[p. 99]
Drie lofdichten op Philips Lansbergen
Afb. 6. Philips Lansbergen aan het werk met de door hem beschreven astronomische instrumenten. UB Amsterdam, 723 E12
[p. 101]
Ghedicht ter eeren Den Eer-weerden, Hoogh-geleerden, ende Wijt-beroemden D.+ Philips van Lansberge, Des selffs Bouck van 'tghebruyck des Astronomischen ende Geometrischen QVADRANTS.+
Niet om, ghelijck een swijn, hier eeckels op te rapen;
Maer hooger van bedrijf, en beter dingen weert,3
Verheff dijn elen geest; wat hangdy naer der eert?4
5
Het onbesuysde vee gaet met den hals gheboghen,5
Gaet wroeten in het slick. Ghy, hooger op-getoghen,6
Siet voor u reghel-recht, siet voor u ooghen staen
Des daeghs de gulde Son, des nachts de zilvre Maen.
Het sorghelijcke gout, een wens van alle volcken,9
10
Schuylt verre van het licht in onder-aertsche kolcken
Met schrick en slick bedeckt, versegelt in de nacht,11
Waer onder menich mensch van ramp en damp versmacht.
De Son in teghen-deel, en al de groote lichten13
Doen haren vasten loop, recht boven ons ghesichten;
15
Daer wert des menschen geest van Gode toe gheverght,15-16
Dewijl hy 't een ontdeckt, en 't ander ons verberght.
Ghy siet van alle cant, ghy siet den hemel open,17
Dat is u rechte wit, daer zijdy toe gheropen;18
Want soo ghy door de cunst dit wonder cont verstaen,19
20
Ghy sult, met grooter lust, tot uwen Schepper gaen.
Wel aen dan, edel Dier, van hoogher geest gedreven,
Ghebruyckt dit hant-ghetuych in desen bouck beschreven,22
En als ghy metter daet de vruchten hebt ghesmaeckt,
Gheef prijs, soo't u betaemt, aen die het heeft ghemaeckt.24
25
lansberge, diep verstant, Hipparche deser eeuwen,25
[p. 103]
O licht van onse cust, en Thales van de Zeeuwen26
Die met een hooghen geest tot aen de sterren rijst,
En God hier in sijn woort, en in den hemel wijst:28
Die door dit eyghen tuych cont op het nauste weten29
30
Hoe dat, en Son, en Maen, en 't Aertrijck is te meten,
Soo dat door u vernuft een yder lichaem staet
Beschreven na de cunst juyst op sijn eyghen maet32
lansberge, weerde vrient, die met een soet vermaken
Ons van der aerden leyt, en doet den hemel raken,
35
Men prijs' off laeck u werck, men spreeck' off swijghe stil,
Men acht' u cloucke vont ghelijck de Fame wil,36
Ghy dient, hoe dattet gae, van my te zijn ghepresen;
Want na ghy dijne cunst en gunst my hebt bewesen,
Soo voelick metter daet dat ick des Heeren werck
40
Met gants een ander oogh, als eerst-mael, over-merck:40
Want t'elcken als de Slaep van my is wech ghevlogen
Heff ick mijn ooghen op, en werde dan bewoghen
Aldus te roupen uyt: ô glans, ô hellen schijn,
Hoe groot, ô groot ghebouw, moet uwen Schepper zijn!
+D.: Dominus
+QVADRANTS: De kwadrant was in astronomie en landmeetkunde een veel gebruikt instrument om hoeken te meten.
1-24Net als in de Naerder op-merckinge in het voorgaande pamflet vinden we ook hier weer de tegenstelling tussen mens en dier, en die tussen aards en hemels goud of zilver.
1VErnuftich: met verstand begiftigd
3Maer hooger van bedrijf: maar meer hoogstaand in zijn activiteiten
4elen: edele
wat hangdy: waarom neigt u
wat hangdy: waarom neigt u
5onbesuysde: niet met verstand begiftigd, rede-loze
6hooger op-getoghen: in hogere sferen levend
9sorghelijcke: zorgen-brengende
11schrick: verschrikkingen
nacht: duisternis
nacht: duisternis
13lichten: planeten
15-16Daer wert... ons verberght: dáárop wordt door God de aandacht van de mens gericht, en wel doordat hij het ene (nl. de zon en de andere hemellichamen) openlijk aan ons toont, terwijl hij het andere (nl. het ‘sorghelijcke gout’) voor ons verbergt
17Ghy siet van alle cant: gij kunt vrijelijk om u heen zien
18u rechte wit: uw werkelijke doel. (Niet alleen de zichtbare hemel als ‘doelwit’ van onze blikken, maar ook de onzichtbare, als doel waarnaar de mens moet streven.)
19cunst: kennis en kunde
22hant-ghetuych: instrument, apparaat
24aen die het heeft ghemaeckt: aan degene die het (boek) heeft geschreven
25Hipparche: Hipparchus (ca. 190-125 v. Chr.), Grieks astronoom. Zijn werk zou een grote invloed uitoefenen op dat van Ptolemaeus.
26licht: te denken valt zowel aan de betekenis ‘ster’ als aan ‘hooggeleerde’.
Thales: Thales van Milete (ca. 624 - ca. 545 v. Chr.), Grieks wijsgeer, wiskundige en astronoom.
Thales: Thales van Milete (ca. 624 - ca. 545 v. Chr.), Grieks wijsgeer, wiskundige en astronoom.
28En God... wijst: en die ons God weet te tonen, zowel hier (op aarde) in zijn woord, als in de hemel (dus in Gods werken); Lansbergen was zowel predikant als astronoom.
29dit eyghen tuych: dit instrument
op het nauste: zeer nauwkeurig
op het nauste: zeer nauwkeurig
32juyst op sijn eyghen maet: precies op zijn eigen positie
36u cloucke vont: uw knappe ontdekkingen
ghelijck de Fame wil: al naar Fama (de godin van de roem, de reputatie) het wil
ghelijck de Fame wil: al naar Fama (de godin van de roem, de reputatie) het wil
40over-merck: bezie
