[p. 172]
Derde deel, derde bedrijf
florendus-
Op bobbert uyt de grondt ghy gladde Meereminnen,1062
Nu lobbert, baakert u beslijmt en glib'rich lyf:1063
Ay! nueryd, speelt, en singt, met bly-geestighe sinnen,1064
1065
U-Minne-duentjes soet my tot een tyt-verdryf.
Helas! de Bosschen groen, de Bergen, Wouden, Beemden,
Doorgroeyt met wilt ghewas, seer duyster-dicht en ruych:
(Als ick my na ghewoont van 'tvolck ga vervreemden)1068
Bauwen myn klachten na met schaterend ghejuych.1069
1070
Het driftigh swerrech en de dunne lichte winden,1070
Dat zyn de posten van myn ballingh droeve hart.1071
Woord-voerders van myn Min, gaat klaacht an myn beminde
De layde bootschap van myn onghemeene smart.1073
Het vlieghend-Vogheltje bruyckt by syn Gaay syn lusten,1074
1075
Al 'theete vochtich Vee dat schickt sich by de syn:1075
De luye Huysman gaat nu by syn vrouwtje rusten,1076
Maar rijcker Heere Godt, waar is de Liefste myn?1077
[p. 173]
Myn Lief! myn Troost! myn Vreucht! al waar ghy zyt verholen,1078
Myn hartje is by u, en gaar van my vervreemt,1079
1080
Dus moet ick hartelóós en buyten kennis dolen,
Dat myn u by-zyn gaf, u af-zyn my beneemt.
'Tvoor-oordeel van myn quaat, en ongheluckich leven,1082
En wanhoop van myn vrueghd, voorseyd myn sware druck,1083
Hoe dickwils tracht ick my de dood-steeck fel te gheven,
1085
Om 'teynd te maken van myn droevigh ongheluck.
U sal ick, o Princes! of my de dóódt verwerven,
'Tonwanckelyck ghemoed, en weyffelt licht, noch snóódt,1087
Ick blyf myn Lief ghetrouw, ghetrouw tot in myn sterven:
Of is het moghelyck, noch langhe na myn dóódt.
1090
Heylgierich, graegh en nauw, ben ick myn eyghen soecker,1090
Ick wissel met myn hart, en drijf met Minne woecker!
Ick leve my niet meer, maar leve gants voor haar,
Ach! of ick met myn lief in een ghesmolten waar!
Kroon-waarde-wyse vrou bevallich en raatsaligh,1094
1095
Schoon, eerbaar, help-ryck, gunst-milt, vrient-hout, lieftaligh.1095
Hoe komt Gryane, dat voor 'tóóghe van myn hart1096
[p. 174]
In deerlycke ghestalt, ghy afghebeeldet wart?
Gants hong'rich, bleeck, en kranck, u dorre mag're leden,
'Truym-velligh blóót gebeent bevesten u droefheden.1099
1100
Gryane, Lief! waart ghy van alle kommer vry,
En dat de swaricheyt verdubbelt quam op my;
Hoe lustich soud ick noch die sure slavernyen,1102
Met een ghetroost-ghemoet voor wel ken-schuldigh lyen.1103
So haast ick door de vlucht op dese grentze quam,
1105
Nieuws-gierich uyt weet-lust ick d'overbode nam,1105
En vraaghden na myn Lief, met errenstich verlangen1106
De Schilt-knaap seyde my: U Lief die sit gevangen.
Ick sweem door thóóren, en ick seech ter aarden voort,1108
Bekomende, ick had myn selven wis vermoort,1109
1110
Ten waar myn trouwe Neef die't wijslyck my beletten,
En met Troost-redens my sorghvoudigh nedersetten.1111
Ick wandel alle daaghs, hier in dit grasich veldt,1112
Dat van 'tswaar-wichtich Lijf aldus neerslachtich heldt.1113
Myn voeten blindeling myn leyden door 'tgewennen,1114
1115
Myn dunckt de Boomen myn schier door gewoonte kennen.
Maar holla! wie komt daar so heftich tot my rennen,1116
Wel myn dienst-iongen, brengt ghy tydingh van myn Lief?
ionghen
Sy groet u Heer door my, en sendt u desen Brief.
[p. 175]
florendus
Ay! wellekome Brief, so heerelyck geschreven,1119
1120
Van d'Alderhueste Vrouw die magh op aarden leven.
Brief.
Sweef-starre van myn Jueghd! Vier-bake van myn krachten!1121
Ay! Hemel-teken schoon, daar myn vlugge gedachten1122
(Uyt een dryvende lust,) so seer is op vergeckt,1123
Gelyck de Sonne-Roos de blonde Son na treckt:1124
1125
Also gaat oock myn ziel na dyne schóónheyt streven.
O licht van myn gesicht! O merrich van myn leven!
O Ridderlycken Helt! O Minnaar vande dueghd;1127
O Alderwerelts Roem! O Voorbeeldt vande Jueghd,
Weest hartelyck gegroet van u lieve Griane:
1130
Helas! myn Penne swemt in't nat van myne Tranen,
De Letters zyn geklad, voornamelyck om dit1131
Dat ick; u tweede Ziel! alhier gevangen sit.1132
Al hier gevangen sit, met Yser hart gekluystert,
Myn handen zyn verlaan, myn óóghen zyn verduystert,1134
1135
Myn hart is lustelóós, vermeestert vande pyn,1135
Doch Hoop die seyt my toe: Het sal haast beter zyn.1136
Verkoren Konings Kint! en wilt om dese saken1137
U jonger Hartje niet bedroeft noch rouwich maken;
U Mannelyck gemoed dat over al door-dringt,
[p. 176]
1140
Dat Legers dicht be-volckt, stout-hartich, vroom bespringt.1140
Dat alle swariche'en groot-moedigh kan verdragen,1141
Dat ly nu met gedult, de oorsaak van myn klagen:1142
Dats myn gevangenis, die 'k onverduldich ly,1143
Om dies wil, dat ick ben helas! so verr' van dy.1144
1145
Ach, Lely van myn Hart! al moet ick u nu derven,1145
O Parel van myn Geest! ghy sult my haast verwerven.
Indien ick (O myn vrueght!) maar eens magh komen vry,
Dan quam ick u met ziel, met ziel! en lichaam by.1148
De slappe Mugg sal eer de boose Spin vernielen;1149
1150
Eer sal het goede Schaap de wreede Wolf ontzielen;1150
Eer sal de teere Duyf móórden de woede Wuw;1151
Eer ick een ander Man sal nemen Lief als U.
Ey Tryumphante Prins! wilt u kloeckhartigh tóónen,
En waar ghy kund of mueght, u Juechdich lyf verschoonen:1154
1155
'tGedencken van u Jonst my menichmaal verquickt,
De dróómen (waartste Lief) my hebben seer verschrickt,
In sulcker voegen, Tróóst! dat ick met layde klachten1157
Truerde weemoedelyck, ia heele lange nachten.1158
O ziele van myn ziel! ick kan niet meerder schryven,1159
1160
Als dat ick uwe ben, en eewich hoop te blyven.
Vaart wel, leeft lang, en kust dees goede slechte Brief,1161
In plaatse vande Mondt van u gevangen Lief.
d'infante Gryane.
[p. 177]
Ick eet u woorden op, en kauwse in myn Borst,
Myn Boesem, werdt dyn kas, dus blyfdy onbemorst.1164
1165
U troostlyck schryven moet ick nu met smaack her-lesen:
My dunckt dat ick nu schier een ander schyn te wesen,
Myn half-iaars gequel, is schier vergeten, want1167
De Hope my verquickt, en segt: Verand'ren kant.
gryane inde Gevangenis-.
O droeve tyt // die ick verslyt
1170
Met vruchtelóós beklagen.
O Aartsche Hel // dood myn gequel,1171
Door't snoeijen van myn daghen.1172
Ick ben alleen // verr' van de geen,
En tegen danck gebannen,1174
1175
Helas! van die // Ick 'tliefste sie1175
Van alle ionge Mannen.
Ach ongeluck! // ach leyde druck!1177
Sult nimmer ghy ophouwe,1178
Dit hart gewelt // dat nu dus knelt1179
1180
Dees teer benaude vrouwe?1180
O schrale Dood! // komt en doorstoot1181
Dees Vrouwelycke Borsten.
[p. 178]
Ach! streng gemoet // dat so verwoet1183
Na u Kints bloet gaat dorsten.
1185
Myn Moeder wreet // doet my dit leet,
En ghy versufte Gryser:1186
Een Keysers Kindt // om dat het mindt
Besluytmen straf int Yser.
U fel gegrim // u wreetheydt slim,1189
1190
U dreyghen, noch u sweeren,
Gheen schrick noch nóód // noch Duyvel, dóót,
En kan myn liefde deeren.
Maar als ick sal // int tranen dal,
Door onghenuecht verdwijnen,1194
1195
Myn schim bevreest // of bleecke geest,1195
Sal na myn dóót verschynen:
En quellen swaar // myn Ouders, maar
Myn echte Man ghepresen,1198
Die sal ick dan // waar in ick kan
1200
Noch even dienstich wesen.1200
Myn prinsch! vertoeft // weest niet bedroeft,1201
Bedaart u wilt verlanghen;1202
Myn hart blyft u // al ist lyf nu,
In een kercker ghevanghen.
1205
De trouw en eed // dien ick u deed,1205
Die sullen gheensins lieghen:1206
Hoopt, en vaart wel // de dinghen snel,1207
Op Aarden licht vervlieghen.
[p. 179]
O nuwe angst, op angst, en nakent swaar verdriet,1209
1210
En kost o Goon! de straf u noch vernoeghen niet?1210
Ach rampsalighe Vrouw! verdoet u met u handen,1211
Ghy kundt doch langher niet bedecken uwe schanden.
Ick krydt myn ooghen uyt, en sterf door 't ghesucht,
Na der natuuren lóóp, so voel ick my bevrucht!1214
1215
Och! of de soete dood myn droefheid wilden endighen:
Komt alghemeene Wet! komt haven der ellendighe,1216
Ick wacht u komst met vreucht.
Ick wacht u komst met vreucht! want die gheleerde Arts1218
Gaan hoopeloos van myn, hier uyt krygh ick wat harts.1219
1220
Het gheen een ander schrickt,
Myn droevigh hart verquickt
Myn grof en swangher lyf die driecht myn schand te segghen,1222
Ick vind gheraden nu int bedt te blyven legghen,
Tot dat den Arebeyt, en die vervulde tydt,1224
1225
Al met de hulpe Gods, my met de vrucht verblydt.
Lerinde houw!1226
lerinde
Myn Vrouw! wat lust u te ghebieden?
griane
Wat gheraas hoor ick daar? het schynen wilde lieden.
[p. 180]
keyser
Ten waar de Keyserin my hart'lyck had ghebeen,1228
't Souw by myn dochter, my niet lusten nu te treen.1229
1230
Als onnut ghy verwerpt, u Vaders nutte raden,1230
En volcht u blinde lust, oft wel, of niet betaemt.1231
Ghy weyghert seer verwaant, stout-hartigh sonder schaamt,1232
Tarisius myn Neef, met lasterlyck versmaden.1233
Ick sweert u by myn Hooft! ick sweert u by myn Trouw!1234
1235
Dat ghy nu langher niet myn wille sult weerstreven;
Ick heb hem u belooft, ick sal hem u oock gheven.
Ghy sult (al wouwt ghy niet) zijn stracx Tarisi Vrouw.1237
Myn soon, op dat mijn woordt bestendich wert ghehouwe,1238
So gheef ick u te saem; met dese fiere maachd,1239
1240
Gaat, doet en leeft met haar, na dattet u behaaght,1240
Houwt daar u lief, u bruyt, en u ghetrouwde Vrouwe.1241
[p. 181]
griane
Helas mijn Vader! ick en hadde noyt gedacht,
Dat ghy vergrimt (uyt nijt) sout bruycken uwe kracht:1247
Op u kints slappe jueghd, die quijnt by óógemercken,1248
Ghy dringht myn vrome wil, om bóósheyt snóót te wercken.1249
1250
Neen ick ontkenne niet mijn hóóghe neefs waardy,1250
Syn dueghden eyschen een veel waardigher als my.1251
Maar wy so na verwant van beyde de gheslachten,
En hebben so myn dunckt gheen oorloch te verwachten.1253
Het Maachschap, anghesien, en 'tna bestaende bloedt,1254
1255
Als Moeders, broeders soon, dicht by ons opghevoedt.1255
Voorts is my teghen 'thart, een dingh dat my doet vresen:1256
Dat hy my niet ghenoegh lief-tallich en sal wesen.1257
Vermits de ommegangh die hy steets heeft ghehadt,1258
Door dees ghemeenschap stouwt, dunckt my oock Vader, dat
1260
Ick hem nemmermeer ghenoegh sal konnen eeren,
Ghelyck een Vrou betaamt, te doen haar Man, en Heere.
Myn Heer, en belchts u niet, ghy hóórden (met verlof,)1262
Met sachter middel my het quaat te wennen of.
Ghemerckt den swacken staat, daar ick in leef inwendich.1264
1265
Leef, o neen! in sterf, vermaghert, en ellendigh.
Het prachtighe ghewaadt dat ghy tot bruyloft spaart,1266
Verruylt dat an een kleedt tot myn droeve uytvaart.
[p. 182]
Want ick ghevoel de dóódt beleghert my vast nader.1268
Ach! wat ys-koude hart heeft laas! myn strenghe Vader?1269
keyser
1270
Daar ik de sluetel houdt, 'kbevele u de wacht,1270
Leeft met myn dochter nu, na ghy 't raadsaamste acht.
tarisius
Mevrouw ick bidde u, toch niet mismoedich schreyt
Over het ghene, dat de Keyser heeft gheseyt,
Om mynent wil (ick sweert) ick liever al myn daghen1274
1275
De swaarste slaverny vrywillich wil verdraghen.
Dan ick een oorsaeck souw van uwe droefheyd zyn.
En ick verhoop dat ghy metlyden noch met myn1277
Sult kryghen, door den dienst van myn ghetrouwe sinnen:
En door u selfs bekoort sult póóghen myn te minnen.
1280
Dits 'tgheen den Keyser tracht te dringhen met ghewelt,1280
Die doch uyt gramschap u ghevanghen heeft ghestelt.1281
En buyten wet, of recht, heeft hy oock dit ghesproken.1282
Op dat ghy niet en waant dat dit door myn toestoken1283
Gheschiet is, siet ick stel de sluetel en de wacht
1285
Van u persoon, (myn lief!) volkomen in u macht.
De Heere wil Me-vrouw in eeuwicheydt bewaren.1286
griane
Wat suysselent ghewiech, van hobbelende baren1287
[p. 183]
Ghevoel ick, lacy nu! in myn beroerde gheest?1288
Ick heb myn daghen noyt, soo seer ontstelt gheweest.1289
1290
Wat tobbende ghedrangh verschuyven al myn krachten,1290
Ach! hoe vervoeren my myn woelende ghedachten?1291
De sluymer-slaap bespringht 't onrustich droef ghemoet,1292
De vaack vermomt 'tghesicht met ooghe-luycken soet.1293
De vensters van myn hart dud-doorich zyn besloten.1294
1295
Ick slaperighe mensch die was daar al beschoten.1295
Wel op, Wacht-vrouw, vertreckt, vertreckt u an een sy,1296
Laat niemandt doch so langh ick slaap, versoecken my.1297
bouwen Langh-lijf-.
Siet deuse labbighe hóóp, die lachender hiel scheets om,1298
As ick en reys quansuys, met melck ter marckt kom.1299
1300
Hoe ist hier malle-moers Nift? ja siet dese Mallemerocken,1300
Siet dese Neske-bollen, durven met myn dus gecken, en jocken.1301
Wel Nebbelings-hooft, hoe ist? b'aaghtet jou wel of niet?1302
Ey lieven, om goos-wil, hoe staat dit smal-biendt goet en siet,1303
[p. 184]
Dese besuckte Stee-katten schempen altijdt met de Boeren,1304
1305
Maar wy huy-sluy kuenen huer wel weer loeren.1305
Moye, klare, ochtent melck. Nou volck gheeft myn hangt-gift?1306
Ick selse jou voor niet gheven, ist datse tsamen lóópt, of datse schift.1307
Gy selter niet een haartje in vijnden, myn wijf is puntich, en suyver.1308
Ick gheef goet koop, burghers het mingellen om ien stuyver;1309
1310
Dan trouwen myn huysen, en myn ouwe karnuyts1310
Die brengh ickse een hiel volslaghen jaar om seven duyts.1311
Een ouwelieuw het pijntje dat is marck-gang tueg een braspenning:1312
Huye-nochtent als ick stong, en kalfaterde de henning,1313
So vong ick tuysent, een stickeweechs van uys huys1314
1315
Een knoppel-doeck, met een snap-haan, met een vier-yser, en met oly-kruys,1315
Met acht-guesen-duyten, en twintich biecht-oortjes.
Moye warme soete melck; wel kyeren dat sinne woortjes,1317
Sinnelijcke Neeltje, dat is myn wittelijcke waarlijcke wijf,1318
Ick ben huer etroude man, Ic ben Bouwen Lang-lijf.
[p. 185]
1320
Ene wet, en wierom, ene waarom sou ick naat? soch! hoe bijster vrijden haar lodder,1320
En onse Dirck dierten, en blaeuwe Jaap, en jonge Jan slodder,
En Gerritje Góórgat, en Harmen glatmuyl, en kittighe Piedt
Wel waarom Klorus, Jorus, Gorus, of Flores niet?1323
Zo haast als sy myn sach, so stongh ick huer wel an,1324
1325
Want sy riep, int volle seltschip, dit is myn eyghen sint-jan.1325
En doe ick huer trouwde, de maats die tierden as de Duyvel.1326
Men mach segghen watmen wil, maar ick hou veel van reyn suyvel.1327
Ick was nou lest met spil-penning en met licht-hart int ghelach,1328
Ja sus sy hadde daar sukke praat dat icket niet segghen mach.1329
1330
Ho! seyde spil-penning: as de helft melck is, en 't angder uyt de sloot:1330
Al isse schoon van overmorghen, wat? dat en is gien noodt.1331
't Is die versoorde pap-eters al goet enoech, by myn siecken.1332
Ick wil myn bloet drincken om die weersoordighe Ste-kliecken.1333
Wat meyn ghy dat Kees-licht-hart, zyn vuyle hangden wast?1334
1335
Neen hy vaar, al had hy ick weet niet, wat wel e-tast.1335
Wat hettet te beduyen, 'tis een wilt hoen, een dol-kuycken,1336
[p. 186]
Hy besteelt alle nachts de buure huer korven en huur fuycken1337
Al sachet imet, siet daar is niemet soo koen1338
Die hem daar teghen verset, niemet het garen midt hum te doen1339
1340
De Dubbeld'uw noch de Schouwt, en durven hum niet vanghen1340
Guts wolven hoe is die Karel gheteyckent in zyn wanghen!1341
Nou lestent quamer een dief-layer tot zijnent kuyeren,1342
Hy veeterden hem na zyn korn en hy leyden hem inde luyeren.1343
Het leste kartier en duechd niet, wat sel ickje mier segghen?1344
1345
Hy wodt gisteren al weer een sneetge int hondert legghen.1345
Dan ick houwer myn gheck mee! ick heb altijdt verstaan,1346
Het is ghesonckt, mit ien hielle huyt slapen te gaan.1347
Onse roo-bonte-Koe, is nou al weer met jonghen,1348
En de blaeuwe blaarde grijs, het inde angere weeck, met de varingh gesprongen,1349
1350
Ick wed ick int ierst niet weer, met melck in stee vaar,1350
Ick souwt niet gedaan hebben: was myn wijf niet op 't uyterste swaar1351
[p. 187]
Wel waar sel icker mee heen? Nu ick magh gaan loopen
En sien, of ick myn melck by de huysen kan verkoopen.
binnen.
griane-
Help God! wat nacht-ghesicht of droom, is my verschenen?
1355
Noch jaacht en klopt myn hart, noch trillen my de zenen,1355
Myn ancxstich hip'lend' bloet, dat wagghelt in myn borst1356
Myn hiel, 'ken weet niet wat? dat ick niet reppen dorst.1357
Gheen Nachtemerrij wast, die my uyt ancxst de róóken1358
Noch sot of ijl ghedwaas, van waren, of van spóócken.1359
1360
't Was overlast van spijs of moghelijck swaar bloedt,1360
Neen! 't is Gods oordeel straf die anklaaght myn ghemoedt,1361
En maant my inde nacht, met gruwelijck anspreecken:1362
Hy dreyght myn stout bestaan, seer grimmich quaadt te wreecken.1363
Ick wil Gods hooghe raadt, veel meer ghehoorsaam zyn,1364
1365
Als d'onbesnoeyde lust, van 't jongher hart van myn.1365
Hoe leldt de Min en dwangh, in myn verlieft mee-weten?1366
Ick moet, maar 't is my leedt! Florendus u vergheten:
Wie mach de wille vanden Hemel wederstaan?
Wat nu den Keyser eyscht, dat werdt van my ghedaan.1369
tarisius
1370
God gheef myn Vrouw gheluck, en make fris ghesont
U bloeyend' varsche juechd, en roose roode mont.
[p. 188]
griane
Het schynt beleefde Heer, dat ghy int minst soud kunnen,1372
Al mocht ghy yemant quaad, het selfde willen gunnen.
Dyn able huesheyd Prins die maackt u steeds gewoen,1374
1375
An my, onwaarde Mensch (onverdient) dienst te doen:1375
Insonderheyt de saack die 'k van u heb genoten,1376
Dat by myn selven ick Trou-hartigh heb besloten1377
Den uwen heel en al, volkomelyck te zyn:
Op die voorwaarde; dat ghy gantschelyck an myn,
1380
Myn ongehoorsaamheyt, die'k hebben mach bedreven,
Uyt goeder herten sult quytschelden en vergeven?1381
[p. 189]
Dit reddelóóse schip met Reeden geharpuyst,1387
Waart niet verlóód, verhuydt met snel ontsagh voor schanden,1388
Myn over-laden geest souw als schip-brueckigh stranden.1389
1390
O heyligh van myn hart! o stapel van myn vruecht!1390
O stempel van myn lust! O Rose van myn Juecht!1391
Hart-ader van myn wil! Borne van myn gedachten!1392
O prickel! sweep, en dwang! van myn verborgen krachten.
O Stuensel van myn ziel! myn eygen hart: ick sweer!
1395
Eer eynde neemt myn trouw; so sult ghy sien veel eer1395
De slymerige Visch, uyt die schuymende stróómen
Sien vliegen na het Bosch, en nest'len in de Bóómen.
'tPluym-dragende Gediert, en 'tonvernuftigh Vee,1398
Sal sich verhuysen inde schommellende Zee.1399
1400
Den Hemel sal zyn ste vermang'len buyten waarde,1400
Zyn saal herbouwen, op de lompe logge Aarde.1401
Den onstanthaften mensch met zyn Gesin ter vlucht,1402
Sal sich verbergen in de lyve-lóóse lucht.1403
Eer dat myn Liefde sal verkoelen of verkouwen.
1405
Ick sal u als myn ziel (ist mog'lyck) hooger houwen.1405
[p. 190]
Ick sal myn macht en tyt volkomelyck besteen,
In uwen dienst en last van uwe sinlyckheen.1407
Siet, dit beloof ick u: op prinselycke trouwe,
So verr' het u behaaght, myn lang-geliefde Vrouwe.
griane
1410
Ick neemse aan in danck, myn hoogh-geboren Prins:
Dewyl't u dus gevalt, ick weyger het geensins.1411
Doch met den Trouw-Tryumph, wilt (bid ick) so lang wachten,1412
Tot ick verkrygh door Tydt, myn afgenomen krachten.
So haast ick varsch verhaal myn bly-verwigh gestalt,1414
1415
So doet met u Slaaf-in, na dat u best gevalt.
tarisius
Vaart wel myn waarde Bruyt, ick gae myn Heer verklaren;1416
Gants vrolyck-hartigh, myn huechlyck wedervaren.
chooren
De schyn-groot yd'le-Eer, gants Hemel hoogh verheven,
Soeckt de verwaande mensch met moeyten in dit leven;1419
1420
Of't schóón zyn sotheyt mint,
Versochtheydt die bevindt1421
Dat Leven, Lof, en Windt // zyn even haast verdreven.1422
De wervel-siecke Eer, vervolghen grootsche Heeren,1423
Die net haar beelden of, in lust, in staat, of kleeren,1424
1425
In gulle overdaat,1425
[p. 191]
Brood-droncken, wuft, en quaat,
Sy mercken (maar te laat) hoe snel Het kan verkeeren.
Men oorlooght, kryght, en twist om eere te verwerven,
Dees sotte hovaardy stort landen int bederven;1429
1430
't Baart volcken swaar verdriet,1430
Door overlast, ay siet!1431
Om dese gróóte niet // moet mennigh duysent sterven.1432
Eerwaarde Hoofden kloeck, die preecken, dichten, sweeten,1433
Voor het ghepuepel snood, die 't u gheen danck en weten.1434
1435
Ghenomen dat u vlijt,1435
Yemandt na wensch verblijdt,
De faam vernieler tijdt // u naam doodt doort vergheten.1437
Dees goddeloose eer gaat so de mensche quellen,
Dat sy haar salicheydt in eenen waach-schaal stellen,1439
1440
Laas! om een hant vol lucht,
Van 'tvolx sot gherucht:1441
Dus dompelt die eer-sucht // de edel ziel ter hellen.1442
Griane trouweloos, die wil noch eerlyck schynen,1443
Verbercht, en baart haar vrucht, met sonderlinghe pynen.1444
1445
Want in haar harte teer,
So hassebassen seer,1446
De liefde doch de eer // doet 't Moeders hart verdwynen.
[p. 192]
O ghy stiefmoeder quaat, bastaart van medelyen!1448
De dieren plomp, en wreet, haar ionghen wel bevryen:1449
1450
En doent met goede recht:1450
Griane 't is te slecht,1451
Die gheeft haar kint een knecht // om daar me wech te ryen.
Ghy dapp're Prinsen wys voorsichtich, en verstandel,1453
De eer leyt niet in schyn, maar in een eerbaar wandel:1454
1455
Doch elck die begheert,
Loflyck te zyn ghe-eert,
Al doet hy het verkeert // God betert! in zyn handel.1457
-Florendus: bij vs. 1062 begint het eerste toneel van het derde bedrijf.
1062Op bobbert: komt te voorschijn; het woord drukt uit dat rondom de naar boven komende meerminnen kringen in het water verschijnen; grondt: diepte.
1063lobbert: spartelt; baakert: koestert.
1064met bly-geestighe sinnen: opgewekt.
1068my ... ga vervreemden: mij ga afzonderen.
1069Bauwen ... na: bootsen na.
1070Het driftigh swerrech: de snel voortjagende lage wolken.
1071posten: boden; myn ballingh droeve hart: mijn droevige hart als dat van een balling. Zijn hart is een ‘balling’ in zoverre het verdreven is van dat van Griane.
1073layde: smartelijke; onghemeene smart: smart boven de gemene maat.
1074Gaay: mannetje of wijfje; syn lusten: zijn paringsdrift.
1076de luye Huysman: de lome boer.
1077rijcker Heere Godt: machtige God.
1078myn Troost: zie Inl. blz. 44; al waar: waar ook; verholen: verborgen.
1079Myn hartje enz.: mijn ziel (onder het aspect van het hart, zetel der liefde) is bij u en geheel en al van mij verwijderd. Bij gevolg moet ik zielloos dwalen zonder de kennis van mijzelf, die uw aanwezigheid mij gaf en uw afwezigheid mij ontneemt (vs. 1080-1081).
1082'Tvoor-oordeel: het voorgevoel, het op de toekomst gericht oordeel; quaat: ellendig.
1083wanhoop van myn vrueghd: het wanhopen aan mijn vreugde; voorseyd: voorspelt; druck: leed.
1087'Tonwanckelyck ghemoed enz.: het onwankelbaar gemoed is noch op lichtvaardige, noch op schandelijke wijze onvast.
1090Heylgierich enz.: verlangend naar geluk, hongerig maar scherp onderscheidend, zoek ik naar mijn eigen ziel; ik verruil mijn hart - n.l. tegen dat van mijn geliefde - en ik vraag hoge rente voor mijn min - n.l. de volkomen overgave van mijn geliefde -. Ik leid niet meer mijn eigen leven, maar ik leef geheel voor haar (vs. 1091-1092).
1094Kroon-waarde-wyse vrou: vrouwe waard een kroon te dragen in wijsheid; raatsaligh: gelukkig in 't geven van raad.
1095help-ryck: hulpvaardig; gunst-milt: vrijgevig met gunsten; vrient-hout: trouw in de vriendschap, dienstvaardig; lieftaligh: geliefd, of lief van taal.
1096'tóóghe van myn hart: het innerlijk oog was in het neoplatonisme een aanvaarde metafoor. In de nu volgende verzen (1097-1099) wordt een droomgezicht gegeven, dat een voorspelling inhoudt.
1099'Truym-velligh: door het vermageren is het vel ruim - in plooien - komen te liggen; bevesten: laten geen twijfel bestaan over.
1102lustich: opgewekt.
1103ken-schuldigh: bewust van mijn schuld; lyen: dulden.
1105overbode: speciale bode, vgl. de vzn. 875-876; ick ... nam: ontving ik.
1106vraaghden: vroeg hem; errenstich verlangen: vurig verlangen.
1108Ick sweem door thóóren: ik raakte buiten kennis door wat ik hoorde; voort: direct daarop.
1109Bekomende: bijkomend.
1111Troost-redens: troostwoorden; sorghvoudigh nedersetten: met zorg kalmeerde.
1112grasich: welig begroeid met gras.
1113Dat van 'tswaar-wichtich enz.: dat door zijn zwaarwegende lichaam zo moedeloos glooit; de aarde was van de elementen het meest massief, het zwaarst. Er bestond overeenkomst tussen het humeur der melancholie en de aarde; Florendus projecteert hierin zijn gevoelens.
1114blindeling: zonder dat ik behoef te kijken; myn: mij (ook in vs. 1115).
1116heftich: opgewonden.
1119heerelyck: in overeenstemming met haar hoge status.
1121Sweef-starre: planeet, d.w.z. hij bestuurt haar jeugd, zoals een planeet dat doet, waaronder iemand geboren is; Vier-bake: vuurbaak, nl. de Sweefstarre, die - zo leerde de astrologie - iemands krachten beheerste.
1122Hemel-teken: nogmaals de Sweef-starre, waarheen haar verlangen zich richt.
1123dryvende lust: stuwende begeerte.
1124de blonde Son: de gouden zon; na treckt: volgt.
1127O Ridderlycken Helt: deze aanspraak impliceert de volgende formuleringen (vs. 1127-1128): de deugd was inherent aan de held; daardoor was hij de roem van de gehele wereld en het voorbeeld voor de jeugd.
1131geklad: uitgevloeid.
1132u tweede Ziel: de zieleruil bij de geliefden, zonder dat de eigen ziel verloren ging, is een neoplatonische gedachte.
1134verlaan: bezwaard, nl. door de boeien.
1135vermeestert vande pyn: overmeesterd door de smart.
1136haast: weldra.
1137Verkoren Konings Kint: Griane doet hier een beroep op Florendus' positie in de hiërarchie der dingen, die bepaalde verplichtingen meebrengt, soms tegen persoonlijk belang en inzicht in.
1140Legers dicht be-volckt: legers bestaande uit talloze mannen; stout-hartich: stoutmoedig; vroom: onversaagd.
1141groot-moedigh: tot de grootmoedigheid behoorde het verdragen van tegenslag.
1142Dat ly nu met gedult: dat moet nu lijdzaam verdragen.
1143gevangenis: gevangenschap; onverduldich: niet berustend.
1144Om dies wil, dat: omdat.
1145Ach, Lely enz.: de beide aspecten ‘min’ en ‘liefde’ worden hier geactiveerd: Lely van myn Hart en Parel van myn Geest, samengevat in vs. 1148.
1148quam ick u ... by: kwam ik bij u.
1149De slappe Mugg enz.: het adunaton (het noemen van onmogelijkheden) was een bekend stijlmiddel om grote stelligheid uit te drukken; slappe: krachteloze; boose: kwaadaardige.
1150goede: weerloze;
1151de woede Wuw: de doldriftige kiekendief.
1154lyf: leven; verschoonen: ontzien.
1157Tróóst: zie Inl. blz. 44; layde: droeve.
1158weemoedelyck: met pijn in het gemoed.
1159ziele van mijn ziel: vgl. vs. 1132.
1161dees goede slechte brief: deze van een juiste gezindheid getuigende, maar kunstloze brief.
1164kas: schrijn, in de zin van bewaarplaats van een heilig voorwerp. Vgl. P.C. Hooft, Brieven. Ed. Van Vloten. Leiden, 1855. Deel I, no. 132: Die gewoon was,... die beelden in sijnen binnenborst als een kappelle te metsen... Zo schreef Hooft na de dood van zijn vrouw Christine van Erp. onbemorst: onbezoedeld.
1167gequel: lijden.
-Griane inde Gevangenis: bij vs. 1169 begint het tweede toneel van het derde bedrijf. Eerst is Griane alleen in de gevangenis met Lerinde, van vs. 1228 af zijn ook de keizer en Tarisius daar, van vs. 1272 af is enkel Tarisius nog aanwezig. Lerinde blijft voort-durend, of trekt zich tijdens het bezoek van het toneel terug.
1171Aartsche Hel: nl. de gevangenis; dood myn gequel: maak een eind aan mijn lijden.
1172snoeijen: inkorten.
1174tegen danck: tegen mijn zin; vgl. tegen wil en dank; gebannen: verdreven, met geweld gescheiden.
1175van die: neemt van de geen (vs. 1173) weer op.
1177leyde druck: droeve smart.
1178ghy: proleptisch voor Dit hart gewelt (vs. 1179).
1179knelt: pijnigt.
1180Dees teer benaude vrouwe: deze tere bekommerde, benarde vrouw.
1181schrale: magere; hierbij moet gedacht worden aan de afbeeldingen van de dood.
1183streng: wreed.
1186versufte Gryser: afgestompte grijsaard, nl. Grianes vader.
1189gegrim: toornen; slim: kwaadaardig.
1194onghenuecht: kommer; verdwijnen: bezwijken.
1195Myn schim bevreest: mijn vrees aanjagende schim; bleecke geest: bloedeloze geest; de geest, zo meende men, was in overeenstemming met het lichaam waaruit deze was ontweken.
1198Myn echte Man: mijn echtgenoot; (vgl. vs. 364, 378); ghepresen: roemrijke.
1200dienstich: behulpzaam.
1201vertoeft: wacht.
1202Bedaart u wilt verlanghen: breng uw teugelloze begeerte tot kalmte.
1205De trouw en eed: de eed van trouw.
1206lieghen: geschonden, verbroken worden.
1207de dinghen enz.: alles wat toch al snel voortgaat, verdwijnt hier op aarde gemakkelijk als op vleugels.
1209nakent swaar verdriet: naderend zwaar onheil.
1210kost: kon; vernoeghen: bevredigen.
1211verdoet u met u handen: beroof uzelf van het leven.
1214Na der natuuren lóóp: volgens de wetten der natuur.
1216alghemeene Wet: de wet die voor iedereen geldt, nl. de dood.
1218Arts: blijkbaar een meerv. artse - artses - arts.
1219Gaan hoopeloos van myn: gaan hier vandaan in het besef dat mijn toestand hopeloos is.
hier uyt enz.: hieruit put ik wat moed, nl. in zoverre dat de artsen haar werkelijke toestand - haar zwangerschap - niet opmerken.
hier uyt enz.: hieruit put ik wat moed, nl. in zoverre dat de artsen haar werkelijke toestand - haar zwangerschap - niet opmerken.
1222grof: dik; driecht: dreigt; te segghen: openbaar te maken.
1224Arebeyt: barensnood.
1226houw: gebied. wijs van houden, in de zin van: wacht eens!
1228Ten waar: ware het niet dat, als niet; hart'lyck: uit de diepte van haar hart.
1229'tSouw by enz.: ik zou niet geneigd zijn bij mijn dochter binnen te gaan.
1230raden: raadgevingen.
1231u blinde lust: uw drift die als blind is, d.w.z. die geen rekening houdt met de gevolgen.
1232verwaant: eigenl. iemand die zich buiten de orde der dingen stelt, vol eigenwaan; stout-hartigh: overmoedig; sonder schaamt: schaamte houdt iemand binnen de perken; zie Inl. blz. 35.
1233met lasterlyck versmaden: de verachting van Griane treft Tarisius in zijn eer; laster is schending van de eer.
1234Ick sweert u by myn Hooft: in het hiërarchische systeem van correspondenties werd het hoofd vergeleken met het empyreum; hier betrof het het hoofd van de keizer, die het naast-goddelijk gezag bekleedde; ick sweert u by myn Trouw: trouw had zijn correspondentie in de trouw van God.
1237stracx: weldra.
1238Mijn soon: de Keizer richt hier zich tot Tarisius; bestendich wert ghehouwe: stand houdt.
1239gheef ick u te saem: verbind ik u in het huwelijk.
1240leeft: handel, ga om.
1241bruyt: deze naam ontvangt de vrouw na de eerste huwelijksnacht. Er is een climax in de opsomming.
1242een te ringhen mensch: niet bij machte; Tarisius spreekt niet ‘hiërarchisch’ tot de Keizer, maar als mens.
1245gunst: hartelijke genegenheid, diepe liefde; machtich: krachtig.
1247vergrimt: grimmig; uyt nijt: en wel uit toorn; deze werd als een hartstocht beschouwd, de redelijke mens onwaardig.