[p. 88]
Refereyn
Bij den aermen hals niet en wilt laten ghelijcken,2
Maer ten is gheen wondere, als ment wel considereert,3
Want hij is gheeert,
[5]
Niet om zijn persoon, maer om zijn goet, zoot mach blijcken.5
Al is hij een bouve vol valscher practijken,6
Ja, oft bot, hij wert met ghelde ghepromoveert7
En ghemagiestreert.8
Den rijcdom maect zijn kindt schoone ghefigureert;9
[10]
Al ist leelic, losch, sot, botseus oft manck,10
Twert versocht thuwelijcke van joncx onghecesseert.11
Maer hoe schoone, hoe frisch, hoe rechten ganck
Dat een aerm kint heeft, men achtes als stanck.13
En wat den rijcke misvoucht, men keeret int beste,14
[15]
Om van hem te hebben oft ten minsten danck.15
Ghebraker yewaerts wijsheyt, hoort toch dees geste,16
[p. 89]
Daer wert hij ghehaelt, in deerste en in dleste;17
Midts zijnen conqueste schijnt dat in niemant ghelegen es18
Eenighe wetenheyt, al lieghet aen de reste;19
[20]
Maer wat hij misclapt, zulcx van monde gheslegen es.20
Vraghe:
Eist dan wonder dat elc na rijcdom gheneghen es?
Refereyn
Antwoorde:
Jaet, zoe ic uut uus selfs woorden bemercke,
Want is hij zoe hooghe verheven tallen percke?23
En laudeert men wat in hem is misprijselic,24
[25]
Is dat niet afgrijselic?
Want dat maect hem hooveerdich, en doer sulcke wercken
En dooch tregiment niet, onder leeke en clercken.27
Goeden raet, te ghemeenen oorbore spijselic,28
Wert veracht onwijselic,
[30]
Want God zendt zijn wijsheyt in den mensche lijselic,30
Sonder aensien des persoons oft sricdoms verteeren.31
Maer den meesten hoop, in boosheyt oprijselic,32
Meer volghende den raet in haer gheneeren34
[35]
Des rijcken pompeus dan des aermen ootmoedich,35
[p. 90]
Die se dan te rechte stroopen, schatten en scheeren,36
Want ghiericheyt den aert is van rijcdom voerspoedich
Ende roof volght na ghiericheit en moort bloedich.38
Sal dan tghierich herte, dat zoe vierich leyt en braet,39
[40]
Wijsheyt uutstorten? Neent. Maer zeer overvloedich
Vloyt wijsheyt uut therte dat rijcdom versmaet.41
Eist dan niet wondere dat tvolc dus na rijcdom staet?
Neent, want den rijcken mach rooven, moorden, stelen,
Lieghen, bedrieghen, ja bancqueroute spelen,
[45]
Dootslaen, ghewelt doen en stoutelic wreken
Sijns viants treken,46
En noch een man van eeren zijn, men moet al helen;47
Maer mispickelt den aermen yet, hij moet bequelen,48
[50]
Een woort wilt spreken.
En wie voer recht jeghen den rijcken wilt steken51
En daer met ijdelder hant zijn goe cause hecht,52
Men salt hem houden slepende, meer jaren dan weken,53
En noch daernaer verliesen, hoe hij daer jeghen vecht;54
[p. 91]
[55]
Want die goed noch ghelt en heeft, verliest zijn recht.
Dus mach den rijcken met eeren sueren en lueren,56
Maer twaer een valsch bouve, waert een schamel knecht.57
Liecht hij, oft zijn sijn woorden blau van colueren,58
Men moet segghen tes waer, wie derf hen controlueren.59
[60]
Tes noot dat onrecht van den rijcken verdreghen es,60
Al moettet den aermen rechtveerdigen bezueren;61
En want den treyn des rijcdoms in zulc pleghen es.62
Eist dan wonder dat elc na rijcdom gheneghen es?
Jaet, want niet booser dan een mensche ghierich,64
[65]
+En niet ongherechter dan gelt beminnen vierich,
Want de zulcke zou ooc zijn ziele vercoopen,
Tes scrifts ontcnoopen,67
En gheens menschen. Ooc alle zonden buutertierich68
Broet ghiericheyt, want zij is God revanchierich69
[70]
Int rapen, int scrapen, int caken, int stroopen70
Met grooten hoopen.
Hoe ziet men, laes, nu tvolc elcanderen overloopen,72
Nijdich, afgunstich en vol quader suspicie,73
[p. 92]
Gramscap, ghevecht, dootslach, bluetstorten bij stoopen,74
[75]
Valscheyt, meyneedicheit ja, en composicie.75
Belet ghiericheyt niet gherechte justicie,
En brengt zij niet die vreedsamighe int verdriet?
Ja, noch doet zij dalder schadelicste malicie:78
Zij valscht die heylighe scrift met een verkeert bediet.79
[80]
Sij sal ons int eynde leeren dat God Heyne hiet.80
Duer haer is booscheyt gheclommen opten hoochsten graet.81
Segt nu, ghij dwase, als men dit wel gade slaet,
Eist dan niet wonder dat tvolc dus na rijcdom staet?
[85]
Neent, want al voert den rijcke tcabas in zijn wapen,85
Vol caecharincx, oft al siemen hem schat rapen86
Crijcht dominacie,88
Al had hij zijn vader vermoort, zijn moeder beslapen,
[90]
Al cost men hem bij zijn eenghe dochter betrapen,90
Suster oft nichte, ja oft teenigher spacie91
[p. 93]
In tZodomyts operacie,92
Hoe criminel delict, hij crijcht dispensacie,93
Pardoen remis, heeft hij te gheven ducaten,94
[95]
Daer mede staet hij allomme ind gracie.
Wilt hij zijn maechschap trouwen, tsijnder baten,96
Hij doet alle gheboden na zijnen wille keeren.
Men zal die rijcke daerom niet verwaten,99
[100]
Als zij vrouwen vercrachten oft maechden onteeren,
Oft al zijnt overspeelders, tzijn al fijn heeren.101
Van den rijcken gheen misdaet zwaer gheweghen es,102
Maer tzou den aermen vergaen in groot verzeeren,103
Want zijn ghebreck onghestraft, noch verzweghen es.
[105]
Eist dan wonder dat elc nae rijcdom gheneghen es?
Jaet, want is dat wijsheyt, zoe was Cristus zot
Dat hij hier armoede vercoos voer tbeste lot,
Daert al zijne was, nochtans van hem verdrijvende108
In simpelheyt blijvende,
[110]
Leerende dattet den bequaemsten wech is tot Godt,110
Al houdter nu de werelt mede haren spot
Die nu is verstijvende.113
Judas ghiericheyt is noch Cristum ontlijvende.114
[p. 94]
[115]
Menich richter doet nu, daer Pylatus in dwaelde;115
Soe, qualic mach trijcke Gods zijn beclijvende.116
Den rijcken deser werelt, zoe Cristus verhaelde,
Als een kemel sou gaen deur dooghe van der naelde;118
Waren wij niet versteent, dit zou ons toch beweghen
[120]
Uuten wech, daer den rijcken vrecken in faelde;119-120
En, blijven wij vroetende in dit slijckich pleghen,121
Hoe sal dan Gods ghenade tonswaert zijn gheneghen?
Wij segghen wel tis waer, maer wij blijven obstinaet.123
Dus vraghic, nu ons dit al niet en es versweghen,124
[125]
Metter waerheyt also recht als eenen draet:125
Eist dan niet wonder dat tvolc zoe na rijcdom staet?
+Neent, want die gheenen rijcdom en is verwervende,
Men ziet hoe hij in zijn schuen gaet al stervende.128
Sijn daden, zijn woorden, zijn scrijven, zijn lesen
[130]
Sijn al mispresen.
Oick moet hij veel dinghen, zijns ondancx, zijn dervende,131
Diens kerf ijsere is, niet meer credo kervende.132
Hij en mach leech noch moy gaen om slusts ghenesen,133
[p. 95]
Als dien oft desen.134
[135]
Oick en wilt vetman zijnen cock niet wesen.135
Cristoffels comter niet eten en sulcke lieden,136
Die maken dat de rijcke hooghe zijn gheresen.
Hij en heeft gheen tafelvrienden, die hem rieden,138
Duer den dreck droughen, helpen oft gheluc bieden.
[140]
Al is hij verstandich, luttel yemant daer op let;
Ken zegx zoe vele niet, men zieghes meer gheschieden.141
Waer siet men een aerm, wijs man zitten in de wet?142
Maer rijcdom, dats de blomme, hoe zij ghecregen es,
[145]
En aermoede es een zant allomme afghezet.145
Alst nu den rijcken al verwint dat hem jeghen es,146
Eist dan wonder dat elc na rijcdom gheneghen es?
Jaet, want wie rijcdom souct, laetter ons niet me gecken,148
Valt in becoringhe, ja en in sduvels strecken,149
[150]
Soe Paulus tot Timotheum heeft ghescreven.150
Hier mocht men af beven.151
Sijn rijcdommen niet, die den mensche van God trecken152
En tot alle vleeschelijcken lusten verwecken,153
[p. 96]
Een hemelsche ruste makende in dit leven
[155]
Duer tsolaes aencleven?155
Ja, sulcx herte wenscht dat God hadde ghebleven156
In zijnen hemele en hem hier laten woonen.
+En al wou God den zulcken zijn glorie gheven,
Hij sou dit eertsche rijck kiesen om zijn verschoonen,159
[160]
Want de wercken betuyghent, tis goet om bethoonen;160
Tes claer ghenouch, men derfs niet breeder openbaren.161
Maer, laes, waermede can ons toch den rijcdom loonen?162
Met grooter zorchvuldicheit int vergaren,163
Met grooter vreesen, ende ancxte int bewaren,
[165]
En met onsprekelijcken druck, als hij hem vergaet.165
Dus, broeders, dinct toch eens op dit verclaren,166
Soe hopic dat ghij op Mammon zult crijghen den haet.167
Eist dan niet wonder dat tvolc dus na rijcdom staet?
[p. 97]
[175]
Dat hij voer zijn doot een vet testament mocht maken,
Daer vele naer haken.
Maer den rijcken conquest doet alle zaken,177
Hem makende den wech na den hemel zoe breet,
Datter hij wel blindelinghe in zou gheraken,179
[180]
Want zijn fondacien staen daer alle bereet180
Om hem metter macht in te trecken, wie lief wie leet.181
Maer eylaes, als den aermen is overleden,182
Die moet verdolen, want hij den wech niet en weet:
Soe en heeft zijn ghelt daer voer hem niet ghebeden.184
[185]
Maer den rijcken coopet al boven en beneden;
Hij heeft meer dan winsch, die in rijcdom bedeghen es.186
Es hij droeve oft gram, elc stelt hem tevreden,
Eist dan wonder dat elc na rijcdom gheneghen es?
Prince
[190]
Jaet, want zeer bitter is sdoots memorie.190
Den mensche die hier pays heeft en glorie191
In zijn substancien, rijcdommen en ponden,192
Na Salomons vermonden;193
Sij maken den wech breet ter helscher mortorie,194
[195]
Sluytende die poorten der hemelscher cyborie.195
Die ziele wert er heel vet in van zonden,196
[p. 98]
Vol dootlijcker wonden.
Om den rijcken zouct men alle subtyle vonden;198
Dies houdt hem Sathan hier blint zonder achterdincken.199
[200]
Maer, laes, als hem overvallen zijn laetste stonden,200
Dan en weet hij met tsondich pack waer henen flincken.201
+Sijnen vuylen schat gaet hij dan ierst wech schincken,
Meenende dies, den hemel versekert te zijne.203
Maer, eylaes, eist dan tijt, als dleven gaet mincken204
[205]
En als hij ghequelt leyt metter ziecten pijne?
Och hertleet! hertleet! Och, Heere divine,206
Och Broeders, is dat niet een deerlicke moordaet!207
Tfij, vuylen rijcdom, fenijn boven fenijne!208
Segt nu, ghij dwaes, ghij Symons saet,209
[210]
Eist dan niet wonder dat tvolc zoe na rijcdom staet?
paleografische / codicologische opmerkingen
Het opschrift werd naast de aanduiding Refereyn bijgeschreven. Rood zijn: het opschrift, de stockregels, de aanduidingen Vraghe, Antwoorde, Prince en Explicit, de woorden Jaet en Neent bij het begin der strofen; verder nog een aantal blijkbaar willekeurig gekozen woorden in de prince-strofen.
Het opschrift werd naast de aanduiding Refereyn bijgeschreven. Rood zijn: het opschrift, de stockregels, de aanduidingen Vraghe, Antwoorde, Prince en Explicit, de woorden Jaet en Neent bij het begin der strofen; verder nog een aantal blijkbaar willekeurig gekozen woorden in de prince-strofen.
+Fol. 127
1fanteseerdic: overpeinsde ik; hem: zich; den rijcken is onderwerp van de zin afhangend van fanteseerdic.
2ermen hals: arme drommel.
3ment: men het.
5zoot: zoals het.
6bouve: boef, booswicht; ghelijcken: vergelijken.
7bot: dom; ghepromoveert: bevorderd.
8ghemagiestreert: tot doctor of magister uitgeroepen.
9schoone ghefigureert: schoon van gedaante.
10losch: scheel; botseus: gebocheld.
11onghecesseert: zonder ophouden.
13men achtes: men acht het, nl. deze eigenschappen.
14den rijcke misvoucht: niet goed is bij de rijke.
15oft ten minsten danck: een weinig dank.
16Ghebraker yewaerts wijsheyt: Moest er ergens wijsheid te kort zijn; hoort toch dees geste: luister toch naar deze geschiedenis.
17wert: wordt; in deerste en in dleste: in 't begin en op het einde, op de belangrijke ogenblikken.
18Midts zijnen conqueste: Door zijn bezittingen, rijkdommen? Zie vs. 177.
19wetenheyt: weten, wetenschap, kennis; al lieghet aen de reste: al hangt het van het overige, het andere af? Vss. 18-19 kunnen als volgt geïnterpreteerd worden: Doordat hij rijk is, schijnt het dat niemand (buiten hem) kennis bezit, al hangt kennis juist van wat anders (dan van rijkdom) af. Al lieghet aen de reste kan ook begrepen worden als: Al ontbreekt de rest, kennis namelijk.
20wat hij misclapt: wat hij verkeerds zegt; zulcx van monde ghesleghen es: dat wordt als niet uitgesproken beschouwd; daarmede wordt geen rekening gehouden.
23tallen percke: overal.
24En laudeert men: En als men looft.
27En dooch: deugt; tregiment: de levenswijze; clercken: geestelijken.
28te ghemeenen oorbore spijselic: voor het algemeen welzijn nuttig.
30lijselic: langzaam, langzamerhand.
31sricdoms verteeren: het gebruik van de rijkdom, de wijze waarop de rijkdom gebruikt wordt.
32den meesten hoop: de meeste mensen; oprijselic: opstandig, zich verheffend.
+Fol. 128
33in swijsheyts begheeren: bij het begeren van, zoeken naar wijsheid.
34in haer gheneeren: in hun gedrag.
35Des rijcken pompeus: Van de verwaande rijke.
36se: de armen, nu elk afzonderlijk beschouwd, terwijl in vs. 35 het enk. des aermen stond voor de groep; schatten: belastingen opleggen, afpersen; stroopen, schatten en scheeren: drie synoniemen voor afpersen.
38moort bloedich: tweede onderwerp van volght.
39ghierich: hebzuchtig; vierich leyt en braet: vurig ligt te braden, te branden.
41vloyt: vloeit.
46treken: misdrijven.
47men moet al helen: men moet dit alles verzwijgen.
48mispickelt: misdoet (leeft nog voort in het Brab. dialect); yet: iets; hij moet bequelen: hij moet het bezuren, de nadelige gevolgen er van dragen.
+Fol. 128v.
49voer zijn ghebreken: ter verontschuldiging van zijn tekortkomingen.
51En wie voor het gerecht zich tegen de rijke wil verzetten.
52met ijdelder hant: met ledige hand; zijn goe cause hecht: zijn rechtvaardige zaak aanhangig maakt.
53Men salt hem houden slepende: Men zal zijn zaak op de lange baan schuiven.
54En noch daernaer verliesen: En daarna zal hij het geding nog verliezen; hoe hij daer jeghen vecht: hoe hij er zich ook voor inspant om het tegendeel te bereiken.
56sueren en lueren: bedriegen (Kiliaen heeft Loren ende soren: fraudare aliquem).
57Maar hij zou doorgaan voor een valse booswicht, ging het om een arme drommel.
58zijn sijn woorden blau van colueren: spreekt hij leugentaal (cfr. iemand blauwbloemkens op de mouw spelden).
59derf: durft; controlueren: controleren, toezicht uitoefenen (op hem) en desnoods terechtwijzen.
60Tes noot dat onrecht verdreghen es: (Het) onrecht moet verdragen worden.
61Al moet de arme rechtvaardige er de nadelige gevolgen van dragen.
62En want: Daar immers; den treyn: de gang, de wijze van zijn; pleghen: doen; versta: Want zo gaat het nu eenmaal met de rijkdom.
64niet booser: niets is bozer.
+Fol. 129
67ontcnoopen: uiteenzetten, ontvouwen; Tes scrifts ontcnoopen en gheens menschen: Dit is wat de Schrift, niet wat de mens leert.
68buutertierich = putertierich: verdorven, snood.
69is God revanchierich: draagt haat tegen God.
70rapen: bijeenschrapen, afpersen; scrapen: synoniem van rapen; caken: schelden; men versta de zinswending in vss. 69 en 70 als volgt: In het afpersen enz. geeft zij uiting aan haar haat tegen God.
72laes: helaas; overloopen: onder de voeten lopen.
73vol quader suspicie: vol kwade achterdocht.
74Gramscap, ghevecht enz. hangen ook af van vol in vs. 73; bloetstorten bij stoopen: bloedvergieten in grote hoeveelheid.
75composicie: schikking, overeenkomst; hier: met boos opzet getroffen schikkingen.
78noch: nog, ook; malicie: boosheid.
79Zij vervalst de H. Schrift door ze verkeerd uit te leggen.
80Heyne: ter aanduiding van de duivel. Vgl. Heintje Pik. Zie Stoett, Ned. Spreekw., nr. 883.
81opten: op de.
+Fol. 129v.
82versterft: sterft weg, kent een einde.
85cabas: mand; al voert den rijcke tcabas in zijn wapen: al is de rijke op winst uit (vgl. sijn cabas maken: winst maken).
86caecharinc: van de kaken en het grom ontdane en vervolgens gezouten en ingelegde haring, hier misschien gebruikt als uitdrukking van weelde, waardoor de uitdrukking tcabas in zijn wapen voeren een versterkte betekenis krijgt: op grote winst uit zijn; of wijst de uitdrukking caecharinc, zoals Prof. Rombauts suggereerde, op het bedrijf waardoor de rijke zijn bezittingen verkregen heeft, aldus een zinspeling op zijn onedele afkomst? siemen: sietmen: ziet men.
86-87schat rapen met wouckere: door woeker rijkdom vergaren.
87generacie: geslacht.
88Crijcht dominacie: Macht en heerschappij verwerft.
90cost men: kon men; betrapen: betrappen.
91oft teenigher spacie: ergens.
92Int tZodomyts operacie: bij het bedrijven der zonde van Sodoma, de natuurlijke ontucht.
93Hoe criminel delict: Hoe misdadig zijn overtreding zij; dispensacie: toelating tot wat eigenlijk ongeoorloofd is.
94Pardoen: vergeving van zonde; remis: kwijtschelding; heeft hij te gheven ducaten: indien hij dukaten, geld kan geven.
96maechscap: bloedverwante; tsijnder baten: tot zijn voordeel of genoegen.
+Fol. 130
97twert: het wordt.
99verwaten: in de kerkelijke ban doen, of gewoon: vervloeken.
101fijn heeren: rechtschapen heren.
102zwaer geweghen es: als zeer ernstig wordt beschouwd, zwaar doorweegt.
103verzeeren: verdriet.
108Daert: Waar of Terwijl; Men versta vs. 108 en 109: Terwijl (Waar) alles van hem was, en hij toch dit alles van zich verdreef en de eenvoud verkoos.
110bequaemsten: de meest geschikte.
+Fol. 130v.
112dies: om die reden.
113Die nu is verstijvende: Die nu steeds toeneemt.
114ontlijvende: dodend, is ontlivende: doodt.
115Menig rechter doet nu datgene, waarin Pilatus een fout beging.
116Zo kan het Rijk Gods moeilijk vooruitgang maken.
118deur dooghe: door het oog.
119-120beweghen uuten wech: de weg doen verlaten.
121in dit slijckich pleghen: in deze verdorven levenswijze.
123obstinaet: koppig, weerbarstig.
124al: alles.
125also recht als eenen draet dient tot versterking van het begrip metter waerheyt, versta dit vers: Dus vraag ik, volkomen te recht.
+Fol. 131
128hoe hij in zijn schuen gaet al stervende: hoe hij, terwijl hij nog leeft, reeds zo goed als dood is.
131zijn dervende: derven.
132Versta: Hij, wiens kerfstok van ijzer is (dus niet bruikbaar) waarom niemand hem nog crediet geeft. Stoett (nr. 1127) verklaart de uitdrukking zijn kerfstok is van ijzer: hij kan geen kwaad doen. Deze betekenis heeft echter in het hier bedoelde vers geen zin.
133leech: werkeloos; moy: sierlijk uitgedost; om slusts ghenesen: om zo zijn genoegen te hebben.
134Als dien oft desen: als deze of gene, als iemand anders.
135Ook kan hij niet rijkelijk eten.
136Cristoffels: ter aanduiding van een beschermer? Stoett, (Ned. Spreekw. nr. 1297) noteert deze betekenis van Cristoffel in een uitdrukking uit de achttiende eeuw.
138die hem rieden: om hem raad te geven.
141Ik hoef er niet veel over te vertellen, men ziet het meermaals gebeuren.
142zitten in de wet: een overheidsfunctie bekleden.
+Fol. 131v.
143bijstier bouven: wilde of berooide boeven; men acht se mager noch vet: men slaat geen acht op hen.
145En armoede wordt nergens meer geacht.
146Alst nu den rijcken al verwint: Als de rijke nu alles uit de weg ruimt.
148laetter: laat er; me: mee.
149strecken: strikken, valstrikken.
150Vgl. I Thimoth. 6:9-12.
151Dit zou ons vrees mogen inboezemen.
152Sijn: Zijn het.
153verwecken: opwekken, aanzetten.
155Duer tsolaes aencleven: door aan het genot gehecht te zijn.
156sulcx herte: zo iemand.
+Fol. 132
159om zijn verschoonen: om in een betere toestand te zijn.
160Want de werkelijkheid bewijst het, het is goed aan te tonen.
161men derfs: men moet het.
162laes: helaas.
163zorchvuldicheit: bekommernis.
165onspreckelijken: onuitsprekelijke, onbeschrijfelijke; als hij hem vergaet: als hij (de rijkdom) hem in de steek laat.
166dit verclaren: deze uitlegging.
167hopic: hoop ik.
170machen: mach hem, kon hem.
171na waken: zich om bekommeren, zich voor inspannen.
+Fol. 132v.
172Met smallen caken: met magere wangen (als beeld van de honger).
173al wraest hij: al wroet hij? Staat wrasen, dat niet in het Mnl. Wdb. voorkomt, in verband met wrase: graszode of met wrasselen: worstelen?
177Den rijcken conquest: De bezittingen van de rijke? Het woord conquest, dat in de Costuymen van Veurne voorkomt, betekent volgens De Bo, Westvl. Idiot., aangewonnen huwelijksbezit.
179Datter hij: Dat hij er.
180fondacien: stichtingen.
181metter macht: met de macht, met geweld; wie lief wie leet: spijt alles en iedereen.
182eylaes: helaas.
184Soe kan voor de betekenis van de zin weggelaten worden. Lees: Zijn ghelt heeft ....
186meer dan winsch: meer dan hij wenst; bedeghen: gevorderd; die in rijcdom bedeghen es: die zeer rijk is.
+Fol. 133
188hoe hij gevleghen es: hoe gevild, uitgeplunderd, berooid hij moge zijn.
190sdoots memorie: de gedachte aan de dood.
191den mensche: voor de mens.
192substancien: zelfstandigheden, materiële bezittingen; ponden: naam van een geldwaarde.
193Na Salomons vermonden: Naar het getuigenis van Salomon.
194mortorie: begraafplaats?
195cyborie: miskelk, baldakijn, hier omschrijving voor: de hemel.
196wert: wordt.
198subtyle vonden: van scherpzinnigheid getuigende listen.
199sonder achterdincken: zonder dat de rijke zich bezint.
200laes: helaas.
201tsondich pack: het pak der zonden; waer henen flincken: waar heen snellen (eigenlijk: zich werpen, vgl. Eng. to fling).
+Fol. 133v.
203dies: daardoor.
204eylaes: helaas; mincken: minder worden, het einde naderen.
206hertleet: harteleed, zielepijn (uitroep); Heere divine: Goddelijke Heer.
207een deerlicke moordaet: een droevige moord, (hier wel algemeen) ellende.
208Tfij: Foei.
209Symons saet: Nakomelingen van Simon de Tovenaar, die handel dreef in geestelijke goederen. Vgl. Hand. 8:9-24.
