[p. 87]
Lof Van de Ryckdom
Wonder werct Godt in al syn werck,1
Wonder ist al dat ick bemerck;2
Wonder ist leven vande Menschen.
Een wonder Woordt wert hier geseyt,4
5
Bewesen en voorts uytgheleyt,
Dat Rijckdom goet is en te wenschen.
Want Rijckdom is een gaaf van Godt;
Dien sulcken vaack hier valt te lot,8
Die Godt, Vader en Moeder eeren.9
10
De Rijcdom dijt de Mensch tot lust,10
Tot salichheyt, tot dienst, tot rust;
Is dit niet wenschlijck te begeeren?
[p. 88]
Die alles heeft wat hij begeert,
Die niets en siet dat hy ontbeert,
15
Die moet vernoecht in vrede leven.
Soo hy syn selfs en Gode kent,16
En dancbaer Lof den Gever sent,17
Wat quaat can sulck den Rijckdom geven?18
Den Hemel-Voocht dien al wat leeft;19
20
Den Adem, cracht en voetsel geeft,
Is onghetwijfelt de Alder-Rijcste.
Is Rijckdom dan van sulcker aart,22
Dat sy de snoode zonden baert,
Hoe blijft Godt dan de Deuchdelijcste?
25
Hout yemant mijn bewijs voor spot,
Om dat ick de gaef-rijcken Godt26
By zyn Schepsels wil verghelijcken?
Want hy is Heylich, wys en goedt,28
Volmaact in al 'tgunt dat hy doet;29
30
Een Prins van alle Coningrijcken.30
[p. 89]
Den Mensch ghebooren Moeder naact:31
Wert van zyn Godt een Heer ghemaact32
Van alles dat hier op 'tAartrijck is.
Het goet maact moet, ooc lust en vreucht,34
35
De Rijckdom vordert ooc tot Deucht35
Die gheender die Godt meest ghelijc is.36
Den Rycken van zyn overvloet
Syn min're even naesten voet,38
Die hy zyn milde hant gaet bieden:
40
Hy gheeft eer hun den honger praamt,40
Eer sy om broot vayllen haer schaamt:41
Syn dat gheen Godt-gelijcke Lieden?
Ghelijck een Philosooph bedocht,43
Die syn sieck, en arm vrundt versocht44
45
Vangden en troostelyck quam spreecken:45
[p. 90]
Hy wist zyn groots en eerlyc hart,46
Syn ghelts ghebreck, en duere smart,47
Heeft ghelt bedect int bed ghesteecken.48
Of 't Loff'lyck werc van Sancte Claas,49
50
Als eens door noot, een Vader dwaas50
Syn Doch'tren ginck tot Hoerdom raden;51
Hy wierp so veel int huys by nacht,
Dat zy ter eeren zyn gebracht,53
Syn dat gheen Christelycke daden?
55
Die de ver-armde Weesen swack,55
En Wed'wen styf van ongemack,56
Haer commers noot met hulp versoeten.57
Die den beroofden Boots-man kleet,58
En soo zyn overschot besteet,59
60
Sou dit wel sonden wesen moeten?
[p. 91]
Die Lant-loopers en, Prachers wilt61
Van 't swerven brengt in rust en stilt,
En van den Troggel-sack can trecken:63
Die Bedel-boeven schier verwent,64
65
Op zynen kost tot deuchden ment.65
Sou dat een Rijck tot sonden strecken?66
Die Huysen en Herbergen bout,
Voor Lamme Lieden out en kout,68
Of voor ghequetste Vremdelingen,69
70
En haer gherack en hulp bestelt70
In raadt en daadt met macht van gheldt,
Sijn dat gheen nutte goede dinghen?
Is dat niet den Samaritaan,73
Of Christus selfs wel na ghedaan:74
75
Die sorrich droegh voor den ghewonden?
Hy loedt hem op zijn Ezel-dier,76
En paeyt voor hem den Tavernier:77
Sulck heylich werck, is dat ooc sonden?
[p. 92]
De hebbers van Rijckdom en Macht
80
Werden getroetelt en bewacht80
Van Dienaers cloec en trouwe Boden81
Sy zijn vermaaght met Vrunden veel,82
Van als is hun het beste deel:83
De Rycke zijn als cleyne Goden.
85
De Man die hier gheen gheldt en heeft
Die is al doodt dewijl hy leeft,86
Sijn Lof wert vande Faam vergheten.87
De Rijcke leven na haar doodt
Ten waar de Schatten swaar en groot,89
90
Men sou van Cresus nu niet weten.90
En Arm Mans wijsheyt wert veracht:
Maar comt een Rijckaart hier in macht
In Heerschappy, en in 't ghebieden:
Hy blinckt van claarheyt inden Raadt,94
95
Hy soeckt voor Eerloos eygen-baat:95
Het nutst en 'tbest voor Land' en Lieden.
[p. 93]
De Armen soecken twist en kijf,
De Ziel die rammelt hun int Lijf98
Die zy vaack int perijckel bringhen:99
100
'T welck hem de Rijcke wel ontsiet,100
De Rijcke-Lien en vechten niet,
Haar reden can de gramschap dwinghen.102
Het Arme Diefgen dat men vangt,
Dat crijght den Hencker die het hangt,104
105
Den Rijcke-Guyt die laat men loopen.105
Soo een Rijcke ter Vierschaar pleyt,106
Het vonnis wert voor hem gheseyt:107
Hy can met gheldt syn leven coopen.
D'Armoede vol ghebreck en noot
110
Maact Rovers loos, en Schelmen snoot,110
Die den goeden knev'len en quellen,
En menich ooc door wanhoop groot
Moort sich selfs, tot een tweede doodt,113
Laes! inden Swavel-poel der Hellen.
[p. 94]
115
Dat ons voor eeuwich sterven vryt,115
En ziel en Lijf na wensch verblyt,
Mach men met eeren wel ontfanghen,117
En recht ghebruycken Haaf en Schat118
En hebben of men 't niet en hadt,119
120
Dat is: Sijn hart daar niet an-hanghen.
Hoe Dief-achtich men Banckerroet:121
Hoe schend'lijck dat men woecker doet;
Hoe vraetich dat men d'Armen schocken:123
Sy zyn ter Werelt even lief,124
125
De vuyle Hoer, de loose Dief,
Soo sy maar Goude Schyven doeken.
De Rijckdom is een weeld'rich Paart;127
De Rijckdom is een quets'lyc Swaart128
Voor onbedochte jonghe handen.
130
De Rijckdom is der Wysen Kroon,
Soo Salomon ghetuycht seer schoon.131
De Rijckdom toetst d'Eed'le verstanden.132
[p. 95]
Want als een Sot aen Rijckdom comt
Hy brast, hy bruyst, hij bralt en bromt134
135
Steets op sijn Ridderlijcke sommen:
Syn lusten geyl, hy yv'rich dient,136
En wort alsoo der sonden Vrient,
Door 'tmisbruycken van zijn Rijckdommen.138
De Vroome bruyct zijn goet altoos
140
Ten leven. Maar de Goddeloos
En wil zijn boose lust niet Fnuycken,141
Hy bruyct zyn in-comst al tot quaat,142
De sonden zyn, dat ghy't verstaat143
In Rijckdom niet, maar int misbruycken.
145
Ryck zynde, dan so dancten Godt
Ioseph, Daneel, Abraham, Lodth:146
[p. 96]
Iob een spiegel van lytsaamheden,147
Heeft van zyn Rijckdom Godt ghelooft.
Den Harpenaar die Philosoopht149
150
Heel Christelyck in danck en beden.150
Om Rijckdom slooft de Arme kunst;
Om Rijckdom soect men Princen gunst;152
Om Rijkdom is ons heym'lyc wenschen;
Om Rijckdom 't besigh vollick wroet:154
155
Om Rijckdom men veel wonders doet;
Om Rijckdom snacken alle Menschen.
De Ryckdom is een wenschlyc dingh,
Noodich en nut den Iongelingh,
En dienstich voor alle ghehouden;159
160
Den wel bejaarden doet zy staat,160
S'is yder goet, sy werct gheen quaat
Alsmense bruyct ghelijc men souden.162
[p. 97]
Vergeefs men 'smorgens vroeg op staat
En 'tsavonts laat te bedde gaat,
165
So Godt zyn seegh'ning wil af-keeren.
Maar wil den Heer onsterffelijc
Hy maect ons sonder moeyten Rijck:
Als Iesus Syrachs spreucken leeren.168
Ick heb met Democryt belacht169
170
Den Crates Sot, maar wys gheacht,170
Die over 'tGout had gheen ontfarmen,171
In Zee hy smoordent in een sack,172
'T waar beter (so Iscarioth) sprack)173
Ghedeelt de Haveloosen Armen.
175
Die hier syn goet versmetst, versluymt,175
Of die zyn voordeel slof versuymt,176
Syn die niet waart laster en schanden?177
[p. 98]
Noch wert voor loffelyc vermaandt178
Van 't Letter-volck, neus-wys verwaandt,179
180
Den Stoysch die syn huys liet branden.180
Nu isser Rijckdom van't ghemoet;181
Die niet bestaat in gheldt en goet,
Maar int vernoecht en Godd'lijc leven:183
Hy is de Rijckste die daar leeft
185
Wel vernoecht, met het gunt hy heeft,185
O wou mijn Godt die Rijckdom gheven.186
Dees had Dyogenes in zijn Ton,187
De welck hy wende na de Son,
Daar hy vernuft'liseerde Schrander,189
190
De Werelt-winner Sot, en slecht,190
Die noemt hy drijst der Knechten knecht,
Der Vorsten dwing'land Alexander.192
[p. 99]
Dees verselschapten van ghelijc193
Den goederloosen Paulus, Rijck194
195
Van Godsvrucht, en van goede deuchden:
Wie dese schatten in sich vint,
En 't Hemels boven 't Aartsche mint,
Die leeft gerust in duysent vreuchden.
Dees misten Coningh Achab straf,199
200
Die Nabots Wyngaard drieschten af200
Door de Helsche slimme Isabelle.
Die de rust des ghemoets hier mist,
En onsen Heylandt Iesum Christ,
Dien is syn eygen hart een Helle.
205
So yemant laact het gheen ick prijs,205
Die brengt my claar en goet bewys.206
Cort om ik haat de Rijcke Fielen.207
Dit is ghedaen met soeten lust,208
Het werrecx eynde dat is rust:
210
Godt gheeft ons Ryckdom na der Zielen.210
g.a. bredero
'T kan verkeeren.
Ghemaeckt in 't Iaar 1613.
Den 26. October.
Gepubliceerd in Ned. Rijmen, 1620, fol. B1r-B4v, en in G.A. Brederoos Lof-dicht Van Ryckdom en Armoede. T'Amsteldam, by Niclaes Ellertz Verberg, Boeck-verkooper, wonende inde Beurs-Straet, inden Boeck-verkoopers Winckel. Anno 1620; in de varianten aangeduid als Verb.
Voorts in Ned. Poëmata, 1632, fol. B1r-B4v; 1638, fol. B1r-B4v; 1644, fol. A5r-A6r.
Gedeeltelijk opgenomen in Angeniet, 1623, in de varianten aangeduid als Ang. met het versnummer; zie ook de Bijlagen 3 en 4.
Titel in cursief, fractuur en romein; tekst romein met enkele woorden in cursief en klein kapitaal; ondertekening: zinspreuk cursief, naam klein kapitaal.
Titel de Rijckdom Verb. Ryckdom
Voorts in Ned. Poëmata, 1632, fol. B1r-B4v; 1638, fol. B1r-B4v; 1644, fol. A5r-A6r.
Gedeeltelijk opgenomen in Angeniet, 1623, in de varianten aangeduid als Ang. met het versnummer; zie ook de Bijlagen 3 en 4.
Titel in cursief, fractuur en romein; tekst romein met enkele woorden in cursief en klein kapitaal; ondertekening: zinspreuk cursief, naam klein kapitaal.
Titel de Rijckdom Verb. Ryckdom
1Wonder: éen groot wonder, iets wonderbaarlijks: werct: bewerkstelligt, brengt tot stand.
2ist al dat: is alles wat.
4Een wonder Woordt: het weerspreekt immers Lukas 18:25: Want het is lichter dat een kemel ga door het oog van een naald, dan dat een rijke in het koninkrijk Gods inga; wert: wordt.
8Dien: die (onderwerp in de vorm van de 4e nmv.); sulcken: aan zodanige mensen.
9eeren: toespeling op het vijfde gebod: Eert uw vader en uw moeder, opdat uw dagen verlengd worden in het land, dat u de Heer uw God geeft (Exodus 20: 12).
10dijt: gedijt, strekt; lust: vreugde.
16Soo: indien.
17dancbaer: met dankbaar gemoed.
18sulck: aan zo iemand.
19Den Hemel-Voocht: God (onderwerp, evenals dien).
22Is Rijckdom dan: als de rijkdom dan is.
26gaef-rijcken: rijk aan gaven.
28Want hy is: Hij immers is.
29in al 'tgunt dat: in al datgene wat.
30Prins: vorst.
31Den Mensch: onderwerp van de zin.
32Wert van zyn Godt enz: wordt door zijn God een heerser gemaakt; toespeling op Gen. 1:28.
34maact moet: geeft moed.
35vordert: spoort aan.
36Die gheender: degene; deze hybridische buigingsvorm doet dienst als lijd. voorw. bij vordert.
38min're: mindere, armere.
40praamt: nijpt, kwelt.
41vayllen haer schaamt: hun schaamte verkopen, bijv. door prostitutie.
43een Philosooph: de marginale aantekening Arccéphilas in Verb. verwijst naar de griekse wijsgeer Arkesilaos (315-241 v.C). De hier bedoelde anekdote kan ontleend zijn aan Seneca, De beneficiis 2: 10, vertaald door Coornhert onder de titel Seneca vanden Weldaden (1562), maar komt ook voor in Diogenes Laertius' beschrijving van de levens en denkbeelden van de griekse wijsgeren (bk. IV, cap. 6: 37); bedocht: dacht.
44versocht: bezocht.
45Vangden: bezocht; hld. dialectvorm, verl. tijd enkv. van het werkw. vanden, ‘bezoeken’, speciaal gezegd wanneer iemand hulp of troost nodig heeft.
46wist: kende; groots: fier, trots; eerlyc: vol eergevoel.
47duere smart: lijden dat veel geld kostte.
48Heeft: asyndetische verbinding; lees: en hij heeft; bedect: heimelijk; ghesteecken: gestoken, gestopt, met de bedoeling dat de zieke het later zou vinden.
49Sancte Claas: Sint Nicolaas, de Heilige Nicolaas, bisschop van Myra (4e eeuw), over wie veel wonderverhalen in omloop waren betreffende hulpverlening, redding en bekering. Hij was patroonheilige van Amsterdam; de Oude Kerk was tot 1578 Sint-Nicolaaskerk.
50dwaas: dwaze; achtergepl. bijv. bep.
51ginck tot Hoerdom raden: aanried als hoer aan de kost te komen.
53ter eeren: tot een eerzaam bestaan, een fatsoenlijk huwelijk.
55Die: indien iemand (evenzo vs. 58, 61, 64 en 67); de bijbehorende persoonsvorm versoeten had enkelvoud moeten zijn.
56styf van ongemack: stram door kwalen.
57Haer commers noot: deze woordgroep vormt samen met de ver-armde Weesen en Wed'wen en bijbehorende bepalingen een zg. possessieve datiefconstructie met de betekenis: de kommerlijke omstandigheden van de verarmde wezen en weduwen.
58Boots-man: matroos, hier wel: schipbreukeling.
59zyn overschot: wat hijzelf méer heeft dan het nodige.
61Prachers wilt: zwervende bedelaars.
63Troggel-sack: bedelzak, dus: bedelarij; trecken: aftrekken, losmaken.
64schier verwent: al gauw van het goede pad geraakt.
65ment: leidt; na dit vers leze men een komma.
66een Rijck: een rijk man; strecken: aangerekend worden.
68Lamme Lieden: gebrekkige mensen.
69ghequetste: gewonde.
70haer: aan hen, datief; gherack: levensbehoeften; bestelt: verschaft.
73den Samaritaan: zie Lukas 10:30-37.
74Christus selfs: Christus zelf; na ghedaan: navolgen.
76loedt: laadde; zie Lukas 10:34.
77paeyt: betaalt; Tavernier: herbergier.
80Werden: worden; bewacht: beschermd. Van deze strofe af heeft het gedicht meest een opmerkelijk sociaal-kritische toon.
81Van Dienaers cloec: door kloeke dienaars; Boden: knechts of dienstboden.
82vermaaght: door bloedverwantschap verbonden; Vrunden: familieleden.
83Van als: van alles; hun: voor hen.
86dewyl: terwijl.
87Faam: godin van de roem, lat. Fama.
89Ten waar: als het niet was vanwege.
90Cresus: koning van Lydië, 595-526 v.C., befaamd om zijn rijkdom; niet: niets.
94blinckt van claarheyt: munt uit door helder inzicht; misschien tóch licht ironisch?
95voor: in plaats van, boven.
98die rammelt hun int Lijf: zit maar losjes in hun lichaam, m.a.w. ze kunnen ieder moment sterven. Vgl. WNT XII (II), kolom 237.
99Die: dit verwijst waarschijnlijk naar Ziel en Lijf beide; perijckel: gevaar.
100'T welck hem enz.: waarvoor de rijke zich wel wacht.
102Haar reden: hun redelijkheid, hun verstand; dwinghen: beheersen.
104den Hencker: de beul (onderw. van crijght).
105Guyt: booswicht.
106Soo: wanneer.
107voor hem gheseyt: in zijn voordeel uitgesproken.
110Maact: is de oorzaak van; Rovers loos: sluwe rovers; Schelmen snoot: boosaardige schelmen. De strofe heeft viermaal dezelfde rijmklank en in A, C, D, E tweemaal hetzelfde rijmwoord (snoot).
113Moort sich selfs: pleegt zelfmoord; een tweede doodt: nl. de dood van de ziel, die bij zelfmoord met het lichaam te gronde ging.
115Dat: wat; eeuwich sterven: sterven zonder de hemelse zaligheid te verwerven; vryt: vrijwaart. Bredero spreekt nu over de rijkdom in tegenstelling tot de voorgaande strofe.
117met eeren: zonder zijn achtenswaardigheid te verliezen.
118En: lees: en men mach; recht: op de juiste wijze; Haaf: bezit.
119hebben of men 't niet en hadt: bezitten alsof men het niet bezat. Deze paradox verklaart Bredero in vs. 120.
121Banckerroet: bankroet gaat. Tegen frauduleuze bankroetiers kant Bredero zich ook in de Spaanschen Brabander, o.a. in de voorrede ‘Tot den goet-willighen leser’ en in het le bedrijf, vs. 353 en vlg.
123vraetich: vraatzuchtig, inhalig; schocken: plundert, uitzuigt; het meervoud is verklaarbaar doordat men een collectief begrip is.
124ter Werelt: in de ogen van de wereld.
127weel'drich: dartel, ontembaar.
128quets'lyc: gemakkelijk verwondend.
131Salomon: zie Spreuken 14: De kroon der wijzen is hun rijkdom: de dwaasheid der zotten blijft dwaasheid.
132toetst: is een toetssteen voor, stelt op de proef.
134brast: eet en drinkt overdadig; in deze betekenis vaak verbonden met het werkw. bruisen, ‘onbeheerst, wild feesten’ (zie ook Lucelle, vs. 1307); bralt en bromt: schept op en pocht.
136lusten geyl: ontuchtige verlangens.
138Door 'tmisbruycken enz.: dit vers vertoont een sterke afwijking van het jambische metrum. Al zal een klemtoon op mis- nog wel verantwoord zijn, op -dom- is die niet denkbaar.
141Fnuycken: intomen.
142al: helemaal, volledig.
143dat ghy't verstaat: begrijp dat goed.
146Ioseph: Jozef, zoon van de aartsvader Jakob en diens vrouw Rachel. Hij werd door slavenhandelaars naar Egypte gebracht en kwam daar tot grote rijkdom. Zie Gen. 37 en 39-50; Daneel: Daniël, een joodse balling aan het hof van koning Nebukadnezar (6e eeuw v.Chr.), die daar in groot aanzien stond. Zie het boek Daniël in het Oude Testament; Abraham: een van de aartsvaders. Hij was ‘zeer rijk aan vee, aan zilver en aan goud’ (Gen. 13:2); Lodth: Lot, een neef van Abraham, die eveneens ‘schapen, runderen en tenten’ bezat (Gen. 13:5).
147Iob: Job, een man van volmaakte Godsvrucht, die door God met grote rampen beproefd werd. Toen hij die in ongeschokt geloof had doorstaan, beloonde God hem met grote rijkdom. Zie het boek Job in het O.T.; spiegel van lytsaamheden: toonbeeld van geduld.
149Harpenaar: koning David; Philosoopht: filosofeert, nl. in de psalmen.
150Christelyck: opmerkelijk anachronisme, het best verklaarbaar vanuit de overtuiging dat het Oude en het Nieuwe Testament een door God geïnspireerde eenheid vormden.
152Princen gunst: vorstengunst.
154besigh: arbeidzaam; wroet: zwoegt.
159ghehouden: gehuwden.
160wel: hoog; doet zy staat: geeft zij aanzien.
162souden: behoorde te doen; zie ook vs. 123.
168Iesus Syrachs spreucken: het apocriefe boek Ecclesiasticus, geschreven door Jezus, een zoon of kleinzoon van Sirach. Het bevat een verzameling spreuken, waarin veel praktische levenswijsheid vervat is. Bredero doelt op 11:22: ‘Want het is in de ogen des Heren licht, snel en onvoorziens een arme rijk te maken.’
169Democryt: Demokritos, een griekse wijsgeer (ong. 460-380 v.C.), voorstander van een optimistische levensvisie.
170Crates: Krates van Thebe (3e eeuw v.C.). Hij was een wijsgeer die de onthechting predikte. Zijn eigen vermogen zou hij, volgens een overlevering, in zee gegooid hebben.
171over: met.
172hy smoordent: liet hij het zinken.
173'T waar beter...Ghedeelt: het was beter geweest, als men het uitgedeeld had; Iscarioth: Judas Iskariot, de discipel die Jezus verraden heeft. Toespeling op Joh. 12:15: ‘Waarom is deze mirre niet voor driehonderd schellingen verkocht en aan de armen gegeven?’
175versmetst: door veel en lekker eten (smetsen) verkwist; versluymt: door slempen (sluymen) opmaakt.
176slof: nalatig, zorgeloos; versuymt: verwaarloost.
177laster: afkeuring, kritiek.
178Noch: toch; voor loffelyc vermaandt: als prijzenswaardig beschouwd.
179neus-wys verwaandt: eigenwijs en hoogmoedig (bepaling bij Letter-volck).-
180Den Stoysch: de stoïcijn. Zeer waarschijnlijk doelt Bredero op een hem bekende anekdote, maar naspeuringen noch navraag hebben de naam van de stoïcijn aan het licht kunnen brengen.
181Nu isser: maar er is ook.
183vernoecht: tevreden.
185het gunt: datgene wat.
186mijn: mij, datief.
187Dyogenes: grieks wijsgeer (ong. 400-324 v.C.), stichter van de cynische school. Lees: Dioog'nes.
189Daar: waar; vernuft'liseerde: filosofeerde.
190Werelt-winner: wereldveroveraar, nl. de macedonische vorst Alexander de Grote (356-323 v.C.); slecht: dom, onnozel.
192Der Vorsten enz.: verklarende bijstelling bij het lijd. voorwerp De Werelt-winner.
193Dees: nl. deze Rijckdom van't ghemoet (vs. 181); van ghelijc: insgelijks, evenzo.
194goederloosen: bezitloze; Paulus: een van de belangrijkste van de twaalf apostelen, oorspronkelijk Saulus geheten. Zie Handelingen 22.
199Dees misten: dit ontbeerde; Coningh Achab straf: de hardvochtige koning Achab, een der koningen van Israël (9e eeuw v.C.). Zie I Kon. 16:29-34 en vlg. hoofstukken.
200Nabots Wyngaard: Achab wenste de wijngaard van Naboth te verwerven, maar deze weigerde. Achabs vrouw Izébel of Jezabel deed Naboth toen na een valse aanklacht tot de dood stenigen; zie I Kon. 21, 1-16; drieschten af: door bedreiging (hier: door geweld) afnam.
205So yemant: indien er iemand is, die
206brengt: brenge.
207Fielen: schurken, schoften.
208ghedaen: gemaakt.
210gheeft: geve; na der Zielen: wat de ziel betreft.
