[p. 45]
Mont toe, Borse toe
Die hooren en sien // can,
En swijgen // mede:
Deucht sal hem geschien // dan,
En crijgen // vrede.
Ghedruckt int Iaer ons Heeren:
M.D.LXXXJJJ.
Ist sake dat yemandt nu te rechte bedinckt
Hoe perijckeloos nu zijn de tijden,
End hoe veel quaets dat de tonghe inbringt,
Oock de stricken om t Gelt aen alle zijden:4
5
Die sal waerachtelick moeten belijden
Dat het seg-woordt daechlicx wordt volbracht,6
Wildy u selven end u goet bevrijden,7
Mondt toe, Bors toe, op u woorden wel acht.
Sijdij als de Rijcke, hebdij eenige macht?
10
Siet dat ghy u tonghe niet en laet verhalen
Dat u Borse namaels wel mocht betalen.
Tis eenen yseren tydt, alsoomen sien / mach,
Nergens en is men vrij in eenighe stede,
Wie isser die de boosheyt te hans verbien / mach?
15
Goetheyt is verstroyt, alle rust ende vrede,
Men vreest God noch zijn gheboden mede;
De deucht is geheel wt den lande gesmeten,
Maer list end bedroch is nu de zede.
[p. 46]
Wille heeft goede reden heel verbeten,19
20
Rechtveyrdicheyt is in een hoecxken geseten,
Tis den deyrlicxsten tijdt diemen oyt vandt:
D'onrechtveyrdicheyt heeft nu de overhandt.
Elck is in hem selven vol erreuren,
De macht der rechtveyrdicheyt wort heel verneert.
25
Deen wilt thooft schier controleuren,25
Want donverstandige nu domineert.
Door gifte wordt Iustitie gecorrumpeert,
Dwelck de Eergiericheyt in can geven,
Dies menich quaet Boeve noch triumpheert
30
End de slechte rechtveyrdige moeten sneven.30
De Schaepkens worden al-om verdreven,
Want de Wolven sietmen plucken en teesen32
Die al de werelt schier brenghen in vreesen.
Guchelaers, Dobbelaers, end' Hoereerders,34
35
Onschamel Clappaerts, end' Leugevinders,35
Ezels, Bottaerts, Slechtaerts, Flatteerders,
Dronckaerts, Brassaerts end' stoute onder-winders
Sijn beter geacht dan deucht-beminders,
Wijse, geleerde, verstandighe persoonen,
40
Oft sobre, schamele, eerlicke kinders,
Dwelck certeyn een quaet is, niet om verschoonen.41
Sal God een yegelick na zijn wercken loonen,
Wat eeren sullen sy connen bewysen
Die den quaden boven den goeden prijsen?
[p. 47]
45
Nergens en is ruste, maer groot verdriet,
Heymelicke vyandtschap, nijdt end' haet;
Niet dan dreygementen datmen nu siet,
En daer en boven de vreese der Boeven quaet.
Vol twist end tweedracht is elcken staet.49
50
De Lieffde wordt heel vanden Naesten gekeert,
De gheveynsde Heyligen, met Boosen raet,
Hebben de werelt haer bedroch geleert,
Dies oock de ketterye daechlicx vermeert,
Want hoe souden sy yet goets geleeren meugen
55
Die de waerheyt willen veranderen in Leugen?
Daer is eenen nieuwen Arrius geboren,56
End' eenen nieuwen Manicheus oock diesgelijcke;57
Novatianus ketterye roemt nu te voren58
End' den quaden Erintheus, vol valscher practijcke,59
60
Noch duysent meer ander die ick over-strijcke,60
Daer tvolck by verleydt wordt, slecht van verstande,
End' steken nu thooft op in elcken wijcke
End' saeyen tquaet cruydt hier achter Lande,
Dwelck is voor de Herders een groote schanden,
65
Die de rechte Leere houden verholen:
Daermen de waerheyt swijcht, moetmen altoos dolen.
Nu isser datmen noyt te voren en sach,
Alle dingen zijn verandert op dit termijn;
Ick meyne, dat ons naeckt den laetsten dach,69
[p. 48]
70
Want daer daechlicx veel vremde teeckenen zijn.
De boosheyt thoont nu haren schijn,
Al-om end' om zijn sondige wercken,
Nemesis, Negera, end' Alecto sijn73
Met Thesiphone comen den hoop versterken
75
Wt der duyster hellen, want sy aenmercken75
Datment al wil besitten met forts end' gewelt.
Trecht wordt vercrompen, men siet meest na t' gelt.77
Ick en wijts den Princen niet, maer de sonden
Die nu gebeuren in diversche plecken:
80
In all neringe is gebreck bevonden80
End' niemandt en machmen zijn boosheyt ontdecken.81
Al soumense geyrne tot deuchden trecken,
Twordt al verstaen met twist end' geschille;83
Hoe goede argumenten, men hoortse begecken:
85
Hij is quaet te wijsen, die verdoolt gaen wille.
Dus hoort en denckt, voorts swijgende stille,
End maeckt dat ghy Mondt end Borse toe-sluyt,
Want tis al voor eens dooffmans deur geluyt.
U tonge moet gij dan scherp bedwingen,
90
Oft u Borse mocht wel lijden noot;
De tonge is oorsaeck van quade dingen,
De tonge brengt menich mensch ter doot,
De Tonge maeckt Orloge end' tweedracht groot,
De Tonge is tbeginsel van de kijvagie,94
95
De Tonge maeckt eenen vriendt wel vijandt bloot,
Gheen grooter verraedt dan valsche clappagie;
De Tonghe verdruckt menighe personagie,97
[p. 49]
De Tonge maeckt dat al de werelt schier sneeft,98
De Tonge die neemt dat si niet en gheeft.
100
Een quade Tonge is een abuyselicke wee,
Sy maeckt dat menich hert ongesont / is,
Een vreeslick tempeest, een draeyende Zee,
End' quader dan Sirtus, die sonder grondt / is:103
Tis wonder hoe quaet dat der Tongen vondt / is
105
Noch quader dan Schulla, daert al wordt verslindt,105
Hoe-wel sy bequaem in smenschen mondt / is,
De tonge is t' schadelicxste datmen vindt;
De tonge 't secreet der herten ontbindt,
Ment tempt alle Beesten, hoe wreedt van natueren,
110
Maer een quade Tonge sal haer altijdt rueren.
De tonge is meerder dan alle de samen,111
Sy breeckt de ruste end' maeckt den twist;
De Tonge beneemt veel goede namen,
De tonge heeft dickmaels haer gelooff gemist;114
115
De tonge is d' Instrument van allen argelist,
De tonge derft Gods naem wel blasphameren;
De tonge heeft Gods woord ydelick verquist,
De tonge doet Steden end' Landen mineren,118
De tonge deed' de Propheten persequeren,
120
De tonge heeft een onberispelick quaet gewrocht:120
De Tonge heeft Christum aent Cruys ghebrocht.
[p. 50]
De Tonge moet vreesen voor alle saken,
End' principalick haer woorden wel gade-slaen;
Een goede tonge can vriendtschap maken,
125
Maer een quade tonge heeft wonder misdaen.
Daerom doe ick u nu noch eens vermaen:
Wildy u selven end' u goet bewaren,
En laet niet veel woorden wt uwen monde gaen,
Oft u tonge sou u Borse beswaren.129
130
Denckt hoe zy voormaels hebben gevaren
Die de tonge gebracht heeft in groot verdriet,
Want een woordt dat ghesproken is, en keert doch niet.
Met swijgen en condy niet verbeuren lichte,
Want men seydt gemeenlick: t' gedachte is vry,
135
Maer daer veel woorden zijn even dichte,135
Daer zijn oock veel sonden, na Salomons bely.
Men antwoordt wel sonder veel spreken, waer dat sy;
Veel woorden brengen sotheyt voort ten beginne.
Al is een boerachtich, end' plomp daer by,139
140
Can hy swijgen, men rekent hem wijs van sinne.
Sommige en hebben geen vuylder feyt inne141
Dan veel claps, dwelck de ziele doet beven,
Want van elcken woorde salmen rekenschap geven.
Dus stopt uwen mondt, die geneycht is om spreken;
145
Den mondt is den kuyl vol quader vonden.
Hy bewaert zijn ziele van veel gebreken
Die synen mondt houdt in den breydel gebonden;
Wt den mondt comen diversche sonden,
Valsch getuych, verradery ende nijdt.
150
Om dat den mondt spreeckt (naer Christus orconden)
[p. 51]
Coemt wter herten eerst t' rechte belijdt.150-1
Dus wildy met rust leven al uwen tijdt,
En laet niet veel woorden wt den monde vliegen,
Oft u tonge sou u Borse bedriegen.
155
Ghy siet wel, daer en is nergens geen trouwe:
Deen vriendt wordt vanden anderen beclaecht;
Dwijff tegen den Man, de Man tegen de Vrouwe,
De Vader tegen t' kindt nu vyandtschap draecht
End' t' kindt synen vader voor t' gerichte daecht.
160
Deen Broeder is tegen dander int geschille,
De vrouwe wordt van haer Ionckwijff geplaecht161
End' de knecht synen meester verraden wille.
Ghy en condt niet gespreken, secreet oft stille,
Men sal u altijdt in een woordt bevangen,
165
Een ygelick salder oock t' zijn toe hanghen.165
Men weet niet waermen succoers sal soecken,
Alle plaetsen zijn onvry, end' geheel suspect:
De Muyskens sitten in alle hoecken,168
De Coppespinnen hangen aen t' huys gestrect,169
170
T'wordt al verstaen, waer ghijt vertrect,170
De Swaluwen zijn onder u dack gecropen,171
T'serpent leydt stille onder t'cruydt bedect;
De krekel coemt wter schauwen geslopen,173
T'veldt heeft zijn oogen allesins open,
175
Alle bosschen end' hagen ontpluycken haer ooren,
Ghy en condt niet spreken, sy en sullen hooren.
[p. 52]
De Vogelkens zijn altijdt inde weyre,
De Exter en can haer huppelen niet laeten;
De clapachtige Roetaerts brengent int cleyre179
180
End' dragen de tijdinge soo achter straten;
De Schimpaerts kijcken door spleten end' gaten,
De Twistmakers brengent al in dangier
En dragen tot Meesters end' Ondersaten
In deen handt twater, end' dander handt vier.183-4
185
Men weet niet waermen sal spreken schier,
Dus raed' ick u noch eens, op alle bede:
Mondt toe, Bors toe, so blijffdy in vrede.
De mondt door lichtelick ontluyken
Can de sulcke haest in u borse geraken;188-9
190
Tis wonder wat stricken dat syer toe gebruycken,
Dees gierige vreckaerts, dees scherpe staken.191
De begeyrte des Gouts can wonder maken,
Orlooch stichten, groote steden bederven,
De Leugen prijsen, de waerheydt laken,
195
Den boosen verheffen, den goeden doen sterven;
Ontwegen, ontmeten, ontsweyren, onterven,196
T'gelt derff alderhande saken bestaen,
Maer Godt end' t'groot Gheldt can qualick tsamen gaen.
O Gelt, Gelt, oudt beminlick fenijn,199
200
Ja bederffnisse van t' menschlick geslachte,
Al schijndy ons nuttelick op dit termijn,
[p. 53]
Deur u coemt daghelicx verdriet end' clachte.
Ghy waert die, die den Heer ter dootwaerts brachte,
Die om soo luttel gelts was verraden.
205
Waert dat men u wercken te recht bedachte,205
Een yegelick sou u bedroch versmaden.
O des vyandts supstantie, vol ongenaden,207
Oorspronck, daer alle sonden wt-spruyten,
Ghy leydt ter hellen, end' selff blijffdy daer buyten.
210
Wat isser ontschamelder oft stouter dan t'gelt210
End' dat den mensche aldermeest doet sneven?
Die niet en heeft, wordt seer gequelt,
End' diet heeft wordter dick om verdreven.
Wat comen u al groote Beesten beneven,214
215
Ist dat u borse wel is gelardeert!
Ghy en condt so vredelick hier niet leven,
Om ws gelts wille wordt haest u lichaem verneert.
Dus in mynen raedt dan persevereert;
Mondt toe, Bors toe, wilt niemandt betrouwen,
220
So meuchdy u lichaem, end' u goet behouwen.
Daer comen daechlicx naer den Roof gevlogen
Valcken, Grieffoenen, end' felle Dieren;
Oock loose Vossen, suptijl deur-togen,223
Jae Raven end' Wolven, met ander Dieren.
225
Dese volgen t'Gelt na in alder manieren
Gelijck eenen hoop der Tyrannen quaet,
Als oock Advocaten, die valscheyt versieren227
End Procureurs, bedriechlick in heuren raedt;
Voorts al dat met nieu practijcken om-gaet:229
230
Woeckeraers, Moorders, Crijgers end' Dieven,230
Die Godt versaken, end' t'Gelt gelieven.
[p. 54]
Dit volck is altijts een hebbens tachtere,232
Als Crassus Pigmalion hier te voren;233
Sulcke en laet ick oock niet achter,
235
Polimnester Ruffus, seer gierich geboren.235
Dese hadden het Gelt heel wt-vercoren,
En brochten menich mensch in groot verdriet.
Al heeftmen u hier oock trouwe gesworen,
Tis al naer de Borse dat yegelick siet.
240
Al en is door u Lichaem gheen sonde geschiet,
U Borse soude haest sondigen in dit termijn
End ghy soudt moeten een dubbel ketter zijn.
Meester
Aldus houdt den mondt en Borse int slot
End siet met wien ghy hier verkeert;
245
Raedt u yemandt anders, die is wel sot.
Door hooren en swijgen wordt den vrede vermeert;
Tis altoos onderhouwen end oyt geleert
Van alle verstandige Mannen end Wijven:
Canmen swijgen, men wordt op d'Aerde ge-eert;
250
Om eens woordts wille moet sulck in darmoey blijve[n].
Rust end Vrede sal u dan beclijven,
Condet ghy u tonge tot silentie geven.
Tot ws Lichaems profijt is dit geschreven.
Niet meer also:
Crul.
Hoort, swijcht, end siet:
Muyst, maer en meaut niet.
19Wille moedwil
25Deen de eerst de beste
30slechte een voudige
32plucken en teesen tautologische verbinding (zie WNT XVI, 1229)
34Guchelaers de bet. is klaarblijkelijk ongunstig, zoveel als bedriegers; of misschien woekeraars (vgl. Mnl. Wdb. III, 2053)
35onschamel onbeschaamd, brutaal leugevinder iemand die leugens debiteert; het woord is tot nog toe alleen opgetekend uit de Teuthonista, niet in WNT.
41niet om niet te
49is tekst: is in
56Arrius presbyter uit Libye, ca. 300 in Alexandriëe, loochende de goddelijkheid van Christus (Arianisme). ‘Arius' naam werd bij uitnemendheid het brandmerk voor elken ketter’ (J. de Zwaan)
57Manicheus gelatiniseerde Griekse vorm van Manes († 276), de Perzische stichter van een gnostisch-christelijke secte
58Novatianus presbyter, ca. 250 tegenbisschop in Rome, stichter van een streng ascetische secte, die o.a. zondaars ook na volbrachte boete niet meer in de kerk wilde opnemen roemt de uitgave 1601 heeft comt
59Erintheus (?)
60over-strijcke voorbijga
69Dit vers zou een steun kunnen zijn voor de opvatting van Dr W.A.P. Smit dat Crul tot de Anabaptisten behoorde: zij verwachtten nl. spoedig de laatste dag
73Negera Megera; bedoeld zijn de Erinyen
75aenmercken tekst anemercken
77vercrompen verkleind, verdrukt
80gebreck fout, tekortkoming
81ontdecken voorhouden
83verstaen met uitgelegd als
94tbeginsel de oorsprong
97Dit vers, dat in de uitgave van Goris ontbreekt, is aangevuld uit de druk van 1601.
98al de werelt iedereen sneeft ten val komt, ongelukkig wordt
103Sirtus, die sonder grondt is de dichter heeft de klok horen luien: de Syrte is niet een gevaarlijke diepte, maar een gevaarlijke ondiepte
105Schulla Scylla verslindt verslonden; de zwakke vervoeging was niet ongewoon
111samen de druk van 1601 heeft, wsch. terecht, famen: de boze tong kan alle faam te niet doen
114haer gelooff gemist haar verkondigingen (wat men geloofde te weten) verkeerd uit zien komen (?)
118mineren ondermijnen
120onberispelick dat niet berispt kan worden, t.w. niet op rechtsgronden aangetast; de tong doet kwaad zonder dat men er vat op heeft.
129beswaren tot last worden, in moeilijkheden brengen. Vs. 129 en 130 waren in de tekst verwisseld
135even dichte die elkaar voortdurend opvolgen
139een iemand
141geen vuylder feit geen erger gebrek
150-1Blijkbaar een toespeling op Matth. 12:34
161Jonckwijff dienstbode
165't zijn toe hanghen er iets van hemzelf aan toevoegen, het aandikken
168Muyskens luisteraars (met gedachte aan het fijne gehoor der muizen,
169Coppespinnen, de spinnen, zij die overal ‘venijn uit zuigen’; de druk van 1601 heeft spinnecoppen aen t'huys gestrect met haar net nl.
170vertrect vertelt druk 1601: waer dat
171Swaluwen symbool van de lichtvaardige prater die alles uitdraagt
173de krekel eveneens zinnebeeld van de lichtvaardige prater
179roetaerts Vlaamse gaaien int cleyre in 't klaar, in het openbaar
183-4zij zijn dubbelhartig, spelen een dubbele rol
188-9De zin loopt niet, maar de bedoeling is duidelijk: het lichtvaardige spreken kan aan sommigen gelegenheid geven tot een aanslag op uw beurs
191scherpe staken scherp voor inhalig was eert. zeer gewoon (WNT XIV, 506) staak voor vrek is niet opgetekend, alleen voor mager mens, waarmee het begrip van karigheid licht geassocieerd kan worden
196ontwegen, ontmeten te kort doen, afnemen door vals wegen en meten ontsweyren afnemen of onthouden door een valse eed
199beminlick dat men maar al te licht bemint
205te recht op de juiste wijze
207des vyandts supstantie duivelse stof
210ontschamelder schaamtelozer
214groote Beesten hoge omes
223deur-togen doortrapt
227versieren uitdenken
229practijcken in ongunstige betekenis, als in kwade practijken
230Crijgers zij die op de ‘krijg’, op het bijeenschrapen van goed uit zijn
232een hebbens tachtere een keer hebben (krijgen) ten achter, dus: zij zijn er op uit om meer te krijgen
233Crassus het bekende lid van het eerste triumviraat, bijgenaamd Dives, de rijke Pigmalion hier blijkbaar slechts uit misverstand genoemd
235Polimnester Polymnestor, de Thracische koning die Polydorus, zoon van Priamus, doodde om zich diens schatten toe te eigenen Ruffus wie hier bedoeld wordt is bezwaarlijk uit te maken, misschien Q. Pompeius Rufus Meester een envoi met deze titel is mij van elders niet bekend.
