[p. 79]
Prologhe
Hebdy mij uut uwer ghedachten gheset?
En sal mijn suchten, mijn kermen niet baten?
Ontfanct ghij niet meer u dieners ghebet?4
[5]
Ben ic voer u ooghen te zeer besmet
Midts tsondich vlees, dat mij houdt tondere?6
Of ist mijn onghelove, dat u hulpe belet?
Ic weet wel, in mij is die schult bijzondere.8
Nu, Heere, thoocht met uwen erm eens wondere;9
[10]
Helpt hem die schijnt buyten hulpe te stane,
Opdat ic uwer goetheyt mach zijn orcondere:11
Ghij en pleecht u vrienden noyt af te gane.12
Tis om u woordts wille dat ict u vermane,13
Niet om mijnentwille, diet wel hebbe verdient.
[15]
Maer al straft ons die Heere, hij doeghet als vrient.15
[p. 80]
Den druck is onverdraghelic, die mij toewast.17
Comdy mij met niet uwer gracien nadere,18
Ic blijve versmoort duer den grooten last.19
[20]
Tot mijnder hulpen gheringhe dan rast.20
Die maten des droefheyts zijn vol ghemeten,
Ic ligghe als een troosteloos mensche ontpast,22
Oft mij God en die weerelt heel hadden vergheten.23
Twijfelinghe is aen mijn voeten gheseten,
[25]
Desperacie van verde huer aenschijn thoont;25
Mijn hope vliedt wech, al waer se ghesmeten.26
Tschijnt dat mij tbetrouwen schier heeft ghehoont.27
Tenzij dat ghij, Heere, mijn sake verschoont,28
Ic moet zonder twijfel comen ter schanden;29
[30]
Want smenschen hulpe staet in Gods handen.
Tis om te treckene dat ghij mij castijt.32
Ghij doet ons met slaghen tot u vereenen,33
Straffende het vlees dat u wet benijt.34
[35]
Serteyn tis alzoo, ic bekent en belijt;35
Ghij doeghet voer tgoet dat ons quaet dunct wesen,36
[p. 81]
Al ist dat nature hier teghen strijt.
U slaghen zijn zoet en weerdich ghepresen,
Maer, Heere, ghij zijt oick ons Vader in desen,
[40]
Ghij ontfanct al kindt dat hem tuwaerts went;40
Dat ghij gheslaghen hebt, coent ghij weder ghenesen.41
Ghij zijt voer een bermhertich vader bekent.42
Aensiet mijnen noot, die ic hebbe present,43
En wilt mijn clachten ter stont aenmercken.
[45]
U bermherticheyt gaet boven alle wercken.
Midts die groote droefheyt die ic zie rijsen.
Nochtans, hoe wonderlic dat Fortuna raest,48
U woordt can altijts confortacie wijsen.49
[50]
Al moet ic met droefheyt mijn ziele spijsen,
Eenen man naer u herte heves meer ghesmaect:51
Davidt, wiens naem ghij hooghe ghinct prijsen.
Tblijct aen de psalmen die hij heeft ghemaect.
O Heere, mij metten selven gheeste raect,
[55]
Dat ic gheenen tijt van u en wijcke.55
U godlijcke gracie op mij doch daect56
En slaet u aerme diener gheen zwijcke.57
Al ben ic verde van Davidts ghelijcke,58
Ontfanct zijnen psalm in mijn verzeeringhe.59
[60]
Tis al ghescreven om onse leeringhe.
[p. 82]
Psalm 77
+Met mijnder stemmen tot God uuter herten,
Ja, met mijnder stemmen wil ic crijschen, voerwaar;62
Hij sal mij verhooren, als ic ligghe in smerten;
Al hij verre zijn, hij is nochtans daer.64
[65]
In den dach mijnder noot, vol lijdens zwaer,
Socht ic den Heere, tot mijnder baten;66
Ic rechte tsnachs mijn hant ute duer grooten vaer67
En badt zonder ophouden, zeer boven maten,
Want mijn ziele en wilde huer niet troosten laten.
[70]
Den druck maect dat mijn hope gheheelic smelt.
Wanneer ic Gods oordeelen wilde vaten,71
Werdt ic in mij selven zoe zeere ontstelt.
Ic sprack en hebbe mijn sinnelicheit ghequelt,73
Maer mijnen gheest werdt int ondersoucken onmachtich.
[75]
Gods oordeel te verstane is mij te crachtich.
Siende rontsomme oft mij troost mocht gheschien.77
Maer niet dan droefheyt en zie ic mij naken,
Soe dat ic niet spreken en can midts dien.
[80]
Ic dincke wel watter voormaels al is ghesien,80
Wat ghij, Heere, ghedaen hebt in de jaren voerleden,
Waer duere mijn vreese wel weech soude vlien,
Waer ic in u wercken gheheel tevreden.83
[p. 83]
Maer met dencken moet ic den nacht besteden
[85]
En disputeren in mijnder herten gront.
Mijne gheest wilde ondersoucken u zeden86
En sprack duer den druck diet daer dede oorcont:87
Sal de Heere mij versteken in alder stont88
En heeft hij aen mij niet meer zijn behaghen?
[90]
Die van God versteken is, moet altijts claghen.90
Met zijnder goetheyt die ic voormaels bekende?92
Sal hij mij in der eewicheyt niet meer bijstaen?
Soe ist tevergheefs, waer ic mij wende.
[95]
Is zijn godlic woort ghecomen ten ende,
De fonteyne des levens dan uutghemeten?96
O wat droever ghepeys! wat zwaerder allende!
Hoe heeft mij dese zorghe te gronde ghesmeten!98
Heeft God zijn ghenade gheheel vergeten
[100]
En zijn bermherticheyt in thoorn ghesloten?100
Soe worde ic van duvel en helle verbeten.101
De pijlen des doots blijven in mij gheschoten;
Alle plaghen worden tseffens uutghegoten.103
Soude Gods thoren zijn ghenade verdrijven?104
[105]
Maer zijn woordt sal in der eewicheyt blijven.
[p. 84]
Werdt ic gheware mijn onmechtich verstant107
Ende sprack certeyn: Dit is mijn zwancheyt,108
Daer is veranderinghe in des Hoochsten hant.
[110]
Hij slaet, hij gheneest, hij verderft, hij plant,
Hij maect zieck ghesont, hij can nemen en gheven,
Hij werpt ind zee en brengt weder aen lant;
Hij alleene heeft macht over doot en leven.
Daerom wil ic segghen wat hij heeft bedreven,
[115]
De wonderen die hij heeft ghedaen van ouden tijden.
Wie is van hem oyt onghetroost ghebleven,
Die zijnen naem gheduerich wil belijden?
In hem wil ic dan altijts verblijden,
Hoe quaet dat de zake oick met mij wordt;
[120]
Want Gods hant en is noch niet vercort.120
+God, uwen wech is de heylicheyt alleene;
Daer wil ic in wandelen, naer u ghebot.
Ghij zult mij beschermen, al ben ic in weene.
Ghij zijt u dieners een onverwinnelic slot.124
[125]
Wie isser zoe groot en machtich als God?
Ja, wie heeft eenighe macht, zij en comt van boven?126
Die hem selven yet toescrijft, is dwaes en sot,
Al waer hij de meeste in sprincen hoven.
O God, uwen naem is waerdich om loven;
[p. 85]
[130]
Ghij zijt God, die wonder doet en hoochst gheseten.
Der heydenen goden zijn voer u verstoven.
Hemel en deerde staen duer u secreten.132
Ghij hebt den volcke u macht laten weten,
Also datsze gheen onschult cuenen bewijsen,
[135]
Die Gods wercken weten en hem niet en prijsen.134-135
+Ghij hebt u volck zeer machtich verlost,
Die kinderen Jacobs en Josephs bij name.
Hoe voersichtelic gaefdy huerlieden den cost,138
Als ze uut Canam in Egiepten quamen.
[140]
Dies hem alle menschen wel mueghen schamen,140
Die niet en betrouwen u godlijcke macht.
Ghij lietsze eenen tijt gheneeren te samen,142
Totdatsze Pharo in catijvicheyt bracht.143
Daer saghen de wateren, Heere, u groote macht;
[145]
Sij veranderden huer nature en werden bloedich.145
Die diepten hebben, vreesende, u hoocheyt gheacht,
Die wolcken storten water uut, zeer overvloedich,
Den donder schoot blicxem, als pijlen gloedich,148
Omdat men u volck zoude laten passeren;149
[150]
Maer die verhert is en camen niet verneren.150
[p. 86]
+Hoe soude ic de wonderen al vertellen,
Die daer ghebuerden al Egiepten ontrent.152
Ghij ghincsze met dyveersche plaghen quellen,153
Omdat u moghentheyt zoude worden bekent.154
[155]
Men hoorde de stemmen des donders uut tfiermament,
Dat deerde werdt bevende en heel in rueren;156
Ghij beschermde u volc daer, voer elcken present,157
En dongodlijcke moesten de plage bezueren.158
Ghij dedet die zee oprecht staen als mueren159
[160]
En maecte in den middel eenen effenen ganck.160
Daer leyde ghij u volc deur ter selver hueren,161
Maer Pharo met ros ende waghen verdranck.162
Helpty, Heere, Ysrahel uut sulcken bedwanck,163
Hoe zuldy ons hier dan laten verbijten?164
[165]
Die van Abrahams gheloove zijn, sijn Ysrahelyten.165
Die niet en wisten waer zij souden weyden,
Duer Moysen en Aron, u ghetrouwe knapen,168
Die se in de wildernisse ghinghen leyden.
[170]
Daer dede ghij se veertich jaren lanck beyden,
Datsze noyt en quamen onder huys noch dack;171
[p. 87]
Ende zints datsze uut Egiepten waren ghescheyden,172
En wasser niet eene die eenen schuen ghebrack.173
Wat wast anders dan u liefde, die u hier toe track,174
[175]
En dat ghij u woordt daerduer beveste?175
Al lijde ic nu, Heere, dit onghemack,176
Ic weet wel, ghij sult mij noch helpen int leste.
Als ze mij alle begheven, zijdy de beste178
En comt mij met u troostelic woordt te baten.
[180]
God en sal de zijne nemmermeer verlaten.180
Niet meer alsoo Crul
emendaties
Opschrift ontbreekt in het Hs. Het Register van het Hs., fol. 141, vermeldt: den 79 psalm in dicht gestelt per crul. De nummering 79 is klaarblijkelijk een schrijffout voor 77.
paleografische / codicologische opmerkingen
Het woord Prologhe is in rode letters evenals het eerste woord en het hele laatste vers van elke strofe. De S van Suldy in vs. 1 is een rode Gothische initiaal, die de hoogte bezit van zes verzen, met zwarte versieringen. In de tekst staan een aantal, blijkbaar willekeurig gekozen woorden, in rode inkt.
Opschrift ontbreekt in het Hs. Het Register van het Hs., fol. 141, vermeldt: den 79 psalm in dicht gestelt per crul. De nummering 79 is klaarblijkelijk een schrijffout voor 77.
paleografische / codicologische opmerkingen
Het woord Prologhe is in rode letters evenals het eerste woord en het hele laatste vers van elke strofe. De S van Suldy in vs. 1 is een rode Gothische initiaal, die de hoogte bezit van zes verzen, met zwarte versieringen. In de tekst staan een aantal, blijkbaar willekeurig gekozen woorden, in rode inkt.
+Fol. 134
1Suldy: Zult Gij.
4Ontfanct ghij: Neemt Gij aan, Neemt Gij in aanmerking; u dieners: uws dienaars.
6Midts: Door; houdt tondere: omlaag houdt.
8die schult bijzondere: die buitengewoon-grote schuld.
9thoocht: toon.
11orcondere: getuige.
12af te gane: te verlaten, in de steek te laten.
13dat ict u vermane: dat ik er u dringend om verzoek.
15doeghet: doe het.
+Fol. 134v.
16verbidden: door mijn gebed (tot hulp) bewegen.
17die mij toewast: die aangroeit bij mij.
18Comdy mij niet nadere: Indien Gij niet nader tot mij komt.
19versmoort: verstikt, versmacht.
20gheringhe dan rast: haast U dan spoedig.
22ontpast: uit de gewone toestand.
23Oft: Alsof.
25Desperacie: Wanhoop; van verde: van verre.
26al waer se ghesmeten: als ware ze geschopt; geslagen.
27Het is alsof het vertrouwen mij geheel en al misleid heeft.
28Indien Gij niet alles goed maakt.
29Ic moet: Dan moet ik.
+Fol. 135
31u meenen: Uw bedoeling.
32om te treckene: om mij tot U te trekken.
33tot u vereenen: naar U komen.
34benijt: vijandig staat tegenover.
35Serteyn: Zeker; ic bekent: ik zie het in, of: ik beken het.
36Ghij doeghet: Gij doet het.
40al kindt: ieder kind.
41coent ghij: kunt Gij.
42voer: als.
43present: nu, thans.
+Fol. 135v.
46deerlic: ellendig; verbaest: verbijsterd.
48Nochtans, hoe ongewoon de geluksgodin, het lot, te werk gaat.
49confortacie wijsen: sterkte geven, toewijzen.
51eenen man naer u herte: David; heves meer ghesmaect: heeft er meer gesmaakt.
55gheenen tijt: geen ogenblik.
56daect: laat rusten, laat nederdalen.
57slaet gheen zwijcke: laat niet in de steek.
58verde van: ver van; versta: Al ben ik op verre na geen gelijke van David.
59verzeeringhe: verdriet, leed.
+Fol. 136
62crijschen: roepen.
64Al hij verre zijn: Al moge Hij ver zijn.
66tot mijnder baten: om hulp te bekomen.
67Ic rechte ute: Ik strekte uit; vaer: vrees.
71vaten: vatten, trachten te begrijpen.
73hebbe mijn sinnelicheit ghequelt: heb mijn verstand gepijnigd.
+Fol. 136v.
76dat ze wachten en waken: zo dat ze waakzaam zijn.
77Siende rontsomme: Rondkijkend.
80Ic dincke: Ik denk aan; wel: goed, diep, ernstig; al: alles, allemaal.
83Versta: Indien ik vertrouwen had in al Uw handelingen.
86u zeden: Uw handelwijze.
87diet daer dede oorcont: waaraan hij (de geest) uiting gaf.
88versteken: verstoten.
90versteken: verstoten.
+Fol. 137
91al: helemaal.
92bekende: kende, ondervond.
96De fonteyne des levens: Vgl. Ps. 36: 10; uutghemeten: geledigd.
98zorghe: vrees.
100thoorn: toorn.
101verbeten: stukgebeten, verscheurd.
103tseffens: tegelijk.
104Gods thoren: Gods toorn.
+Fol. 137v.
106Weer beheersing krijgende over mezelf na uit de slavernij van het vlees getreden te zijn.
107Werd ik de onmacht van mijn verstand bewust.
108zwancheyt: zwakheid, ziekte. De Canisius-vertaling van de H. Schrift vertaalt vers 11 van Ps. 77 als volgt: Maar ik sprak: Neen, dit werp ik van mij af, / Dat de hand van den Allerhoogste veranderd zou zijn! en verklaart in voetnoot: ‘Met kleine wijziging van de grondtekst’. Deze luidt: ‘Dit is mijn ziekte: dat de hand van den Allerhoogste is veranderd’; hetgeen vals is, en in tegenspraak met het volgende’.
120vercort: ingekort. Het vers betekent: Gods macht is nog niet verminderd. De uitdrukking is volgens S.J. Lenselink, Cornelis Crul's Bewerking ..., blz. 143, ontleend aan Bugenhagen's Interpretatio.
+Fol. 138
124u dieners: voor Uw dienaars; slot: burcht.
126zij en comt van boven: die niet van boven komt.
132staen: bestaan; duer u secreten: door Uw macht, die voor ons een geheim is.
134-135Zodat zij, die Gods werken kennen niets ter verontschuldiging kunnen aanvoeren, waarom zij Hem niet prijzen.
+Fol. 138v.
138voersichtelic: vooruitziend; gaefdy: gaaft Gij.
140hem: zich.
142gheneeren: de kost winnen, zijn levensonderhoud vinden.
143catijvicheyt: ellende.
145bloedich: bloedrood.
148als pijlen gloedich: als gloeiende, vurige pijlen.
149Omdat: Opdat.
150verhert: verhard, versteend; verneeren: vernederen, verootmoedigen, ootmoedig doen worden; camen voor can men: kan men.
+Fol. 139
152al Egiepten ontrent: door heel Egypte.
153dyveersche: verschillende.
154Omdat: Opdat; u moghentheyt: Uw macht.
156in rueren: in rep en roer.
157voer elcken present: ten aanzien van alle aanwezigen.
158dongodlijcke: de goddelozen; bezueren: ondergaan.
159dedet: deedt; oprecht: rechtop.
160in den middel: in het midden; ganck: gang, doorgang.
161ter selver hueren: op hetzelfde ogenblik, toentertijd.
162verdranck: verdronk.
163Helpty: Hielpt Gij; bedwanck: nood.
164zuldy: zult Gij; verbijten: verscheuren.
165Zij, die het geloof van Abraham aankleven behoren tot het uitverkoren volk.
+Fol. 139v.
166ghij leyde: Gij leiddet.
168Duer: Door bemiddeling van; knapen: dienaars.
171Datsze: Zodat ze, of: Waarbij ze.
172zints: sinds; ghescheyden: weggegaan.
173wasser: was er; die eenen schuen ghebrack: die een schoen miste.
174track: bewoog, aanzette.
175Versta: Om daardoor een bevestiging van Uw belofte te laten blijken.
176onghemack: rampspoed.
178begheven: verlaten, in de steek laten; zijdy: zijt Gij.
180nemmermeer: nooit (meer).
