[p. 33]
[Die derde Cluchte van Heynken de Luyere]
Hier beghint die derde Cluchte van Heynken+ de Luyere, hoe dat hi tot Peeter pots ghinc, daer hy zijn ghesellen besorchde van Stochvisch, seer genoechelijck om lesen.+
[houtsnede]
Heynken die was op een tijt versaemt
Met vijf oft ses sanghers van een Compaignie,
Die altijt vrolijck waren soot betaemt,
Want die conste set gheerne de sorge aen deen sije.
5
Dese ghinghen inbijten ten selven tije,5
Daerse ghedroncken hadden wel veerthien daghen;
Jonge lieden hebben hongherighe maghen.
Sy en waren inde herberghe niet wel ghelooft,8
Der weerdinnen crijt en wilde niet schrijven;
10
Heur Borsen waren vanden ghelde berooft,
De Cruyssen en costen daer niet inne gheblijven.11
Sy ghinghen met sanghe den tijt verdrijven,
Hopende deur yemanden te worden verlost;
Tproces was ghewonnen, sy volchden om den cost.14
15
Sy sonden altemet deen of dander uute
Om eenen milden Pol, die si wel behoefden,16
Maer en creghen niemant inde Schuyte,
Die tghelach soude verlegghen, daer sy na toefden.18
[p. 34]
20
Tis misselijck oft wy wat vercrijgen mochten,20
Menich Slot waer ghewonnen, waert wel bevochten.
Weerdinne (seyde hy) hebdy niet om eten?
Wy en hebben vanden daghe noch niet gheteert.
Ick ben te verre, seydese, vander merct gheseten,
25
Maer haelt vry selver al dat ghy begheert.
Ja sekere, seyde Heyne, ick sie wel waert deert,26
Tis voor die betalinghe dat ghy gaet sorghen;
Maer hy wort selden rijcke, die niet en can borghen.
Ick borge dnieu wel (seydese) als ghy doude betaelt,29
30
Maer al te schrijven en is gheen maniere.30
Ick bid u, seyde Heyne, dat ghy ons wat haelt,
En doet ons deen oft dandere te viere.32
Ick en heb in huys, seydese, niet een siere
Dat ick te hans soude connen ghederven;34
35
Thout wort soo hert, ten wil niet meer kerven.35
Nu hoor ick wel, seyde hy, tzijn al beusselen,
Ghy hebt ghenoech maer en wilt niet gheven.
Ick soude nochtans soo wel wat peusselen,
Al waert van ghister avont over ghebleven,
40
En sonder spijse en can ick niet leven,
Al en soude ick cappe noch Cuevel sparen,
En al waert dat alle boomen galghen waren.
Hy nam de borsen van alle zijn ghesellen,
Op dat heur de weerdinne soude bedancken,44
45
En doen hy al tghelt by een ghinck tellen,
Haddense met hen sessen ontrent twee blancken.46
[p. 35]
Hier is ghenoech, seydese, voor seven crancken,
Maer voor ses ghesonde ist luttel ghenoech.
Ten ghinck haer niet diep inne, al wast dat si loech.49
50
Non fortse, seyde Heyne, tis ghenoech voor broot,50
Als van tbier, dat sullen wy by dander setten;51
Onsen Kerf en is noch niet soo groot,52
Hy en wort noch betaelt van sommighe Cadetten,53
En den hongher en sal ons niet moghen letten,
55
Want Salomon seet, dies maecke ick moet,55
Een drooghen beet is met vreuchden goet.56
Niet te min my comt daer wat int hooft ghevloghen,
Daer onsen druck wel mede mocht eynden.
60
Tis misselijck hoemen een cloot siet weynden;60
Godt die mocht ons noch wel spijse seynden,
Waer ick anders na mijnen sin ghecleet.62
Deen eet wel dat voor een ander was bereet.
Hy liep inde cuecken by de maerten:
65
Hier, sey hi, ghi moet my eenen voorschoot leenen,
Ick wil eenen gaen gheven vander taerten,66
Die my niet en verwacht soudick wel meenen.
Die maerten gaven hem terstont daer eenen,
Die wel besmeurt was van diversche couleuren.
70
Men seyt niet soo sots ten mach wel ghebeuren.
Hy maeckte den voorschoot root wit en swert,
Rechts oft hy tot eenen schilder had ghehoort;72
[p. 36]
Hy nam een groote schotel vant bert,73
Die sloech hy onder zijn slippen rechte voort.
75
Daer viel hy te Peeter Pots aenboort,75
Alsoo ick u hier na sal ontbinden.76
Den noot doet menighe subtijlheyt vinden.
Hy hadde seer corts een tafereel ghesien,78
Daer die Pater selver gheconterfeyt in stont,
80
Dwelck constelijck ghemaeckt soude zijn midts dien,
Soo hem die schilder hadde ghedaen oorcont.81
Hier uut socht Heynken nu eenen vont,82
Om deur dese sake te worden ghespijst.
Tis misselijck waer somtijts profijt uut rijst.84
85
Hy quam int convent, ende track die belle.
Wat is, sey die Portier, u ghelieven?
Is die Pater, sey Heynken, op zijn celle?
Mocht ick hem spreken, ghy sout my gerieven.
Brengdy hem, sey dander, eenighe brieven?
90
Neen, sey Heyne, maer een secreetheyt verholen;
Die dient moet doen dat hem is bevolen.
Die Pater wert ghehaelt; Heyn de reverentie,92
En bleef stille staende, doen hy hem aensach.
Pater, sey hy, noyt en quam ick in u presentie,
95
Ick ken u soo cleerlijck, ghelijck den dach,95
Dies ick mijnen meester wel prijsen mach
Dat hy soo constich is in zijn voorstel.97
Maer een goet werck prijst altijts hem selven wel.
Jesus, seyde hy, is dit niet een wondere?+
[p. 37]
100
Hier en is gheenen tijt noch ure aen ghequist.
Tghelijckt u soo wel van boven tot ondere,
Datter niet een haerken en is ghemist.102
Ic weet wel, waert dat onsen Keyser dit wist,
Hy sou mijnen meester terstont ontbieden.
105
Die conste wort begeert van groote lieden.
Wie is (sey de Pater) u meester dan,
Daer ghi alle dese groote dinghen af craeckt?107
Certeyn myn heer, sey hy, tis den selven man,
Die u aenschijn soo constich heeft nae ghemaeckt
110
Dat het const spreken ghelyck ghy daer spraeckt.110
Men screef noyt van twee ghelijcker met pennen,111
Die u noyt en sach, soude u wel kennen.
My dunckt, sey de Pater, ick sach u noyt daer,
Nochtans heb icker gheweest vier reysen oft vijve.
115
Ic gelooft wel, seyde Heyne, ghy segt daer waer,
Want ick daer niet en doe dan die verwe wrijve;116
Maer ist dat icker noch een Jaer by blijve,
Ick sal wel bekent worden by sulcke Heeren.
Die consten can, comt ghemeynlijck tot eeren.
120
U Meester, sey die Pater, toeft soo langhe,
Ick sout over een maent hebben ghehadt.121
Tis waer, seyde Heyne, maer tcomt by bedwanghe,122
Ten wil niet drooghen, dweer is al te nat,
En mijn Meester en werckt maer somtijt wat
125
Als hy zijn sinnen daer toe wil legghen;
Maer wel ghedaen veel ghedaen, is een oudt segghen.
[p. 38]
Sydy dan, sey de Pater, aen my ghesonden?
Moet ick noch eens sitten eert sal zijn voldaen?128
Neen, seyde Heyne, ick salt u vermonden:129
130
Onse vrouwen buyck die is op ghegaen,130
Die wort nu met sulcke luste bestaen131
Dat al nae stockvisch is dat sy gaet vraghen;
Tis vremt wat vroukens lust die kinderen draghen.
Wy hebbens hier tot twee oft drie plaetsen ghehaelt,
135
Maer en connens niet ghecoken als ghi hier doet.
Nu oft aenden visch oft aende boter faelt.
Die sake en zijn wy met ons alle niet vroet.137
Daerom bids ick u Heere, weest doch soo goet
Dat ghy heur van uwen Stochvisch laet proeven.+
140
Inden noot elck meest vrienden behoeven.
Seer geerne, sey de Pater, ende ontboot den Cock
Datmen hem den Stochvisch soude bereeden.
Heyn hadde de Schotel onder zijnen rock:
Grammercijs mijn Heere, sey hy, godt moet u geleeden!144
145
Mijn Meester en mijn Vrouwe met hen beeden
Sullen de vrientschap ghedincken die ghy heur bewijst,
Want deen vrientschap altijts uut dander rijst.
Heynken was seer blijde op tselve pas,148
Want hi hadde een schotel stockvisch naer zijn vermeten,
150
Die wel ghebotert en soo groot oock was,
Dat zijs met hen allen niet en costen eten.
Hy quam bijt gheselschap daerse waren gheseten,
Die hem met vreuchden ghinghen vermaken snel.
Ghestolen brocxkens ghemeynlijck smaecken wel.
[p. 39]
155
Dit compt, seyde Heyne, van ghoede milde gratie
Die den hongherighen buyck met spijse vervult.
Al maeckte de weerdinne een lamentatie
En hadde my by na tot gramschap verdult,158
Nu eten wy stockvisch ende en maecken gheen schult,
160
Dies wy voor tghelt oock niet en sorghen;
Daermen gheeft en derfmen coopen noch borghen.161
Twert tijt, sy moesten scheyden int leste
Deur ghebreck van ghelde, twas by bedwanck.
Sy betaelden broot, en schreven die reste.164
165
Dat sal ick u brenghen, sprack Heyne, eer lanck.
Als ghijt doet, sey de Vrouwe, soo weet icx u danck;
En ghijt brenght, so en derf icx selver niet halen.167
Niet te min, die wat gheeft die wilt betalen.
Sy scheyden van een, deen ghinck daer, dander hier,
170
Maer Heyn dacht te wrekene zijnen thoren.170
Hy ontstack een keersse inde keuckene aent vier,
Segghende daer is wat inde camer verloren.
Hy nam den voorschoot die hy hadde voren,
Dien ghinck hy voor Tafereel op tresoor doen hanghen.174
175
Constenaers hebben altijts na cluchten verlanghen.
Op tresoor stonden twee wassen keerssen gheheel,176
Die ghinck Heyn alle beyde ontsteken,
En settese soo al berrende voor Tafereel;178
Doen is hy terstont uuten huyse ghestreken.+
180
Hy wilde hem selven daer mede wreken,
[p. 40]
Dat hem die weerdinne hadde spijse ontseet;181
Elck opent gheerne dat hem opt herte leet.
Tquam rechts alsoo alst wesen soude,
Want daer dien dach gheen volck en verghaerde
185
Dat de Vrouwe inde Camer setten woude,
Want sy die plaetse voor die vrienden spaerde.186
Alst laet wert en den nacht hem openbaerde,187
Slootse die deuren en wilde ghaen rusten;
Die daechs arbeyt, sal snachts wel slapens lusten.
190
Alsse inde camer quam ende heur keerssen aensach,
Die meest verbrant waren totten eynde,
Wertse roepende, ay lacen, o wy o wach!
Hoe come ick nu in dese ellende?
Wie heeft dit ghedaen? waert dat ick hem kende,
195
Ick stake hem therte af al waer hy seer coene!
Gramschap doet meer seggen, danmen denct te doene.
Die Maerte dit hoorende, wert beschaempt,197
Midts datse heur vrouwe roepende vant,
Segghende: wat sal ick nu maecken alst dondert?199
200
Mijn ghewijde keerssen zijn al verbrant,
Oft wat soude ick nemen in mijn handt,
En ick haestelijck storve? dwelck Godt behoede.202
Die van als bedenckt leeft als die vroede.203
Als der vrouwen moet wat was ghesoncken,204
205
En de Maerte heur ooghen op soude slaen,
Sachse den voorschoot voort Tafereel hanghen.
Vrou, seydese, dit heeft Heynken de Luyere ghedaen;
[p. 41]
Desen voorschoot hadde hy heden morghen aen,
Daer wil ick mijn lijf wel onder legghen.209
210
Datmen gesien heeft machmen wel stoutelijc segghen.
Ick gelooft wel, sey de vrou, tis van zijnen wercke,211
Want hy gheen ghewijde keerssen en acht;
Ick dincke, hy en bernt anders niet inde Kercke
Als hy by nachte die Outaren wacht,214
215
Maer hy sal my betaelen, heb ick anders macht,215
Oft hy sal den vluchte moeten kiesen;
Niemant en wil gheerne tzijne verliesen.
Heyn dacht wel, de vrouwe soude haer stooren,
220
Gaen wy inbijten (zey hi) ghy sult wat nieus hooren,220
Waer toe hem dander ghewilliclijcken pasten.221
Wildy mi, sey Heyn, vanden inbijt ontlasten,
Ghy sult den willecom hebben diemen mi gheeft.223
Die niet en avontuert, doch niet en heeft.
225
Heynken brachtse terstont int zelver huys
Daerse voormaels den stockvisch hadden gheten.
De vrou hem siende wert heel confuys,
En hadde by nae inden hoop ghesmeten.228
Hoe? zeyde Heyne, wat is dit u vermeten?229
230
Ick brenghe u gasten, wildijse verdrijven?
Tis eenen slechten willecom daermen gaet kijven.
Goey mannen, ghy zijt, seydese, willecom certeijn,
[p. 42]
Maer Heyne, ghy blijft mi liever achtere.233
Ick hoor wel, zeyde Heyne, mijnen willecom is cleyn,
235
Nochtans en comdi door my niet tachtere.235
Neen, seydese, en dedy mi gheenen lachtere236
Doen ghi mijn keersen ontstaeckt die meest verbrant zijn?
Die goet met quaden loont moet een vuylcalant zijn.
U keersen? seyden dander, hoe is dat ghebeurt?
240
Wilt ons daer noch wat meer af vertellen.
Hy nam, zeyt se, eenen vuylen voorschoot zeer besmeurt,
Daer ghinck hy beyde mijn keersen voor stellen.
Hy deet om dat hi my zoude quellen,
Maer ick gheloove tsal hem berouwen;244
245
Langhe gheborcht en is niet quijt gheschouwen.
Ist anders niet, zeyde Heyne, zoo zijt te vreden.
U keersen en waren die niet ghewijt?
Jase, zeidese, te Lichtmisse lest leden,
En dat ist principaelste dat mi nu spijt.
250
Is dit waer, zeyde Heyne, zoo weest verblijt250
En danckt Godt dat u keersen daer toe zijn ghecomen;
Datmen God gheeft en is niet te vergheefs ghenomen.
Hier waren in u huys by een verselt
Ses hongherighe buycken vol alder sorghen,
255
Die gheen spijse en hadden, pant noch ghelt,
En ghy en wildese niet langher borghen.
Den hongher hadse moghen verworghen,257
En hadde den voorschoot gedaen die ghy misprijst.258
Tis goet dat den hongherigen menschen spijst.+
[p. 43]
260
Dunckt u niet dat hi daerom wel weerdich was
Dat icker u keersen voor soude ontsteken,
Die ons stockvisch verleende op tselve pas,
En de my den Pater soo vriendelijck toe spreken?263
Ick segghe, en ghy dit rekent voor ghebreken,264
265
Ghy maeckt u siele noch meer een besmettere;265
Die met Godts wercken geckt is doch een kettere.
Daerom ist best, laet u ghenoeghen,
Beclaecht u niet meer over sulcke saken;
Tis misselijck dat God noch soo mochte voeghen,269
270
Datmen den voorschoot een cappelleken soude maken,
Soo mocht hi oock aen profijt gheraken,
Om dat dit miracule hier is gheschiet.
Tis goet om verdraghen daermen profijt af gheniet.
Die vrou sach wel, sy en sou anders niet crijgen,274
275
Maer noch begeckt worden waer dat zijt vermaende.275
Aldus batse Heynen dat hi wilde swijgen,
Want sy heur tfeyts int leste schaemde.
Heyn sant heur nochtans gasten alsoot betaemde,
Die om den voorschoot te sien daer zijn vergaert.
280
Tzijn goey gasten daer de weerdinne wel by vaert.
Aldus heeft die vrouwe heur schade verhaelt,
Diese eerst aen heur keerssen gedoochde,
En Heyn die hadse oock wel betaelt
Van donbeleeftheyt die zy hem toochde.283-4
285
Den voorschoot hy deur den stockvisch verhoochde285
[p. 44]
En des Paters liberaelheyt wert verbreet;
Tis goet daert al tsamen met vrientschap scheet.
Finis.
[vignet]
¶ Ghedruckt Thantwerpen / opde || Lombaerde Veste+ inden witten Hase, || sewint / by my Jan van Ghelen. ||
Anno. M.D.LXXXII
[drukkersmerk]
(Fide nonquam polluta)
+bl. 24
+Opschrift: tot Peeter pots naar het huis van Peter Pot. Pieter Pot was een rijke burger van Antwerpen († 1459) die aan de stad een godshuis onder leiding van drie priesters schonk (zie Biogr. Nat. 18, 78; N. Ned. Biogr. Wdb. 5, 533-4) Stochvisch sic; in dit stuk herhaaldelijk aldus gespeld.
5inbijten iets eten (zie WNT i.v., bet. 1)
8waren niet wel ghelooft hadden niet veel krediet
11cruyssen munten; vgl. I, 170
14volchden zetten het proces voort
16pol vrijer, vent
18verlegghen voorschieten; vgl. I, 148
+bl. 25
19Oft als proefden op de proef stelden
20tis misselijck wie weet
26deert schort
29dnieu de nieuwe vertering
30te schrijven op te schrijven, te poffen
32doet ... te viere kook of bak wat voor ons
34ghederven missen
35thout de kerfstok nl.
44heur ... bedancken tevreden zijn
46blancken zesduitstukken
49niet diep inne niet van harte
50Non fortse het geeft niet
51Als van wat betreft
52kerf schuld op de kerfstok
53Hy en of hij cadetten grote heren
55dies maecke ick moet dat is mijn overtuiging
56Spreuken 17:1
+bl. 26
59ik heb wat verzonnen
60men weet nooit hoe een bal kan rollen
62als ik mij kan (ver-)kleden zoals ik wens
66gheven vander taerten tracteren, t.w. in ironische zin
72rechts net
73bert schotelplan?
75Peeter Pots zie hierboven
76ontbinden vertellen
78corts kort geleden tafereel schilderij
81ghedaen oorcont verteld had
82vont list, truc
84tis misselijck vgl. vs. 20 en 60 rijst voortkomt
92de deed
95ick ... cleerlijck toch herken ik u zo duidelijk
97voorstel werkwijze
+bl. 27
102is ghemist verkeerd staat
107craeckt verkondigt (als iets sterks)
110const zou kunnen
111met pennen te verbinden met screef twee ghelijcker twee die zo gelijk aan elkaar waren
116wrijve dit is geen infinitief; de constructie is: dat ik niet en doe dan dat ik wrijve
121over een maent al een maand (geleden)
122bij bedwanghe door overmacht
128sitten als model nl. voldaen voltooid
129vermonden mededelen
130onse vrouwen van onze meesteres
131bestaen aangegrepen
137daar kunnen wij niet achter komen
+bl. 28
144Grammercijs grand merci, dank u zeer
148pas ogenblik
158verdult dol gemaakt
161derfmen hoeft men
164schreven vgl. vs. 30
167En als derf hoef
170zijnen thoren de hem aangedane spijt
174de tekst heeft op tafereel voor tresoor, de bedoeling is blijkbaar dat H. het voorschoot hing voor het schilderij (met een gewijde voorstelling ongetwijfeld) dat boven het buffet hing; vgl. vs. 206 tresoor buffet
176twee wassen keerssen gheheel twee waskaarsen die nog heel waren; waskaarsen waren toen iets zeer kostbaars
178berrende brandende
+bl. 29
181ontseet geweigerd
186spaerde reserveerde
187hem openbaerde zich vertoonde, viel
197beschaempt blijkbaar voor ontsteld (confuus)
199alst dondert als het onweert (men placht dan nl. gewijde keersen aan te steken)
202En ick als ik haestelijck plotseling
203van als bedenckt zich voor alles tijdig voorziet
204moet ontsteltenis
209mijn lijf onder legghen mijn leven onder verwedden
211van zijnen wercke wat men van hem verwachten mag
214die Outaren wacht wacht houdt in de kerk (altaarwacht) (het is natuurlijk ironisch bedoeld)
215heb ick anders voor zover ik heb
+bl. 30
219scamper spotlustig
220inbijten vgl. vs. 5
221pasten schikten, leenden
223gij zult delen in de goede ontvangst
228inden hoop ghesmeten er op geslagen
229wat is dit u vermeten wal ga je nu beginnen
233blijft ... achtere je moest maar liever wegblijven
235comdi niet tachtere lijd je geen schade
236dedy ... lachtere heb je me niet schandelijk beetgenomen
244gheloove beloof
250zeyde tekst zeyne
257verworghen doen omkomen
258En hadde gedaen was er niet geweest
+bl. 31
263En de my den Pater en maakte dat de pater
264en ghy als gij
265besmettere schender, die ontheiligt
269Tis misselijck het zou best kunnen zijn
274zij zag wel dat er voor haar geen eer aan te behalen viel
275vermaende er over sprak
283-4betaelt van betaald gezet
285verhoochde tot aanzien bracht.
+bl. 32
