weerstand bieden aan.
883de móórt an my uytvoeren: de dood aan mij voltrekken.
884ghedulden: verdragen; het dringhende beroeren: het drukkende verontrusten.
885pranghen: in zijn greep houden; dick: dikwijls.
886of haar bywesen derf: of haar aanwezigheid ontbeer.
889staat: toestand, situatie.
890quaat: ongeluk.
891schandich: op een wijze die schande meebrengt.
892knaphandich: dadelijk.
895straffe: strenge.
896soo maakt enz.: verlaat onmiddellijk dit land.
897u trouwe raad: uw beproefde raad(geving); dat is gangh: dat is een gaan om beterswil.
-Keyserin: bij vs. 899 begint het vijfde toneel van het tweede bedrijf.
900dweech: buigzaam.
901voor zyn Majesteyts voeten: zie Inl. blz. 49.
903verlossingh: vrijlating; kost: kon.
904vanghden: bezoeken; vergost: vergund.
905heymelyck ghepruetel: onduidelijk gemompel.
908besloten: opgesloten.
909druck: verdriet.
910waterighe: betraande.
911nocken: snikken; wert... verstopt: wordt belemmerd.
914wilt u mis-moedigh niet verontwaarden: wil in uw wanhoop niet boos zijn.
915hevicheden fel: heftige toorn.
917moet: gemoed.
918bemurwen: zachter stemmen; verspreken: ompraten.
919ellendich: rampzalig.
920in swaare kluysters: zwaar geboeid.
921t'wylt: terwijl het, daar het; de apostrof vervangt er.
922dan: geeft de conclusie aan uit het vorige vers; verdraachelyck: geduldig, lijdzaam.
923My wondert: ik verbaas er mij over, ik vraag mij af.
924Dat ghy de mutse enz.: dat gij zo verliefd op deze vreemdeling werdt.
926opzicht: oplettendheid (voor u), hoede; voorsichtich: wijs, met het oog op de toekomst.
927bruyckt: verricht; door wulpsche min: overmeesterd door sexuele driften.
928dapper bits: zeer krachtig; bestryt: afbreuk doet aan; eer: de eer van de vrouw is haar kuisheid; hooghe staat: haar positie als dochter van de keizer legt haar verplichtingen op als voorbeeld voor andere vrouwen.
929d'incompst: het binnen komen.
931Tarisij Ridders: de ridders van Tarisius; noch: evenwel.
933quaat: boze opzet; duchten: vreesde.
934batschen: overmoedige.
936sinnen: inwendige zintuigen; hier wel: de verschillende functies van de rede: het overwegen en het concluderen van goed en kwaad, van waarheid en leugen; vernuft: rede; geest: het rationele aspect van de ziel, alleen de mens voorbehouden.
937mocht: kon.
938grammen: toornig.
939met Reden gauw door-kyck: met de snelwerkende rede doorzie, of met de rede snel doorzie.
940tot myn groot ongelyck: als groot onrecht tegenover mij.
941my was onbewust: ik droeg er geen kennis van; of hy heeft voorgenomen: dat hij het plan heeft gevormd.
943Waart dat: indien.
945Volgens den oorlof: in overeenstemming met het afscheid.
946slechte maaghd: onschuldig meisje die ik ben; ramen: vermoeden.
947Och of God enz.: duidelijk dubbelzinnig; Griane bedoelt het anders dan het overkomt bij haar moeder.
948dichte Aard: dichte geeft hier het massieve aan van de aarde tegenover de andere elementen: water, lucht en vuur.
949inden grondt der Hellen: in de diepte van de hel.
950na zyn werck: in overeenstemming met zijn daad.
951Vermits dat: daar; stuck: daad.
953Den Vak'rigen Loer: de slaperige sukkel; scheemrich: vaag (als in de schemering).
954bloedt: bangerd.
955Gelyck hy waardigh was: zoals hij verdiende.
957Dan: maar; 'tschiede so het wil: er gebeure wat er gebeuren moet; die ick gevoele: die ik voel naderen.
958eer yet lang: binnen niet lange tijd, dus: binnenkort; druck: verdriet; woele: wroet, drukt het voortdurend bezigzijn met haar problemen uit.
960U niet bekomm'ren wilt: er geen werk van wil maken.
961van hoe hóógh gesproten: van hoe hoge geboorte.
963ont-erft: beroofd; ontbloot van lieve lust: verstoken van een aangenaam lustgevoel.
964eenicheyt: alleen zijn; staat in oppositie met vs. 966-967.
967t'onrecht verdacht benyt: op onbillijke wijze argwanend gehaat.
969wilt niet ... mis-noegen: wil niet ontstemd zijn.
970't al ten besten voegen: alles ten beste schikken.
971al veynst hy enz.: al doet hij zich zo toornig voor.
972op-roer: tumult; die iachtich op ons quam: waarmee wij plotseling geconfronteerd werden.
974zyt te vreden: wees gerust.
976Kiezel-steen Gemoet: gemoed dat zo hard is als kiezelsteen.
977wiecke: die getuigen van zwakheid.
978Vrouwelycke kunst: vrouwelijke behendigheid, vrouwelijk talent; ontlaten en versachten: vermurwen en zacht maken.
-Keyser: bij vs. 979 begint het zesde toneel van het tweede bedrijf.
979vermolsemt: verteerd; verniet: te niet gedaan.
981Sy is de straffe waardt: zij verdient de straf; al waar zy noch veel quader: ook al was die straf nog veel strenger.
982licht: wispelturig; quaadt-aardigh: slecht van inborst; ionst: genegenheid, genade (onderwerp).
983myn gebiet: mijn bevelen.
984stout: overmoedige; met moet-wil: opzettelijk.
985eer-loose: schande brengend, daar de kuisheid wordt aangetast. Zie Inl. blz. 50; lust: sexuele begeerte; hoocheyt: majesteit; Eer: n.l. de eer van hem als vader.
987vermerck: zie in; uwe Ambassade: uw zending als ambassadeurs.
988ryp-sinnigh: wijs; beraadt: overleg.
990De gulle Waarheyt: de naakte waarheid; dees snelle op-loop quaat: dit plotselinge betreurenswaardige tumult.
991geslinght: verflauwd; besaat: gekalmeerd.
993'tvreed'lyck slissen: het pacificeren; myn seer beroerde staat: mijn in sterke onrust verkerend rijk.
996Jonge-Lievers: het jonge minnende paar; brueck: vergrijp.
997haar: hen.
998't Gerechte: de gerechtigheid; dat ick de saack uytvoer: dat ik niet terugkom van mijn besluit.
1000Nederlaagh: slachting, doodslag; is bedreven: is aangericht.
1001de dóóde bloets: de sukkels die nu dood zijn; de Prinsche dieft opswoer: de prins diefstal aanwreven, nl. in hun uitroepen, vgl. vs. 822.
1002haatlyck: op vijandige wijze.
1003Dies: daarom; efter: opnieuw.
1004lyf: leven.
1006ghy hebt een groot gemoet: gij zijt grootmoedig; grootmoedigheid (= magnanimitas) was de belangrijkste deugd van een edelman.
1008Dus: daarom.
1010U hooch eel-hartigh stuck: uw ridderlijke, van een edel hart getuigende daad; ingeboren duecht: deugd was in feite een standskwestie, bij zijn geboorte kreeg de edelman de deugd mee. Van hem werd verwacht in dezen niet achter te blijven bij zijn voorouders.
1012wederom: de keizer had die belofte al eerder gedaan; vgl. vs. 414-415.
1014snar: vinnig; eenrints: koppig.
1015vergaan: ophouden, een einde nemen; kints: naar geest en gemoed een kind.
1016De ionckheyd, en de jueghd: de kinderlijke jaren en de jeugd.
1017in de sinnen: bedoeld zijn de inwendige zinnen: verbeelding, rede en herinnering.
1021Dan doch: maar in allen gevalle.
1022dwarsche: weerbarstige.
1023Aartsche wilde grillen: met zijn niet door de rede beheerste gedachtenleven, voortspruitend uit zijn gebondenheid aan de materie.
1024het laatst of in het endt: tenslotte; hy bekent: hij bemerkt, bespeurt.
1025Niet dan krachteloose willen: niets anders dan dat alles wat hij wil zonder effect blijft.
1026Wat den Hemel: zie Inl. blz. 51, 87-90.
1028't Alderspitste kloeck opset: de allerscherpzinnigste verstandige toeleg.
1029ontreddert: stuurt in de war; aanslaghen: plannen.
1031wert: wordt; buyten waan: buiten verwachting.
1034van: door; ghetroetelt is: verwend wordt.
1036verleckert: verlokt; kauw: smaak.
1038keert: verandert.
1040pijnt met pijn: doet smart lijden.
1043Manghelt sich: wisselt zich; in rou: in droefheid.
1046voorslagh: voornemen.
1047Godts ghehenghen: Gods gedogen.
1049kon't: kondet.
1051af-treck: afbeeldsel; ghemaalt: geschilderd.
1052Vant: n.l. van het.
