Honderdvijftig jaar Nederlands in West- en Oostlimburgse kranten

1. Inleiding

Het doel van dit onderzoek is het vergelijken van het Nederlands in Belgisch-Limburgse en Nederlands-Limburgse kranten, verder te noemen WL (Westlimburgs) en OL (Oostlimburgs). Over dit specifieke onderzoek, noch over de vergelijking van Nederlandse en Belgische krantetaal, is in de literatuur iets bekend.

 

Voor ons onderzoek hebben we ons beperkt tot een vijftal steekproeven, in 1860, 1890, 1920, 1950 en 1980, van telkens ongeveer 30.000 letters uit telkens een Nederlandse en een Belgische krant.*) Om de vergelijking te stabiliseren kozen we voor zoveel mogelijk eenzelfde krant uit dezelfde plaats. Veel keus was er trouwens niet; in zowel WL als OL begint omstreeks het midden der 19e eeuw, hier en daar, een krant in het Nederlands te verschijnen. Om eventuele invloed van niet-Limburgse journalisten zoveel mogelijk te ontgaan, is ons onderzoeksmateriaal voornamelijk samengesteld uit regionaal nieuws, aangezien dit niet overgenomen wordt uit landelijke bladen. Voor ‘De Limburger’

uit Maastricht, 1860 bleek dit moeilijk te zijn; er is vrijwel geen streeknieuws in te vinden. Omdat er in Maastricht geen andere Nederlandstalige krant voorhanden was, hebben we ze toch bij het materiaal betrokken.

 

In elk van de vijf perioden zijn wij nagegaan: het gebruik van naamvalsvormen, de woordvolgorde in meervoudige werkwoordsgroepen en eigenaardigheden in woordgebruik.

2. Naamvallen

Het onderzoek is gebaseerd op een telling van naamvalsvormen in nominatief, genitief, accusatief, datief, voorw.-vorm na vz en als bijwoordelijke bepaling zonder voorzetsel. In de tabellen 1 en 2 zijn deze zes groepen onder elkaar opgenomen, afgezet tegen de vijf onderzochte jaren en de beide Limburgen. In tabel 1 zijn de zes categorieën onderverdeeld in de vier dragers van de naamvalsvormen: lidwoorden, voornaamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden (inclusief telwoorden) en zelfstandige naamwoorden. Tabel 2 geeft een onderverdeling naar genus en getal: mannelijk (M), vrouwelijk (F), onzijdig (N) en meervoud (P).

 

Opvallend in de tabellen is dat de tweede en vijfde categorie (genitieven en naamvallen na voorzetsel) het dichtst bezet zijn; de andere vakken zijn dunner bezet en lopen tegen 1950 vrijwel helemaal leeg. In tabel 1 kunnen we zien dat de lidwoorden favoriet zijn boven de voornaamwoorden die op afstand gevolgd worden door bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden. Uit tabel 2 blijkt een lichte superioriteit van het mannelijk bij de voorwerpsvormen, wat bij de groep ‘na voorzetsel’ het duidelijkst is.

 

De grootste groep van ‘naamvalsdragers’, de lidwoorden, hebben we in tabel 3 apart uitgezet tegen genus en getal in de zes bekende categorieën. Hier valt in de beide grote groepen meteen op dat bij de genitieven het vrouwelijk en het meervoud overheersen, bij de groep ‘na voorzetsel’ het mannelijk.

Naamvallen totaal     Tabel 1

		1860		1890		1920		1950		1980
		WL	OL	WL	OL	WL	OL	WL	OL	WL	OL
nominatief	1	10		14		11		-		-
			9		9		2		-		-
	v	9		4		-		1		-
			3		2		-		-		-
	b	1		5		3		-		-
			-		1		1		-		-
	z	-		-		1		-		-
			1		-		-		-		-
genitief	1	63		46		53		32		6
			67		44		64		16		3
	v	27		18		12		8		1
			30		15		15		4		-
	b	2		2		3		-		1
			2		2		-		-		-
	z	15		9		16		6		2
			20		3		12		1		2
accusatief	1	37		42		23		-		-
			33		22		9		-		-
	v	30		11		6		1		1
			14		7		3		-		-
	b	12		11		5		-		-
			7		8		3		-		-
	z	-		-		1		-		-
			1		-		-		-		-
datief	1	5		4		5		-		-
			8		9		8		-		-
	v	12		1		5		3		-
			2		3		-		-		-
	b	3		-		2		-		-
			3		2		1		-		-
	z	-		1		-		-		-
			-		-		-		-		-
na vz	1	112		130		102		13		8
			126		96		94		19		16
	v	42		26		21		2		-
			24		19		7		1		-
	b	20		23		29		-		3
			29		19		19		2		-
	z	22		17		16		10		11
			43		22		24		12		11
bijw.bep.	1	8		3		5		-		-
			9		4		2		-		-
	v	2		1		2		-		-
			3		2		1		-		-
	b	2		3		10		-		-
			4		6		2		-		-
	z	-		-		1		-		-
			-		7		-		-		-
T	1	235		239		199		45		14
			252		184		179		35		19
	v	122		61		46		15		2
			76		48		26		5		-
	b	40		45		52		-		4
			45		38		26		2		-
	z	37		27		35		16		13
			65		32		36		13		13
T (l/z)		434	438	372	302	332	267	76	55	33	32

totaal     Tabel 2

	1860		1890		1920		1950		1980
	WL	OL	WL	OL	WL	OL	WL	OL	WL	OL
M	5		6		1		-		-
		2		2		1		-		-
F	14		15		11		1		-
		9		9		2		-		-
N	-		1		-		-		-
		-		-		-		-		-
P	1		1		3		-		-
		2		1		-		-		-
M	26		23		35		7		2
		26		11		24		3		3
F	39		21		26		24		-
		42		34		43		7		-
N	6		-		3		3		4
		19		2		2		1		1
P	36		31		20		12		4
		32		17		22		10		1
M	47		47		24		-		-
		28		25		10		-		-
F	18		12		9		1		-
		20		11		4		-		-
N	-		-		-		-		-
		1		-		-		-		-
P	14		6		2		-		1
		6		1		1		-		-
M	6		5		8		-		-
		7		13		7		-		-
F	1		-		-		-		-
		1		-		-		-		-
N	-		-		-		-		-
		-		-		-		-		-
P	13		1		4		3		-
		5		1		2		-		-
M	114		115		119		-		9
		123		101		94		4		9
F	46		42		31		8		4
		54		20		17		13		12
N	25		31		15		17		9
		39		32		32		17		6
P	11		8		3		-		-
		6		3		1		-		-
M	12		6		17		-		-
		15		18		5		-		-
F	-		1		-		-		-
		1		-		-		-		-
N	-		-		-		-		-
		-		-		-		-		-
P	-		-		1		-		-
		-		1		-		-		-

Lidwoord     Tabel 3

	1860		1890		1920		1950		1980
	WL	OL	WL	OL	WL	OL	WL	OL	WL	OL
M	3		3		-		-		-
		2		1		-		-		-
F	7		9		10		-		-
		7		8		2		-		-
N	-		1		-		-		-
		-		-		-		-		-
P	-		1		1		-		-
		-		-		-		-		-
M	10		11		15		2		1
		8		6		8		1		2
F	24		14		19		20		-
		26		28		38		6		-
N	-		-		-		-		2
		8		-		-		1		-
P	29		21		19		10		3
		25		10		18		8		1
M	28		34		17		-		-
		17		15		7		-		-
F	9		8		6		-		-
		16		7		2		-		-
N
P
M	3		4		5		-		-
		5		9		6		-		-
F	-		-		-		-		-
		1		-		-		-		-
N
P	2		-		-		-		-
		2		-		2		-		-
M	78		89		71		-		3
		84		72		72		2		4
F	24		25		24		5		1
		27		10		8		10		8
N	9		16		7		8		4
		15		14		14		7		4
P	1		-		-		-		-
		-		-		-		-		-
M	8		2		5		-		-
		9		4		2		-		-
F	-		1		-		-		-
		-		-		-		-		-
N
P

De opvallendste gedeelten van het cijfermateriaal zijn aanschouwelijk gemaakt in de grafieken 1 t/m 5, waarbij 2 en 4 uitvergrotingen zijn van 1, terwijl 3 en 5 uitvergrotingen zijn van respectievelijk 2 en 4. De lijnen in de grafieken stellen op zichzelf niet veel voor. Ze zijn slechts verbindingen tussen de vijf meetpunten; daar gaat het om.

 

Uit grafiek 1 wordt duidelijk dat er een voortdurende daling plaats vindt in het gebruik van naamvallen, ook vóór 1920. De snelle daling na 1920 kan verklaard worden door het facultatief stellen van de naamvals-n in België (1946) en Nederland (1947). De daling ten gevolge daarvan blijkt vooral in de groep ‘na voorzetsel’. Opmerkelijk is dat ook de genitieven sterk achteruitgaan, zij het relatief minder sterk. De ruime tijd tussen de meetpunten (1920 en 1950) geeft geen duidelijk inzicht in de vraag wanneer de daling eigenlijk heeft ingezet. Vrijwel zeker is de ‘val’ veel later begonnen dan in 1920, zoals de grafiek suggereert.

 

Wat hier eveneens duidelijk naar voren komt is de snellere teruggang der naamvallen in OL dan WL. Beide gebieden beginnen gelijk, maar in 1890 is er al een verschil van 20% (t.o.v. WL) Het elkaar naderen van de lijnen WL en OL na 1920 is niet verwonderlijk, omdat ze beide op weg zijn naar ‘nul’.

 

In grafiek 1 blijkt de groep ‘naamval na voorzetsel’ de grootste leverancier van naamvalsvormen te zijn. Ook hier een snellere daling in OL dan in WL. Dat het verloop van deze groep parallel loopt met het totaal hoeft ons niet te verbazen. Het ligt voor de hand dat het totaal in grootte en vorm vooral bepaald wordt door de (duidelijk) grootste component.

 

Bij de genitieven verloopt de ontwikkeling in WL en OL parallel, zonder het merkwaardige uiteengaan bij totaal en ‘na voorzetsel’. Opvallend is de vernieuwde belangstelling voor genitieven omstreeks 1920, zowel in WL als in OL. De andere vier categorieën zijn nauwelijks weer te geven. De grootste, de accusatief, sterft een mooie, geleidelijke dood.

Grafiek 2 geeft een vergroot beeld van de ‘naamvallen na voorzetsel’ uit grafiek 1. Daaronder is nu aangegeven welk aandeel de lidwoorden en de zelfstandige naamwoorden hebben in het ‘dragen’ van de naamvalsvorm. De lijnen voor bijvoeglijk naamwoord en voornaamwoord verlopen ongeveer gelijk aan die van het zelfstandig naamwoord, met dien verstande dat ze na 1950 tot nul naderen. Dat de naam vallen nog steeds niet helemaal uit onze taal verdwenen zijn, vindt dan ook zijn weerslag in lidwoorden en zelfstandige naamwoorden. We hebben hier te maken met de vaste uitdrukkingen, zoals: ten behoeve, ter harte, ten koste. Grootte en verloop van de ‘naamvallen na voorzetsel’ worden voornamelijk bepaald door de lidwoorden, waarvan het verloop ook de typische vorm heeft die we al kennen uit grafiek 1.

 

Deze lidwoorden als dragers van naamvalsvormen ‘na voorzetsel’ zijn op hun beurt uitvergroot in grafiek 3, waarin is nagegaan wat het aandeel is van genus en getal der begeleidende zelfstandige naamwoorden. Verreweg het grootste is dat van het mannelijk, dat samen met het vrouwelijk de typische vorm oplevert: snellere daling in Oostlimburgse kranten dan in Westlimburgse kranten. In WL bestaat er tussen 1860 en 1890 een toeneming van het aantal lidwoorden ‘in mannelijk milieu’ als drager van een constant blijvend aantal naamvalsvormen na voorzetsel. (Type: op den troon).

 

Zoals grafiek 2 de groep ‘naamv. na vz’ uit grafiek 1 vergroot, zo laat grafiek 4 de vergrote groep ‘genitieven’ uit grafiek 1 zien. De terugloop die omstreeks 1920 doorbroken wordt door een opbloeiende belangstelling, die we al gesignaleerd hebben, weerspiegelt zich in de voornaamste groep ‘dragers’ der naamvallen, ook hier de lidwoorden. Voornaamwoorden, bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden zijn veel geringer in aantal. Hun verloop is vlak en geleidelijk en het is dan ook duidelijk dat de genitieven hun verloop ontlenen aan de lidwoorden met genitiefvorm.

 

Als we nagaan hoe die lidwoorden aan hun typisch verloop komen en ze daartoe uitvergroten in grafiek 5, dan zien we dat het hier niet het mannelijk is dat bepalend is, zoals bij de

‘nv. na vz.’. Het vrouwelijk en iets minder het meervoud dragen de opbloei van genitieven omstreeks 1920 in OL. Het mannelijk kent dezelfde tendens, maar verloopt geleidelijker. Ook in WL bestaat een toeneming van het aantal genitieven, maar veel minder geprononceerd. Na 1920 verdwijnen ze in OL sneller dan in WL. Daar nemen de vrouwelijke vormen (type: der gemeente) na 1920 eerst nog toe en vertragen daardoor de neergang.

 

Op basis van onze gegevens over naamvallen kunnen we concluderen dat de naamvalsvormen in de afgelopen 150 jaar in de onderzochte kranten geringer worden met een versnelling vóór 1950. De afneming verloopt in WL trager dan in OL, wat zich vooral manifesteert in de groep ‘naamval na voorzetsel’. Bij de tweede grote categorie, de genitieven, wordt de terugloop doorbroken door een opbloei omstreeks 1920, in OL forser en sneller dan in WL, dat ook in de uiteindelijke teruggang ‘naijlt’.

3. Woordvolgorde in werkwoordsgroepen

Voor het onderzoek naar de woordvolgorde in werkwoordsgroepen zijn we nagegaan: bijzinnen met twee werkwoorden (B2), bijzinnen met drie werkwoorden (B3), beknopte bijzinnen (te + infinitiefgroepen) met twee werkwoorden (BB2) en hoofdzinnen met drie werkwoorden (H3). Zie de voorbeelden bij de tabellen.

 

Tabel 4 geeft de totalen van bijzinnen en beknopte bijzinnen. Bij beide categorieën is heel duidelijk dat ze aanvankelijk snel afnemen in aantal, daarna geleidelijk. In totaal verminderen de bijzinnen in WL tot 50% van het beginaantal, in OL tot 70%. De beknopte bijzinnen nemen in WL af tot 35% en in OL tot 45%. Voor beide groepen geldt dat WL hoger start en lager eindigt dan OL. De totalen voor H3 zijn in tabel 5 aangegeven.

 

Van de vier onderzochte groepen, B2, B3, BB2 en H3, daalt het aantal vrij geleidelijk en gelijkmatig in WL en OL.

Tabel 4

		Aantallen
		1860		1890		1920		1950		1980
		WL	OL	WL	OL	WL	OL	WL	OL	WL	OL
B1	Bijzinnen	113		53		72		67		57
	met 1 ww.		65		52		45		64		55
B2	Bijzinnen	86		78		61		62		44
	met 2 ww.		90		73		63		68		58
B3	Bijzinnen	24		9		17		10		10
	met 3 ww.		23		16		13