Twintigste hoofdstuk.

‘Mrs. CANDOUR. Well, I will never join in ridiculing a friend; and so I constantly tell my cousin Ogle, and you all know what pretensions she has to be critically on beauty.

CRAB. Oh! to be sure! she has herself the oddest countenance that ever was seen; 't is a collection of features from all the different countries of the globe.

SIR BENJAMIN. So she has indeed... an Irish front...

CRAB. Caledonian locks...

SIR BENJAMIN. Dutch nose...

CRAB. Austrian lips...

SIR BENJAMIN. Complexion of a Spaniard...

CRAB. And teeth à la chinoise.

SIR BENJAMIN. In short, her face resembles a table-d'hôte at Spa, where no two guests are of a nation.’

Deze plaats uit de School for Scandal beslist omtrent het karakter, hetwelk in de 18de eeuw te Spa heeft bovengedreven. Ware het oord meest van al om zijn natuurschoon in trek geweest, de jonge Sheridan zou in 1777 met zijne satire minder succès behaald hebben. Men lachte, omdat hij een algemeenen indruk met één trek aanschouwelijk teruggaf. Niemand nam Spa ernstig op. Het gezondheids-etablissement verdween achter het landschap; het landschap achter de internationale table-d'hôte.

Czaar Peter's ingenomenheid werd door de mode als voorwendsel aangegrepen. De onzijdigheid van het grondgebied deed het overige. Belgie had van geluk mogen spreken, zoo binnen zijne landpalen door de mogendheden nooit bloediger veldslagen geleverd waren, dan Spa's Vanity Fair en Spa's groene speeltafel aanschouwden!

Heden ten dage trekt enkel het landschap aan. Niet alleen de speelbank is verdwenen; ook de officiële patientenwereld, lijkt het wel. Spa is een groot park geworden, volgebouwd met kleine villa's, voor kleine fortuinen. Nergens in Belgie is door de belgische architekten sterker gefantaseerd. De bouwstijlen struikelen er over elkander, gelijk in de potpouri's van Spa's koncerten, de aria's en de recitatieven uit één opera. Bekoorlijk is de plaats allermeest, wanneer men zich in het geval van personen met eene zwakke gezondheid denkt, die hier met hun gezin of hunne vrienden, de stad ontvlugt, een gedeelte van den zomer komen doorbrengen. De wandelingen zijn nog even fraai als in de dagen van Maurits van Mathenesse; de panorama's even verrukkelijk. Hoorde ik door niemand over de hut van Annette en Lubin spreken, in mijn geloof aan haar voormalig bestaan werd ik niet geschokt. Den waterval van Coo vond ik charmant; en daar ik niet in de gelegenheid was een kind het leven te redden, moest ik tevreden zijn dat geen aanvallige jonge meisjes mij kwamen omhelzen.

Geheel de Amblève-vallei, waaruit de bergen van Spa zich verheffen, is een vermaak der oogen. Mij heugt van een onnaspeurlijk klein spoorweg-station, Trois-Ponts, een half uur voorbij den waterval. Het was daar buitengewoon eenzaam en vredig. De stationschef verkocht mij een geschreven plaatskaartje voor Luik: gedrukte waren niet voorhanden. Zijn personeel vermaakte zich met kegelen, in afwachting dat de trein zou aankomen. De huiselijkheid zelve, te midden van het gebergte, met de ruischende Amblève aan onzen voet.

Dit land is niet gemaakt om met lokomotieven doorgevlogen, maar in alle rigtingen langzaam rondgewandeld te worden. De streek in het algemeen, bedoel ik. Door de mannen der geologie zijn in deze omgeving belangrijke ontdekkingen gedaan. De mensch der 19de eeuw wandelt er over de schedels van een voorhisto-

risch troglodytengeslacht; over holen, eenmaal door leeuwen, beeren, en hyëna's bewoond. Rhinocerossen en rendieren zijn hier inheemsch geweest, tegelijk met wilde ossen en wilde paarden. Nog zijn van het leven, hetwelk de mensch er leidde, in stookplaatsen op den bodem van spelonken, in wapenen en werktuigen van vuursteen, in grove versierselen van aardewerk, in overblijfselen van maaltijden bij grafsteden, de sporen voorhanden. Uitgestorven is het ras der Papoea's van het Noorden, hetwelk eenmaal in de landen van Namen en Luik den strijd om het bestaan met de dieren voerde; doch de bodem heeft de getuigenissen van hun aanzijn bewaard, en de wetenschap nummert hunne skeletten.

Spa was mijne voorlaatste pleisterplaats; Namen de laatste. Den waterval van Coo heb ik verdacht, tot bevordering van het schilderachtige, met de menschelijke kunstvaardigheid in overleg getreden te zijn. Omtrent de grot van Han kan ik getuigen dat zij in de natuur wortelt, en in haar alleen.

Het was zondag, en uit Mechelen, uit Leuven, uit Brussel, uit Luik, uit Landen, uit Tirlemont, uit Charleroi, uit Givet, uit Dinant, uit Namen zelf, van overal bragten de spoortreinen nieuwsgierigen naar het station Jemelle, aan de luxemburgsche baan, waar omnibussen gereed staan om naar Han-sur-Lesse te rijden.

De aanblik van het gezelschap, waarin ik tegen wil en dank mij opgenomen zag, was niet verheffend; en ik leerde bij deze gelegenheid de opmerking maken dat de belgische dichters en prozaschrijvers van den tegenwoordigen tijd welligt gelijk hebben, wanneer zij de belgische stedelingen van beiderlei geslacht bijna onveranderlijk afschilderen als eene onaangename soort van lieden. Hoe beminlijk zien de dorpenaren van Rosalie en Virginie Loveling, hoe terugstootend daarentegen hare Gentenaren er uit! Met welke onuitstaanbare wezens, te Brussel uitgebroed, brengt Caroline Gravière ons somwijlen in kennis? Bij Charles Potvin is het niet anders. Daar deze dichter mij toeschijnt, zijne hoofdstudie van de Walen, de Henegouwers, de Luxemburgers gemaakt te hebben, grijp ik de gelegenheid aan, zijne poëzie in verband te brengen met mijn omnibus-personeel.

Wanneer Potvin op een voorjaarsavond de grot van Han uittreedt, dan trekt een landmeisje, eene dorpelinge, niet alleen zijne

aandacht, maar hij gelooft ook als van natura dat zij vriendelijk en onschuldig is. Haar zonnig beeld laat hij ineenvloeijen met het zonnig landschap. Zij is hem als eene openbaring van het liefelijke; nadat zoo even, bij het doorkruisen der onderaardsche gangen, sombere doodsgedachten hem vervuld hebben:

Deze landelijke Jeanne echter, willen wij onderstellen, vindt meer smaak in Rob, een jongeling uit de stad, dan in de boerenknapen harer dagelijksche omgeving. Wat gebeurt? Rob maakt haar het hof, Rob verleidt, Rob verlaat haar. Dit schijnt in Belgie eene natuurwet te zijn. De jonge stedelingen weten er niet van het ideale, van edelmoedigheid, van onafhankelijk volharden in de daden eener eerste liefde, al zou de wereld die veroordeelen. Is er bij uitzondering nog iets aan de zonen, de vaders dooven de rookende vlaswiek uit. De belgische stadsvader uit den middenstand, moet men gelooven, is naar ziel, en ligchaam kruidenier:

Potvin's dichtarbeid, wel is waar, is die van een volbloed demokraat der 19de eeuw, geneigd, ten koste van den derden stand, de deugden van den vierden te verheffen. Hij gaat zoover, de onwettige geboorte van het kind uit Jeanne en Rob bijna als een voorregt te beschouwen. Hoe minder Jacques Absolu met zijn vader in aanraking komt, des te heilzamer voor het karakter en de toekomst van den knaap. Echter zou dit paradoxale, nu zwakker, dan krachtiger, in de nieuwere belgische letteren niet overal optreden, zoo er in de werkelijkheid geen aanleiding voor bestond. De vlaamsch- en de fransch-schrijvende dichters geven in dit opzigt elkander niets toe. Bij beiden moet de bourgeoisie, mannen en vrouwen,

het in gelijke mate ontgelden. Alleen bij het volk, alleen op het platte land, vinden zij kloeke ligchamelijke schoonheid, gepaard met edelaardige gevoelens. Eerder nog zullen zij bij de middeneeuwsche aristokratie zielenadel onderstellen, dan bij de zich noemende kern der hedendaagsche natie. Bewust of onbewust, vrucht van waarnemen en nadenken, of invloed van de mode der dorpsvertelling, slechts bij den boer gelooven zij aan dichterlijke deugd.

Een van Potvin 's fraaiste verzen is zijne vrije navolging van een episode uitTristan et Yseult, naar de overlevering van Chrestien de Troyes' ridderroman. De werken dier waalsche Homerussen en gallische Ariosto's, gelijk hij ze noemt, zijn zijne lievelingslektuur:

In deze soort van voorstellingen groeit 's dichters verbeelding. Hij wordt er warm bij. Een afzonderlijk prozawerk, door hem tegen de moraal der hedendaagsche letteren in Frankrijk gerigt, is gewijd aan het verdedigen der stelling dat geen litteratuur waarlijk bloeit, tenzij zij zúlke idealen voortbrengt. Hij is een Belg, die Engeland meer dan Frankrijk bewondert, en de litterarische kunst in zijn vaderland gaarne een evenwigt zou zien herstellen hetwelk te Parijs, zegt hij, verbroken wordt. Doch meen niet, dat hij in zijne eigen brusselsche omgeving bevrediging vindt! Tristan en Yseult zijn sedert zevenhonderd jaren dood, klaagt hij. Geïdealiseerd familieleven is de eenige poëtische stof, welke in het hedendaagsch Belgie de burgerwereld hem aanbiedt. Hij zelf maakt van dat onderwerp vaak gebruik, vrouw en kinderen bezingend. Komen verhevener gevoelens aan de orde, dan daalt hij onmiddellijk tot het volk af; bij voorkeur tot de veldelingen. Zijn Père Jean, toonbeeld van chevalereske getrouwheid in de liefde, is naauwlijks meer dan een arbeider; hoogstens een kleine pachter. Het epos, dat in de stal niet tot wasdom wil komen, tiert onder de muts van dien dorpsbewoner. De ridderroman der 12de eeuw herleeft in een waalsch stulpje onzer dagen. De groote harten vindt men buiten, onder de kleine lieden.

Het is bekend dat Belgie met deze rigting in de litteratuur niet alleen staat. Ook blijkt uit de romans van Caroline Gravière, dat somtijds andere snaren weerklinken, en gaarne gehoord worden. Ik tracht slechts duidelijk te maken dat bekrompenheid de heerschende geest van het belgisch publiek schijnt te zijn, en de dichters onwillekeurig in eene min of meer denkbeeldige dorpswereld het grootsche gaan zoeken, hetwelk elders niet aangetroffen wordt. Ziehier, in haar geheel, Potvin's straksgenoemde ‘paysannerie,’ eene uitdrukking van hem zelven. Bij ontstentenis van hoogere poëzie aan het hof, onder den adel, onder de burgers, moeten de boeren haar leveren:

Had de wassende karavaan aan het station van Jemelle kunnen bevroeden, welke onheusche gedachten omtrent de bestgekleede helft der belgische zamenleving mij op dat oogenblik vervulden, men zou zich gewacht hebben mij toe te laten. Wie kiest ook een zondagochtend, om de grot van Han te gaan zien? Wie weet niet, dat pleiziertreinen wederregtelijk zoo genoemd worden? Wie heeft aanspraak op natuurgenot, wanneer hij met open oogen zich bij honderdvijftig geëndimancheerde menschen voegt?

Een uitstekend middel zou zijn, te Namen zich met den fotograaf Armand Dandoy te verstaan, wanneer deze bij elektrisch licht negatieven gaat vervaardigen. Een ander doeltreffend middel: een rustigen weekdag te kiezen, en van den gids te bedingen dat hij u toesta, aan te vangen met het einde. Alleen het uitvaren der grot is werkelijk belangwekkend. Alleen door elektrisch licht aan te wenden, kan een denkbeeld gegeven worden van het overige.

De hongaarsche romanschrijver, die de anekdote der flesch met schoensmeer opteekende en wereldkundig maakte, bewees eene dienst aan de zamenleving. Reizende muzikanten moesten anti-chambreren bij een landedelman, die hen vergund had zich te zijnent te doen hooren. De armen, bestoven en vermoeid, hadden dorst; en op een buffet, in den hoek der kamer, stond eene aangebroken bourgogneflesch. Niemand zag hen. Gepord door de blikken der zijnen, verstoutte de direkteur van het gezelschap zich, een teug te nemen. Het vocht had een afschuwlijken bijsmaak en brandde hem de keel af; maar, te trotsch om de vergissing te erkennen, reikte hij met onvertrokken gelaat de flesch aan zijn onderdirekteur. Ook deze dronk, en hield zich groot. Allen dronken; allen leden en walgden; niemand verried zich. Toen de flesch van hand tot hand gegaan was, werd zij door den laatsten drinker, met eene humoristische opmerking, weder op hare plaats gezet.

Het muzeum Wiertz en de grot van Han worden door menigeen bezocht, die anderen liever niet navertelt welke teleurstellingen hij ondervond. De roem der grot vooral heeft groote verpligtingen aan de flesch met schoensmeer. Van Jemelle tot Rochefort zit men een uur in den omnibus; van Rochefort tot Han, nog een half uur. Volgt eene wandeling van drie kwartier over steenachtige heiden, in de brandende zon. Een dozijn kinderen verschijnt met riekende petroleumlampen; een gids met walmende nafta-fakkels. Men bevindt zich aan den ingang der grot. De heeren stroopen hunne pantalons op, en keeren hunne jassen binnenstbuiten. De hoeden der dames verdwijnen onder, zakdoeken. Hare kousenbanden zouden zigtbaar worden, zoo het minder donker was. Langs een halsbrekend pad van glibberige steenen, wankelend in den modder, scharrelt men, trap op trap af, door de duisternis verder. Hetgeen er merkwaardigs te zien zou zijn, wordt door de fakkels in rook gehuld. Telkens als de gids met luider stem verkondigt, dat deze druipsteen-formatie de Trône de Pluton is, die andere het Boudoir de Proserpine, nogmaals die andere de Galerie de la Grenouille, zoudt gij 's mans loon wenschen te verdubbelen, zoo hij den mond hield en voortgang maakte. Doch het satanische van het geval is, dat drijven

niet baat, Achteruit kan men niet; vooruit slechts langzaam. De grot heeft u voor vier volle uren in hare magt. Eene hellevaart, tusschen twee rijen kleverige stalaktieten regts en links, met een gewelf van lekkende boven het hoofd.

Verrukkelijk met dat al is het uitkomen. Voor het laatst heeft zich eene der kamers ontsloten, wier doolhof den inhoud der grot vormt. Hooger en ruimer dan al de vorige, spant de Salle du Dôme zich uit. Hare wanden en hare zoldering zijn als behangen met trossen, die aan de baarden van antieke riviergoden doen denken, met leem bezwaard. Andere trossen kroonen altaren en zuilen, fantastisch uit den grond geschoten. Ter weerszijde verheffen zich bergruggen, in de holten aan wier voet de verbeelding een heiligen Antonius laat knielen, gekweld door booze geesten. Het zou niet verwonderen, zoo in deze omgeving vledermuizen met heksentronien kwamen aanvliegen, rijdend op vischstaarten. De bouwkunstige motieven echter zijn menigvuldiger. Eigenhandig schetst hier de natuur den mensch voor, hoe men gewelven door gewelven laat steunen, wanden en kolommen bekleedt met vachten van steen, vormen uit de plantenwereld dienstbaar maakt aan de architektuur.

Een donkere waterplas, zwart als de Styx, duidt aan dat de togt volbragt is. De nacht wordt volkomen. Charon's boot ligt vastgemeerd aan den oever. Roeijers noodigen tot instijgen. Een knallend kanonschot doordavert de gewelven, en geeft het sein tot vertrekken. De overmoedige aardbewoners, die eene reis naar het doodenrijk durfden ondernemen, dobberen de bewoonde wereld langzaam weder te gemoet. Aan den horizont begint zich eene lichtende stip te vertoonen, bleek van glans als de maan. De stip groeit tot eene schijf. Het zwarte water gaat de blaauwe tint van vloeibaar staal aannemen. Onder het voortglijden ziet men den nacht ochtendschemering, de schemering morgenstond, den morgen dag, het maanlicht rijzend zonlicht worden. Nog één riemslag, en bij het zwenken ligt men onder den lagen, wijden boog der aanlegplaats. Van de grot van Han geldt het omgekeerde der bepaling, door Potvin van de liefde gegeven:

Uit het gebergte te Namen terugkomend, wordt men verrast door de schoone ligging der stad, gezien van de hooge spoorwegbrug der luxemburgsche baan. De fotografie was in het weergeven van dit effekt gelukkig: waarom ook niet de schilderkunst? Op de tentoonstelling van 1878 te Parijs bevonden zich een tiental doeken, gezigten voorstellend aan de Maas en in de Ardennen. Bij vroeger vergeleken, is dit een bewijs dat het belgisch landschap vorderingen maakt. Noch in de 15de, noch in de 17de eeuw schijnen de kunstenaars aandacht te hebben geschonken aan deze schilderachtige provincien. Dezelfde Vlamingen die in de 16de eeuw te Rome voor ervaren landschapschilders doorgingen, hadden voor de vaderlandsche bergen, de vaderlandsche stroomen, geen oog. De nieuwere belgische school echter heeft het doel nog niet bereikt. De poëzie der oosterdreven moet op hare doeken de klassieke uitdrukking nog halen. Het italiaansch landschap vond die bij Poussin en Claude Lorrain, het fransche bij Rousseau en Troyon, het hollandsche bij Potter, Cuyp, Ruysdael, Hobbema. De Ardennen blijven haar ontdekker wachten.

Tusschen Namen en Dinant heb ik de dichtregelen herdacht, er veertig jaren geleden door Nicolaas Beets in zijn zakboekje geschreven. Bij het overlezen treft het mij, hoe geheel anders de natuur er uitziet, wanneer men haar gadeslaat om haar zelfswil, dan wanneer zij slechts als springplank gebezigd wordt, om andere gevoelens te bereiken. De verzen zijn zoo fraai als Beets' fraaiste; de bedoelingen zoo trouwhartig, als van een verloofd jongeling geëischt kan worden. Arm landschap echter, dat het ongeduld der liefde ontgelden moet! 's Dichters hart hooren wij kloppen, maar niet voor de bergen. De rivier? zij mag zijnentwege breeder, vlakker, leelijker worden, zoo hij maar spoedig weder bij zijn mooi meisje komt:

Slechts enkele trekken dezer schilderij doen aan pleonasmen denken. Slechts enkele andere zijn door de gewoonte of de straf van het verzenmaken, gedachteloos bijgevoegd. Verweg de meesten werden naar het leven genomen. Nogtans zult gij gemakkelijker op uw hoofd leeren staan, dan op deze wijze eene voorstelling van de Maas bekomen, waar de Sambre met haar zamenvloeit. De natuur is behaagziek. Wie haar gebruikt om den lof eener

mededingster te bezingen, dien toont zij een vertrokken gelaat, als in een door den wind gerimpelden stroom.

Het Hôtel Harscamp, te Namen, is een dier prettige ouderwetsche logementen, waar men van een langen togt aangenaam uitrust. Ik bragt er een overschietend paar dagen door, besteed aan het verzamelen van aanteekeningen en herinneringen. Opmerkelijk is de zorg, die in Belgie voor den reiziger gedragen wordt. Te Brussel en te Antwerpen moge het natuurlijk schijnen, de tafel overal rijkelijk gedekt, het slaapvertrek sierlijk gemeubeld te vinden: wie zou te Brugge een Hôtel de Flandre, te Gent een Hôtel de Vienne, te Luik een Hôtel de Suède, te Namen een Hôtel Harscamp verwachten? Men gevoelt, zich te bevinden in een digtbevolkt en welvarend land, waar de winnende hand mild, en de inwendige mensch van eene goede konditie is.

Geen schooner plekje heb ik in Belgie aangetroffen, dan op de wandeling van Namen, over het station Namèche (eene ijzeren hangbrug overspant er de rivier), naar het station Marche-les-Dames, waar, door een landgoed van den hertog van Arenberg, de onzigtbare tuinen naar den top der rotsen slingeren. De Maas heeft hier het voorkomen, ontsprongen te zijn uit den slag van een klovend zwaard, gezwaaid door een reus uit de fabelwereld. Regtstandig verheffen zich ter weerszijden der rivier de kale, dreigende rotsen, bleek van tint. Kon men ze weder tot elkander brengen, de hoeken aan den eenen oever, verbeeldt men zich, zouden in de gleuven aan den anderen passen. 's Ochtends is de regter-, 's middags de linkerzijde verlicht. In de zon glimlagchen, in de schaduw grijnzen zij. Bij elke buiging van den weg vertoonen zich nieuwe profielen, aangezigten van menschen en dieren. De geringe afstand maakt de gevaarten des te gigantischer. Met de hand raakt men ze aan. Boven de opening van den natuurlijken tunnel welft zich de blaauwe hemel, en in het dal ruischt de rivier.

Marche-les-Dames' naam verraadt dat het landgoed oorspronkelijk een adellijk vrouwenstift geweest is, verscholen achter de kalkwanden, hoog in de lucht. De verwoesting, door de natuur weleer aangerigt, toen zij de Maas door deze rotsen eene bedding brak, was welgemeend. Torenhooge schuttingen waren het, die

zij opwierp tegen den wind, opdat daarachter het hout te weliger tieren, de beeken te vrediger ruischen, de vruchten te sneller rijpen zouden in de zon. Als met den rug naar de rivier en tegen de granietmassa's glooijen de wandeldreven, waar, uit vruchtbare tuinaarde, het geboomte welig opschiet. Het buitenleven zelf heeft een aandeel bekomen in het grootsche der omringende evenredigheden. De mensch vond zijne bestemming terug. Tusschen bergen en stroomen bouwde hij zich een lusthof.