Honderdvijftig jaar Nederlands in West- en Oostlimburgse kranten

1. Inleiding

Het doel van dit onderzoek is het vergelijken van het Nederlands in Belgisch-Limburgse en Nederlands-Limburgse kranten, verder te noemen WL (Westlimburgs) en OL (Oostlimburgs). Over dit specifieke onderzoek, noch over de vergelijking van Nederlandse en Belgische krantetaal, is in de literatuur iets bekend.

Voor ons onderzoek hebben we ons beperkt tot een vijftal steekproeven, in 1860, 1890, 1920, 1950 en 1980, van telkens ongeveer 30.000 letters uit telkens een Nederlandse en een Belgische krant.*) Om de vergelijking te stabiliseren kozen we voor zoveel mogelijk eenzelfde krant uit dezelfde plaats. Veel keus was er trouwens niet; in zowel WL als OL begint omstreeks het midden der 19e eeuw, hier en daar, een krant in het Nederlands te verschijnen. Om eventuele invloed van niet-Limburgse journalisten zoveel mogelijk te ontgaan, is ons onderzoeksmateriaal voornamelijk samengesteld uit regionaal nieuws, aangezien dit niet overgenomen wordt uit landelijke bladen. Voor ‘De Limburger’

uit Maastricht, 1860 bleek dit moeilijk te zijn; er is vrijwel geen streeknieuws in te vinden. Omdat er in Maastricht geen andere Nederlandstalige krant voorhanden was, hebben we ze toch bij het materiaal betrokken.

In elk van de vijf perioden zijn wij nagegaan: het gebruik van naamvalsvormen, de woordvolgorde in meervoudige werkwoordsgroepen en eigenaardigheden in woordgebruik.

2. Naamvallen

Het onderzoek is gebaseerd op een telling van naamvalsvormen in nominatief, genitief, accusatief, datief, voorw.-vorm na vz en als bijwoordelijke bepaling zonder voorzetsel. In de tabellen 1 en 2 zijn deze zes groepen onder elkaar opgenomen, afgezet tegen de vijf onderzochte jaren en de beide Limburgen. In tabel 1 zijn de zes categorieën onderverdeeld in de vier dragers van de naamvalsvormen: lidwoorden, voornaamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden (inclusief telwoorden) en zelfstandige naamwoorden. Tabel 2 geeft een onderverdeling naar genus en getal: mannelijk (M), vrouwelijk (F), onzijdig (N) en meervoud (P).

Opvallend in de tabellen is dat de tweede en vijfde categorie (genitieven en naamvallen na voorzetsel) het dichtst bezet zijn; de andere vakken zijn dunner bezet en lopen tegen 1950 vrijwel helemaal leeg. In tabel 1 kunnen we zien dat de lidwoorden favoriet zijn boven de voornaamwoorden die op afstand gevolgd worden door bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden. Uit tabel 2 blijkt een lichte superioriteit van het mannelijk bij de voorwerpsvormen, wat bij de groep ‘na voorzetsel’ het duidelijkst is.

De grootste groep van ‘naamvalsdragers’, de lidwoorden, hebben we in tabel 3 apart uitgezet tegen genus en getal in de zes bekende categorieën. Hier valt in de beide grote groepen meteen op dat bij de genitieven het vrouwelijk en het meervoud overheersen, bij de groep ‘na voorzetsel’ het mannelijk.

Naamvallen totaal     Tabel 1

totaal     Tabel 2

Lidwoord     Tabel 3

De opvallendste gedeelten van het cijfermateriaal zijn aanschouwelijk gemaakt in de grafieken 1 t/m 5, waarbij 2 en 4 uitvergrotingen zijn van 1, terwijl 3 en 5 uitvergrotingen zijn van respectievelijk 2 en 4. De lijnen in de grafieken stellen op zichzelf niet veel voor. Ze zijn slechts verbindingen tussen de vijf meetpunten; daar gaat het om.

Uit grafiek 1 wordt duidelijk dat er een voortdurende daling plaats vindt in het gebruik van naamvallen, ook vóór 1920. De snelle daling na 1920 kan verklaard worden door het facultatief stellen van de naamvals-n in België (1946) en Nederland (1947). De daling ten gevolge daarvan blijkt vooral in de groep ‘na voorzetsel’. Opmerkelijk is dat ook de genitieven sterk achteruitgaan, zij het relatief minder sterk. De ruime tijd tussen de meetpunten (1920 en 1950) geeft geen duidelijk inzicht in de vraag wanneer de daling eigenlijk heeft ingezet. Vrijwel zeker is de ‘val’ veel later begonnen dan in 1920, zoals de grafiek suggereert.

Wat hier eveneens duidelijk naar voren komt is de snellere teruggang der naamvallen in OL dan WL. Beide gebieden beginnen gelijk, maar in 1890 is er al een verschil van 20% (t.o.v. WL) Het elkaar naderen van de lijnen WL en OL na 1920 is niet verwonderlijk, omdat ze beide op weg zijn naar ‘nul’.

In grafiek 1 blijkt de groep ‘naamval na voorzetsel’ de grootste leverancier van naamvalsvormen te zijn. Ook hier een snellere daling in OL dan in WL. Dat het verloop van deze groep parallel loopt met het totaal hoeft ons niet te verbazen. Het ligt voor de hand dat het totaal in grootte en vorm vooral bepaald wordt door de (duidelijk) grootste component.

Bij de genitieven verloopt de ontwikkeling in WL en OL parallel, zonder het merkwaardige uiteengaan bij totaal en ‘na voorzetsel’. Opvallend is de vernieuwde belangstelling voor genitieven omstreeks 1920, zowel in WL als in OL. De andere vier categorieën zijn nauwelijks weer te geven. De grootste, de accusatief, sterft een mooie, geleidelijke dood.

Grafiek 2 geeft een vergroot beeld van de ‘naamvallen na voorzetsel’ uit grafiek 1. Daaronder is nu aangegeven welk aandeel de lidwoorden en de zelfstandige naamwoorden hebben in het ‘dragen’ van de naamvalsvorm. De lijnen voor bijvoeglijk naamwoord en voornaamwoord verlopen ongeveer gelijk aan die van het zelfstandig naamwoord, met dien verstande dat ze na 1950 tot nul naderen. Dat de naam vallen nog steeds niet helemaal uit onze taal verdwenen zijn, vindt dan ook zijn weerslag in lidwoorden en zelfstandige naamwoorden. We hebben hier te maken met de vaste uitdrukkingen, zoals: ten behoeve, ter harte, ten koste. Grootte en verloop van de ‘naamvallen na voorzetsel’ worden voornamelijk bepaald door de lidwoorden, waarvan het verloop ook de typische vorm heeft die we al kennen uit grafiek 1.

Deze lidwoorden als dragers van naamvalsvormen ‘na voorzetsel’ zijn op hun beurt uitvergroot in grafiek 3, waarin is nagegaan wat het aandeel is van genus en getal der begeleidende zelfstandige naamwoorden. Verreweg het grootste is dat van het mannelijk, dat samen met het vrouwelijk de typische vorm oplevert: snellere daling in Oostlimburgse kranten dan in Westlimburgse kranten. In WL bestaat er tussen 1860 en 1890 een toeneming van het aantal lidwoorden ‘in mannelijk milieu’ als drager van een constant blijvend aantal naamvalsvormen na voorzetsel. (Type: op den troon).

Zoals grafiek 2 de groep ‘naamv. na vz’ uit grafiek 1 vergroot, zo laat grafiek 4 de vergrote groep ‘genitieven’ uit grafiek 1 zien. De terugloop die omstreeks 1920 doorbroken wordt door een opbloeiende belangstelling, die we al gesignaleerd hebben, weerspiegelt zich in de voornaamste groep ‘dragers’ der naamvallen, ook hier de lidwoorden. Voornaamwoorden, bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden zijn veel geringer in aantal. Hun verloop is vlak en geleidelijk en het is dan ook duidelijk dat de genitieven hun verloop ontlenen aan de lidwoorden met genitiefvorm.

Als we nagaan hoe die lidwoorden aan hun typisch verloop komen en ze daartoe uitvergroten in grafiek 5, dan zien we dat het hier niet het mannelijk is dat bepalend is, zoals bij de

‘nv. na vz.’. Het vrouwelijk en iets minder het meervoud dragen de opbloei van genitieven omstreeks 1920 in OL. Het mannelijk kent dezelfde tendens, maar verloopt geleidelijker. Ook in WL bestaat een toeneming van het aantal genitieven, maar veel minder geprononceerd. Na 1920 verdwijnen ze in OL sneller dan in WL. Daar nemen de vrouwelijke vormen (type: der gemeente) na 1920 eerst nog toe en vertragen daardoor de neergang.

Op basis van onze gegevens over naamvallen kunnen we concluderen dat de naamvalsvormen in de afgelopen 150 jaar in de onderzochte kranten geringer worden met een versnelling vóór 1950. De afneming verloopt in WL trager dan in OL, wat zich vooral manifesteert in de groep ‘naamval na voorzetsel’. Bij de tweede grote categorie, de genitieven, wordt de terugloop doorbroken door een opbloei omstreeks 1920, in OL forser en sneller dan in WL, dat ook in de uiteindelijke teruggang ‘naijlt’.

3. Woordvolgorde in werkwoordsgroepen

Voor het onderzoek naar de woordvolgorde in werkwoordsgroepen zijn we nagegaan: bijzinnen met twee werkwoorden (B2), bijzinnen met drie werkwoorden (B3), beknopte bijzinnen (te + infinitiefgroepen) met twee werkwoorden (BB2) en hoofdzinnen met drie werkwoorden (H3). Zie de voorbeelden bij de tabellen.

Tabel 4 geeft de totalen van bijzinnen en beknopte bijzinnen. Bij beide categorieën is heel duidelijk dat ze aanvankelijk snel afnemen in aantal, daarna geleidelijk. In totaal verminderen de bijzinnen in WL tot 50% van het beginaantal, in OL tot 70%. De beknopte bijzinnen nemen in WL af tot 35% en in OL tot 45%. Voor beide groepen geldt dat WL hoger start en lager eindigt dan OL. De totalen voor H3 zijn in tabel 5 aangegeven.

Van de vier onderzochte groepen, B2, B3, BB2 en H3, daalt het aantal vrij geleidelijk en gelijkmatig in WL en OL.

Tabel 4

Voorbeelden bij de tabellen

Tabel 5

Tabel 6

De grootte van de vier bestanden is nogal uiteenlopend. B2 is aanvankelijk ongeveer vier maal en later drie maal zo groot als de andere. De aantallen bij B3, BB2 en H3 zijn zo gering dat het niet verantwoord is percentages te hanteren voor de groepen afzonderlijk. Wel zullen we ze straks procentueel aantreffen in combinatie met B2.

In tabel 5 zijn de aantallen (en percentages) aangegeven voor de volgordes a-b en b-a, respectievelijk abc, acb, cab. Zoals uit de voorbeelden af te leiden is, kunnen we de volgordes onderscheiden: primair hulpwerkwoord - zelfstandig werkwoord (ab) en zelfstandig werkwoord - primair hulpwerkwoord (ba). Bij B3 en H3 rekenen we abc tot de groep ab (zijn gevallen), maar acb en cab tot de groep ba (gevallen zijn).

Er komen in het materiaal twee uitzonderlijke combinaties voor. De eerste is ‘bac’ in B3 in de zin: ‘...dat niemand eigenlijk verplicht is te lopen’ (1920 OL). We hebben deze zin verder niet meegeteld, omdat ‘verplicht’ een naamwoordelijk karakter heeft. De tweede combinatie is ‘cab’ in H3 in de zin: ‘En gezegd moet worden, het is een aardige naam’ (1980 OL). Ook deze zin hebben we verder buiten beschouwing gelaten als stilistische eigenaardigheid.

De voorkeur voor ab of ba wordt het duidelijkst als we WL en OL vergelijken aan de hand van de percentages ab t.o,v. het totaal voor een bepaald jaar. In grafiek 6 zijn de percentages ab weergegeven voor de groep B2 en, omdat de percentages van de andere groepen afzonderlijk onbetrouwbaar zijn, voor de groepen B2, B3, BB2 en H3 samen.

Zowel de grafiek voor B2 als die voor alle groepen zinnen met een meervoudige werkwoordsgroep samen, vertonen in wezen hetzelfde beeld: een uiteengaan van de voorkeuren in WL en OL, gevolgd door een toenadering, met de grootste verwijdering in 1890 en 1920. In het begin van de onderzochte periode van 150 jaar ontwikkelen beide gebieden zich in tegengestelde richting, waarna OL vrij constant blijft en zelfs iets toeneemt in ‘eigen richting’, terwijl WL een ‘aanpassingsmanoeuvre’ schijnt te maken.

Er bestaat een opvallende overeenkomst met de grafieken voor de naamvallen in het algemeen en die na voorzetsel (grafiek 1 en 2), met dien verstande dat de toenadering daar opgaat in een ‘geforceerd einde’.

De vraag komt op of net als bij de naamvallen, ook hier ‘opbouwende elementen’ duidelijk verantwoordelijk zijn voor de vorm van grafiek 6. Daarom hebben we in het materiaal een splitsing aangebracht tussen werkwoordgroepen met ‘hebben, zijn of worden’ als eerste hulpwerkwoord en werkwoordgroepen met ‘zullen, kunnen mogen, moeten, enz.’ De eerste bestaan uit hulpwerkwoord + voltooid deelwoord, de tweede uit hulpwerkwoord + (te +) infinitief.

Het is bekend dat in de eerste combinatie een grotere spreiding voorkomt in voorkeur voor ab of ba, dan in de tweede waarin vooral de volgorde ab gehanteerd wordt. Hoe groot die spreiding is in ons materiaal blijkt uit tabel 6 en 7 waar we de voorkeur voor ab of ba weergeven voor ‘hebben, zijn en worden’ als eerste werkwoord gevolgd door een subtotaal T1, daarna voor de werkwoorden ‘zullen, etc.’ gevolgd door een subtotaal T2.

In graf. 7 zijn voor B2 de procentuele voorkeuren voor de volgorde ab weergegeven, afzonderlijk voor de groep ‘hebben’ en de groep ‘zullen’. Het percentage ab ligt volgens verwachting voor ‘zullen’ duidelijk hoger dan voor ‘hebben’. Vooral voor WL zijn de verschillen aanmerkelijk. Opvallend is de sterke stijging voor ‘hebben’ in OL tussen 1860 en 1890, die veroorzaakt wordt door een omslag bij het werkwoord ‘worden’: ab/ba in 1860: 4/10, in 1890: 14/2! (zie tabel 6) In dezelfde tijd daalt in OL de voorkeur voor ab bij de groep ‘zullen’, wat zijn oorzaak vindt in het minder voorkomen van het werkwoord zullen zelf (1860: 16 tegen 1890: 6), waardoor de verhoudingen in T2 danig in de war raken.

Dit is meteen een waarschuwing niet te snel conclusies te trekken uit kleine aantallen. Uiteindelijk is de groep T2 bij B2 vrij klein. Gemiddeld ongeveer de helft van T1.

Tabel 7